Ti 21 — Nsa a Ɛkyerɛ Kwan wɔ Adwuma no Mu
GSAM 322.1“Mɛkyerɛ wo nyansa na makyerɛkyerɛ wo ɔkwan a wobɛfa so.”1
GSAM 322.2Obi a ɔde ne ho to Awurade so no, Awurade ahwɛyie da adi kyerɛ no daa. Nanso, ɛtɔ mmerɛ bi a wɔhunu saa ahwɛyie yi titire, te sɛ berɛ a ɔgye wɔn firi bɔne ne asiane a wɔhunu ne deɛ wɔnhunu mu, ne berɛ a n'ahwɛyie bue kwan tẽẽ ma ne nokorɛ trɛ. Saa nsɛm yi na ti yi ka ho asɛm.
GSAM 322Anisoadehunu a Ɛdi Kan wɔ Michigan
GSAM 322.3Afe 1853 bosome a ɛtɔ so 5 mu no, Ɔsɔfoɔ White ne ne yere kɔsraa Michigan. Na ɛyɛ wɔn berɛ a ɛdi kan a wɔakɔ Buffalo, N.Y., atɔeɛ fam. Bosome a ɛtɔ so 5 no Homeda a ɛtwa toɔ no, na wɔwɔ Tyrone, na ɛhɔ na wɔde Homeda difoɔ akuo ahodoɔ a wɔwɔ mantam no mu kyerɛɛ Awuraa White wɔ anisoadehunu mu, ne kɔkɔbɔ a ɛfa nneɛma a ɛbɛtumi asɔre atia wɔn ho. Bosome a ɛtɔ so 6 da a ɛtɔ so 2 no, wɔ Jackson, ɔde nneɛma a wɔakyerɛ no no bi guu nwomakrataa tenten nkratafa 8 so. Ɔmaa me anisoadehunu no ho nsɛm a wɔde pɛnsere atwerɛ, nanso ɔhyɛɛ me sɛ memfa pɛn ne ɛduru ntwerɛ no pefee mfa bi mma no.
GSAM 322Ɔbaa Bi a Ɔkaa sɛ Ɔyɛ Kronkron
GSAM 322.4Nneɛma foforɔ a wɔkyerɛɛ no no mu no, wɔkaa ɔbaa bi a na ɔrebɔ mmɔden sɛ ɔde ne ho bɛhyɛ yɛn nkurɔfoɔ mu no ho asɛm. Ɔkaa sɛ saa ɔbaa yi kyerɛ sɛ ɔyɛ kronkron paa. Na Awuraa White nhyiaa no da, na na ɔnnim ne ho hwee gye deɛ wɔdaa no adi kyerɛɛ no wɔ anisoadehunu yi mu no. Ɛnyɛ ɔbaa no nneyɛeɛ nko na ɔkaa ho asɛm, na mmom sɛ wɔka n'anim a, ɔbɛyɛ n'anim sɛ ɔkronkronni, na waka sɛ, “Awurade—nim—m'akoma.” Ɔkaa sɛ saa ɔbaa yi ne aberanteɛ bi na ɛnenam ɔman no mu, na ne kunu a ɔyɛ akɔkora no wɔ fie reyɛ adwuma de hwɛ wɔn wɔ wɔn bɔne akwan no mu. Awuraa White kaa sɛ Awurade akyerɛ no sɛ, “ɛmfa ho sɛ ɔbaa no kyerɛ sɛ ɔyɛ kronkron no, ɔne aberanteɛ no abu mmara nsɛm no mu deɛ ɛtɔ so nson no so.” Mede saa asɛm yi ho nkyerɛkyerɛmu a wɔatwerɛ no hyɛɛ me bɔtɔ mu, de akomatuo bi twɛnee sɛ mɛhunu deɛ ɛbɛsi.
GSAM 323Nhyiamu no wɔ Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Yɛyɛɛ nhyiamu wɔ Jackson, Battle Creek, Bedford ne Hastings, na afei yɛbaa Vergennes, a ɛwɔ Kent mansini mu; ɛbɛdaa adi sɛ ɛhɔ na ɔbaa no te. Bosome a ɛtɔ so 6 da a ɛtɔ so 11 no, aka berɛ kakra ma Homeda aduru no, yɛduruu baabi a na yɛbɛda anadwo no. Baabi a yɛsoɛeɛ no yɛ Ɔsɔfoɔ White bi a na kane no ɔyɛ ɔsɔfoɔ wɔ Kristofoɔ asɔre no mu no fie. Esiane sɛ na ɛhɔ yɛ asase a nnipa refiri aseɛ atena so foforɔ nti, na wɔasiesie afuo mu akoradan kɛseɛ bi a wɔasi no foforɔ, a ɛwɔ anim akwansin 3, ama yɛn nhyiamu no. Na ɛbɛdaa adi sɛ ɔbaa a wɔhunuu no wɔ anisoadehunu mu no te nhyiamu no beaeɛ akyi akwansin 2 bio.
GSAM 323Adanseɛ a Wɔde Maa Nyamesom Mu Ntrasoɔni no
GSAM 323.2Bosome a ɛtɔ so 6 da a ɛtɔ so 12, anɔpa dɔn 10:30 no, yɛhyiaa wɔ akoradan no mu. Awuraa White tenaa mpatawa no benkum awieeɛ, me tenaa ne nkyɛn, Ɔsɔfoɔ Cornell tenaa me nkyɛn, na na Ɔsɔfoɔ White gyina mpatawa no nifa reka asɛm. Ɔkasa bɛyɛ simma 15 akyi no, akɔkora bi ne aberanteɛ bi bom baa mu bɛtenaa akonnwa a ɛwɔ anim no so, mpatawa no nkyɛn. Ɔbaa tenten bi a ɔyɛ teaa na ne honam ani biri ka wɔn ho; ɔno deɛ, ɔkɔtenaa ɛpono no ho. Ɔsɔfoɔ White kasa tiawa no akyi no, Awuraa White sɔreeɛ. Ɔde n'asɛm no hyɛɛ aseɛ kaa ahwɛyie a ɛsɛ sɛ asɔfoɔ de yɛ adwuma a wɔde ahyɛ wɔn nsa no na wɔansɛe no ho asɛm, na ɔde saa twerɛsɛm yi yɛɛ adanseɛ: “Mo a mokura Awurade nkuku no, monte mo ho.” Ɔkaa sɛ ɛnyɛ Onyankopɔn nhyehyɛeɛ sɛ ɔbɛfrɛ ɔbaa bi ama ɔne ɔbarima foforɔ bi a ɔnyɛ ne kunu anante ɔman no mu. Awieeɛ no, ɔkaa no pefee sɛ,
GSAM 323.2“Ɔbaa a ɔbɛtenaa ɛpono no ho berɛ tiawa bi a atwam yi ka sɛ Onyankopɔn afrɛ no sɛ ɔnka asɛmpa. Ɔne aberanteɛ a ɔbɛtenaa pono no anim seesei ara yi na ɛnenam, na akɔkora yi, a ɔyɛ ne kunu—Onyankopɔn nhunu no mmɔbɔ!—reyɛ adwumaden wɔ fie de pɛ sika a wɔde kɔ so di wɔn amumuyɛ no. Ɔkyerɛ sɛ ɔyɛ kronkron paa—sɛ wɔate ne ho; nanso, ɛmfa ho kronkronyɛ a ɔde kyerɛ ne ho no nyinaa, Onyankopɔn akyerɛ me sɛ ɔne aberanteɛ yi abu mmara nsɛm no mu deɛ ɛtɔ so nson no so.”
GSAM 324.1Wɔn a wɔwɔ hɔ nyinaa nim sɛ Awuraa White nhunuu saa nnipa yi da kɔsii sɛ wɔbaa akoradan no mu. Sɛdeɛ ɔkyerɛɛ wɔn na ɔkaa wɔn suban ho asɛm no nyaa wɔn a wɔwɔ hɔ no adwene so nkɛntɛnsoɔ; ɛmaa wɔn ahotosoɔ yɛɛ kɛseɛ, na ɛhyɛɛ gyidie a wɔwɔ wɔ anisoadehunu no mu no den.
