Ti 23 — Akwahosan Asoɛeɛ Ahodoɔ
GSAM 358.1“Ɔdɔfoɔ, mepɛ sen adeɛ nyinaa sɛ ɛnyɛ wo yie na wonnya akwahosan pa, sɛdeɛ wo kra ho yɛ no yie no.”1
GSAM 358.2Homeda, 1863 bosome 6 da 6 no, Ɔsɔfoɔ White ne ne yere kɔɔ ntomadan mu nhyiamu bi a Asɔfoɔ Cornell ne Lawrence yɛeɛ wɔ Otsego, Mich. Ɛhɔ na wɔmaa Awuraa White anisoadehunu a ɛdaa akwahosan ho nsakraeɛ asɛm no adi kyerɛɛ no. Ɛfiri saa berɛ no, wɔtintim akwahosan ne akwahosan pa mu abrabɔ ho nsɛm wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ mu, na ɔhyɛɛ aseɛ twerɛɛ deɛ wɔada no adi akyerɛ no afa akwahosan ho. Eyinom bi puei wɔ Adanseɛ a Ɛtɔ so 11 mu, ne nwoma bi a ne din de Sɛdeɛ Wɔbɛbɔ Bra mu.
GSAM 358.3Wɔde akwahosan pa mu abrabɔ ho asɛm ne sɛdeɛ ɛfa honam, adwene ne honhom nkɔsoɔ ho wɔ ɔkwan a ɛfata so too nkurɔfoɔ no anim pefee. Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaeɛ 1864 bosome 10 da 25 no mu no, Ɔsɔfoɔ J. N. Andrews de nyansahyɛ a ɛho hia a ɛdidi soɔ yi maeɛ wɔ asɛm no ho:—
GSAM 358J. N. Andrews Ka Akwahosan Pa Mu Abrabɔ Ho Asɛm
GSAM 358.4“Sɛ yɛgyae aduane biara a ɛsɛe yɛn honam di, na nkyerɛkyerɛ pa ne ahonim a ɛdi Onyankopɔn anim nokorɛ kyerɛ yɛn kwan ma yɛde ahosodie bɔ bra a, yeinom ka nneɛma a ɛho hia paa ma akwahosan pa ho. Yɛn honam yɛ Honhom Kronkron no asɔrefie. Sɛ yɛbɛhyɛ no animuonyam ampa wɔ yɛn honam mu sɛdeɛ yɛyɛ wɔ yɛn honhom mu no a, hwɛ sɛdeɛ ɛho hia sɛ yɛn honam ahoɔden nyinaa yɛ pɛ! Yɛda Onyankopɔn ase sɛ afei wɔde saa asɛm yi reto yɛn nkurɔfoɔ anim titire. Akwahosan ne ahoɔden ka nneɛma a ɛsom bo paa ma yɛn ho, na ɛho hia yie ma wɔn a wɔbɛhunu ahohiahia berɛ no mu nsɛm akɛseɛ no.”
GSAM 359.1Ɛnyɛ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ no nkrataa mu nko ara na wɔhyɛɛ Bible akwahosan ho nkyerɛkyerɛ ne Kristofoɔ ahosodie ho nkuran, na mmom yɛn asɔfoɔ nso kaa ho asɛm.
GSAM 359.2Asafo no Amansan Nhyiamu a wɔyɛeɛ 1866 bosome 5 da 20 no ase no, wɔnam Awuraa White so de akwankyerɛ a ɛdidi soɔ yi maeɛ (ɛno ara na ɛwɔ Adanseɛ a Ɛtɔ so 11 mu):—
GSAM 359Ɛsɛ sɛ Wɔyɛ Akwahosan Asoɛeɛ Bi
GSAM 359.3“Wɔkyerɛɛ me sɛ ɛsɛ sɛ yɛsiesie fie bi ma wɔn a wɔrehunu amaneɛ, ne wɔn a wɔpɛ sɛ wɔsua sɛdeɛ wɔbɛhwɛ wɔn honam so ama wɔatumi asiw yareɛ ano....
GSAM 359.4“Sɛ wɔn a wɔnni gyidie ba asoɛeɛ bi a wɔde asi hɔ ama yareɛ ayaresa a ɛtu mpɔn, a nnuruyɛfoɔ a wɔyɛ Homeda difoɔ na wɔhwɛ so a, wɔbɛba nokorɛ no tumi ase tẽẽ. Sɛ wɔhu yɛn nkurɔfoɔ ne yɛn gyidie ankasa a, wɔn adwemmɔne a wɔanya dada wɔ yɛn ho no bɛtu ayera, na wɔanya yɛn ho adwempa. Sɛ wɔnam saa kwan yi so ba nokorɛ no tumi ase a, ɛnyɛ honam mu mmerɛyɛ nko ara na ebinom bɛnya ano ahotɔ, na mmom wɔbɛnya aduru a ɛsa wɔn akra a bɔne ama ayare no nso yareɛ.
GSAM 359Deɛ Ɛbɛfiri Mu Aba Ho Nkɔmhyɛ
GSAM 359.5“Sɛ ayaresa a wɔde nyansa yɛ ma ayarefoɔ no ho tɔ wɔn, na wɔhyɛ aseɛ nya nkwa mu anigyeɛ a, wɔnya wɔn a wɔnam wɔn so san nyaa akwahosan no mu ahotosoɔ. Aseda hyɛ wɔn akoma ma, na ɛma nokorɛ no aba pa no nya tenabea wɔ hɔ ntɛmntɛm; ebinom fam no, wɔbɛhwɛ so ama afifiri na asow aba de ahyɛ Onyankopɔn animuonyam. Ɔkra a ɛsom bo saa baako a wɔagye no no bɛsom bo asene sika ne nneɛma nyinaa a ɛho hia na wɔde asi asoɛeɛ a ɛte saa....
GSAM 359.6“Wɔn a wɔn ho atɔ wɔn anaa wɔanya mfasoɔ kɛseɛ na wɔafiri hɔ akɔ no bi bɛyɛ nnipa a wɔde yɛn gyidie bɛkɔ mmeaeɛ foforɔ, na wɔama nokorɛ no frankaa so wɔ mmeaeɛ a anka yɛrentumi nhyɛne hɔ da, sɛ wɔn botaeɛ sɛ wɔbɛnya akwahosan amma wɔammɛtena yɛn nkurɔfoɔ mu ansa na wɔn adwemmɔne no antu amfiri wɔn adwene mu a.”
GSAM 360.1Yɛn nkurɔfoɔ a wɔahyia no nyinaa too aba penee so sɛ, ntɛm ara sɛdeɛ ɛbɛtumi ayɛ yie no, ɛsɛ sɛ wɔbue akwahosan asoɛeɛ bi wɔ Battle Creek anaa ɛhɔ a ɛbɛn; na ɛsɛ sɛ Ɔduruyɛfoɔ H. S. Lay hwɛ ɛhɔ ayaresa adwuma no so. Ne nnuruyɛ ho adesua a wadi kan anya no akyi no, na wadi bɛboro afe baako wɔ apueeɛ fam bea bi a wɔde nsuo sa yareɛ, de sua akwan a wɔfa so de nsuo sa yareɛ.
GSAM 360Wɔtɔɔ Bea Bi Maa Akwahosan Ayaresabea
GSAM 360.2Saa berɛ no, na ɛte sɛ adwuma kɛseɛ paa sɛ wɔbɛsi asoɛeɛ a ɛte saa; na sɛ ɛnyɛ saa adanseɛ a ɛhyɛ nkuran a ɛfa deɛ ɛbɛfiri mu aba ho yi a, anka wɔbɛtwentwɛn so kakra ansa na wɔahyɛ adwuma no ase. Nanso wɔantwentwɛn so; nhyiamu no wieeɛ akyi nna kakraa bi pɛ no, wɔtɔɔ Ɔtemmufoɔ Graves tenafie kɛseɛ no, ne ɛho asase eka nwɔtwe a ɛka bom yɛɛ ne tenabea fɛfɛ a ɛwɔ Battle Creek atɔeɛ fam no. Ntɛm ara na wɔsii dan a ɛwɔ abansoro baako kaa saa dan yi ho sɛ adwareɛ adan. Saa adan yi mu na wɔbuee Akwahosan ho Nsakraeɛ Asoɛeɛ no.
