Ti 11 — Ɔbɔfoɔ a Ɔtɔ so Mmienu no Nkrasɛm
GSAM 171.1“Na ɔbɔfoɔ foforɔ dii n’akyi kaa sɛ: Babilon ahwe ase, kuropɔn kɛseɛ no ahwe ase, ɛfiri sɛ ɔmaa aman nyinaa nom n’aguamammɔ mu abufuo nsa no bi.”1
GSAM 171.2“Ɛnna ofiewura no bo fui, na ɔka kyerɛɛ n’akoa sɛ: Kɔ kuropɔn no mmɔntene ne n’akwan nketewa so ntɛm, na fa ahiafoɔ, wɔn a wɔadi dɛm, mpakye ne anifirafoɔ bra ha.”2
GSAM 171.3Awurade nam n’asomfoɔ so de nkrasɛm a ɛse, “N’atemmuo dɔn no aduru,” wosoo wiase; nkrasɛm yi so na wɔn a wɔka sɛ wɔyɛ ne nkurɔfoɔ nyinaa anka bɛtumi ayɛ baako, sɛ wɔpɛ a. Yei ne ɔfrɛ a ɛdi kan a wɔde frɛɛ nnipa baa ayeforɔhyia “adidie” no ase. Na wɔabɔ no dawuro “akyerɛ wɔn a wɔato nsa afrɛ wɔn.”3 Bere a wɔde anoyi ahodoɔ poo ɔfrɛ yi no, wɔde ɔfrɛ a ɛtɔ so mmienu maeɛ, a ɛne ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmienu no nkrasɛm hyia.4 Awurade nam ɔfrɛ yi so yii nkurɔfoɔ bi sii hɔ, sɛ wɔnkɔ so nni ne nokorɛ hann a ɛkɔ anim no akyi nkɔsi berɛ awieeɛ.
GSAM 171Ɔfrɛ a Ɛtɔ so Mmienu a Wɔde Frɛ Kɔ Ayeforɔhyia Adidie no Ase
GSAM 171.4Nkrasɛm a ɛtɔ so mmienu no—a ɛdi atemmuo dɔn no ho nteɛmu akyi no—ka sɛ: “Babilon ahwe ase, kuropɔn kɛseɛ no ahwe ase, ɛfiri sɛ ɔmaa aman nyinaa nom n’aguamammɔ mu abufuo nsa no bi.” Na ɔfrɛ a ɛtɔ so mmienu a wɔde frɛ kɔ adidie no ase no ka sɛ: “Monkɔ kuropɔn no mmɔntene ne n’akwan nketewa so ntɛm, na momfa ahiafoɔ, wɔn a wɔadi dɛm, mpakye ne anifirafoɔ mmra ha.” Twerɛsɛm mmienu yi mu biara frɛ wɔn a wɔka sɛ wɔyɛ Awurade nkurɔfoɔ no “kuropɔn.” Wɔfrɛ wɔn “Babilon” ɛnam wɔn gyidie ho nkyerɛkyerɛ a ɛne ne ho nhyia na ayɛ basaa no nti. Twerɛsɛm foforɔ a ɛfa nna a ɛdi akyire no ho ma yɛhu sɛ, ansa na Awurade bɛba pɛɛ no, wɔfrɛ ne nkurɔfoɔ firi “Babilon” mu: “Babilon kɛseɛ no ahwe ase, ahwe ase, na wabɛyɛ adaemone tenabea, ahonhom a wɔn ho nte nyinaa atenaeɛ, ne anomaa biara a ne ho nte na wɔkyiri no no nnadua dan.... Me nkurɔfoɔ, momfiri ne mu mmra, na moammɛnya ne bɔne no mu kyɛfa, na ne haw nso bi amma mo so.”5
GSAM 172“Kae Sɛdeɛ Woteeɛ no”
GSAM 172.1Asɛm a wɔka kyerɛɛ Sardi asafo no mu no, yɛkenkan sɛ: “Enti kae sɛdeɛ wogyeeɛ na woteeɛ no, na kura mu, na nu wo ho. Enti sɛ woanwɛn a, mɛba wo so sɛ ɔkorɔmfoɔ, na worenhu dɔn a mɛba wo so.”6 Ɛte sɛ nea Asɔre Nsiesieɛ no na ɛde Sardi asafo no baeɛ, wɔ sum berɛ a “Isebel”—asafo a atwe afiri gyidie no ho—dii dwuma no akyi. Wɔka kyerɛɛ Sardi asafo no sɛ na ɔyɛ asafo a ɔwɔ nkwa; nanso berɛ a ɔtee Awurade mmaeɛ ho nkyerɛkyerɛ na ɔpoeɛ no, ɔde ne ho sii tebea a na saa adeɛ no bɛtumi abɛto no sɛ “ɔkorɔmfoɔ anadwo.” Saa ara na ɔsomafoɔ Paulo ka wɔ 1 Tesalonikafoɔ 5:1-5 sɛ, wɔn a wɔteɛm sɛ, “Asomdwoeɛ ne banbɔ,” berɛ a Awurade mmaeɛ abɛn no tebea bɛyɛ. Wɔfrɛ wɔn a wɔdi nokorɛ hann no akyi no “awia mma,” na Awurade remma wɔn so sɛ ɔkorɔmfoɔ.
GSAM 172.2Nkɔmhyɛ mu nkyerɛkyerɛmu a ɛfa asafo nson no ho yi mu no, yɛhu sɛ Sardi asafo no asehweɛ akyi pɛɛ na Filadelfia asafo no di hɔ, a (sɛdeɛ asɛmfua no kyerɛ no) ɛyɛ onuadɔ asafo. Saa ara pɛpɛɛpɛ na gyidifoɔ 50,000 a ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmienu no nkrasɛm maa wɔfiri asafo ahodoɔ nyinaa mu baeɛ no teɛ; wɔde onuadɔ hama baako kaa wɔn bɔɔ mu wɔ nokorɛ kɛseɛ titire a ɛne sɛ Kristo mmaeɛ abɛn pɛɛ no ho.