GSAM 324Wɔkaa Nsɛm no sɛdeɛ Wɔadi Kan Aka no
GSAM 324.2Berɛ a Awuraa White redi n'adanseɛ no, nkurɔfoɔ de akomatuo bi hwɛɛ Awuraa Alcott, ɔbaa a na wɔreka n'anim no, sɛdeɛ ɔfa nsɛm a wɔaka no ne deɛ ɔbɛyɛ na waka. Sɛ na ɔnni asɛm a wɔde ato no so no ho fɔ a, anka wɔbɛhwɛ kwan sɛ ɔbɛsɔre aka sɛ ne nyinaa yɛ atorɔ. Sɛ na ɔdi fɔ na ne bra asɛe koraa nso a, anka ɔbɛtumi aka sɛ ne nyinaa yɛ atorɔ, ɛwom sɛ ɔnim sɛ ɛyɛ nokorɛ deɛ. Nanso ɔyɛɛ deɛ adanseɛ no kaeɛ sɛ wɔka n'anim a ɔbɛyɛ no pɛpɛɛpɛ. Ɔsɔre gyinaa ne nan so brɛoo, berɛ a obiara ani da ne so, na ɔyɛɛ n'anim sɛ ɔkronkronni, kaa no brɛoo sɛ, “Awurade—nim—m'akoma,” na ɔtenaa ase a wanka asɛm foforɔ biara. Waka deɛ adanseɛ no kaeɛ sɛ ɔbɛka no pɛpɛɛpɛ, na ɔkaa no saa kwan korɔ no ara so.
GSAM 325Wɔgyee Wɔn Fɔ Toom
GSAM 325.1Ampa, na Onyankopɔn nim wɔn akoma, na wɔn ankasa nso nim sɛ wɔdi asɛm a wɔde ato wɔn so no ho fɔ. Ɛfiri sɛ, akyire yi, aberanteɛ no ka kyerɛɛ Owura Gardner, a ɔte saa beaeɛ korɔ no ara na ɔbisaa no asɛm no ho nsɛm kɔɔ akyiri no sɛ, “Owura Gardner, deɛ Awuraa White kaeɛ faa yɛn ho no yɛ nokorɛ paa.” Ɔbaa no nso, berɛ a ɔka kyerɛɛ Awuraa Wilson wɔ Greenville, afe 1862 mu, sɛ “ɔrensusu mpo sɛ ɔbɛka asɛm baako atia Onuawa White, na wɔanhunu sɛ ɔne Onyankopɔn na ɛreko” no, ɔgye toom sɛ deɛ wɔdaa no adi faa ɔne aberanteɛ no ho no yɛ nokorɛ.
GSAM 325Somafoɔ Kuo no
GSAM 325.2Afe 1853 ahahanpɔ berɛ mu no, nnipa kakra a wɔn bo afu wɔ Michigan no kaa wɔn ho bɔɔ mu, na wɔhyɛɛ aseɛ tintim atesɛm krataa bi a wɔfrɛ no Nokorɛ Somafoɔ. Na ɛte sɛ deɛ saa krataa yi ne wɔn a wɔhwɛ so no adwuma ne sɛ wɔbɛdwiri agu na wɔasɛe edin, sɛ anka wɔbɛhyɛ adwuma no den. Wɔde atorɔ pii guu ne nkratafa so, na ɛhaw yɛn wɔ yɛn nkrasɛm no ho adwuma mu. Esiane sɛ na ɛyɛ yɛn berɛ a ɛdi kan a yɛahyia ɔsɔretia a ɛda adi saa nti, yɛsusuu sɛ ɛyɛ yɛn asɛdeɛ sɛ yɛbɛyi wɔn ntwatosoɔ no ano. Wei gyee berɛ a anka ɛsɛ sɛ yɛde kɔ anim wɔ nokorɛ a wɔde ahyɛ yɛn nsa no mu, na ɛboaa Satan botaeɛ paa; akyinnyeɛ biara nni ho sɛ ɔno na ɔkanyan saa ɔsɔretia yi. Saa ara na nneɛma kɔɔ so kɔsii afe 1855 bosome a ɛtɔ so 6 da a ɛtɔ so 20 anwummerɛ, berɛ a na Ɔsɔfoɔ White ne ne yere, Ɔsɔfoɔ Cottrell ne me wiee nhyiamu bi wɔ Oswego, N.Y., nkyɛeɛ no. Na Lillis bi ahaw yɛn wɔ yɛn nhyiamu no mu; ɔbaa mu bɛkyekyɛɛ nkrataa a ntwatosoɔ no wɔ mu no maa nkurɔfoɔ no. Asɛmmisa a ɛfa yɛn asɛdeɛ wɔ saa asɛm yi mu ho no sɔreeɛ bio. Mmɔden a yɛabɔ dada sɛ yɛbɛyi wɔn atorɔ no ano no nyinaa ama wɔabɔ atorɔ pii aka ho ara kwa.
GSAM 325Afotuo ne Deɛ Wɔkaa sɛ Ɛbɛba
GSAM 325.3Mpaebɔ nhyiamu a wɔyɛɛ no saa anwummerɛ no wɔ John Place fie, wɔ Oswego kuro mu no, wɔmaa Awuraa White anisoadehunu. Wɔkyerɛɛ no sɛ, sɛ yɛbɛkɔ so ayɛ yɛn adwuma aka nokorɛ no, na yɛamfa nnipa a wɔte sɛ “Somafoɔ kuo” no ho a, wɔn ankasa bɛfiri aseɛ ako wɔn ho, na wɔn krataa no bɛgu; na sɛ ɛba saa a, yɛbɛhunu sɛ yɛn dodoɔ abɔ ho mmienu. Yɛgyee dii sɛ saa adanseɛ yi firi Awurade hɔ, enti ntɛm ara na yɛhyɛɛ aseɛ yɛɛ yɛn adeɛ sɛdeɛ ɛka no.
GSAM 326Somafoɔ Kuo no ne Wɔn Krataa no Gu
GSAM 326.1Nokorɛ no adwuma kɔɔ anim ntɛmntɛm, na “Somafoɔ kuo” no deɛ, ntɔkwa baa wɔn mu. Berɛ tiawa bi mu no, kuo no mufoɔ hweteeɛ, na wɔn akannifoɔ pii gyaee Homeda no di. Ankyɛ na wɔn krataa no gyaeeɛ, ɛfiri sɛ wɔannya deɛ wɔde bɛboa no. Nea na ɔyɛ krataa no samufoɔ berɛ bi no dan n'adwene kɔɔ sukuu nkyerɛkyerɛ so; nanso, ɛsiane sɛ na ɔnnya nsuaa sɛ ɔbɛdi n'ankasa ho so nti, wantumi anni n'asuafoɔ so koraa. Ɔrebɔ mmɔden sɛ ɔbɛtene mmɔfra a wɔwɔ ne sukuu no mu baako no, ɔtwee atopiretuo bi; ɛyɛɛ gyegyeegye, nanso anto. Na ɛsɛ sɛ ɔdwane anadwo kɔ Canada na nnipakuo no ankum no.
GSAM 326Deɛ Ɛde Baa Kristo Mmaeɛ ho Adwuma no So
GSAM 326.2Saa berɛ yi, baakoyɛ ne adwenkorɔ a ɛwɔ yɛn nkurɔfoɔ mu no yɛɛ kɛseɛ sene berɛ biara a atwam. Na berɛ a wɔbɔɔ mmɔden sɛ wɔde nkrasɛm no bɛkɔ akyirikyiri no, kwan buee afanan nyinaa.
GSAM 326.3Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ no Po 11, Nɔma 10, a ɛbaa afe 1858 bosome a ɛdi kan da a ɛtɔ so 14 no mu no, samufoɔ no reka deɛ Somafoɔ adwuma no de baeɛ ho asɛm no, ɔkaa sɛ: “Berɛ a wɔn ani ansɔ nneɛma no, na wɔbɔɔ mmɔden sɛ wɔbɛgu Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ no, asafo no agyapadeɛ a na ɛwɔ adwumayɛbea no boɔ yɛ $700 pɛ. Ɛfiri saa berɛ no, akɔ soro aduru $5,000. Saa berɛ no, na nnipa a wɔtua krataa no ho ka gye no bɛyɛ 1,000; seesei wɔyɛ 2,000, na nnipa bebree nso wɔ hɔ a wɔgye no ‘kwa.’”
GSAM 326.4Esiane sɛ yɛadu berɛ (1858) a “Somafoɔ kuo” no mu paeeɛ na wɔhweteeɛ, na Somafoɔ no gyaeeɛ no, akontaa a ɛwɔ atifi hɔ no kyerɛ biribi titire. Sɛdeɛ nnipa a wɔtua Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ no ho ka gye no dodoɔ abɔ ho mmienu pɛpɛɛpɛ no, saa ara nso na agyidifoɔ no dodoɔ aboro mmɔho mmienu. Saa ara na asɛm a wɔnam Awuraa White so kaeɛ sɛ ɛbɛba, afe 1855 bosome a ɛtɔ so 6 mu no, baa mu.