GSAM 360.3Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaeɛ 1866 bosome 6 da 19 no mu na wɔtoo nsa frɛɛ obiara sɛ ɔmmɛtɔ asoɛeɛ no mu kyɛfa deɛ ɛdi kan. Atwerɛ krataa no a ɛbaa saa berɛ no ara mu no, wɔkaa sɛ asafo ahodoɔ a ɛwɔ Battle Creek, Mich., ne Olcott, N.Y., ahyɛ bɔ dada sɛ wɔbɛtɔ kyɛfa a ne boɔ yɛ $2,625, anaa kyɛfa 105 a emu biara yɛ $25. Esiane sɛ na mmara biara nni Michigan mantam no mu a ɛma wɔtumi hyehyɛ adwumakuo a ɛhwɛ akwahosan asoɛeɛ so nti, wɔde agyapadeɛ no hyɛɛ ebinom nsa sɛ wɔnhwɛ so mma wɔn kakra, kɔsii sɛ wɔtumi de adwumakuo no sii hɔ mmara kwan so.
GSAM 360Wɔhyɛɛ Akwahosan Ho Atwerɛ Krataa Bi Aseɛ
GSAM 360.4Bosome 8 da a ɛdi kan no, wɔn a wɔhwɛ adwuma no so no hyɛɛ aseɛ nso tintim akwahosan ho atwerɛ krataa bi bosome biara, a ɛte sɛ nwomawa, a ɛwɔ nkratafa dunsia ne ɛho nkataho. Wɔfrɛɛ no Akwahosan Ɔsiesiefoɔ. Wɔda so ara tintim saa atwerɛ krataa yi, a afei wɔfrɛ no Akwahosan Pa, na seesei ɛno ne akwahosan ho atwerɛ krataa a ɛdi wiase nyinaa anim. Saa atwerɛ krataa yi anka akwahosan ne ahosodie nnyinasosɛm ho asɛm nko ara, na mmom wɔnam so bɔɔ akwahosan asoɛeɛ no ho dawuro nso. Wɔbuee asoɛeɛ no maa ayarefoɔ ne wɔn a wɔbɛtua ka atena hɔ wɔ 1866 bosome 9 da 5 no. Enti, bosome nnan mpo anwieɛ firi berɛ a wɔdii kan kaa asɛm no kyerɛɛ yɛn nkurɔfoɔ no, na wɔatɔ asoɛeɛ no, wɔde ɛho nneɛma ahyehyɛ mu, na na ɛreyɛ adwuma; na wɔahyɛ bɔ sɛ wɔbɛtɔ kyɛfa a ne boɔ yɛ $11,000, a na wɔatua emu fa kɛseɛ dada.
GSAM 361Wɔhyehyɛɛ Nnuruyɛ Adwumakuo Bi
GSAM 361.11866-67 awɔberɛ no mu no, Michigan Mmarahyɛ Badwa no hyɛɛ mmara bi a ɛmaa wɔtumi hyehyɛɛ adwumakuo a ɛbɛhwɛ akwahosan asoɛeɛ no so. Wɔyɛɛ saa wɔ 1867 bosome 5 da 17 no, wɔgyee adwuma no mu mmara too mu, na wɔde asase, adan ne agyapadeɛ a aka no hyɛɛ ahwɛfoɔ a wɔato aba ayi wɔn sɛdeɛ ɛfata no nsa. Kyɛfa a na wɔahyɛ bɔ sɛ wɔbɛtɔ abɛsi saa da no nyinaa boɔ yɛ $26,100; na wɔatua emu $18,264.87. Na asoɛeɛ no wɔ nnuruyɛfoɔ ne aboafoɔ a wɔwɔ nimdeɛ a ɛfata, na ɛkaa kakra na ayarefoɔ ayɛ adan no ma. Na wɔn mu binom agye yɛn gyidie no atom dada, ɛfiri sɛ wɔbaa asoɛeɛ no na wɔsuaa yɛn sɛ nkurɔfokuo ne nokorɛ no ho adeɛ.
GSAM 361Ntadehyɛ a Ɛma Akwahosan Pa
GSAM 361.2Mmerɛ nyinaa mu ne aman nyinaa mu no, ɛnyɛ den sɛ wiase ne ne nkwa mu ahantan, n'agyimisɛm ne ne ntadehyɛ akwan bɛnya ɔdesani akoma a wɔnsesaa no no so tumi. Wɔ afe 1863 mu wɔ yɛn ankasa asase so, berɛ a wɔkyerɛɛ Awuraa White akwahosan ne ntadehyɛ ho asɛm no, na ɛte saa ara. Yɛbɛhunu eyi wɔ sɛdeɛ mmaa no de wɔn adwene nyinaa dii ntadehyɛ kwan a na agye din saa berɛ no akyi no mu: wɔhyɛɛ ntadeɛ a dadeɛ nkawa tɛtrɛ mu, a na emu kɛseɛ ma wɔn mu pii yɛ te sɛdeɛ wɔnam afidie a wɔde mframa hyɛ mu ma ɛtu kɔ soro a wɔabutu no mu. Ɛkame ayɛ sɛ saa berɛ no ara mu no, wɔde ntadehyɛ akwan foforɔ mmienu a ɛkɔ akyiri dodo baeɛ, a ɛmaa nkurɔfoɔ kaa ho asɛm pii. Sɛ yɛka eyinom ho asɛm tiawa a, ebia ɛbɛboa ɔkenkanfoɔ no ama wate adanseɛ bi a Awuraa White de maeɛ wɔ ntadehyɛ ho ase yie; ɛwɔ Adanseɛ a Wɔde Ma Asafo no, a Ɛtɔ so 10 mu.
GSAM 362Wɔkasa Tiaa Ntadehyɛ a Ɛkɔ Akyiri Dodo
GSAM 362.1Ntadehyɛ kwan a ɛkɔ akyiri dodo a ɛdi kan no ne sɛ wɔhyɛɛ ntadeɛ a n'akyi tenten a ɛka fam no tenten yɛ nsateakwaa du kɔsi yad fa anaa deɛ ɛboro saa, sɛdeɛ deɛ ɔhyɛ no pɛ. Mpɛn pii no, wɔgyaa no ma ɛtwee fam, na mmarima no too edin sɛ “mmɔnten so praprafoɔ.” Ntadehyɛ kwan a ɛtɔ so mmienu a ɛkɔ akyiri dodo no deɛ, na ɛne ɛno bɔ abira koraa; ɛne sɛ wɔyɛɛ no sɛdeɛ ɛbɛtumi ayɛ te sɛ mmarima deɛ paa. Wɔn a wɔdii Abaayewa Bloomer akyi no na wɔgyee saa ntadehyɛ kwan yi too mu; ɛno nti wɔfrɛɛ no “Bloomer atadeɛ.” Akyire yi wɔsesaa ne din yɛɛ no “Amerika Ntadehyɛ.” Wɔn a na wɔkamfo saa ntadeɛ yi yɛɛ nhyiamu firi beaeɛ kɔɔ beaeɛ, na na yɛn nuanom mmaa bebree pɛ sɛ wɔgye to mu. Ebinom hyɛɛ bi ampa.