GSAM 173Sɛdeɛ Wɔpaa Nkrasɛm a Ɛtɔ so Mmienu no Dawuro
GSAM 173.1Ɔdasum Nteɛmu krataa a ɛbaa 1844 bosome a ɛtɔ so 9 no da 12 no kura asɛm bi a Ɔsɔfoɔ J. V. Himes kaeɛ fa ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmienu no nkrasɛm ne tebea a ɛmaa wɔpaa ho dawuro no ho. Ne krataa no de McConnelsville, Ohio, 1844 bosome a ɛtɔ so 8 no da 29 na ɛkyerɛ sɛ beaeɛ ne da a wɔtwerɛeɛ, na ɛkenkan sɛ:—
GSAM 173.2“Berɛ a yɛne Onua Miller hyɛɛ adwuma no ase wɔ 1840 no, na ɔde mfeɛ nkron akyerɛkyerɛ dedaw. Saa berɛ no mu no, ɛkame ayɛ sɛ ɔno nko ara na na ɔgyina hɔ. Nanso na ɔnnyae n’adwuma no yɛ da, na ɛmaa wɔn a wɔka sɛ wɔsom Nyankopɔn no hunuu Onyankopɔn nkurɔfoɔ anidasoɔ a ɛyɛ nokorɛ no ne ahosiesie a ɛho hia ma Awurade mmaeɛ no. Saa ara nso na ɛmaa nnipa ahodoɔ nyinaa a wɔnsakraa wɔn no hunuu sɛ wɔayera, ne sɛ ɛyɛ wɔn asɛdeɛ sɛ wɔnu wɔn ho na wɔdan ba Onyankopɔn nkyɛn ntɛm ara, de siesie wɔn ho hyia Ayeforɔkunu no asomdwoeɛ mu wɔ ne mmaeɛ no. Yeinom ne botaeɛ akɛseɛ a na ɔde yɛ n’adwuma no. Wammɔ mmɔden sɛ ɔbɛdan nnipa aba nyamesom mu ekuo anaa ɔfa bi mu.
GSAM 173.3“Berɛ a yɛhunuu sɛ ɛyɛ nokorɛ sɛ mmaeɛ no abɛn, na yɛgyee nkyerɛkyerɛ no too mu wɔ baguam no, na yɛwɔ adwene korɔ no ara, na yɛfaa ɔkwan korɔ no ara so yɛɛ adwuma wɔ nyamesom akuo ahodoɔ a Onyankopɔn ahwɛyie mu no wɔfrɛɛ yɛn sɛ yɛnkɔyɛ adwuma wɔ wɔn mu no. Yɛka kyerɛɛ asɔfoɔ ne asafo ahodoɔ no sɛ ɛnyɛ yɛn adwuma no fã bi sɛ yɛbɛbubu wɔn mu, anaa yɛbɛpaepaemu de basabasayɛ aba wɔn mu. Na yɛwɔ botaeɛ baako a emu da hɔ, a ɛne sɛ yɛbɛma “nteɛmu” no so, de kɔkɔbɔ a ɛfa atemmuo a “ɛwɔ ɛpono ano” no ho ama, na yɛatu yɛn mfɛfoɔ nnipa fo sɛ wɔnsiesie wɔn ho mma saa adeɛ no.... Asɔfoɔ ne asafo mma a wɔnyaa yɛn adwuma no so mfasoɔ, nanso wɔamfa nokorɛ mu annye nkyerɛkyerɛ no anto mu no hunuu sɛ, ɛsɛ sɛ wɔka nkyerɛkyerɛ no ho, ka ho asɛm na wɔkura mu, anyɛ saa a, wɔ saa ahokyere berɛ a na ato wɔn no mu no, wɔne gyidifoɔ a wɔasi wɔn bo na wɔagyina pintinn no bɛnya nsɛm. Enti wɔsii gyinaeɛ tiaa nkyerɛkyerɛ no, na wɔyɛɛ wɔn adwene sɛ wɔbɛsi asɛm no ano kwan, ebinom faa ɔkwan baako so, na ebinom nso faa foforɔ so. Yei de yɛn nuanom mmarima ne mmaa a wɔwɔ wɔn mu no kɔhyɛɛ tebea a ɛyɛ den pa ara mu. Na wɔn mu dodoɔ no ara dɔ wɔn asafo, na wɔantumi ansusu sɛ wɔbɛfiri mu. Nanso berɛ a wɔdii wɔn ho fɛw, hyɛɛ wɔn so, na wɔfaa akwan ahodoɔ so yii hokwan ne anigyeɛ a na anka wɔnya no firii wɔn nsam no, na wɔamma wɔn “aduane wɔ ne berɛ mu,” na “asomdwoeɛ ne banbɔ” ho nnwom a ɛdaadaa nnipa no gyegyee wɔn asom Homeda biara no, ankyɛ na wɔgyaee wɔn akuo no ho dɔ soronko no, sɔree wɔ wɔn ahoɔden anuonyam mu, poroo kɔndua no firii wɔn so, na wɔmaa nteɛmu yi so sɛ, “Me nkurɔfoɔ, momfiri ne mu mmra.”
GSAM 174Tebea a Ɛyɛ Den Mu
GSAM 174.1“Saa tebea yi de yɛn kɔhyɛɛ ahokyere mu, (1) Ɛfiri sɛ na yɛadu yɛn nkɔmhyɛ berɛ no awieeɛ pɛɛ, a na yɛhwɛ kwan sɛ emu na Awurade bɛboaboa ne nkurɔfoɔ nyinaa ano ayɛ wɔn baako; na (2) na yɛaka nkyerɛkyerɛ foforɔ bere nyinaa; afei a tebea no asesa yi, sɛ yɛka wɔn a wɔreteɛm sɛ wɔntwe wɔn ho, na wɔmmubu asafo a wɔagye yɛn ne yɛn nkrasɛm no mu no ho a, anka wɔbɛbu yɛn sɛ yɛnyɛ anokwafoɔ. Enti yɛtwentwɛn yɛn nan ase, na yɛkɔɔ so yɛɛ adeɛ sɛdeɛ yɛgye dii kane no teɛ, kɔsii sɛ asafo no ne asɔfoɔ no maa asɛm no kɔɔ akyiri ara maa ɛyɛɛ sɛ, Onyankopɔn suro mu no, ɛsɛ sɛ yɛgyina bɔ nokorɛ no ne Onyankopɔn mma a wɔretiatia wɔn so no ho ban.