GSAM 327Berɛ a Wɔdii Kan Susuu Ntomadan Mu Nhyiamu Ho
GSAM 327.1Nkrasɛm no mfiaseɛ no, sɛ yɛannya baabi a ɛyɛ sene a, na yɛtaa yɛ nhyiamu wɔ sukuu adan mu. Berɛ bi a yɛwɔ ɔdan a ɛte saa mu no, nnipa dɔm bebree hyiaeɛ araa ma anka sukuu adan a ɛte saa mmienu mpo rentumi nfa wɔn. Sɛdeɛ ɛbɛyɛ a wɔn nyinaa bɛte no, ɔkasafoɔ no gyinaa mpomma a wɔabue mu, na ɔkasa kyerɛɛ wɔn a wɔwɔ ɔdan no mu ne nnipadɔm a wɔdɔɔso sene wɔn, a wɔtete wɔn nteaseɛnam mu ne ɛserɛ no so no. Saa nhyiamu kɛseɛ yi a wɔhunuiɛ no na ɛmaa wɔdwenee ntomadan mu nhyiamu ho.
GSAM 327Ntomadan Mu Nhyiamu a Ɛdi Kan wɔ Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2Enti afe 1854 bosome a ɛtɔ so 5 da a ɛtɔ so 22 no, Ɔsɔfoɔ James White ne afoforɔ a wɔhyiaa susuu asɛm no ho no sii gyinaeɛ sɛ ntomadan a wɔde bɛyɛ nhyiamu no yɛ nhyehyɛeɛ a wɔbɛtumi adi so. Saa berɛ no, na ɛyɛ den sɛ wɔde ntomadan akɛseɛ bɛyɛ biribiara gye agodie ne ahokeka a wɔyɛ de gye nnipa ani, mmoa a wɔde kyerɛ nkurɔfoɔ, ne nneɛma ahodoɔ a wɔde gye nnipa ani. Michigan ne mantam a ɛdi kan a Memeneda Akwanhwɛfoɔ sɔɔ adwumayɛ kwan yi hwɛeɛ. Ntomadan mu nhyiamu a ɛdi kan no hyɛɛ aseɛ wɔ Battle Creek, afe 1854 bosome a ɛtɔ so 6 da a ɛtɔ so 10. Ɛnnɛ yi, saa kwan a wɔfa so yɛ nhyiamu wɔ ahuhuro berɛ mu yi atrɛ ayɛ kɛseɛ paa.
GSAM 327Wɔsusu Nsraban Nhyiamu Ho
GSAM 327.3Afe 1868 mu no, wɔtuu anammɔn foforɔ a ɛde adwuma no kɔɔ anim. Wɔdwenee sɛdeɛ nsraban nhyiamu a wɔbɛyɛ no bɛfata ho yie, na wɔsii gyinaeɛ sɛ ɛbɛyɛ ɔkwan pa paa a wɔbɛfa so anya tenabea ama yɛn nkurɔfoɔ dɔm kɛseɛ a wɔba amansan nhyiamu no. Sɛ wɔnya ntomadan kɛseɛ ma ɔman nyinaa som, ne ntomadan nketewa ma mmusua a, nkurɔfoɔ no bɛnya ahotɔ, na wɔatumi de nna kakra atu afotuo asom Onyankopɔn ama wɔn ho aba mfasoɔ.
GSAM 328Nsraban Nhyiamu a Ɛdi Kan wɔ Wright, Mich.
GSAM 328.1Wɔyɛɛ nsraban nhyiamu a ɛdi kan wɔ Wright, Mich., afe 1868 bosome a ɛtɔ so 9 nna 1-7. Yɛn nkurɔfoɔ amansan nhyiamu a ɛho hia yi atrɛ araa ma wɔyɛ nsraban nhyiamu bɛboro 50 afe biara wɔ adwuma no afanan ahodoɔ. Ɛnyɛ Amerika nko na wɔyɛ saa nsraban nhyiamu yi; wɔyɛ wɔ Europa, Australia, New Zealand ne Afrika Anafoɔ nso.
GSAM 328.2Nhyiamu a ɛte saa a yɛn nkurɔfoɔ ayɛ a ɛso paa no yɛ deɛ wɔyɛɛ no afe 1893 wɔ Lansing, Mich., no. Saa nhyiamu kɛseɛ no mu no, nnipa 3,400 na na wɔte abusua ntomadan bɛboro 500 mu. Na ntoma den a wɔde yɛɛ ntomadan ahodoɔ a ɛwɔ nsraban no mu no boro yad 150,000.
GSAM 328Wɔgyee Wɔn Firi Keteke Atoyerɛnkyɛm Mu
GSAM 328.3Da a ɛdi berɛ a yɛsii gyinaeɛ sɛ yɛbɛtɔ yɛn ntomadan a ɛdi kan, a ne kɛseɛ yɛ anammɔn 60, no akyi (afe 1854 bosome a ɛtɔ so 5 da a ɛtɔ so 23) no, na Ɔsɔfoɔ White ne ne yere a wɔwɔ Jackson, Mich., saa berɛ no rebɛfiri wɔn akwantuo ase akɔ Wisconsin, a na wɔbɛyɛ adwuma wɔ hɔ berɛ bi. Yɛde awia no tenaa D. R. Palmer fie, a ɛne keteke gyinabea no ntam nware. Awia no, Ɔsɔfoɔ White kaa no mpɛn pii sɛ, “Mete nka soronko bi wɔ akwantuo yi ase a mɛfiri no ho; nanso, Ellen, yɛahyɛ sɛ yɛbɛkɔ akɔhyia nkurɔfoɔ wɔ hɔ, na ɛsɛ sɛ yɛkɔ. Sɛ anka menhyɛɛ nhyiamu bi a, anka merenkɔ anadwo yi.”
GSAM 328.4Berɛ a adeɛ resa, na aka kakra ama keteke no aduru no, yɛnyaa berɛ bi bɔɔ mpaeɛ. Na ɛte sɛ deɛ wɔakanyan yɛn nyinaa sɛ yɛmmɔ Ɔsɔfoɔ White ne ne yere ho mpaeɛ na wɔanya banbɔ wɔ akwantuo yi mu. Berɛ a yɛsɔreeɛ no, Ɔsɔfoɔ White kaa gyidie a ɔwɔ sɛ Awurade bɛhwɛ wɔn na wahwɛ wɔn so no ho asɛm.
GSAM 328.5Anwummerɛ dɔn 8 no, me ne wɔn kɔɔ keteke no ho, sɛ mɛboa wɔn ama wɔanya nkonnwa na wɔasiesie wɔn nneɛma. Yɛkɔɔ keteke dan bi a nkonnwa a ɛwɔ mu no akyi tenten mu; saa mmerɛ no na wɔfrɛ no “ɔdadan.” Awuraa White kaa sɛ, “James, mentumi ntena saa dan yi mu; ɛsɛ sɛ mefiri ha.” Meboa maa wɔnyaa tenabea wɔ ɔdan a ɛdi hɔ no mfimfini. Awuraa White de ne nneɛma guu ne srɛ so tenaa ase, nanso ɔkaa sɛ, “M'akoma ntɔ me yam wɔ keteke yi mu.” Ɛdɔn no bɔeɛ, na mekaa ntɛm sɛ “Nante yie,” na ankyɛ na mekɔɔ Cyrenius Smith fie sɛ mɛda hɔ anadwo no.
GSAM 329.1Bɛyɛ anadwo dɔn 10 no, yɛn nyinaa ho dwirii yɛn paa sɛ yɛtee sɛ Ɔsɔfoɔ White, a yɛsusu sɛ waduru akyirikyiri wɔ Chicago kwan so no, rebɔ ɛpono mu sɛ wɔmmue mma no. Ɔkaa sɛ keteke no afiri ne kwan so wɔ Jackson atɔeɛ fam akwansin 3; sɛ keteke no fã kɛseɛ, ne afidie no nyinaa, asɛe pasaa. Nanso ɛwom sɛ nnipa bi awuwu deɛ, ɔne Awuraa White deɛ, wɔanya wɔn ti adidi mu a wɔampira. Ankyɛ na ɔnyaa ɔpɔnkɔ ne teaseɛnam, na ɔne Abram Dodge kɔfaa Awuraa White. Na Ɔsɔfoɔ no aturu no wɔ ne basa so de no afa asase fɔtɔɔ a nsuo atɔ so ne asuo ketewa bi mu akɔ baabi a ahotɔ wɔ, a ɛne baabi a atoyerɛnkyɛm no sii no ntam ware kakra.