GSAM 362Adanseɛ Bi Fa Ntadehyɛ Ho Asɛm No Ho
GSAM 362.2Deɛ wɔkyerɛɛ Awuraa White wɔ ntadehyɛ ho asɛm no ho no, mɛfa nkyekyɛmu kakraa bi afiri Adanseɛ a Ɛtɔ so 11 mu aka:—
GSAM 362.3“Onyankopɔn nkurɔfoɔ anokwafoɔ yɛ wiase hann ne asase so nkyene, na ɛsɛ sɛ wɔkae berɛ nyinaa sɛ tumi a wɔde nya afoforɔ so nkɛntɛnsoɔ no som bo. Sɛ wɔgyae atadeɛ a ɛware dodo no hyɛ deɛ ɛyɛ tia dodo a, wɔbɛsɛe saa tumi no kɛseɛ. Ɛbɛyɛ wɔn a wɔnni gyidie no abofono, a ɛyɛ wɔn asɛdeɛ sɛ wɔboa wɔn na wɔhwehwɛ sɛ wɔde wɔn bɛba Onyankopɔn Adwammaa no nkyɛn no. Wɔtumi siesie mmaa ntadehyɛ wɔ akwahosan fam wɔ akwan pii so a wɔremma nsakraeɛ no nnyɛ kɛseɛ dodo mma deɛ ɔhwɛ wɔn no mmfa abofono.
GSAM 362Ntadeɛ a Wɔasiesie no Ama Akwahosan
GSAM 362.4“Ɛnsɛ sɛ wɔde atadeɛ a wɔde kyekyere asene mu denneennen ne bonsu nnompe a wɔde hyɛ ntadeɛ no mu mia honam no koraa. Ɛsɛ sɛ atadeɛ no gow koraa sɛdeɛ ahurututu ne akoma bɛtumi ayɛ wɔn adwuma yie wɔ akwahosan mu. Ɛsɛ sɛ atadeɛ no si fam kakra sene mpaboa tenten no atifi, nanso ɛsɛ sɛ ɛyɛ tia sɛdeɛ ɛrenka nnipa nanteɛ kwan ne abɔnten so fĩ, na ɛho renhia sɛ wɔde nsa pagya. Atadeɛ a ɛyɛ tia sene yei mpo bɛfata, ayɛ mmerɛ na ama akwahosan pa ama mmaa berɛ a wɔyɛ wɔn fie nnwuma, ne titire wɔn a ɛsɛ sɛ wɔyɛ abɔnten nnwuma bi.
GSAM 363Ɛsɛ sɛ Ntadeɛ Kata Honam no Nyinaa So Pɛ
GSAM 363.1“Sɛdeɛ atadeɛ no tenten teɛ biara no, ɛsɛ sɛ ntadeɛ kata wɔn nan so yie sɛdeɛ mmarima deɛ teɛ no. Wɔbɛtumi ayɛ yei denam atadeɛ nan a wɔahyɛ ntoma foforɔ wɔ mu a wɔbɛhyɛ so, a wɔaboaboa n'ano ano ahyɛ ntoma sin mu na wɔakyekyere wɔ nanpɔso ho, anaa wɔama ayɛ tɛtrɛ wɔ soro na ɛyɛ teateaa wɔ fam; na ɛsɛ sɛ ɛware duru mpaboa no so. Sɛ ntadeɛ kata nan ne nanpɔso so saa a, ɛbɔ ho ban firi mframa a ɛbɔ gu wɔn so ho. Sɛ ntadeɛ a ɛma ɔhyeɛ ma anan ase ne nan ho tɔ wɔn a, mogya no bɛkɔ nipadua no mu nyinaa pɛ, na ɛbɛkɔ so ayɛ mogya pa a ɛho teɛ, ɛfiri sɛ awɔ remma emu nnwo, na biribiara rensi ne kwan wɔ sɛdeɛ ɛnam nipadua no mu daa no mu.”
GSAM 363.2Wɔdaa saa atadeɛ yi tenten adi sɛ ɛyɛ deɛ ɛfata a ɛda atadeɛ a n'akyi tenten ka fam no ne Amerika ntadehyɛ no ntam. Wɔanka sɛ ɛsɛ sɛ obiara hyɛ, na mmom sɛ ɛnsɛ sɛ wɔfa ɔkwan bi a ɛbɛsɛe tumi a wɔde nya afoforɔ so nkɛntɛnsoɔ no, na ama wɔn a ɛsɛ sɛ wɔboa wɔn no afono wɔn. Wɔanka sɛ ɛsɛ sɛ wɔkata wɔn nanpɔso so wɔ ɔkwan a wɔaka ho asɛm wɔ ha no so, na mmom sɛ wɔbɛtumi ayɛ no saa. Sɛ wɔfa ɔkwan foforɔ bi so du botaeɛ korɔ no ara ho, te sɛ ntadeɛ tenten a wɔhyɛ wɔ ase ne nan ho nkataho a wɔde asaawa anwene a, ɛne saa adanseɛ no bɛhyia pɛpɛɛpɛ.
GSAM 363Nsɛm Nnum a Ɛho Hia ma Ntadehyɛ a Ɛma Akwahosan Pa
GSAM 363.3Yɛbɛhunu sɛ ntadehyɛ kwan a wɔkamfoo no mu no, nsɛm nnum wɔ hɔ a ɛho hia ma ntadehyɛ a ɛma akwahosan pa, a ɛne:—
GSAM 363.41. Sɛ wɔbɛgyae ntadeɛ a wɔde kyekyere asene mu denneennen, ne biribiara a ɛmia asene mu.
GSAM 363.52. Sɛ wɔbɛyi ntoma asinasini a wɔde kyekyere abasa anaa anan ho biara a ɛbɛsi mogya no kwan a ɛnam mu no afiri hɔ.
GSAM 364.13. Sɛ ntadeɛ bɛkata nipadua no afã nyinaa so pɛ, ne titire anan ase ne nanpɔso.
GSAM 364.24. Sɛ wɔbɛma ntadeɛ no aseɛ no asɛn afiri mmati so, na wɔamma wɔamfa ntoma asinasini ankyekyere antoto wɔn sisi so koraa.
GSAM 364.35. Atadeɛ no tenten.
GSAM 364.4Seesei ɔduruyɛfoɔ biara a ɔwɔ nteaseɛ kamfo nsɛm nnan a ɛdi kan no; na deɛ ɛtɔ so nnum no deɛ, seesei wɔagyae atadeɛ a n'akyi tenten ka fam no ne atadeɛ a ɛyɛ tia dodo no nyinaa.
GSAM 364Awuraa Jenness-Miller Ka Ntadehyɛ Ho Asɛm
GSAM 364.5Afe 1890 mu no, Awuraa Jenness-Miller a ɔfiri New York kyerɛɛ wɔ ntadehyɛ ne akwahosan ho atwerɛ krataa a na ɛgyina nyansahu so sene biara wɔ saa berɛ no mu sɛ, ɛsɛ sɛ mmaa twa wɔn ntadeɛ so kakra kakra, sɛdeɛ nsakraeɛ no remma mpofirim dodo, kɔsi sɛ ɛbɛsi bɛyɛ ɔbaa mpaboa tenten no atifi,—tenten korɔ no ara a Adanseɛ a Ɛtɔ so 11 kamfoeɛ no.