GSAM 174Asomafoɔ no Nhwɛsoɔ a Ɛboa Ɔkwan a Yɛfaa So no
GSAM 174.2“‘Na ɔkɔɔ hyiadan mu, na ɔde akokoɔduru kasaeɛ abosome mmiɛnsa, gyee nneɛma a ɛfa Onyankopɔn ahennie ho akyinnyeɛ, na ɔtuu nnipa fo. Nanso berɛ a ebinom pirim wɔn akoma na wɔannye anni, na wɔkaa Ɛkwan no ho asɛmmɔne wɔ nnipakuo no anim no, ɔfirii wɔn mu, yii asuafoɔ no firii wɔn mu, na ɔgyee akyinnyeɛ daa wɔ ɔbarima bi a wɔfrɛ no Tirano sukuu mu.’7 Ɛyɛ berɛ a “ebinom pirim wɔn akoma,” na “wɔkaa Ɛkwan no [Awurade mmaeɛ] ho asɛmmɔne wɔ nnipakuo no anim” no ansa na yɛn nuanom no hunuu sɛ ɛsɛ sɛ wɔfiri mu ba na wɔtwe wɔn ho firi asafo ahodoɔ no ho. Wɔantumi annyina “nkoa bɔne” no “asɛmmɔne ka” yi ano; na asafo a na wɔbɛtumi akɔ so ahyɛ wɔn a wɔrehwɛ “anidasoɔ a nhyira wom” no kwan no so, na wɔaka wɔn ho “asɛmmɔne” no, na wɔbu wɔn sɛ wɔyɛ ahintasɛm mu Babilon mmammaa ara. Saa na wɔpaa ho dawuro, na wɔbaa asɛmpa no ahofadie mu. Na ɛwom sɛ ɛnyɛ yɛn nyinaa na ebia yɛbɛyɛ adwene wɔ nneɛma a ɛma Babilon yɛ Babilon no ho deɛ, nanso yɛyɛ adwene sɛ ɛsɛ sɛ yɛtwe yɛn ho ntɛm ara ne korakora firi wɔn a wɔtia nkyerɛkyerɛ a ɛfa mmaeɛ no ne Onyankopɔn ahennie a abɛn no ho nyinaa ho. Yɛgye di sɛ ɛyɛ nkwa ne owuo ho asɛm. Sɛ obi kɔ so bata akuo a wɔbu Awurade mmaeɛ animtiaa anaa wɔtia no no ho a, ɛde owuo ba. Sɛ obi firi nnipa amammerɛ nyinaa mu ba, gyina Onyankopɔn asɛm so, na ɔhwɛ Awurade ahoyie kwan da biara a, ɛde nkwa ba. Enti afei yɛka kyerɛ wɔn a wɔafa ɔkwan biara so aka nkoasom kɔndua mu nyinaa sɛ: ‘Momfiri wɔn mu mmra, na montwe mo ho, Awurade na ɔseɛ, na mommfa mo nsa nnka adeɛ a ɛho nte; na mɛgye mo, na mayɛ mo Agya, na moayɛ me mmammarima ne me mmammaa, Awurade Tumfoɔ no na ɔseɛ.’”8
GSAM 175Ɔsɔretia a Wɔnte Aseɛ
GSAM 175.1Wm. Miller ka ɔko a na ɛwɔ asafo ahodoɔ no ne Akwanhwɛfoɔ no ntam saa berɛ no ho asɛm sɛ:—
GSAM 175.2“Ɛyɛ adeɛ a ɛne nteaseɛ nhyia koraa na obi nte aseɛ sɛ Kristofoɔ asafo ahodoɔ bɛpo saa nkyerɛkyerɛ yi, na wɔapam wɔn mma ɛnam anidasoɔ a nhyira wom yi nti. Menim sɛ Asubɔfoɔ asafo ahodoɔ no bi ka sɛ ɛnyɛ wɔn gyidie nti na wɔpam wɔn, na mmom wɔn ne mmaeɛ no gyidifoɔ bom di Awurade aduane nti. Ɛnneɛ, sɛ ɛnyɛ wɔn gyidie wɔ Agyenkwa a ɔreba no mu nti a, adɛn nti na wɔasi me a me ne asafo biara nnii Awurade aduane gye Asubɔfoɔ asafo nko ara no kwan wɔ wɔn asɛnka agua so? Ɛyɛ anoyisɛm a ɛnyɛ nokorɛ. Nanso yei ntumi nyɛ Mɛtodistfoɔ ne Presbiterifoɔ anoyisɛm, ɛfiri sɛ wɔgye wɔn a wɔfiri asafo ahodoɔ mu ma wɔbom di Awurade aduane. Dɛn nti na wɔpam wɔn? Metee sɛ wɔapam ebinom ɛnam sɛ wɔto Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu ho nnwom nti; ebinom nso, sɛ wɔabɔ dam nti, bere a adeɛ baako pɛ a wɔde daa saa adammɔ no adi ne sɛ na wɔrewɛn atwɛn Kristo. O Onyankopɔn, ‘fa kyɛ wɔn, na wɔnnim deɛ wɔreyɛ.’”
