Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
30 / 31

Ti 27 — Adanseɛ Foforɔ a Emu Nokorɛ Ada Adi

John Norton Loughborough

GSAM 442.1“Yehosafat sɔreeɛ kaa sɛ, Montie me, Yuda ne mo a mote Yerusalem; monnye AWURADE mo Nyankopɔn nni, na wɔbɛma mo atim; monnye n'adiyifoɔ nni, na mobɛdi yie.”1

GSAM 442.2Mfeɛ bi a atwam no, wɔnam nkɔmhyɛ akyɛdeɛ no so de adanseɛ maeɛ sɛ ansa na awieeɛ no bɛba no, wɔbɛpete nokorɛ yi ho nkratafa a wɔatintim no “te sɛ nhaban a ɛtutu wɔ ahahanbereɛ mu.” Asɛmmisa a ɛbaa nnipa pii adwenem ne sɛ, sɛ wɔanhyehyɛ wɔn a wɔgye nokorɛ no di no anaasɛ wɔammoaboa wɔn ano wɔ ɔkwan bi so sɛ wɔnyɛ adwuma no a, ɛbɛyɛ dɛn na wɔatumi ayɛ yei? Onyankopɔn ahwɛyie mu no, mpɛn pii no nneɛma a ɛfiri aseɛ ketewa koraa na ɛwo nneɛma akɛseɛ; saa ara na ɛyɛɛ wɔ adwumayɛ nhyehyɛeɛ bi a ɛsɔree yɛn mu no nkɔsoɔ mu.

GSAM 442Nwomawa ne Asɛmpatrɛ Fekuo

GSAM 442.3Bɛyɛ afe 1870 mu no, anuanom mmaa kakraa bi a wɔahyɛ wɔn ho so wɔ South Lancaster, Massachusetts, dwumadie na ɛmaa wɔdii kan susuu Nwomawa ne Asɛmpatrɛ Fekuo ho. Saa anuanom mmaa yi sɔɔ nhyehyɛeɛ bi hwɛɛ berɛ bi: na wɔde yɛn asɔre no nkrataa ne nwomawa mena nnipa ahodoɔ a wɔnni yɛn gyidie no mu wɔ posɔ so, na akyire yi wɔtwerɛ wɔn nkrataa. Ɛnam yei so maa nnipa binom gyee nokorɛ no toom, na ɛmaa asɛmmisa yi baa Ɔsɔfoɔ S. N. Haskell adwenem sɛ, “Adɛn nti na yɛn nkurɔfoɔ nyinaa ntumi mfa wɔn ho nhyɛ nea anuanom mmaa kakraa bi ayɛ no bi mu?” Afe 1871 mu titire no, wɔkaa asɛm yi ho wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ nkrataa mu mpɛn pii. Wɔ Asafo no Amansan Nhyiamu soronko a wɔyɛɛ no Ɔpɛnimma 29, 1871 no ase no, Ɔsɔfoɔ Haskell wɔ hɔ kyerɛɛ mfasoɔ a adwuma yi bɛtumi de aba, na wɔpenee gyinaeɛ bi so a ɛhyɛɛ nkuran sɛ wɔnhyehyɛ nwomawa fekuo ahodoɔ. Wɔyii Asɔfoɔ S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner ne I. D. Van Horn sɛ boayikuo a wɔbɛwie nhyehyɛeɛ a wɔde bɛhyehyɛ saa fekuo ahodoɔ no.

GSAM 443.1Saa dwumadie yi de berɛ foforɔ baeɛ wɔ nkrasɛm no adwuma nkɔsoɔ mu. Ɛde bɛsi saa berɛ no, na ɛkame ayɛ sɛ nokorɛ no nkyerɛkyerɛ nyinaa gyina ɔsɛnkafoɔ a ɔno ankasa kɔsɛnka no mmɔdenbɔ so nko ara. Mfeɛ pii no, Ɔsɔfoɔ Haskell de nsi kɛseɛ yɛɛ adwuma sɛ ɔbɛhwehwɛ nhyehyɛeɛ na ɔde aba, na ama Nwomawa ne Asɛmpatrɛ Fekuo no adi yie. Sɛ yɛka sɛ ɔno na ɔdii kan buee saa kwan no a, yɛde nea ɛfata no na ɛrema no. Ɛnyɛ amantam mu Nwomawa ne Asɛmpatrɛ Fekuo ahodoɔ no nko ho na yei yɛ nokorɛ, na mmom ɔno na, afe 1878 mu, ɔde Nwomawa Fekuo a ɛbɛka obiara abom ho nhyehyɛeɛ kɔmaa Asafo no Amansan Nhyiamu a ɛhyiae wɔ Battle Creek no. Akyire yi wɔfrɛɛ saa fekuo no Amanaman Ntam Nwomawa Fekuo. N'adwumayɛbea ne nsase a ɛnka yɛn mantam asafo ahodoɔ nhyiamu no ho, wɔ Amerika ne amannɔne nso.