GSAM 364Ɔduruyɛfoɔ Trall Gye To Mu
GSAM 364.6Afe 1868 mu no, wɔyɛɛ nhyehyɛeɛ sɛ Ɔduruyɛfoɔ R. T. Trall, a ɔfiri Florence Heights, N.J., Sukuu Pɔn a Ɛkyerɛ Akwahosan ne Abɔdeɛ Mu Ayaresa no, mmɛkyerɛ yɛn asɔfoɔ adeɛ nnawɔtwe baako wɔ Battle Creek, Mich., bosome 5 awieeɛ. Adesua no mu no, ɔduruyɛfoɔ no soɛɛ Ɔsɔfoɔ White fie. Awuraa White ankɔ adesua no bi, nanso ɛfiri sɛ da biara na ɔduruyɛfoɔ no ne Ɔsɔfoɔ White ne ne yere ne Ɔsɔfoɔ J. N. Andrews tenaa teaseɛnam mu kɔɔ abɔnten nti, wɔtee aseɛ sɛ ɔbɛtie n'adwene wɔ akwahosan ho ahwɛyie, yareɛ ne deɛ ɛde ba, deɛ nnuro yɛ nipadua, ne nneɛma a ɛtete saa ho. Ɔkaa deɛ wɔakyerɛ no wɔ anisoadehunu mu no ara kɛkɛ; nanso wanka baabi a ɔnyaa ne nimdeɛ no amfiri. Ɔduruyɛfoɔ no kaa sɛ nnuruyɛ ho nyansahu ne n'adwene a waka no hyia. Ɔsɔfoɔ Andrews ka kyerɛɛ me sɛ, wɔwiee wɔn nkɔmmɔbɔ da a ɛtɔ so mmienu no, ɔduruyɛfoɔ no bisaa Awuraa White baabi a ɔsuaa nnuruyɛ wieeɛ. Ɛyɛɛ no nwanwa sɛ ɔtee sɛ ɔnsuaa saa nneɛma yi da, na mmom na ɔreka deɛ wɔkyerɛɛ no wɔ anisoadehunu mu wɔ Otsego, Mich., 1863 bosome 6 da 6 no mu nsɛm akyerɛ no. Ɔmaa no awerɛhyɛmu sɛ n'adwene no nyinaa ne nipadua no dwumadie ne akwahosan ho nimdeɛ hyia pɛpɛɛpɛ, na nsɛm no pii mu no na ɔkɔɔ akyiri sene sɛdeɛ ɔno ankasa akɔ da. Wɔtenaa teaseɛnam mu kɔɔ abɔnten bɔɔ nkɔmmɔ saa bɛyɛ nna nnum akyi no, ɔduruyɛfoɔ no pɛɛ sɛ ɔhu firi Ɔsɔfoɔ White hɔ deɛ enti a wɔfrɛɛ no sɛ ɔmfiri ne sukuu pɔn no mmɛkyerɛ asɔfoɔ no adeɛ wɔ Battle Creek. Ɔkaa sɛ, “Awuraa White asiesie ne ho yie sɛdeɛ meyɛ no ara sɛ ɔde akwahosan ho nkyerɛkyerɛ a ɛho hia no bɛma wɔn.”
GSAM 365Nnuruyɛ Ho Nyansahu Foaa So
GSAM 365.1Ne nsɛm bebree a watwerɛ afa sɛdeɛ wɔbɛdi akwahosan ho ahwɛyie so wɔ abrabɔ mu no afã ahodoɔ ho no aduru ɔmanfoɔ anim mfeɛ pii, na seesei wɔaboaboa emu pii ano wɔ nwoma baako bi mu a ne din de Kristofoɔ Ahosodie ne Bible Akwahosan Ho Nkyerɛkyerɛ. Nnuruyɛfoɔ a wɔanya nhomasua a ɛkɔ akyiri paa no bi de ahwɛyie ayɛ saa nsɛm a watwerɛ yi ho nhwehwɛmu akyi no, wɔada no adi sɛ nnuruyɛ ho nyansahu ne nsɛm no hyia pɛpɛɛpɛ. Nanso ɔno deɛ, ɛnyɛ adesua na ɛde saa nsɛm no aba, na mmom ɔretwerɛ deɛ Awurade nam anisoadehunu so ada no adi akyerɛ no no ara kɛkɛ.
GSAM 365Ɔduruyɛfoɔ Kellogg Adanseɛ
GSAM 365.2Sɛ adanseɛ a ɛkyerɛ sɛdeɛ nnuruyɛ mu nhwehwɛmu ne deɛ wɔdaa no adi kyerɛɛ Awuraa White wɔ anisoadehunu mu wɔ afe 1863 mu no hyia no, mɛfa nsɛm bi a Ɔduruyɛfoɔ J. H. Kellogg, M.D., a ɔyɛ akwahosan ayaresabea a agye din wɔ wiase nyinaa a ɛwɔ Battle Creek, Mich., no ti no twerɛeɛ wɔ Kristofoɔ Ahosodie nnianim asɛm no mu aka. Ɔse:—
GSAM 365.3“1. Berɛ a nsɛm a wɔatwerɛ a yɛaka ho asɛm no dii kan puei no, ɛkame ayɛ sɛ wɔammu akwahosan ho asɛm no hwee koraa, ɛnyɛ nkurɔfoɔ a wɔtwerɛ maa wɔn no nko ara, na wiase nyinaa nso saa ara.
GSAM 365.4“2. Nnipa kakraa bi a na wɔkyerɛ sɛ ɛho hia sɛ wɔyɛ nsakraeɛ wɔ abrabɔ a ɛfa honam ho mu no de mfomsoɔ a ɛda adi pefee, na ɛtɔ da bi a ɛyɛ abofono mpo, fraa nnyinasosɛm a ɛde nsakraeɛ pa ankasa ba no nkyerɛkyerɛ mu trɛeɛ.
GSAM 366.1“3. Obiara nni beaeɛ biara a ɔde akwahosan ho nokorɛ ahodoɔ a wɔahyehyɛ no toatoam, a emu biara ne biara hyia, a mfomsoɔ a ɛda adi pefee nnim, na ɛne Bible ne Kristofoɔ som no nnyinasosɛm hyia too nkurɔfoɔ anim.
GSAM 366.2“Tebea a ɛte saa yi mu na nsɛm a wɔatwerɛ a yɛaka ho asɛm no puei. Wɔamfa nyansahu tumi ansi nnyinasosɛm a wɔkyerɛeɛ no so dua, na mmom obi a ɔnnka sɛ ɔwɔ nyansahu ho nimdeɛ na ɔde too nkurɔfoɔ anim wɔ ɔkwan a ɛnyɛ den na ɛda adi pefee so. Ɔka sɛ ɔnam Onyankopɔn nkyerɛkyerɛ hann no mmoa ne tumi so na ɔtwerɛ.
GSAM 366Nnyinasosɛm no Agyina Sɔhwɛ no Ano
GSAM 366.3“Asɛmmisa a ɛfata sɛ wɔbisa ne sɛ: Nnyinasosɛm a wɔde too nkurɔfoɔ anim wɔ tebea soronko saa mu, na wɔkaa ne mfiaseɛ ho asɛm a ɛyɛ nwanwa saa no, agyina mmerɛ ne deɛ nkurɔfoɔ ahunu wɔ abrabɔ mu sɔhwɛ ano sɛn? Yɛbɛnya mmuaeɛ no wɔ nokwasɛm a wɔbɛtumi ayɛ ho nhwehwɛmu de asi so dua koraa mu.... Nnyinasosɛm a mfeɛ aduonu nnum a atwam no na wɔmmu no hwee koraa anaa wɔde yɛ fɛwdie no anya ɔmanfoɔ ahotosoɔ ne anidie nkakrankakra, akɔsi sɛ ɛkame ayɛ sɛ wiase werɛ afiri sɛ ɛnyɛ berɛ nyinaa na na wɔgye to mu saa. Nneɛma foforɔ a wɔahu wɔ nyansahu mu ne nkyerɛaseɛ foforɔ a wɔde ama nokwasɛm dada no akɔ so de adanseɛ aka ho asi so dua, akɔsi sɛ seesei nnyinasosɛm no mu biara a wɔkamfoeɛ bɛboro mfeɛ aduonu nnum ni no, nyansahu adanseɛ foa so denneennen wɔ ɔkwan a ɛsen biara so.