GSAM 176Storrs Asɛm a Ɛfa Asafo Ahodoɔ no Suban Ho
GSAM 176.1George Storrs kaa asafo ahodoɔ no suban wɔ Akwanhwɛfoɔ no so ho asɛm sɛ:—
GSAM 176.2“Wɔn mu deɛ ɛwɔ he na saa berɛ yi ɔnka sɛ, ‘Mete hɔ sɛ ɔhemmaa’? Na wɔn mu deɛ ɛwɔ he na ɔmfa adwene a ɛne sɛ da bi wɔbɛdi wiase so nkonim, na wɔde ahyɛ wɔn gyidie ase no nnye n’ani? Wɔn mu deɛ ɛwɔ he na ɔbɛma ɔkra bi atena wɔn mu asomdwoeɛ mu, a ɔde ne gyidie wɔ mmaeɛ a ɛwɔ ɛpono ano no mu no to dwa pefee a ɔnsuro? Ɛnyɛ wɔn mu a wobɛtena a obi renhaw wo no nhyehyɛeɛ ne sɛ, ɛsɛ sɛ “wogyae korakora” sɛ wobɛka wo gyidie wɔ Awurade mmaeɛ wɔ afe yi mu no ho asɛm wɔ baguam, ɛmfa ho nea wogye di wɔ asɛm no ho, ne sɛdeɛ wote nka sɛ ɛho hia sɛ woteɛm sɛ: ‘Monsuro Onyankopɔn na momma no animuonyam, ɛfiri sɛ n’atemmuo dɔn no aduru’?”
GSAM 176Mansfield Adanseɛ
GSAM 176.3L. D. Mansfield a ɔfiri Oneida, N.Y., twerɛɛ krataa wɔ 1844 bosome a ɛtɔ so 3 no da 21 no di adanseɛ sɛ:—
GSAM 176.4“Onyankopɔn rekanyan ne mma adɔfoɔ a wɔretwɛn Awurade afiri soro no adwene, na ɔrekyerɛ wɔn kwan sɛ ɛnyɛ sɛ wɔntie ɔbɔfoɔ a ‘ɔwɔ daa asɛmpa sɛ ɔnka, na ɔse, N’atemmuo dɔn no aduru,’ no nko ara, na mmom wɔntie ahyɛdeɛ a ɛdi akyire no nso sɛ: ‘Me nkurɔfoɔ, momfiri ne mu mmra!’ Afei magye adi yie sene berɛ biara a atwam sɛ, ɛnnɛ berɛ yi mu nyamesom akuo no yɛ saa Babilon a wɔde ahoɔden bɛto no ahwe fam, na wɔrenhu no bio koraa no fã kɛseɛ bi.... Nanso ɛte sɛ nea akuo no bi mu no, sɛdeɛ wɔte sɛ abɛn ketewa no da adi pefee pa ara. Nsɛm bi a asisi bɛkyerɛ mu.
GSAM 176Basabasayɛ Honhom no Da Adi
GSAM 176.5“Onua bi a wayɛ adwuma a atu mpɔn pa ara wɔ saa mantam yi mu, de apae Awurade mmaeɛ ho dawuro no, hyɛɛ berɛ sɛ ɔbɛkɔkyerɛkyerɛ wɔ beaeɛ bi. Awurade maa nneɛma sii sɛdeɛ ɛbɛyɛ a na ɔwɔ akwansin dunsia firi beaeɛ a wɔahyɛ sɛ ɔbɛkɔ no; nanso na _____ ɔsɔfoɔ bi wɔ hɔ, di basabasayɛfoɔ kuo bi anim, a wɔkura koltaa ne nnomaa ntakra sɛ wɔde bɛsrasra Ɔsorosoroni Nyankopɔn akoa no. Ankyɛ na saa ɔsɔfoɔ no ara hyɛɛ nhyiamu a wɔde nna pii yɛ ase, nanso na biribiara ayɛ nwunu te sɛ atifi fam nsukyenee kɛseɛ—ɔkra biara annya ahokanyan, na obiara ansakra amma Onyankopɔn nkyɛn. Awieeɛ koraa no ɔsɔfoɔ no kaa sɛ ɔgye di sɛ ɛbɛhia sɛ ɔno ara “tena ahoyerawfoɔ akonnwa no so.”
GSAM 177.1“Firi berɛ a yɛahyɛ nhyiamu ase wɔ ha no, asafo mu ekuo bi panin a ɔwɔ akuraa yi mu aka akyerɛ ne kuo no sɛ, sɛ obi ba ne fie bɛka sɛ ɔgye di sɛ Kristo bɛba afe yi a, ɔbɛpam no afiri fie hɔ.”
GSAM 177Asɔre ahodoɔ ho asɛdeɛ
GSAM 177.2Ɛha yi yɛde adanseɛ bi bɛba, a ɛfiri kasa bi a wɔmaa wɔ Akwanhwɛfoɔ agyidifoɔ nhyiamu a wɔboaboaa wɔn ano wɔ Boston, Mass., Kɔtɔnimma 31, 1844, na Wm. Miller, Elon Galusha, N. N. Whiting, Apollos Hale, ne J. V. Himes na wɔde wɔn nsa hyɛɛ aseɛ. Wɔka sɛ:—
GSAM 177.3“Sɛ yɛreka yɛn asɛdeɛ wɔ asɔre ahodoɔ ho a, yɛbɛka asɛm tiawa bi. Ɔhaw a ɛwɔ ha, te sɛ nsɛm afoforɔ pii mu no, yɛhwɛ no sɛ ɛwɔ akwan abien a ɛkɔ akyiri dodo no mu. Ɔhaw no mu nsɛnkyerɛnneɛ a ɛdi kan ne sɛ yɛma asɔre a yɛka ho no tumi ma yɛyɛ komm wɔ asɛdeɛ a ɛte saa ho. Yɛnni adwenemmienu biara sɛ nnipa mpempem de wɔn ho ahyɛ Onyankopɔn anim fɔ, efisɛ wɔbrɛ wɔn ho ase ma wɔn asɔre ahodoɔ nsɛm a ɛne Kyerɛwsɛm no nhyia wɔ asɛm yi mu; nanso sɛ wɔgyinaa pintinn na wɔyɛɛ nokwafoɔ a, anka seesei wɔwɔ tebea a ahobammɔ wom kɛse, na wɔyɛ mfasoɔ kɛse, ɛwom sɛ anka wɔbɛfrɛ wɔn ama wɔahu amane.”