GSAM 443Atwerɛfoɔ a Wɔbɔ Mmɔden—Maria Huntley

GSAM 443.2Awurade nam n'ahwɛyie so maa atwerɛfoɔ a wɔbɔ mmɔden sɔreeɛ, na wɔboaa Ɔsɔfoɔ Haskell pii wɔ dwumadie yi mu. Onuawa Maria Huntley yɛ wɔn mu baako a ɔyɛɛ adwuma a wansan n’akyi, mpo wɔ honam fam amanehunu kɛseɛ a ɛbaa no so wɔ mfeɛ a ɛdi akyire no mu, na ɔwuiɛ wɔ n'adwuma mu bɛyɛ mfeɛ dunan a atwam ni. Ɔno mmɔdenbɔ so na wɔdii kan hunuu hokwan pii a seesei ɛwɔ hɔ ma adwuma wɔ amannɔne no. Atwerɛfoɔ foforɔ abɛka saa adwuma no ho, na bere a adwumayɛbea no atrɛ no, ɛho abɛhia sɛ wɔnya atwerɛfoɔ wɔ kasa ahodoɔ mu.

GSAM 444Nkɛntɛnsoɔ a Ɛnyaa wɔ Asafo Ahodoɔ So

GSAM 444.1Nanso nea ɛho hia pa ara a afiri nwomawa fekuo adwuma a wɔde sii yɛn mu no mu aba ne nkɛntɛnsoɔ a anya wɔ asɛmpatrɛ ho ɔpɛ a ɛde aba na ama ayɛ kɛseɛ wɔ asafo nhyehyɛeɛ ahodoɔ a ɛwɔ mmeaeɛ no mu. Ama obiara anya hokwan sɛ ɔbɛyɛ biribi denam nkrataa twerɛ ne akenkansɛm kyekyɛ so, na wanya akoma mu nkuranhyɛ a ɛfiri adwuma a ɔno ankasa yɛ de gye akra nkwa no mu.

GSAM 444Adanseɛ a Ɛfa Nwomawa Adwuma Ho

GSAM 444.2Sɛ yɛbɛkyerɛ akwankyerɛ a wɔnam Adiyie Honhom so de maeɛ wɔ nwomawa ne asɛmpatrɛ adwuma ho no su a, yɛfa asɛm firi Adanseɛ a Wɔde Ma Asafo no nɔma 29 ne 30 mu sɛ:—

GSAM 444.3“Sɛ adwuma bi wɔ hɔ a ɛho hia sene foforɔ a, ɛyɛ sɛ yɛde yɛn nwoma a yɛatintim bɛto ɔmanfoɔ anim, na ɛnam so aka wɔn akoma ama wɔahwehwɛ Twerɛ Kronkron no mu. Asɛmpatrɛ adwuma—sɛ yɛde yɛn nwoma a yɛatintim bɛkɔ afie mu, yɛne wɔn abɔ nkɔmmɔ, na yɛne wɔn abɔ mpaeɛ na yɛasrɛ ama wɔn—yɛ adwuma pa, na ɛbɛkyerɛ mmarima ne mmaa sɛnea wɔyɛ asafohwɛ adwuma.

GSAM 444.4“Ɛnyɛ obiara na ɔfata saa adwuma yi. Ɛsɛ sɛ wɔyi wɔn a wɔwɔ akyɛdeɛ ne tumi a ɛyɛ pa ara, a wɔde nteaseɛ ne nhyehyɛeɛ bɛfiri adwuma no ase na wɔde ahoɔden ne boasetɔ akɔ so ayɛ. Ɛsɛ sɛ wɔnya nhyehyɛeɛ a wɔahyehyɛ no pɛpɛɛpɛ; na ɛsɛ sɛ wɔde nokorɛdie di so. Ɛsɛ sɛ asafo a ɛwɔ baabiara nya nwomawa ne asɛmpatrɛ adwuma no ho anigyeɛ a ɛmu dɔ pa ara.”

GSAM 444.5“Nwomawa ne asɛmpatrɛ adwuma no yɛ adwuma pa. Ɛyɛ Onyankopɔn adwuma. Ɛnsɛ sɛ wɔbu no ade ketewa wɔ ɔkwan biara so; nanso asiane wɔ hɔ daa sɛ wɔbɛdane no afiri ne botaeɛ ankasa ho. Wɔhia asɛmpa nwomatɔnfoɔ sɛ wɔnyɛ adwuma wɔ asɛmpatrɛ adwumayɛbea no. Nnipa a wɔn suban yɛ basabasa no mfata saa adwuma yi. Mmarima ne mmaa a wɔnim sɛnea wɔne nnipa di, a wɔtumi kasa fɛfɛ, a wɔhunu nea ɛbɛba akyire ntɛm, a wɔtumi hunu nsonsonoeɛ wɔ nneɛma mu, na wɔte akra boɔ ase no na wɔbɛtumi adi yie.”