GSAM 366Adanseɛ a Ɛkyerɛ sɛ Anisoadehunu no Firi Onyankopɔn
GSAM 366.4“Ɛsɛ sɛ wobu no sɛ adeɛ a ɛyɛ nwanwa paa, na ɛda ɔsoro nimdeɛ ne akwankyerɛ ho adanseɛ a wontumi nnye ho kyim adi, sɛ wɔ mmerɛ a nkyerɛkyerɛ a ɛyɛ basaa na ɛne ho di asi, a ɛkyerɛ sɛ nyansahu ne osuahu na ɛma wɔn tumi, nanso nsusuiɛ a ɛboro so asɛe wɔn na mfomsoɔ a wɔde afra wɔn pii ama wɔanyɛ papa no mu—ɛsɛ sɛ wɔgye tom sɛ ɛyɛ adeɛ a ɛyɛ nwanwa sɛ obi a ɔnka sɛ ɔwɔ nyansahu ho nimdeɛ anaa nwomasua tumi hyehyɛɛ akwahosan nnyinasoɔ ahodoɔ a ɛyɛ pɛpɛɛpɛ, ɛne ho hyia, na ɛyɛ nokorɛ, firii nsusuiɛ a na ɛyɛ basaa na mfomsoɔ afra mu a akyerɛwfoɔ ne adwenefoɔ kakraa bi de wɔn ho sii akwahosan ho no mu, maa mfeɛ aduonu nnum mu nkɔmmɔ, nhwehwɛmu, nneɛma a wɔahu, ne osuahu no antumi ansɛe nnyinasoɔ baako mpo, na mmom ɛboaa ma nkyerɛkyerɛ a wɔkyerɛ no timii.” Wɔde too hɔ sɛ, “Battle Creek, Mich., 1890.”
GSAM 367Akwahosan Asoɛeɛ no Ntrɛmu
GSAM 367.1Bere a J. H. Kellogg, M.D., a ɔbɛyɛɛ ɔyaresafoɔ panyin wɔ asoɛeɛ no mu wɔ 1876 mu, hwɛɛ asoɛeɛ no so no, wohuu sɛ nnipa a wɔrehwehwɛ ayaresa no dɔɔso araa ma na ɛsɛ sɛ wɔma baabi yɛ kɛse wɔ 1877 fefɛw berɛ mu. Wɔsesaa asoɛeɛ no din wɔ 1876 mu fii Akwahosan Nsakraeɛ Asoɛeɛ kɔɔ Ayaresa ne Oprehyɛn Akwahosan Asoɛeɛ, na wɔkyekyeree dan titiriw foforɔ wɔ 1878 mu.
GSAM 367.2Saa dan yi tenten yɛ anammɔn 136 na ne trɛ yɛ anammɔn 46, na ɛwɔ abansoro anan wɔ fam dan no so. Wɔde nsuo ahuhuro na ɛma emu nyinaa yɛ hyew, na wɔde gasi na ɛma hann. Bere a wɔrebuee no akyi pɛɛ no, ayarefoɔ ne ahɔhoɔ bɛhyɛɛ mu ma ɛkaa kakraa bi na ayɛ ma.
GSAM 367.3Ɛde besi saa bere no, nea Awuraa White adanseɛ no hyɛɛ nkɔm wɔ 1866 mu fa asoɛeɛ no ho no, aba mu wɔ ɔkwan a ɛyɛ nwanwa paa so. Nnipa bebree agye ɛnnɛ berɛ yi mu nokorɛ no hann ato mu, na nea ɛdi kan a ɛmaa wɔn ani baa saa nkurɔfoɔ yi so ne sɛ wɔbaa asoɛeɛ no mu sɛ wɔrehwehwɛ akwahosan.
GSAM 367Akuraa Akwahosan Ahomegyeɛ
GSAM 367.4Wɔ Mmerɛ no mu Nsɛnkyerɛnneɛ a ɛbaeɛ Obubuo 22, 1877 no mu, M. G. Kellogg, M.D., a na ɔyɛ J. H. Kellogg nuabarima a wɔn agya yɛ baako na ɛsono wɔn maamenom, bɔɔ amanneɛ sɛ wanya asase wɔ Howell Bepɔ no nkyɛn, akwansin mmienu ne fa wɔ St. Helena, Napa Mantam, Cal. atifi apueɛ fam, na na ɔrebɛsi dan a wɔbɛfrɛ no “Akuraa Akwahosan Ahomegyeɛ,” a ɛbɛn Crystal Springs. Wɔ awɔberɛ a ɛbaa 1877–78 mu no, wɔkyekyeree dan bi, na wɔbuee mu maa wɔde yɛɛ ayarefoɔ ayaresa wɔ 1878 mfiaseɛ. Saa akwahosan ahomegyeɛ yi, sɛnea ɔwofoɔ asoɛeɛ no, Battle Creek akwahosan asoɛeɛ, teɛ no, ɛnyɛ sɛ anya nkɔsoɔ wɔ ne kɛseɛ mu nko, na mmom abɛyɛ baabi a wɔde nnipa bebree aba nkrasɛm no ho nimdeɛ ne gyeeɛ mu.
GSAM 368Pacific Health Journal
GSAM 368.1Afe 1885 ahohuru berɛ yɛɛ mmerɛ a nkɔsoɔ kɛseɛ baa ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm adwuma mu. Kɔtɔnimma da a ɛdi kan no, wɔde St. Helena Akuraa Akwahosan Ahomegyeɛ no hyɛɛ oduruyɛfoɔ a wanya nwomasua wɔ saa adwuma no mu wɔ ne hwɛ ase. Ayɛwohomumu bosome no, wɔhyɛɛ aseɛ tintim Pacific Health Journal and Temperance Advocate no bosome mmienu biara mu pɛn baako, na na ɛyɛ nsɛmma nwoma a ɛwɔ kratafa 24, a Ɔsɔfoɔ J. H. Waggoner na ɔhwɛɛ ne nsɛm so. Saa akwan yi maa nkwa foforɔ baa akwahosan asoɛeɛ no mu; ɛnyɛ sɛ wɔhweree sika sɛnea ɛteɛ wɔ mfeɛ a atwam no, na mmom afe biara wɔhyɛɛ aseɛ nyaa mfasoɔ a ɛka ho fi $2,000 kɔsi $4,000, kosii afe a ɛbaa awieeɛ Oforisuo 1891 mu, bere a ɛkyerɛɛ mfasoɔ a ɛboro $12,000.
GSAM 368.2Wɔ Akuraa Akwahosan Ahomegyeɛ Fekuo nhyiamu a wɔyɛɛ wɔ St. Helena wɔ 1887 mu no, wɔkaa asɛm yi faa asoɛeɛ no sikasɛm ho: Kɔtɔnimma 1, 1885, asoɛeɛ no agyapadeɛ a ɛkaeɛ no bo yɛɛ $5,322.76 pɛ, anaa na ɛyɛ $2,547.24 ketewa sen sika a wɔde maeɛ sɛ kyɛfa nyinaa de besi saa da no. Ɔkwan foforɔ so no, asoɛeɛ no awe ne mfasoɔ nyinaa ne $2,547.24 a ɛfiri ne kyɛfa mu. Oforisuo 1, 1887, asoɛeɛ no bo a ɛboro ne ka nyinaa so yɛɛ $21,372.64, anaa nkɔsoɔ a ɛyɛ $16,049.88 wɔ bosome aduonu mmiɛnsa mu. Saa sika yi mu no, wɔfaa kyɛfa a ne bo yɛ $5,280, na wɔde akyɛdeɛ a ɛyɛ $2,497.60 maa asoɛeɛ no; enti asoɛeɛ no adwuma ankasa nyaa mfasoɔ a ɛyɛ $8,272.28. Saa bere yi mu ara no, wɔyɛɛ Pacific Health Journal no bosome biara, kratafa 32, a ɛwɔ anim krataa, na wohuu sɛ ɛboa kɛse paa ma asoɛeɛ no mfasoɔ ne nnyinasoɔ kɔɔ anim.