GSAM 177.4“Ɔhaw no mu nsɛnkyerɛnneɛ a ɛtɔ so mmienu ne sɛ yɛma aweretɔ honhom tena yɛn mu tia asɔre ahodoɔ no, wɔn amumuyɛ a wɔyɛ tia yɛn nti, na yɛko tia ahyehyɛdeɛ a ɛte saa nyinaa a yɛnhwɛ mu. Ɔkwanhwɛfoɔ asɛdeɛ ho, wɔ asɔre ahodoɔ a wɔka ho no ho no, sɛ wɔbisa yɛn a, anka yɛrentumi mma akwankyerɛ biara a ɛbɛyɛ ma obiara. Ɛsɛ sɛ wɔyɛ wɔn adeɛ wɔ Onyankopɔn suro mu, sɛnea asɛm no tebea hwehwɛ.
GSAM 178.1“Nanso ɛsɛ sɛ yɛgyina pintinn yɛ yɛn asɛdeɛ, na yɛdi nokorɛ no ho adanseɛ wɔ berɛ ne kwan a ɛfata nyinaa mu. Na sɛ yɛfa saa kwan yi so ma asɔre ahodoɔ no bo fuw yɛn, na wɔhunahuna yɛn sɛ wɔbɛpam yɛn gye sɛ yɛyɛ komm (ɛwom sɛ sɛ yɛpɛ sɛ yɛnam asomdwoeɛ so twa yɛne asɔre no ntam a, ebia ɛbɛyɛ ɔkwan pa), ma yɛnyɛ yɛn asɛdeɛ, na sɛ wɔpam yɛn a, ma yɛnya aboterɛ wɔ mfomsoɔ a wɔyɛ tia yɛn no mu, na yɛpɛ sɛ yɛne yɛn Wura ‘fi adi kɔ ɔpon no akyi, na yɛsoa n’ahohora.’”
GSAM 178.2Sɛ yɛhwɛ nsɛm yi a ɛfa sɛnea asɔre ahodoɔ yɛɛ wɔn adeɛ tia wɔn a wɔde ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmienu no nkrasɛm maeɛ no, ɛda adi pefee sɛ, sɛ nea ɛdii kan fii saa frɛ a ɛtɔ so mmienu kɔ “apontoɔ” no mu baeɛ no, wɔn a wɔboaboaa wɔn ano kɔɔ honhom mu nguankuo baako mu no, wɔkaa wɔn ho asɛm sɛ “wɔn a wɔapira,” “mpakye,” ne “anifuraefoɔ”; na ɛkyerɛ kɛse sɛ wɔn “mfɛfoɔ nkoa” no “bɔɔ wɔn” na wɔnyaa amanehunu, na wɔtetew wɔn fii wɔn ho.
GSAM 178Nnipa Soronko a Wɔyii Wɔn sɛ Wɔanya Nokorɛ Foforɔ
GSAM 178.3Yɛtumi hu Awurade botaeɛ no pefee wɔ sɛnea ɔmaa nnipa soronko baa ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmienu no nkrasɛm—frɛ a ɛtɔ so mmienu a ɛkɔɔ “apontoɔ” no mu—ne “ɔdasum nteɛmu” no ase. Nokorɛ a ɛsom boɔ a ɛfa nna a ɛdi akyiri no ho na ɛsɛ sɛ wɔhwehwɛ na wɔka no kyerɛ; adwuma a anka wɔrentumi nyɛ wɔ asɔre a wɔde “gyidie nsɛm akyekyere no” mu, sɛnea asomafoɔ asɔre no ankasa antumi amfa asɛmpa no ankɔ wiase bere a na ɛda so wɔ Yudafoɔ akuo no mu. Onyankopɔn frɛɛ sɛ wɔntetew wɔn ho wɔ hɔ,9 Na ɔsan frɛɛ sɛ wɔntetew Akwanhwɛfoɔ no ho mfi wɔn a wɔbɛpɛ sɛ wɔkura wɔn wɔ wɔn gyidie nsɛm mu no ho.
GSAM 179Storrs “Asɛnka Nsia”
GSAM 179.1Ankyɛ koraa wɔ saa mfi a wɔfirii adi yi akyi no, hann baa Akwanhwɛfoɔ akuo no so wɔ asotwe a ɛbɛba daakye no ho, sɛnea wɔkaa no nwoma ketewa “Asɛnka Nsia” a George Storrs kyerɛwee no mu. Ɔkyerɛɛ sɛ onipa nam ne su mu yɛ obi a ɔbɛwu; sɛ awufoɔ nni nimdeɛ wɔ owuo ne owusɔreɛ ntam; sɛ amumuyɛfoɔ no asotwe a ɛtwa toɔ bɛyɛ sɛ wɔsɛe wɔn korakora; na sɛ nkwa a ɛnwuo yɛ Onyankopɔn akyɛdeɛ, na wɔnya no fa gyidie a wɔwɔ wɔ yɛn Awurade Yesu Kristo mu nko ara so.
GSAM 179.2Akwanhwɛfoɔ no mpempem gyee saa nkyerɛkyerɛ yi a ɛfa onipa su ho, nanso wɔn nyinaa anngye. Nkyerɛkyerɛ no a ebinom annye anni no amma basabasayɛ biara amma wɔn mu, efisɛ wɔbu no sɛ ɛyɛ gyidie ho asɛm kɛkɛ, na ɛnyɛ abrabɔ mu gyinabea ho sɔhwɛ; enti wɔn mmɔdenbɔ a wɔaka abom de rebɔ wiase kɔkɔ wɔ Kristo mmaeɛ a ɛrebɛn no ho no antwa. Nanso ɛmaa asɔre ahodoɔ no bo fuw wɔn kɛse.