GSAM 329.2Adeɛ kyee anɔpatutuutu no, me ne Owura Dodge kɔhwɛɛ deɛ asɛe no. Baabi a ɔkwan bi kyea twa keteke kwan no mu no, na nantwie bi akɔda keteke kwan no so pɛɛ rehome. Na keteke afidie no nni adeɛ a ɛwɔ anim a ɛbɛpam nantwie no afiri kwan so, enti ɛbɔɔ aboa no no, ɛfirii kwan no so kɔɔ benkum. Berɛ a afidie no bɔɔ fam yɛɛ wosoɔ a ɛdi kan no, keteke dan a wɔde adesoa gu mu, a Ɔsɔfoɔ White nwoma adaka wɔ mu no, hurii firii kwan no so koraa a ansɛe. Saa berɛ korɔ no ara mu no, keteke no dan a ɛwɔ akyi a nnipa te mu no tetee firii keteke no fã a aka no ho a onipa biara ammoa, na ɛgyinaa kwan no so brɛoo. Afidie no ne nsuo ne nnyina teaseɛnam a ɛdi akyire no tu firii kwan no so kɔɔ fam bɛyɛ susudua 6 anaa 8, na afidie no kɔbɔɔ odum dua bi a wɔatwa no no dunsini, a ne tɛtrɛtɛ bɛyɛ anammɔn 3. Na ahoɔden a keteke no de nam no yɛ kɛseɛ araa ma afidie no butuiɛ, na n'aseɛ bɛdanee soro, na nsuo ne nnyina teaseɛnam no akyi fã hinhim bɛtwaa keteke kwan no mu. Keteke no fã kɛseɛ a ɛde n'ahoɔden nyinaa reba no bɛbɔɔ afidie a asɛe no, na ɛmaa wosoɔ a ɛtɔ so mmienu baeɛ. Ɔdan a ɛdii kan bɔɔ afidie no ne deɛ wɔde nneɛma kɔma nnipa ntɛmntɛm no, na ɛbubuu nketenkete sɛ anyina nketewa a wɔde sɔ ogya. Ɛne nneɛma a ɛwɔ mu no danee nneɛma bubufoɔ a ɛboaboaa ano wɔ nsuo ne nnyina teaseɛnam no so ne ne ho nyinaa. Deɛ ɛdi hɔ no yɛ akwantufoɔ ɔdan a ɛyɛ gyinabea a ɛtɔ so mmienu deɛ, a nnipa 18 na wɔwɔ mu; wɔn mu baako wuiɛ, na wɔn a aka no nyinaa piraa, ebinom kɛseɛ na ebinom kakra. Saa ɔdan yi mu paee mmienu, ɛfiri sɛ ɔdadan no faa mu. Ɔdadan no anim fã bubuu asinasin, na akonnwa a Awuraa White annya akomatɔyam sɛ ɔbɛtena so no sɛee koraa.
GSAM 330Onyankopɔn Nkwagyeɛ Ho Adanseɛ
GSAM 330.1Berɛ a yɛhwɛɛ deɛ asɛe no, na afei yɛhwɛɛ keteke dan a na Ɔsɔfoɔ White ne ne yere te mu berɛ a atoyerɛnkyɛm no sii no, a ɛgyina hɔ komm nko ara, bɛyɛ susudua 15 firi deɛ asɛe no ho no, yɛtee nka wɔ yɛn akoma mu sɛ yɛnka sɛ Onyankopɔn tie mpaeɛ. Na hwan na ɔnim sɛ ebia ɔsomaa ne bɔfoɔ bɛtete ɔdan no firii keteke no ho, na n'asomfoɔ anya wɔn ti adidi mu a wɔampira? Saa adwene yi titire kaa yɛn akoma berɛ a ɔbarima a ɔhwɛ keteke no gyinadeɛ so no kaa sɛ ɛnyɛ ɔno na ɔtete firii ho no. Ɔkaa bio sɛ na obiara nni ntamgyinabea no berɛ a ɛsiiɛ, na ɔno ne keteke no adwumayɛfoɔ nyinaa nte sɛdeɛ ɛyɛeɛ no ase. Deɛ ɛyɛɛ wɔn nwanwa kɛseɛ mpo ne sɛ, na nkabom dadeɛ kawa no ne ne pɛɛwa no mu biara mmuiɛ, na pɛɛwa no ne ne nkɔnsɔnkɔnsɔn no da ɔdan a asɛe no ntamgyinabea hɔ, te sɛ deɛ nsa bi de ahwɛyie ato no hɔ.
GSAM 330.2Eduu da a ɛtɔ so 24 no anwummerɛ no, na wɔayi nneɛma bubufoɔ no afiri keteke kwan no so ara ma keteke tumi nam sɛdeɛ ɛtaa yɛ no. Enti Ɔsɔfoɔ White ne Awuraa White san kɔtenaa keteke mu, na wɔduu wɔn nhyiamu no wɔ Wisconsin dwoodwoo.
GSAM 330Wɔka Atiafoɔ no Anim
GSAM 330.3Na tete Israel asetena nyinaa nyɛ “akwantuo a ɛmu yɛ mmerɛ.” Na wɔwɔ atamfoɔ wɔ abɔnten a wɔrehwehwɛ sɛ wɔbɛsi wɔn nkɔsoɔ kwan wɔ anammɔn biara mu. “Nnipadɔm afrafra” no ne wɔn a wɔnhyiraa wɔn ho so a wɔwɔ nsraban no mu no yɛɛ Satan nnwinnadeɛ a wɔayɛ krado; ɔfaa wɔn so bɔɔ mmɔden sɛ ɔbɛkanyan akoma a ɛntɔ yam, akasakasa, anwiinwii ne atuateɛ. Sɛdeɛ na Onyankopɔn nsa a ɛma nkɔsoɔ ka wɔn a wɔde wɔn ho to ne so no ho, na nkonimdie di wɔn mmɔdenbɔ akyi no, yɛ adanseɛ sɛ saa nnipa yi anya adom wɔ n'anim—sɛ na Awurade nsa na ɛrekyerɛ wɔn kwan.
GSAM 331.1Saa ara na ɛte wɔ ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm mfiaseɛ ne ne nkɔsoɔ mu. Ɛnyɛ sɛ nokorɛ a wɔde ama no yɛ biribi a onipa akoma a ɛnsakraeɛ no ani gye ho nti na akɔ anim. Mmom, nkrasɛm no mu nokorɛ titire—Awurade Homeda no—ne pɛsɛmenkominya ne wiase so mfasoɔ bɔ abira, na ɛtwe wɔn a wɔdi so no firi wiase adwuma ho nna mmienu nnawɔtwe biara. Ɛnnɛ berɛ yi mu nokorɛ adwuma no anya n'atamfoɔ wɔ abɔnten, a wɔasi wɔn bo na wɔkɔ so bɔ mmɔden sɛ wɔbɛgu adwuma no. Yɛbɛtumi de odwontofoɔ no nsɛm yi aka wɔn ho asɛm sɛ, “Sɛ ɛnyɛ Awurade na ɔwɔ yɛn afa a, afei Israel nka sɛ; sɛ ɛnyɛ Awurade na ɔwɔ yɛn afa, berɛ a nnipa sɔre tiaa yɛn no a, anka wɔamene yɛn anikann, berɛ a wɔn abufuo dɛre tiaa yɛn no.”2
GSAM 331.2Ɛfiri berɛ kɔ berɛ mu, nnipa a wɔyɛ pɛsɛmenkominya na wɔn akoma ntɔ wɔn yam asɔre wɔ yɛn mu, aka nneɛma akɛseɛ a wɔbɛyɛ berɛ a wɔn botaeɛ aba mu ho asɛm. Nanso, wɔn kanea adum dedaw te sɛ ogya hann a ɛda adi na ɛyera wɔ atɛkyɛ mu anadwo no. Saa berɛ no nyinaa, na ɛnnɛ berɛ yi mu nokorɛ adwuma no de ahotosoɔ ne pintin rekɔ anim atwa wiase ho ahyia, na nkɔsoɔ anammɔn biara maa ɛgyinaa pintinn na ɛnyaa ahoɔden kɛseɛ.
GSAM 331Ɔsɔfoɔ Stephenson ne Ɔsɔfoɔ Hall
GSAM 331.3Afe 1855 ahohuru bere mu no, Ɔsɔfoɔ Stephenson ne Ɔsɔfoɔ Hall bɔɔ mmɔden sɛ wɔbɛkanyan atuatew wɔ Wisconsin mantam mu. Anuanom mpanyimfoɔ no nim yiye sɛ na wɔpɛ sɛ wɔde wɔn “Bere a Ɛbɛba” nkyerɛkyerɛ no sɔ nea yɛgye di no nyinaa hwɛ, na na wɔpɛ paa sɛ wɔkyerɛ Memeneda Akwanhwɛfoɔ sɛ, wɔ Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu akyi no, wɔda so wɔ sɔhwɛ berɛ ma wɔn a wɔyɛ bɔne.