GSAM 369Adɔeɛ Adwuma
GSAM 369.1Wɔ Akwahosan Asɛmpatrɛfoɔ a ɛbaeɛ Ɔpɛpɔn 1891 mu no, bere a Oduruyɛfoɔ J. H. Kellogg reka Battle Creek Akwahosan Asoɛeɛ no ho asɛm no, ɔkaa sɛ:—
GSAM 369.2“Adɔeɛ ayaresa a wɔde ama wɔ mfeɛ aduonu nnum a asoɛeɛ no ayɛ adwuma no mu no, ne nyinaa bɛyɛ sika a ɛboro $100,000 koraa, na ɛboro sika a wɔde sii asoɛeɛ no mfiaseɛ no mpɛn pii.
GSAM 369.3“Adɔeɛ adwuma a yɛaka ho asɛm no akyi no, asoɛeɛ no asoma ɔkasafoɔ, ayarehwɛfoɔ, aduane-noa sukuu akyerɛkyerɛfoɔ, ne nnipa foforɔ a wɔatetew wɔn ama asɛmpatrɛ adwuma ahodoɔ.”
GSAM 369Srɛ a Wɔsrɛ Ma Nwisiaa
GSAM 369.4Wɔ Asafo no Amansan Nhyiamu a wɔyɛɛ Ɔbenem 8, 1891 no, Oduruyɛfoɔ Kellogg srɛɛ denneennen maa nwisiaa no. Ɔkaa sɛ: “Wɔapaw me sɛ ‘ananmusini a ɔnnyina mantam pɔtee biara ananmu,’ na merekɔgyina hɔ ama wɔn a wɔnni ananmusini—nwisiaa a wɔnni obiara a ɔhwɛ wɔn.”
GSAM 369Awuraa Haskell $30,000 Akyɛdeɛ
GSAM 369.5Wɔ Fie Asɛmpatrɛfoɔ a ɛbaeɛ Ɔpɛpɔn 1892 mu no, wɔsrɛɛ denneennen sɛ wɔmma sika a wɔde bɛyɛ fie ama nwisiaa no. Saa nsɛmma nwoma no mu na wɔn a wɔhyɛɛ bɔ sɛ wɔde bɛma fie no din wɔ hɔ, na wɔn bɔhyɛ no nyinaa yɛɛ $17,716—sika a ɛsua dodoɔ, sɛnea wɔn a wɔhyɛɛ adwuma no ase no susuwiiɛ, maa adwuma kɛseɛ saa, enti na wɔsuro sɛ adwuma no bɛtwɛn. Nanso Ɔno a ɔhu awieeɛ firi mfiaseɛ, na ɔwɔ “anantwie a wɔwɔ nkokoɔ apem so” no, hwɛɛ nsɛm so sɛ, ɔbaafoɔ sikafoɔ bi a ɔnyɛ yɛn gyidiefoɔ, Awuraa Caroline E. Haskell a ɔfiri Chicago, na na ɔyɛ Owura Frederick Haskell okunafoɔ, tee adɔeɛ adwuma a wɔreyɛ no ho asɛm no, ɔde $30,000 sii adansiɛ boayikuo no nsam ntɛm ara, na ɔkaa sɛ wɔmfa sika no nyinaa nsi nwisiaa fie sɛnea nhyehyɛeɛ a wɔayɛ dedaw no teɛ, wɔmfa honhom a ɛtrɛ na ɛgye obiara tom nni so, na wɔmfrɛ asoɛeɛ no Haskell Nkaeɛ Fie, na wɔde akae ne kunu a wawu no.
GSAM 370.1Sika a wɔde maa wɔn saa kwan yi so no maa Akwahosan Asɛmpatrɛfoɔ ne Adɔeɛ Fekuo no tumi sii dan no, buee no, na wɔde yɛɛ nwisiaa fie wɔ saa afe no mu. Wɔhyiraa dan yi so Ɔpɛpɔn 25, 1894. Saa da no akyi bere tenten no, abusua no a na nwisiaa, boafoɔ ne akyerɛkyerɛfoɔ wom no dodow yɛ ɔha.
GSAM 370James White Nkaeɛ Fie
GSAM 370.2Sɛ yɛde nwisiaa yi hwɛ ne wɔn ahiadeɛ ma to nkyɛn a, saa fekuo yi hwɛ adɔeɛ asoɛeɛ foforɔ bi nso so, a wɔfrɛ no James White Nkaeɛ Fie, baabi a wɔhwɛ mpanyinfoɔ ne wɔn a wɔnni fie a wɔn dodow boro aduonu, na wɔma wɔtena aseɛ komm.
GSAM 370Akwahosan Asɛmpatrɛfoɔ
GSAM 370.3Wɔ saa adwuma yi mu no, wɔfaa anammɔn kɛseɛ foforɔ bere a wɔhyɛɛ aseɛ tetee akwahosan asɛmpatrɛfoɔ no. Bere a Awuraa White reka adwuma yi a ɛma adesamma so no ho asɛm, na ɔrekyerɛw firi Preston, Australia, Ɛbɔ 16, 1892 no, ɔkaa sɛ:—
GSAM 370.4“Anka mepɛ sɛ wɔn a wɔretete wɔn no yɛ ɔha baabi a seesei obiako pɛ na ɔwɔ. Ɛsɛ sɛ ɛte saa. Mmarima ne mmaa betumi ayɛ mfasoɔ kɛse sɛ akwahosan asɛmpatrɛfoɔ sen sɛ wɔbɛyɛ asɛmpatrɛfoɔ a wɔnnya akwahosan ho nwomasua.”
GSAM 370.5Efi bere a wɔkyerɛw eyi no, wɔn a wɔregye nkyerɛkyerɛ a wɔde siesie wɔn ho sɛ wɔde wɔn nkwa nyinaa bɛyɛ saa adwuma yi no dodow akɔ anim kɛseɛ.
GSAM 370Akwahosan Adwuma no Nkɔsoɔ
GSAM 370.6Wɔ Akwahosan Asɛmpatrɛfoɔ a ɛbaeɛ Ɔpɛpɔn 1894 mu no, asɛm tiawa bi wɔ hɔ a ɛda nsɛm a ɛyɛ anigyeɛ adi fa akwahosan adwuma no nkɔsoɔ ho. Ɛkenkan sɛnea ɛdidi soɔ yi:
GSAM 371.1“Wɔhyehyɛɛ Akwahosan Nsakraeɛ Asoɛeɛ no wɔ 1866 mu.... Wɔtɔɔ dan ketewa bi a wɔde dua na ɛyɛɛ no, na na ɛyɛ obi kokoam fie wɔ baabi a ɛyɛ fɛ na ɛma akwahosan wɔ Battle Creek nkokoɔ so, Michigan nkurow a ɛrenya nkɔsoɔ no mu baako. Oduruyɛfoɔ baanu, wɔn a wɔhwɛ wɔn a wɔregye wɔn ho aduru wɔ aguareeɛ no mu baanu, ɔyaarehwɛfoɔ baako (a wɔantete no), boafoɔ baasa anaa anan, ɔyarefoɔ baako, ɔhaw ahodoɔ bebree, ne gyidie pii wɔ asoɛeɛ no daakye ne nnyinasoɔ a wɔde sii no so—eyi ne adwuma a ɛwɔ hɔ nnɛ no mfiaseɛ. Na wɔfrɛ no Akwahosan Nsakraeɛ Asoɛeɛ.