GSAM 179Wɔantumi Ankyerɛ “Asɛnka Nsia” No Mu Mfomsoɔ
GSAM 179.3Methodist asɔre sɔfoɔ a na ɔte kurow a me tenaa mu no, na ɔka wɔn a wɔkaa Akwanhwɛfoɔ nkyerɛkyerɛ no wɔ 1843 ho no, nyaa “Asɛnka Nsia” no, ɔkenkan, na ɔka kyerɛɛ n’asɔrefoɔ sɛ wantumi ankyerɛ nkyerɛkyerɛ no mu mfomsoɔ; nanso bere a ohui sɛ n’asɔrefoɔ pii regye no, ɔtu wɔn a aka no fo sɛ wɔnkenkan nwoma no, efisɛ “sɛ wɔkenkan a, wobegye nkyerɛkyerɛ no adi.” Ɔsram a ɛtɔ so nkron, 1844, bere a sɔfoɔ yi san fii afe nhyiamu no baeɛ no, ɔsɔre gyinaa n’asɛnka agua so na ɔpaee Akwanhwɛfoɔ nkyerɛkyerɛ no ho ntam wɔ badwa mu, na ɔsrɛɛ asɔre no bɔnefakyɛ ahobrɛaseɛ mu sɛ ɔtoo nkyerɛkyerɛfoɔ no nsa sɛ wɔmmɛkasa wɔ fie no da bi.
GSAM 179Wɔdii Wɔn Asɛm Wɔ Atoro Nkyerɛkyerɛ Ho
GSAM 179.4Ankyɛ na sɔfoɔ no adeyɛ yi akyi no wɔyɛɛ mmɔden sɛ wɔde Akwanhwɛfoɔ agyidifoɔ no bɛdi wɔn asɛm wɔ atoro nkyerɛkyerɛ ho; nanso esiane sɛ wɔmaa wɔn kwan sɛ wɔde Kyerɛwsɛm bɛka wɔn nsɛm ho asɛm nti, asɔre no anni nkonim. Wɔpamoo nnipa bi fii asɔre yi mu, efisɛ wɔn abrabɔ ne asɔre no mmara nhyia, na afoforɔ pii fii mu efisɛ wɔpamoo asɔremma a wɔantumi ankyerɛ sɛ wɔn gyidie ne Kyerɛwsɛm no bɔ abira. Saa na wɔtwaa Akwanhwɛfoɔ nkyerɛkyerɛ no mu koraa wɔ asɔre a na nnipa ɔhaha pii anya Agyenkwa no wɔ mu na wɔayɛ wɔn ani agye wɔ Onyankopɔn mu no.
GSAM 180.1Nea wɔyɛɛ wɔ me kurom no, wɔyɛɛ no wɔ asɔre ɔhaha pii mu wɔ ɔman no nyinaa mu. Wɔn a wɔn mfɛfoɔ a kan no na wɔne wɔn som no yɛɛ wɔn saa no, wonyaa awerɛkyekyerɛ kɛseɛ wɔ odiyifoɔ Yesaia nsɛm yi mu: “Tie Awurade asɛm, mo a mosuro n’asɛm no: Mo nuanom a wɔtan mo, na wɔpam mo me din nti no, wɔkaa sɛ, Momma wɔahyɛ Awurade animuonyam; nanso ɔbɛda ne ho adi ama mo ani agye, na wɔn ani bɛwu.”10
GSAM 180Wɔdaa Amumuyɛfoɔ No Abufuo Adi
GSAM 180.2Bere a da a na wɔhwɛ kwan sɛ Awurade bɛba no rebɛn no, agyidifoɔ no yɛɛ wɔn adwuma no denneennen, na amumuyɛfoɔ no bo fuwii na wɔdii wɔn ho fɛw denneennen kɛseɛ, sɛnea nsɛm a “Ɔdasum Nteɛmu” no samufoɔ kyerɛwee wɔ Ahinime 31, 1844 no bɛkyerɛ no:
GSAM 180.3“Nsunsuansoɔ a saa kuo yi de baa amumuyɛfoɔ no so no, ɛno nso hyɛɛ yɛn gyidie a yɛwɔ sɛ Onyankopɔn wɔ mu no mu den kɛseɛ. Bere a Onyankopɔn mma hyiaeɛ sɛ wɔbɛkoto na wɔabrɛ wɔn ho ase wɔ n’anim, na wɔasiesie wɔn ho ama ne mmaeɛ, sɛnea ɛsɛ sɛ nnebɔneyɛfoɔ kuo a wɔnam adom nko ara so na wɔbɛnya nkwagyeɛ no yɛ no, amumuyɛfoɔ no daa ɔtan kɛseɛ adi. Bere a yɛantoto yɛn nhyiamu no ho dawuro wɔ baabiara gye yɛn ankasa krataa mu, na yɛankɔfrɛ ɔman no ammɛhyia hɔ no, Belial mma no dɔɔsoɔ baa mu, na wɔmaa basabasayɛ kɛseɛ. Memeneda anwummerɛ, ɔsram yi da a ɛtɔ so du mmienu [Ahinime 12, 1844] no, yɛanhyia wɔ ntamadan no mu, sɛ ɔhwɛfoɔ [ɔdan hwɛfoɔ] no nnya kwan nhohor fie no mma Homeda [nnawɔtwe mu da a ɛdi kan]. Nanso dɔm no hyɛnee fie no mu, na wɔampene so mpo sɛ wɔma yɛn hokwan no. Nanso ɔmampanyimfoɔ no, wɔammisa no, ɔde ne ho gyee mu ntɛm ara, na ɔpamoo wɔn.”