GSAM 331Nkɔmhyɛ a Ɛfa Wɔn Ho
GSAM 331.41855 Obubuo da a ɛtɔ so 20 no, wɔmaa Awuraa White anisoadehunu faa wɔn abrabɔ ho, na wɔkaa nea ɛbɛba awiei no sie wɔ nsɛm yi mu: “Onipa a woayɛ mmerɛ, wususuw sɛ wobɛtumi agyina Onyankopɔn adwuma ano anaa? Onipa a woayɛ mmerɛ, ne nsateaa baako a ɔde bɛka wo no betumi atu wo agu fam. Ɔbɛma wo kwan bere tiawa bi pɛ.”
GSAM 332.1Yɛn atamfo aka sɛ anisoadehunu no kae sɛ na saa mmarima yi rebewu ntɛm, na esiane sɛ wɔtenaa ase mfe pii nti, anisoadehunu no amma mu. Nanso anisoadehunu no nka baabiara sɛ wobewu. Wɔkyerɛɛ wɔn sɛ wɔyɛ mmarima a wɔrehwehwɛ sɛ wɔbɛsiw ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm adwuma kwan. Bere a wɔkyerɛɛ wɔn sɛ ɛyɛ mmerɛw ma Onyankopɔn sɛ ɔbɛsiw wɔn kwan no, wɔde kaa ho sɛ, “Ɔbɛma wo kwan bere tiawa bi pɛ.” Dɛn na wɔyɛeɛ?—Anka wɔhwɛ kwan sɛ wɔbɛdi wɔn akodi no so nkonim, nanso ɛyɛɛ sɛ wɔagyaw wɔn sɛ wɔnkɔfa wɔn kwan wɔ sum mu. Nnawɔtwe kakra mu no, wɔgyaa Homeda no koraa na wɔdan bɛko tiaa no. Na wɔhwɛ kwan sɛ wɔde wɔn ankasa bedi “Bere a Ɛbɛba” kuo bi anim. Sen sɛ wɔbɛdi eyi so nkonim no, ɛnam Homeda a wɔgyaa no so nti, wɔhweree wɔn tumi koraa wɔ yɛn nkurɔfoɔ so. Enti wɔn ankasa kwan no so na wɔsɛee nea na wɔredi kan resusu sɛ wɔbɛyɛ. Yɛn nkurɔfoɔ kae sɛ, “Ampa ara, Onyankopɔn ‘maa wɔn kwan bere tiawa bi pɛ.’”
GSAM 332Awerɛhosɛm a Ɛde Asetra Ba Awiei
GSAM 332.2Sɛ yɛhwɛ nea ɛtoo saa mmarima baanu yi a, ɛbɛyɛ papa sɛ yɛbɛka nsɛm bi a wɔn ankasa anuanom, “Bere a Ɛbɛba” gyidifoɔ a wɔne wɔn bɔɔ fekuo bere a wɔgyaa Homeda no, kaa faa wɔn awerɛhosɛm ho. Bɛyɛ mfe aduasa nson ni na Owura Hall bɛyɛɛ obi a n’adwene ayɛ basaa kakra (esiane sɛ ne tirim mu yɛɛ mmerɛ nti); adeɛ a ɛde tebea yi baeɛ ne sɛ ɔhweree agyapadeɛ pii ɛnam afoforɔ nnaadaa so. Na ɔwɔ nnaadaa sɛ sɛ ɔkɔ abɔnten a, ɔbɛtrɛw ayɛ tratraa, anaasɛ ɔbɛhwe ase akɔ fam. Ɔnhaw obiara, nanso mfe tenten yi nyinaa ɔmfata sɛ ɔyɛ ɔsom adwuma wɔ kwan biara so.3
GSAM 332.3Ɔsɔfoɔ Stephenson awu bɛyɛ mfeɛ dunsia. Mfeɛ pii ansa na ɔrewu no, na n’adwene nyɛ den (na wabɔ dam), nanso na ɔnyɛ ɔhaw mma afoforɔ. Ansa na ɔrebɛyɛ saa no, wɔahofadi a na osusuw sɛ ɔwɔ wɔ mmara nni hɔ nkyerɛkyerɛ a ɔagye atom no ase, ogyaee ne yere ankasa, ɔbaa a obiara antumi anka sɛ fĩdeɛ bi wɔ ne suban mu (na anka ɔbɛtumi anya awaregyaeɛ sɛ ɔfaa mmaranimfoɔ a ɔyɛ nnaadaafoɔ nko ara), na ɔwaree ɔbaa foforɔ a na ɔyɛ kumaa koraa sen ne yere dada. Saa adeyɛ yi yɛɛ ɔbra pa mmara so buo a emu yɛ den araa ma ne “Bere a Ɛbɛba” anuanom ankasa annye n’abrabɔ no ntom, na wɔamma no kwan sɛ ɔnkyerɛkyerɛ mma wɔn bio.
GSAM 333.1Nsɛm a wɔn ankasa anuanom kae faa saa mmarima yi nna a etwa to no da awerɛhow kɛse adi; nanso ɛyɛ nokwasɛm a wɔankata so, na wɔde maeɛ a wɔmpɛ wɔn tan na wɔnhwɛ wɔn anim. Yɛde eyi gyaw yɛn akenkanfoɔ sɛ wɔn ankasa nya wɔn adwene wɔ adanseɛ no honam fam dwumadie ho.
GSAM 333Ɔsɔfoɔ J. H. Waggoner Gye Nkrasɛm No To Mu
GSAM 333.2Afe 1852 mu no, Ɔsɔfoɔ J. H. Waggoner a na ɔhwɛ mantam atesɛm krataa bi so wɔ Wisconsin no gyee ɛnnɛ berɛ yi mu nokorɛ toom, na afe a edi hɔ no ɔde ne ho nyinaa maa ɔsom adwuma no. Afe 1857 mu no, ɔkyerɛw nwoma nketewa mmienu a ɛho hia paa, na emu biara yɛ kratafa bɛyɛ ahanu. Nea edi kan no wɔtoo din sɛ, “Nnɛyi Asamanfrɛ Su ne Ne Kwan,” na nea ɛtɔ so mmienu no, “Bere a Ɛbɛba Nkyerɛkyerɛ no Mfomsoɔ a Wɔda no Adi.” Nea edi kan no abɛyɛ ɔkwan a wɔafa so agye nnipa pii nkwa na wɔanni Satan afiri no mu, na Onyankopɔn nhyira nti, abue nnipa pii a na wonnim nea wɔnyɛ wɔ saa nnɛyi nsɛnkyerɛnne yi ho ani.
GSAM 333.3Ne nwoma “Bere a Ɛbɛba Nkyerɛkyerɛ no Mfomsoɔ a Wɔda no Adi” no da nkyerɛkyerɛ atoro a ɛfa sɔhwɛ a bɔnefoɔ benya wɔ yɛn Awurade mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu akyi ho no adi wɔ ɔkwan a edi mu paa so. Ɛda saa nkyerɛkyerɛ no mfomsoɔ adi wɔ ɔkwan a edi mu araa ma ɛnyɛ sɛ wɔmmaa ho mmuaeɛ nko, na yɛnhu mmɔden biara a obi ayɛ sɛ ɔbɛma ho mmuaeɛ nso. Nwoma no kyerɛkyerɛ, wɔ ɔkwan a emu da hɔ na ɛyɛ tiawa paa so, Kristo gyinabea sɛ ɔsɔfoɔ wɔ n’Agya ahengua so (ne Melkisedek sɔfodie) wɔ mprempren nhyehyɛeɛ yi mu, ne gyinabea a ɔbɛnya wɔ n’ankasa ahengua so wɔ n’ahennie a ɛwɔ hɔ daa daakye mu—ahengua a wɔrenka ntamgyinafoɔ sɔfodie biara ho.
GSAM 334.1Akyiri yi bio no, Ɔsɔfoɔ Waggoner kyerɛw nwoma ketewa a ɛtɔ so mmiɛnsa a na ɛyɛ kɛse bɛyɛ saa ara, na ɔtoo din sɛ, “Mpata no wɔ Nsusuwii ne Adiyie Hann Mu.” Bɛyɛ afe 1884 mu no, wɔsan hwɛɛ mu na wɔmaa ɛyɛɛ kɛse ma ɛbɛyɛɛ nwoma a ɛwɔ nkratafa bɛyɛ 400. Ɛyɛ asɛm a wɔakyerɛkyerɛ mu pefee na wɔatwa no tiawa wɔ asɛm a ne din no kyerɛ ho.
GSAM 334.2Ɛfiri saa bere yi rekɔ no, ɔde ne ho bɔɔ nwomatintim adwuma no ho denneennen, sɛ ɔkyerɛwfoɔ ne obi a ɔhwɛ nsɛm a wɔtintim so. Ɔsan kɔɔ so yɛɛ ɔsom adwuma, na ne mfeɛ a etwa to no ɔde dii adwuma wɔ Europa.