GSAM 371.2“Baabi a dan ketewa no sii no, seesei dan bi gyina hɔ a ne tenten yɛ anammɔn 312 na ne bun yɛ anammɔn 100, na ɛwɔ abansoro nsia, na ɛtumi gye ahɔhoɔ ahasa, na wɔde afiri ne nneɛma biara a nnɛyi nyansahu betumi akyerɛ ama wɔhwɛ ayarefoɔ na wɔsan ma wɔn ahoɔden. Oduruyɛfoɔ du na wɔbom yɛ aduruyɛfoɔ kuw no, na wɔn mu dodow no ara yɛ nimdefoɔ wɔ wɔn adwuma ahodoɔ mu. Ayarehwɛfoɔ ne boafoɔ afoforɔ yɛ abusua a wɔn dodow boro ahasa, na nnipa a wɔba asoɛeɛ no mu firi mantam biara a ɛwɔ United States, ne ahɔhoɔ bebree firi aman afoforɔ. Ɛbue n’apon bere nyinaa ma asɛmpatrɛfoɔ, fie anaa amannɔne deɛ, wɔn din biara, na ɛntaa mma sɛ abusua no nni saa ahɔhoɔ yi mu baako anaa bebree.”
GSAM 371Akwahosan Asoɛeɛ Ayaresabea
GSAM 371.3“Wɔkyekyeree ayaresabea no wɔ 1888 mu; na ɛyɛ dan a ne tenten yɛ anammɔn 100 na ne trɛ yɛ anammɔn 60, na ɛwɔ abansoro enum. Wɔde abansoro abiɛsa a ɛwɔ soro no yɛɛ oprehyɛn adwuma wɔ akwahosan asoɛeɛ no mu, ayarefoɔ mpia ne mpia akɛseɛ a ayarefoɔ bebree da mu. Ɛhɔ nso na wɔnya adwumayɛbea ma asoɛeɛ no adɔeɛ adwuma. Adan nketewa aduonu, a wɔde nsuo ahuhuro ma emu pii yɛ hyew, na wɔde anyinam ahoɔden na ɛma hann te sɛ dan titiriw no, atwa dan no ho ahyia, na ayarefoɔ anaa asuafoɔ ahyɛ mu. Wɔhyehyɛɛ sukuu a wɔtetee akwahosan asɛmpatrɛfoɔ ayarehwɛfoɔ wɔ mu no Kitawonsa 1, 1884. Wɔ asram nsia a edi kan no mu no, asuafoɔ aduasa nnum kyerɛw wɔn din hyɛɛ mu.”
GSAM 372Adwumayɛfoɔ a Wɔbɛfiri Hɔ Akɔ Ho Nkɔmhyɛ
GSAM 372.1Bere a Awuraa White reka akwahosan asoɛeɛ a ɛwɔ St. Helena, Cal. ho asɛm no, wɔ krataa a ɔkyerɛwee firi Tramelan, Switzerland, Ogyefuo 6, 1887 no, ɔkaa sɛ:—
GSAM 372.2“Onyankopɔn aka sɛ, sɛ mmarima a wɔde wɔn ho abɔ asoɛeɛ yi ho no bɛnante ahobrɛaseɛ ne osetie mu, na wɔayɛ Onyankopɔn pɛ a, ɛbɛtena ase na anya nkɔsoɔ; na ɛfiri hɔ na wɔbɛsoma asɛmpatrɛfoɔ akɔhyira afoforɔ wɔ hann a Onyankopɔn de ama wɔn no mu. Saa nnipa yi, wɔ Yesu honhom mu, bɛdwiri abosom a ɛwɔ mmeaeɛ a ɛkorɔn; wɔbɛyi gyidie hunu ne amanneɛ hunu no adi, na wɔbɛdua nokorɛ, ahoteɛ ne kronkronyɛ wɔ baabi a mfomsoɔ, ahosɛpɛ, nsa nom mu ahyɛsoɔ ne amumuyɛ nko na wɔahyɛ ho anisɔ nnɛ.”
GSAM 372.3Yɛfa nsɛm yi ka ho asɛm, ɛfiri sɛ ɛfa asoɛeɛ afoforɔ a ɛte sɛɛ nso ho pɛpɛɛpɛ saa ara.
GSAM 372Wɔahyɛ Bɔ sɛ Akwahosan Adwuma no Bɛdi Yie
GSAM 372.4Wɔ adanseɛ soronko bi a wɔde maa asafo no wɔ 1891 mu no, yɛkenkan sɛ: “Onyankopɔn nhyira bɛtena mmɔden biara a wɔbɔ de ma nkurɔfoɔ ani gye akwahosan ho nsakraeɛ no so; ɛfiri sɛ ɛhia wɔ baabiara. Ɛsɛ sɛ nsɔreɛ ba wɔ saa asɛm yi ho; ɛfiri sɛ Onyankopɔn pɛ sɛ ɔnam saa kwan yi so yɛ nneɛma pii.”
GSAM 372Amerikafoɔ Akwahosan Asɛmpatrɛ Sukuupɔn
GSAM 372.5Anammɔn biara akyi no, hann no kɔɔ anim wɔ ɔkwan a ɛwɔ nteaseɛ a wɔfa so sa yareɛ no mu, kosii Ayɛwohomumu 1895, bere a ɛmaa wɔhwehwɛɛ sɛ wɔhyehyɛ akwahosan nwomasua asoɛeɛ. Wɔyɛɛ saa de dii saa ahiadeɛ no ho dwuma, na wɔhyehyɛɛ Amerikafoɔ Akwahosan Asɛmpatrɛ Sukuupɔn no titiriw sɛ wɔtetee nnuruyɛfoɔ ma wɔyɛ adwuma wɔ Memeneda Ɔkwanhwɛfoɔ Akwahosan Asɛmpatrɛfoɔ ne Adɔeɛ Fekuo no ase wɔ fie ne amannɔne mfuo mu. Wɔyɛɛ ahyɛaseɛ nhyiamu no wɔ Battle Creek Ɛbɔ 30, 1895, na wɔbuee sukuu no da a edi hɔ, Ahinime 1, na asuafoɔ aduannan na wɔwɔ adesua kuw no mu.
GSAM 372.6Yɛkenkan wɔ sukuu no dawurubɔ mu sɛ:
GSAM 372.6“Wɔde mmara sii sukuu no wɔ Chicago, wɔ Illinois Mantam mmara ase. Adesua no mu bɛyɛ pɛpɛɛpɛ te sɛ United States aduruyɛ sukuu a ɛyɛ papa paa no deɛ. Wɔbɛkyerɛkyerɛ no fa bi wɔ Chicago, na fa bi wɔ Battle Creek, Mich.”
GSAM 373.1Fa wɔn a wɔresiesie wɔn ho ama akwahosan asɛmpatrɛ adwuma ho no, yɛkenkan asɛm yi wɔ Akwahosan Asɛmpatrɛfoɔ a ɛbaeɛ Ɔsanaa 1895 mu:
GSAM 373.1“Ayarehwɛfoɔ kuw a wɔretete wɔn seesei wɔ Battle Creek Akwahosan Asoɛeɛ Ayarehwɛfoɔ Nteteɛ Sukuu no mu no dodow boro 250; wɔn mu biara a seesei watumi ayɛ akwahosan asɛmpatrɛ adwuma no, wɔde adwuma ama no. Wɔrehwehwɛ ayarehwɛfoɔ ama Po Anafo Nsupɔ, India, West Indies, South America, wɔn a wɔn dodow yɛ aduonu nnum anaa aduasa ama United States anafoɔ mantam, ne yɛn nkurow akɛseɛ.”