GSAM 181.1“Homeda a ɛdii hɔ no, bere a wɔhyɛɛ ntamadan no ma wieeɛ no, nnipakuo kɛseɛ bi gyinaa ɔdan no anim wɔ mmɔnten so, na wɔn mu pii bo fuwii sɛ obi bɛgye Awurade mmaeɛ no adi. Anwummerɛ, ɔmanfoɔ no basabasayɛ nti, wɔannyɛ nhyiamu biara; nanso ntɛm ara na dɔm no hyɛɛ mmɔnten no ma; na ɔmampanyimfoɔ no ne ne polisifoɔ a wɔyɛ adwuma yie no gyee wɔn fii mmɔnten no so, bere a wɔde kakra kɔtoo afiaseɛ no. Yɛtumi de wɔn nneyɛeɛ no atoto nea ɛbɔɔ Lot fie pono ho wɔ anwummerɛ a na wɔrebɛsɛe Sodom no ho nko ara.... Saa kuo yi nneyɛeɛ baa mpofirim, ɛsiiɛ wɔ berɛ korɔ no ara mu, na ɛtrɛɛ kɔɔ akyirikyiri, enti sɛ ɛdaa ne ho adi wɔ Yudafoɔ bosome a ɛtɔ so nson no da a ɛdi kan no, ɛmaa yɛn gyidie a yɛwɔ sɛ ɛsɛ sɛ ɛyɛ bosome no no mu den.”
GSAM 181Fɛwdifoɔ No Firaa Atenten Fitaa a Wɔde Kɔ Soro
GSAM 181.2Ahinime da a ɛtɔ so aduonu mmienu, 1844, da a nna 2300 no baa awieeɛ no, wɔ Paris, Maine, bere a agyidifoɔ no hyiaeɛ wɔ ɔsom fie mu, na wɔde mpaeɛ a emu yɛ duru resrɛ Onyankopɔn, na wɔhwɛ kwan sɛ Awurade bɛba saa da no, fɛwdifoɔ a wɔsere wɔn no boaboaa wɔn ho ano twaa fie no ho, na wɔtoo nnwom de dii wɔn ho fɛw. Saa mmeranteɛ basabasa no mu baanu firaa atenten fitaa, foro kɔɔ fie no so, too nnwom, na wɔdii wɔn a wɔwɔ fie no a wɔresrɛ na wɔretwɛn Awurade mmaeɛ no ho fɛw.
GSAM 181.3Ɛbɛyɛ sɛ saa asɛm yi na ɛmaa atosɛm a wɔtrɛɛ mu faa Akwanhwɛfoɔ no ho sɛ wɔfiraa atenten a wɔde kɔ soro no fii aseɛ; efisɛ ɛwom sɛ Akwanhwɛfoɔ krataa ahodoɔ no bɔɔ akyɛdeɛ a ɛduru sika $500 maa obiara a ɔbɛkyerɛ nhwɛsoɔ nokware biako a Akwanhwɛfoɔ bi firaa atenten a wɔde kɔ soro wɔ 1844 na ɔtwɛnee Awurade mmaeɛ no deɛ, nanso obiara antumi amfa asɛm biako mpo amma.
GSAM 182Hazen Foss Anisoadehunu, 1844
GSAM 182.1Saa berɛ yi mu na ɔbarima kumaa bi a wɔfrɛ no Hazen Foss te Poland, Maine. Na ɔgye di pintinn sɛ Awurade bɛba bosome a ɛtɔ so nson no da a ɛtɔ so du no. Na ɔyɛ ɔbarima a ne hwɛbea yɛ fɛ, ɔkasa yɛ dɛ, na na wasua nwoma yiye. Nnawɔtwe kakra ansa na “ɔdasum nteɛmu” no baa awieeɛ no, Awurade baa ne nkyɛn na ɔmaa no anisoadehunu, na ɔkyerɛɛ no Akwanhwɛfoɔ no akwantuɔ kɔɔ Onyankopɔn kurow no mu, ne wɔn haw ahodoɔ. Wɔde kɔkɔbɔ nsɛm bi maa no sɛ ɔmfa nkɔma nnipa, na ɔsan hunuu sɔhwɛ ne ɔtaa a ɛbɛdi akyi sɛ ɔyɛ nokwafoɔ wɔ nea wɔakyerɛ no ho asɛm ka mu. Wɔkyerɛɛ no, te sɛ Mr. Foy, anammɔn mmiɛnsa a Onyankopɔn nkurɔfoɔ bɛfa so aba ɔkwan a ɛkɔ kurow kronkron no mu no so koraa. Esiane sɛ na ɔyɛ Awurade mmaeɛ no ho gyidini pintinn “nna kakra bio” mu (sɛnea na wɔto nnwom saa berɛ no) nti, anisoadehunu no fã a ɛfa anammɔn mmiɛnsa a wɔde kɔ ɔkwan no so no ho no yɛɛ no nkyerɛkyerɛmu a ɔrentumi mma; na esiane sɛ na ahantan honhom wɔ ne mu nti, ɔtwewee ne ho fii asɛnnua no ho, na ɔampɛ sɛ ɔka ho asɛm. Wɔsan maa no anisoadehunu no nea ɛtɔ so mmienu, na wɔka kyerɛɛ no sɛ sɛ ɔda so ara mpɛ sɛ ɔka nea wɔakyerɛ no ho asɛm a, wɔbɛfa adesoa no afi ne so na wɔde ama Awurade mma no mu wɔn a wɔyɛ mmerɛɛ koraa no mu baako, obi a ɔbɛka nea Onyankopɔn bɛda no adi no nokware mu. Ɔsan ampɛ. Afei wɔmaa no anisoadehunu a ɛtɔ so mmiɛnsa, na wɔka kyerɛɛ no sɛ wɔagyaa no, na wɔde adesoa no ato mmerɛɛfoɔ no mu nea ɔyɛ mmerɛɛ koraa no so, na ɔbɛyɛ Awurade apɛdeɛ.