GSAM 334.31889 Oforisuo da a ɛtɔ so 17 no, ɔwuiɛ mpofirim wɔ Basel, Switzerland, bere a na ɔawie n’awiei nwoma, “Ɛfiri Eden Kɔ Eden.” Da a ɛtɔ so 16 no, ɔyɛɛ da mũ nyinaa adwuma wɔ nkyerɛwee ho, na ɔkyerɛw eyi guu ne da biara nsɛm nwoma mu: “Da yi meyɛɛ adwuma a emu yɛ den.” Yɛn Europa anuanom amanneɛbɔ a wɔyɛ faa ne tebea no mu na yenya nsɛm yi:—
GSAM 334.4“Bosome no da a ɛtɔ so 17 anɔpa, bɛyɛ nnɔnnum ne fã, ɔhwee ase wuu wɔ ne mukaase a kɔkɔbɔ biara amma ansa, ɛnam sɛ ne koma gyinaa mpofirim nti. Na ɔreyɛ adwuma dennenennen sɛ ɔwie n’awiei nwoma foforɔ no Borɔfoɔ deɛ, na na ɔhwɛ kwan sɛ Kwasiada a edi hɔ no ɔbɛkɔ London akɔboa adwuma a ɛwɔ hɔ no, ansa na wadi akɔ America wɔ ahohuru bere a ɛreba no mu.”
GSAM 334.5Ɛfiri 1854 no, na Ɔsɔfoɔ Waggoner da bere nyinaa adi wɔ ɔmanfoɔ anim na ɔko ma nokorɛ no, wɔ asɛnka agua so ne nwoma mu nyinaa. Bere a ɔrewu no, na wadi mfeɛ bɛyɛ aduosia nkron. Wɔsiee no wɔ Basel, Oforisuo da a ɛtɔ so 20. Saa na adwuma no mu adwumayɛfoɔ a wɔdi kan no mu baako hwee ase wɔ n’adwuma gyinabea.
GSAM 334Gyidie a Ɛsa Yareɛ
GSAM 334.6Afe 1858 fefɛw bere mfitiaseɛ no, na yareɛ ahyɛ Awuraa White so kɛse nna pii, na ɔda ne mpa so a ɔntumi nyɛ hwee koraa. Anadwo baako, bɛyɛ anadwo fã no, ɔtɔɔ piti; abusua no de akwan a na wonim nyinaa yɛɛ adwuma sɛ wɔbɛma no aba ne ho, nanso wɔannye wɔn mmɔden so. Ɔkɔɔ so saa simma a ɛboro aduasa, na ɛno akyi Ɔsɔfoɔ Andrews ne me, Ɔsɔfoɔ White frɛɛ yɛn ntɛm sɛ yɛmmɛka mpaebɔ berɛ bi mu. Mpaeɛ a wɔde ahokeka bɔɔ wɔ ne mpa ho no nti, Awurade nam mmɔborɔhunu so maa no baa ne ho, na ɔmaa ne ho yɛɛ no den sɛnea na ɛte daa. Bere a ɔrebɔ Onyankopɔn ayɛ no, wɔfaa no kɔɔ anisoadehunu mu, na ɔda so da ne mpa so. Wɔde nneɛma a wɔkyerɛɛ no wɔ saa anisoadehunu yi mu bi wɔ “Adanseɛ a Wɔde Ma Asafo no,” Nɔma 5, mu.
GSAM 335Honam Mu Nsɛnkyerɛnneɛ a Ɛyɛ Nwanwa
GSAM 335.1Honam mu nsɛnkyerɛnneɛ soronko bi bataa saa anisoadehunu yi ho, na yɛpɛ sɛ yɛma mo ani si so paa. Ɔsɔfoɔ White ne me tenaa mpa no fã baako, na Ɔsɔfoɔ Andrews tenaa fã foforɔ no. Ná waka ne nsa mmienu abom de ato ne koko so bere bi, na bere foforɔ ɔde ne basa kɔ mmeaeɛ ahodoɔ a na ɔrehwɛ no so wɔ ne kwan a na ɔde ne nsa keka ho a ɛyɛ fɛ na ɛnni ahokyere no mu. Wɔmaa ne nipadua atifi no so fii mpa no so, ma ɛyɛɛ sɛ ne mmati ne sumii no ntam wɔ ntam kwan bɛyɛ nsateakwaa nwɔtwe anaa nkron. Sɛ yɛka no foforɔ a, na ne nipadua firi n’asen kɔ soro no akuntun wɔ anim bɛyɛ digrii aduasa. Na ɔtenaa saa gyinabea no mu bere a anisoadehunu no kɔɔ so, a ɛyɛɛ simma aduasa. Obiara ntumi mfa n’ankasa ahoɔden nyɛ saa gyinabea no a ne nsa ne ne basa remmoa no, na mpo ɔrentumi nkura mu saa bere tenten. Ɛha nso yɛnya adanseɛ sɛ tumi bi a na ɔnni sohwɛ no wɔ anisoadehunu no ho.
GSAM 335Nkɔmhyɛ Foforɔ
GSAM 335.21858 Ahinime da a ɛtɔ so 1 no, Ɔsɔfoɔ ne Awuraa White ne ɔkyerɛwfoɔ no yɛɛ nhyiamu kɛseɛ wɔ Rochester, N.Y. Ɛfiri saa nhyiamu yi, ɔkyerɛwfoɔ no ne wɔn tuu kwan faa New York mantam ne New England mantam ahodoɔ mu. Homeda bi, wɔmaa Awuraa White anisoadehunu bi a wɔkyerɛɛ no, nneɛma foforɔ mu, sɛ Satan bɛto no so dennenennen wɔ baabi bi wɔ yɛn akwantuo a yɛresusu ho no mu, na ɛsɛ sɛ Ɔsɔfoɔ White ne me de gyidie kura mu ma no, na Awurade begye no.
GSAM 336Awuraa White Yareɛ
GSAM 336.1Ɛha nso na wɔhyɛɛ nea ɛbɛba sie. Nea ɛtoo akyiri no bɛkyerɛ sɛ ɛbaa mu pɛpɛɛpɛ. Homeda a edi kan wɔ Rochester nhyiamu no akyi no, na yɛwɔ Roosevelt, na Homeda a edi hɔ no, na yɛwɔ Brookfield, Madison mantam. Nnawɔtwe a edi hɔ no, yɛyɛɛ nhyiamu wɔ Owura Ballou mukaase kɛseɛ no mu wɔ Mannsville, Jefferson mantam. Bere a yɛde keteke firi Brookfield rekɔ Mannsville no, Awuraa White anim yɛɛ kɔkɔɔ wɔ n’ani ase. Ɛyɛɛ no yaw araa ma bere a yɛduruu Mannsville no, na ɛsɛ sɛ ɔda ne mpa so. Kɔkɔɔ no kɔɔ so yɛɛ kɛse nna mmienu, na ɛmaa wannya nna, na ɛsan amma no kwan sɛ ɔbɛka nhyiamu no ho. Ne ti tutu maa n’aniwa mmienu no nyinaa kaa mu, na n’anim sɛee araa ma na ɛnyɛ sɛ onipa anim bio. Wɔ yaw a na ɛreka no ne ahodwiri kɛse a nna a ɔannya no de baeɛ no nyinaa mu no, ɔtamfoɔ no bɔɔ mmɔden paa sɛ ɔbɛma no nwiinwii atia Onyankopɔn. Saa tebea yi kɔɔ so kɔsii nhyiamu a wɔahyɛ no awiei.
GSAM 336.2Bere a nhyiamu no baa awiei no, Ɔsɔfoɔ White ka kyerɛɛ me sɛ,
GSAM 336.2“Onua John, eyi ne Satan ntua ankasa a wɔbɔɔ yɛn kɔkɔ faa me yere ho wɔ Rochester no. Wokae bɔhyɛ a wɔhyɛɛ wɔ hɔ sɛ sɛ yɛbom kura mu na yɛde gyidie kura no mu, na yɛannyae no simma baako mpo bere a ɔko no ba a, wɔbɛbubu ɔtamfoɔ no tumi na wɔagye no. Ma yɛnkɔ mu ntɛm ara na yɛnyɛ mpaebɔ berɛ.”
GSAM 336Gyeɛ a Wɔhyɛɛ Ho Nkɔm No
GSAM 336.3Yɛkɔɔ ntɛm ara kɔɔ dan a na wɔde Awuraa White ato ne mpa so no mu, na yɛbɔɔ mpaeɛ a emu yɛ den maa no, bere a anuanom a na wɔwɔ dan a na yɛyɛ nhyiamu wɔ mu no tenaa ase bɔɔ mpaeɛ komm. Bɛyɛ simma du a yɛhyɛɛ ase bɔɔ mpaeɛ no, Awurade tumi baa fam hyɛɛ dan no ma. Ntɛm ara wɔyii yaw nyinaa firii Awuraa White so, na ntɛm ara ɔkae sɛ wɔmma no aduane. Ná ɛyɛ bɛyɛ nnɔnnum awiaberɛ. Eduu nnɔnson no, n’anim tutu no nyinaa atu kɔɔ, na ɔkɔɔ nhyiamu no anwummerɛ no, na ɔte sɛnea na ɔte daa.