GSAM 373Akwahosan Asɛmpatrɛ Adwuma no Nkɔsoɔ
GSAM 373.2Wɔ Akwahosan Asoɛeɛ Asɛmpatrɛ Ayarehwɛfoɔ kuw no awieeɛ nhyiamu a wɔyɛɛ wɔ Tabernacle Asɔredan no mu Obubuo 5, 1895 no, Oduruyɛfoɔ Kellogg kaa sɛ:—
GSAM 373.3“Mfeɛ dumienu a atwam no, wɔ nhyiamu a ɛte sɛɛ bi mu no, ayarehwɛfoɔ baanu wiee wɔn adesua. Seesei ayarehwɛfoɔ kuw no mu nnipa yɛ bɛyɛ ahasa anaa ahanan. Akwahosan asoɛeɛ no wɔ nnuruyɛfoɔ dunkron, na asoɛeɛ afoforɔ a ɛte sɛɛ a wɔne akwahosan asoɛeɛ no wɔ abusuabɔ kakra, na Akwahosan Asɛmpatrɛfoɔ ne Adɔeɛ Fekuo no hwɛ wɔn so no, wɔwɔ nnuruyɛfoɔ aduonu mmienu. Yɛn ayarehwɛfoɔ aduonum mmiɛnsa wɔ aman afoforɔ mu—Sweden, Mexico Dedaw, Afrika Gold Coast, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, ne British Guiana. Akwahosan asuafoɔ aduosia mmiɛnsa wɔ hɔ seesei a wɔretete wɔn. Wɔn mu aduanan baako wɔ ha, na aduonu mmienu wɔ Michigan Sukuupɔn ne sukuu afoforɔ mu. Ayarehwɛfoɔ aduonu mmienu wie wɔn adesua ha anadwo yi, na wɔasiesie wɔn ho koraa sɛ wɔbɛkɔ ayɛ ayarehwɛfoɔ a wɔagye wɔn ato mu.”
GSAM 373.4Sɛ yɛhwɛ yɛn akwahosan asoɛeɛ ahodoɔ no nkɔsoɔ kɔsi 1902 a, yehu sɛ Battle Creek Akwahosan Asoɛeɛ no, a ne nnuruyɛ sukuupɔn ne ayarehwɛfoɔ nteteɛ sukuu ka ho, yɛ saa asoɛeɛ yi a ɛyɛ Memeneda Akwanhwɛfoɔ dea no mu nea ɛyɛ kɛseɛ paa wɔ wiase nyinaa.
GSAM 374Wɔhyew Adan Titiriw no
GSAM 374.1Wɔ anadwo a ɛyɛ Ogyefuo 18, 1902 no, ogya hyew dan titiriw kɛseɛ no, a na ne nneɛma yɛ fɛ, ne ayaresabea kɛseɛ no. Saa bere no, ayarefoɔ ne ahɔhoɔ ahanan na wɔwɔ adan no mu, nanso nnuruyɛfoɔ, ayarehwɛfoɔ ne boafoɔ no mmɔdenbɔ a na ɛte sɛ akofoɔ deɛ, ne Awurade ahobammɔ soronko nti, wɔyii wɔn nyinaa fii adan no mu a wɔn mu biara ampira kɛseɛ.
GSAM 374Akwahosan Asoɛeɛ Foforɔ no
GSAM 374.2Wɔasi dan foforɔ a ɛso na ɛyɛ den sen deɛ ɛdi kan no wɔ adan dedaw no beaeɛ. Wɔtoo dan a ɛwɔ hɔ seesei no fapem Kɔtɔnimma 12, 1902, na wɔhyiraa dan no so Kɔtɔnimma 31, 1903. Asoɛeɛ no sohwɛfoɔ ka dan foforɔ no ho asɛm sɛ “ɛyɛ den na ɛbɛtena hɔ daa sɛnea wɔtumi yɛ dan de dadeɛ, aboɔ, ntayaa ne simɛnte yɛ no.”
GSAM 374.3“Asoɛeɛ no nneɛma a wɔde ahyɛ mu no, wɔ adeɛ biara mu, yɛ nnɛyi deɛ, edi mu, ho teɛ, ɛyɛ mmerɛ sɛ wɔde di dwuma, na ɛyɛ den sen nea wɔbɛnya biara; na wɔgye di sɛ, sɛnea ɛgyina hɔ seesei a wɔawie no, Battle Creek Akwahosan Asoɛeɛ no ama ayarefoɔ kwan ne nneɛma a ɛma wɔn ahotɔ a, nokwarem no, biara nni hɔ a ɛboro so.
GSAM 374.4“Asoɛeɛ no sohwɛfoɔ botaeɛ ne sɛ wɔbɛboaboa akwan foforɔ ne afiri a wɔde sa ayarefoɔ a aduruyɛ a ɛwɔ nteaseɛ gye tom no nyinaa ano wɔ baabiako, wɔ tebea pa mu, na wɔde saa akwan no adi dwuma wɔ ahonim ne nimdeɛ mu.”
GSAM 374Akwahosan Asoɛeɛ Bebree a Wɔbɛsi
GSAM 374.5Hann a wɔde ama saa nkurɔfoɔ yi ne sɛ Awurade pɛ sɛ akwahosan asoɛeɛ bebree a ɛnso dodoɔ wɔ wiase nyinaa, sen sɛ wɔbɛnya asoɛeɛ akɛseɛ kakraa bi pɛ. Yɛani gye sɛ yɛahu sɛ wɔahyɛ aseɛ de akwahosan asoɛeɛ nketewa abue wɔ wiase mmeaeɛ ahodoɔ, titiriw wɔ mfeɛ du a atwam yi mu. Asafo no Amansan Nhyiamu Afe Nwoma a ɛbaeɛ wɔ 1904 mu no wɔ saa asoɛeɛ nketewa yi mu bɛyɛ aduonum ne kakra din.
GSAM 375Akwahosan Asoɛeɛ Ahodoɔ Din
GSAM 375.1Ɛwom sɛ anka ɛbɛyɛ anigyeɛ sɛ yɛbɛka nsɛm a ɛmaa wɔhyehyɛɛ saa asoɛeɛ yi ho deɛ, nanso yɛn baabi ketewa nti, ɛsɛ sɛ yɛma yɛn ani gye din a ɛwɔ aman a wɔwɔ no ne dodow a ɛwɔ ɔman biara no ho. Yɛhu wɔ United States 35; Great Britain 3; Germany 1; Switzerland 1; Denmark 1; Norway 1; Sweden 1; South Africa 1; Australia 2; New Zealand 1; Samoa Supɔ no 1; Mexico Dedaw 1; India 1; Japan 1.
GSAM 375Ayaresa Mpia Ahodoɔ Din
GSAM 375.2Saa akwahosan asoɛeɛ yi akyi no, ayaresa mpia aduonu mmienu wɔ hɔ, na wɔn mu dunson wɔ United States; baako wɔ Jaffa, baako wɔ Jerusalem, Palestine; baako wɔ Guadalajara, Mexico Dedaw; baako wɔ Kimberley, South Africa; na baako wɔ Rockhampton, Australia. Eyinom akyi no, afifideɛ aduane adidibea aduonu nsia wɔ hɔ, baabi a nnipa tumi nya akwahosan aduane a ɛho teɛ, na wɔsan nya nkyerɛkyerɛ kakra anaa pii fa asetena kwan a ɛfata ho.
GSAM 375.3Akontabuo yi a ɛfa akwahosan ho nsakraeɛ nnyinasoɔ nkɔsoɔ ho no kyerɛ sɛnea Awurade tumi “nam saa kwan yi so yɛ adwuma kɛseɛ,” sɛnea wɔhyɛɛ nkɔm wɔ 1866 mu no; na ɛsan kyerɛ, sɛnea wɔhyɛɛ nkɔm wɔ 1863 mu no, sɛnea “akwahosan ho nsakraeɛ nnyinasoɔ” tumi di dwuma wɔ “nnipa a wɔresiesie wɔn ho ama wɔanya wɔn nsakraeɛ wɔ Awurade mmaeɛ mu.” Enti ma saa akwahosan asoɛeɛ yi nyɛ pii mmɔho ɔha, na wɔnwie adwuma a wɔyii wɔn sii hɔ na wɔyɛɛ wɔn sɛ wɔnyɛ no ntɛm.
Notes
- 3 Yohane 2. ↩