GSAM 182Foss Antumi Anka Ne Anisoadehunu No Ho Asɛm
GSAM 182.2Eyi maa ɔbarima kumaa no ho dwiri no, na ɔsi sii gyinaeɛ sɛ ɔbɛka nea wɔakyerɛ no ho asɛm, enti ɔde ne nhyiamu da too gua. Nnipa no boaboaa wɔn ho ano sɛ wɔbɛhwɛ na wɔatie. Ɔkaa n’asetra mu suahunu no nyinaa pɛpɛɛpɛ, sɛnea na wampɛ sɛ ɔka nea Awurade akyerɛ no ho asɛm, ne nea na ɛbɛfi ne mpɛyɛ no mu aba. Ɔkae sɛ, “Afei, mɛka anisoadehunu no ho asɛm.” Nanso awerɛhosɛm ne sɛ, na ɛyɛ akyɛ: ɔgyinaa nnipa no anim dinn sɛ ohoni, na awieeɛ ɔkaa ɔhaw a emu yɛ den mu sɛ, “Mintumi nka anisoadehunu no mu asɛm biako mpo nkae.” Ɔkyinkyim ne nsa wɔ ahohiahia mu, na ɔkaa sɛ, “Onyankopɔn ama n’asɛm aba mu. Wafa anisoadehunu no afi me nsam,” na ɔkaa ɔhaw kɛseɛ mu sɛ, “Meyɛ ɔbarima a wɔayera.” Firi saa berɛ no, ɔhweree ne anidasoɔ wɔ Kristo mu, na ɔkɔɔ abasamtuo tebea mu. Ɔansan ankɔ Akwanhwɛfoɔ nhyiamu biara bio, na na ɔnni nyamesom ho anigyeɛ biara wɔ n’ankasa mu. N’abrabɔ wɔ nneɛma pii mu, sɛ yɛka no tiawa a, te sɛ obi a wɔayi Owura no Honhom nkanyan a ɛyɛ dwoɔ no afi ne ho, obi a “wɔagyaw no sɛ ɔmfa n’ankasa akwan so, na ɔde n’ankasa nneyɛeɛ ahyɛ no ma.” Saa adwene tebea yi mu na ɔwui wɔ 1893.
GSAM 183Obi Foforɔ Kaa Foss Anisoadehunu No Ho Asɛm
GSAM 183.1Bɛyɛ bosome mmiɛnsa firi bere a wantumi ankae n’anisoadehunu no, ɔtee sɛ wɔreyɛ anisoadehunu bi ho asɛm wɔ dan a ɛbɛn mu, na obi foforɔ na ɔreka. Wɔyɛɛ nhyiamu no wɔ ɔdan bi a na ɔwɔ mu. Wɔsrɛɛ no sɛ ɔmmra nhyiamu no mu, nanso wampɛ. Ɔkaa sɛ anisoadehunu no te sɛ nea wɔakyerɛ no no ara pɛ, sɛnea nnipa baanu bɛtumi aka asɛm baako pɛ ho asɛm. Saa na wɔtee nea ohui nanso wantumi ankae bere a ɔrebɛka ho asɛm no. Akyiri yi, bere a ohuu onipa no, ɔkaa sɛ, “Ɛno ne adwinnadeɛ a Awurade de adesoa no ato ne so.”
GSAM 183Abasamtu a Ɛyɛ Awerɛhoɔ
GSAM 183.2Awieeɛ koraa no, Yudafoɔ berɛ mu bosome a ɛtɔ so nson no da a ɛtɔ so du (Ahinime 22, 1844) no baeɛ. Ɛtoo nnipa mpempem pii a na wɔrehwɛ saa da no kwan sɛ wɔn anidasoɔ bɛba mu. Ná wɔansiesie biribiara a ɛyɛ wiase deɛ ama da no akyi. Wɔansusuw mpo sɛ, “sɛ ɛrenba a,” na mmom wɔyɛɛ wɔn wiase yi mu nsɛm ho nhyehyɛeɛ sɛnea anka wɔhwɛ kwan sɛ saa da no bɛtwa wɔn nkwa a ɛyɛ honam mu berɛ no so. Wɔbɔɔ amumuyɛfoɔ kɔkɔ na wɔhyɛɛ wɔn sɛ wɔntwe wɔn ho mfi abufuo a ɛreba no ho, na wɔn mu pii suroe sɛ ebia nkrasɛm no bɛyɛ nokware. Wɔtuu wɔn abusuafoɔ fo na wɔne wɔn bɔɔ mpaeɛ, na wɔde wɔn a na wɔamma wɔn akoma amma Onyankopɔn no kaa nkra. Ne tiawa mu no, wɔde anidahɔ a emu yɛ duru a obi a ɔbu ne ho sɛ ɔrebɛhyia asase nyinaa Temmufoɔ anim ne anim no deɛ, kaa nkra kɔɔ wiase yi mu nneɛma nyinaa. Enti wɔboaboaa wɔn ho ano wɔ wɔn som mmeaeɛ mu, na ahome a wɔhome no reyɛ te sɛ nea ɛreba awieeɛ, wɔhwɛ kwan sɛ wɔbɛte “ɔbɔfoɔ panyin no nne ne Onyankopɔn torobɛnto”, na wɔahu sɛ ɔsoro resɔ wɔ wɔn Ɔhene a ɔreba no animuonyam mu.
GSAM 184.1Nnɔnhwereɛ no twam brɛoo, na awieeɛ bere a owia kɔhyɛɛ atɔeɛ no, Yudafoɔ bosome a ɛtɔ so nson no da a ɛtɔ so du no baa awieeɛ. Anadwo sunsuma san trɛw ne nkatasoɔ a ɛyɛ awerɛhow no guu wiase no so; nanso saa sum no de awerɛhosɛm baa Akwanhwɛfoɔ agyidifoɔ no akoma mu, te sɛ awerɛhow a yennya nhwɛsoɔ foforɔ biara a ɛne no sɛ gye yɛn Awurade asuafoɔ no awerɛhow a wɔde anidahɔ kɔɔ wɔn fie wɔ anadwo a wɔbɔɔ no asɛnnua mu na wosiee no akyi, ɔno a ankyɛe bi na wɔde nkonimdie dii n’anim kɔɔ Yerusalem sɛ wɔn Ɔhene no.