GSAM 337.1Ɛnam kurommfoɔ no abisadeɛ so, wɔmaa ɔkasa bi anwummerɛ faa “Ahotefoɔ Agyapadeɛ” ho, na ɛbaa awiei no Awuraa White yɛɛ afotuɔ. Bere a Ɔsɔfoɔ White ne ne ba kumaa W. C. wɔ abɔnten no, wɔfaa no kɔɔ anisoadehunu mu wɔ nnipa dodoɔ no anim. Wobetumi akenkan nneɛma a wɔkyerɛɛ no saa bere no bi wɔ Adanseɛ Nɔma 5 no asɛm a ɛtwa toɔ no mu, a wɔkyerɛw no Mannsville, N.Y., 1858 Ahinime da a ɛtɔ so 21.
GSAM 337.2Ahotɔ a Awuraa White nyaa wɔ asɛm a yɛaka ho asɛm yi mu no yɛɛ adwuma sɛnea na wɔahyɛ ho nkɔm wɔ anisoadehunu a wɔmaa no wɔ Rochester no. Ɔhaw biara a ɛte saa amma bio wɔ saa akwantuo no mu, na yɛnyaa nkonimdie a ɛyɛ anuonyam maa nokorɛ no wɔ baabiara.
GSAM 337Nkɔmhyɛ a Ɛfa America Ɔman Mu Ko No Ho
GSAM 337.3Homeda, 1861 Ɔpɛpɔn da a ɛtɔ so 12 no, ɛyɛɛ abosome mmiɛnsa pɛ ansa na wɔtoo tuo a edi kan wɔ Fort Sumter (a ɛno ankasa na ɛbuee ɔko a ɛde Afrika nkoa 4,000,000 gyee wɔn ho wɔ America), wɔhyiraa Memeneda Ɔkwanhwɛfoɔ asafo dan a ɛwɔ Parkville, Mich. de maa Onyankopɔn. Ɔsɔfoɔ White ne ne yere, Ɔsɔfoɔ Waggoner, Smith, ne ɔkyerɛwfoɔ no kɔɔ ɔsom no. Bere a Ɔsɔfoɔ White kasa no baa awiei no, Awuraa White yɛɛ afotuɔ a ɛkanyan akoma, na ɛno akyi ɔtenaa akonnwa so. Wɔfaa no kɔɔ anisoadehunu mu wɔ saa gyinabea no. Ná nnipa ahyɛ dan no ma, na na ɛyɛ beaeɛ a anibereɛ ahyɛ mu ampa. Bere a ɔfirii anisoadehunu no mu no, ɔsɔre hwɛɛ dan no mu na ɔkaa sɛ:—
GSAM 338.1“Onipa biara nni dan yi mu a wasusuw ɔhaw a ɛreba asase yi so no ho mpo. Nnipa redi South Carolina mpaapaemu mmara no ho agoru, nanso wɔakyerɛ me seesei ara sɛ mantam pii bɛka saa mantam no ho, na ɔko a ɛyɛ hu paa bɛba. Wɔ saa anisoadehunu yi mu no, mihuu asraafoɔ dodoɔ a wɔwɔ afã mmienu no nyinaa sɛ wɔaboa wɔn ho ano wɔ ɔko afuw so. Metee sɛɛ a aprɛm no rebɔ, na mihuu awufoɔ ne wɔn a wɔrewu wɔ baabiara. Afei mihuu wɔn sɛ wɔrepere wɔn ho, na wɔde nsa rekɔko wɔn ho wɔn ho [na wɔde atuo ano sekan rewɔwɔ wɔn ho wɔn ho]. Afei mihuu ɔko akyi afuw no, a awufoɔ ne wɔn a wɔrewu akata so baabiara. Afei wɔde me kɔɔ afiaseɛ, na mihuu wɔn a ahia wɔn amanehunu, na wɔredwiriw kɔ. Afei wɔde me kɔɔ wɔn a wɔahwere wɔn kunu, wɔn mma mmarima, anaa wɔn nuanom mmarima wɔ ɔko no mu no afie mu. Mihuu wɔn ahohia ne wɔn awerɛhow.”
GSAM 338.2Afei ɔde n’ani too dan no mu nkakrankakra na ɔkaa sɛ, “Nnipa bi wɔ dan yi mu a wɔbɛhwere wɔn mma mmarima wɔ ɔko no mu.”
GSAM 338Awuraa Ensign Adanseɛ a Ɛfa Anisoadehunu No Ho
GSAM 338.3Sɛ́ yɛde bɛhyɛ nokwasɛm a yɛaka ho asɛm yi mu den, na yɛde akyerɛ sɛ wɔhyɛɛ nkɔm no da a wɔaka no, na yɛde akyerɛ sɛnea asafo no tee ase na ɛtrɛw mu no, wɔde adanseɛ a edi soɔ yi ma:—
GSAM 338.4“Eyi yɛ adanseɛ sɛ na mete St. Joseph mantam, Michigan, wɔ 1861 Ɔpɛpɔn mu, bɛyɛ akwansin nsia firi Parkville. Na menyɛ Ɔkwanhwɛfoɔ. Saa bosome no da a ɛtɔ so 12 no, me afipamfoɔ bi kɔɔ Parkville kɔɔ nhyiamu. Bere a wɔsan baa fie no, wɔka kyerɛɛ me sɛ ɔbaa bi wɔ nhyiamu no ase a na ɔwɔ anisoadehunu mu, na ɔkaa sɛ ɔko a ɛyɛ hu reba United States so; sɛ wɔbɛboaboa asraafoɔ dodoɔ ano wɔ afã mmienu no nyinaa, wɔ Anafoɔ ne Atifi nyinaa, na nnipa pii bɛyɛ amane wɔ afiaseɛ; na ahia kɛseɛ bɛba mmusua pii so ɛnam kununom, mma mmarima ne nuanom mmarima a wɔbɛhwere wɔn wɔ ɔko no mu nti; na mmarima bi wɔ dan no mu a wɔbɛhwere wɔn mma mmarima wɔ ɔko no mu.” Ɔde ne nsa hyɛɛ ase sɛ, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno mantam, California, 1891 Ɔpɛpɔn da a ɛtɔ so 30.”
GSAM 339.1Ɛfa ɔko a ɛyɛ hu no ho nkɔmhyɛ no, Awuraa White san kae sɛ Memeneda Akwanhwɛfoɔ “bɛhyɛ tebea a ɛyɛ den mu ɛnam ɔko no nti, na ɛyɛ obiara asɛdeɛ sɛ ɔbɔ mpaeɛ denneennen sɛ wɔmma wɔn nyansa na wɔnhu nea wɔnyɛ wɔ mmere a ɛyɛ sɔhwɛ a ɛda wɔn anim no mu.”
GSAM 339Ɔman Mu Ko No Kɛseɛ
GSAM 339.2Bere a wɔmaa anisoadehunu no, na Atifi famfoɔ dodow no ara nni ɔko a ɛreba no ho nimdeɛ pii, sɛ wɔwɔ bi koraa a. Ɔmanpanyin Lincoln mpo, abosome mmiɛnsa akyi (1861 Oforisuo da a ɛtɔ so 12), bere a mantam pii adi South Carolina akyi wɔ ne mpaapaemu mmara mu na wɔtoo tuo a edi kan wɔ Fort Sumter no, frɛɛ mmarima 75,000 pɛ, na na wɔrebɛsom abosome mmiɛnsa pɛ.
GSAM 339.3Asraafoɔ dodoɔ a wɔkyerɛw wɔn din wɔ Union afã wɔ ɔko no mu nyinaa yɛɛ 2,859,132. Britannica Nkyerɛkyerɛ Nwoma no ka sɛ, “wɔ 1863 mfitiaseɛ no, Confederate asraafoɔ dodoɔ yɛɛ bɛyɛ 700,000,” nanso ɛyɛ den sɛ yɛbɛhu pɛpɛɛpɛ sɛ wɔn a wɔkyerɛw wɔn din nyinaa dodoɔ yɛ sɛn. Ɛsusuw sɛ wɔn awufoɔ dodoɔ yɛ “bɛyɛ 300,000.” Nkyerɛkyerɛ nwoma foforɔ a wɔtintim nnansa yi bi ka sɛ wɔn a wɔwɔ Union afã a wɔhweree wɔn nkwa (wɔn a wɔwuiɛ wɔ ɔko mu, anaa wɔn a wɔwuiɛ wɔ apirakuro anaa yareɛ a wɔnyaa wɔ ɔko afuw so anaa afiaseɛ) dodoɔ yɛ 359,528. Sɛ ɛfa Union afã no ka ho a Britannica ka sɛ:—
GSAM 339.4“Ka no duu ne kɛseɛ paa wɔ 1865 Ɔsannaa da a ɛtɔ so 31, na ɛyɛɛ $2,845,907,626.56. Na wɔasan de sika a wɔanya bɛyɛ $800,000,000 adi dwuma, titire wɔ ɔko no ho; mantam, nkurow, mantam nketewa ne nkuraa ahodoɔ nso de wɔn ankasa tow sika na wɔboaboaa wɔn ankasa ka ano maa ɔko no; ebia pɛnhyen sika a wɔbɛtua no bɛyɛ $1,500,000,000 wɔ awieeɛ no. Wɔrentumi nhu pɛpɛɛpɛ sɛnea Confederate man no sɛee sika, na agyapadeɛ a Federal asraafoɔ ne Confederate asraafoɔ sɛee no nso ɛyɛ den sɛ wɔbɛsusuw; na nkoa a wɔwɔ Anafoɔ no sika boɔ ($2,000,000,000) no, ɔko no hyewee no. Sɛ yɛka ne nyinaa bom a, ɛwom sɛ wɔrentumi nkan ɔko no ka pɛpɛɛpɛ deɛ, nanso $8,000,000,000 yɛ nsusuwii a ɛyɛ fam.”4
GSAM 340Anisoadehunu No Ho Adanseɛ Foforɔ
GSAM 340.1Sɛ ɛfa nkɔmhyɛ a ɛkaa mmarima a wɔwɔ Parkville asafo dan mu a wɔbɛhwere wɔn mma mmarima wɔ ɔko no mu no ho a, meka bɛyɛ sɛ, 1883 awɔbereɛ mu no, mihyiaa Parkville asafo no panyin, a na ɔyɛ panyin no ara wɔ 1861 Ɔpɛpɔn mu bere a wɔmaa anisoadehunu no; na mibisaa no sɛ ɔkae asɛm a Awuraa White kae bere a ɔkaa anisoadehunu no faa ɔko no ho no. Ɔkaa sɛ, “Yiw, mekae.” “Wobɛtumi aka wɔn a na wɔwɔ dan no mu saa da no a wɔhweree wɔn mma mmarima wɔ ɔko no mu dodoɔ a wunim akyerɛ me anaa?” Ntɛm ara ɔkaee nnipa baanum din, na ɔkaa sɛ, “Mnim sɛ na eyinom wɔ hɔ, na wɔhweree wɔn mma mmarima wɔ ɔko no mu; na sɛ mewɔ fie, baabi a metumi ne me nkurɔfoɔ akasa, anka metumi de din pii ama wo. Misusuw,” ɔtoaa so sɛ, “sɛ na baanum foforɔ wɔ hɔ, de ka eyinom a maka wɔn ho asɛm yi ho.”
GSAM 340.2Mfeɛ ɛnan ne nea ɛboro so a Anafoɔ no dii ɔko no mu denneennen, kɔsii sɛ wɔhweree wɔn a wɔaboaboa wɔn ano no mu bɛyɛ fã wɔ ɔko mu owuo anaa yareɛ nti, kyerɛ nkɔmhyɛ a yɛaka ho asɛm yi mmamu a ɛda adi paa.
GSAM 340Nkoasom ne Ɔko No
GSAM 340.3Bere a Awuraa White reka anisoadehunu a wɔmaa no 1862 Ɔpɛpɔn da a ɛtɔ so 4 no ho asɛm no, ɔkaa sɛ:—
GSAM 340.4“Wɔama nnipa mpempem akɔkyerɛw wɔn din a wɔte ase sɛ ɔko yi bɛsɛe nkoasom; nanso seesei a wɔde wɔn asi hɔ no, wɔhu sɛ wɔadaadaa wɔn, sɛ ɔko yi botaeɛ nyɛ sɛ wɔbɛgyae nkoasom, na mmom sɛ wɔbɛma ɛnkɔ so sɛnea ɛte no.”
GSAM 341.1Wɔmaa asɛm a ɛdi kan yi wɔ bere a na wɔhyɛ asraafoɔ no sɛ wɔmmoa adwuma a wɔde nkoa a wɔaguan akɔ Union afã no san de wɔn kɔma wɔn wuranom no, na wɔkyerɛ asraafoɔ no sɛ wɔreka sɛ, “Sɛ yɛdi saa atuatew yi so nkonim a, dɛn na yɛanya?” Wɔn ankasa de abasamtu bua sɛ, “Hwee. Nea ɛmaa atuatew no baeɛ no, wɔanyi no. Nkoasom nhyehyɛeɛ a ɛsɛee yɛn ɔman no, wɔagya no sɛ ɛntra ase na ɛnyɛ atuatew foforɔ.” Saa nsɛm yi, a wɔfaa no firii Adanseɛ Nɔma 7, baabi a wɔaka ɔko no ho asɛm a ɛyɛ nwanwa no nyinaa wɔ asɛmti “Nkoasom ne Ɔko No” ase no, nka sɛ wɔrentumi nnyae nkoasom da, na mmom ɛkyerɛ tebea a asraafoɔ no hwɛɛ no saa bere no. Akyiri kakra wɔ saa adanseɛ no ara mu no, nkɔmhyɛ bi wɔ hɔ sɛ:—
GSAM 341Nkɔmhyɛ a Ɛfa Atifi Fam Nkonimdie Ho
GSAM 341.2“Nanso wɔabɔ ɔman no nyinaa mmuada ho dawuro! Awurade se, ‘Ɛnyɛ eyi ne mmuada a mapaw no: sɛ mobɛsane amumuyɛ nkɔnsɔnkɔnsɔn, mobɛyi adesoa a emu yɛ duru no, na moama wɔn a wɔhyɛ wɔn so no anya ahofadi, na moabubu kɔnnua biara?’ Sɛ yɛn ɔman di mmuada a Onyankopɔn apaw no so a, ɛno na ɔbɛgye wɔn mpaeɛ atom wɔ ɔko no ho; nanso seesei ɔnte wɔn nne.”
GSAM 341.3Wɔn a wonim ɔko no abakɔsɛm no nim nkonimdie a Atifi fam no annya, amanehunu, ntwentwɛnsoɔ ne nneɛma foforɔ a ɛkaa mmɔden a wɔbɔeɛ sɛ wɔbɛdi Anafoɔ asraafoɔ so nkonim no, kɔsii bere a wɔyɛɛ dawuroɔ a ɛmaa nkoa nyaee ahofadi no—1863 Ɔpɛpɔn da a ɛtɔ so 1. Afei, nkonimdie no yɛɛ ntɛm dɛn firi saa bere no kɔsii ɔko no awiei! Wɔn a na wɔhwɛ adwuma no nkɔsoɔ no hui pefee sɛ nkɔmhyɛ a wɔhyɛɛ no 1862 Ɔpɛpɔn da a ɛtɔ so 4 no aba mu. Bere a wɔyii adesoa no no, wɔsanee nkoasom no nkɔnsɔnkɔnsɔn na wɔbubuu kɔnnua no firii akoa no so! Ɛdaa adi pefee sɛ Onyankopɔn tee ne nkurɔfoɔ mpaeɛ, na ɔboaa mmɔden a wɔbɔeɛ sɛ wɔde ɔko no bɛba awiei bere a wɔpaw mmuada a ɛsɔ n’ani no!
GSAM 342Amrado Dada St. John Adanseɛ
GSAM 342.1Kansas Amrado dada John P. St. John kasa bi a ɔmaa wɔ Ottawa, Ill., na metiee no awiaberɛ 1891 Ayɛwohomum da a ɛtɔ so 29 no, ɔkaa asɛm yi:—
GSAM 342.2“Bere biara nni hɔ a m’ani annye sɛnea m’ani annye bere a [Confederate asraafoɔ] dii yɛn so wɔ Bull Run no. Nanso na ɛyɛ Onyankopɔn nhyehyɛeɛ no fã. Sɛ yɛdii [Confederate asraafoɔ] so a, anka amanyɔfoɔ no bɛyɛɛ asomdwoeɛ bi, na wɔde nkoasom bɛkɔ so wɔ Union no mu, na anka yɛbɛnya no ɛnnɛ. Mfeɛ mmienu no, [Confederate asraafoɔ] no na wɔwɔ mfasoɔ; nanso bere a Lincoln yii dawuroɔ a ɛda nkoa ahofadi adi no, yɛdan baa Onyankopɔn afã, na yɛantumi anhwere.”