GSAM 445.1Nwoma, nwomawa ne nkrataa nketewa a yɛn asafo ahodoɔ ne asɛmpa nwomatɔnfoɔ tɔneeɛ na wɔkyekyɛɛ wɔ mfeɛ dumienu mu a ne boɔ boro $8,000,000 no di adanseɛ kɛseɛ wɔ mfasoɔ ankasa a ɛwɔ Nwomawa ne Asɛmpatrɛ Fekuo adwuma no mu ho.

GSAM 445Nkɔmhyɛ ne Wiase Nyansa

GSAM 445.2Nkɔmhyɛ asɛm bi a wɔde maeɛ wɔ Europa adwumayɛbea no ho reba mu pɛpɛɛpɛ ara ma ɛfata sɛ yɛtwe adwene si so wɔ ha. Adwumayɛfoɔ ne nnipa no sii so dua sɛ wɔrentumi nyɛ adwuma no wɔ hɔ, titire wɔ Scandinavia, sɛnea wɔyɛ no wɔ Amerika no. Nea ɛyɛɛ wɔn nwanwa no, Awuraa White kaa sɛ wɔbɛtumi ayɛ adwuma no ama adi yie, na wɔbɛtumi nso de ɔkwan a wɔfa so hwɛ adwuma no wɔ Amerika no ara ahwɛ so. Ɔkaa sɛ Awurade akyerɛ no sɛ, sɛ wɔhyɛ aseɛ tua wɔn ntotosoɔ du du, mpo wɔ sika kakraa a wɔnya no mu a, Onyankopɔn bɛma wɔadi yie aboro nea wɔhwɛ kwan no koraa. Ɔsan ka kyerɛɛ wɔn sɛ asɛmpa nwomatɔnfoɔ bɛtumi atɔn nwoma wɔ Scandinavia denam sɛ wɔbɛdi kan akɔgye wɔn a wɔpɛ bi no din so, na ɛbɛdi yie. Nwoma tintimbea ahodoɔ so ahwɛfoɔ wɔ saa aman no mu kaa sɛ, “Wɔrentumi nyɛ saa;” wɔn deɛ, “wɔntɔnee nwoma wɔ saa kwan no so da.” Nea ɛbaa akyire no akyerɛ sɛ nea Awurade bɔfoɔ kyerɛɛ no wɔ asɛm yi ho no korɔn sene wiase nwomatɔnfoɔ ne nwomatintimfoɔ nyansa koraa. Asɛmpa nwomatɔn adwuma a ɛwɔ hɔ no adi yie firi ne mfiaseɛ pɛɛ. Wɔn a wɔhyɛɛ aseɛ sɛ wɔde wɔn sika ketewa a wɔnya no mu nkyɛmu du mu baako bɛma adwuma no bi abɛyɛ asɛmpa nwomatɔnfoɔ. Wɔtumi hwɛ wɔn ho, na wɔsan nya sika pii sene berɛ biara a atwam, enti wɔtumi tua ntotosoɔ du du a ɛsõ sene kan no koraa.

GSAM 445.3Afe 1895 mu no, asɛmpa nwomatɔnfoɔ no tɔnee nwoma a wɔtintimii wɔ yɛn nwoma tintimbea a ɛwɔ Christiana, Norway, a ne boɔ boro $40,000. Hyɛ yei nso nsow sɛ nkɔmhyɛ foforɔ a ɛaba mu, na mpo ɛbaa mu wɔ berɛ a nnipa a wɔwɔ asafo no mu ne wɔn a wɔwɔ akyire nyinaa retia wɔ baabiara sɛ wɔrentumi nyɛ no.

GSAM 445.4Ɛdefa nwomawa fekuo ahodoɔ a wɔhyehyɛɛ firi afe 1871 rekɔ no adwuma ho no, yɛbɛtumi aka a yɛnni akyinnyeɛ sɛ nnipa a wɔnam saa adwumayɛfoɔ yi mmɔdenbɔ so aba nokorɛ no mu no dodoɔ reyɛ ayɛ te sɛ wɔn a wɔnam asɔfoɔ no ankasa mmɔdenbɔ so aba no. Wɔnam saa adwuma yi so rebɔ nkrasɛm no dawuro akyerɛ aman ne kasa ahodoɔ nyinaa wɔ asase so.

GSAM 446Ahyehyɛdeɛ ne Nwomawa Adwuma no

GSAM 446.1Oforisuo, 1873 mu no, Nwomawa ne Asɛmpatrɛ Fekuo a ɛwɔ California no de asɛm bi a ɛyɛ anigyeɛ too dwa. Na ɛne sɛ, ahyehyɛdeɛ a wɔn a wɔagye nokorɛ no atom wɔ saa mantam no mu de akyɛ fekuo no de bɛsi saa berɛ no, wɔanane, wɔasɔ mu sika pa ahwɛ, na wɔatɔn no sɛnea sika kɔkɔɔ ne dwetɛ a ɛwɔ mu no boɔ ankasa teɛ, na wɔnyaa $200; sɛ wɔde saa sika no nyinaa atɔ nwomawa, nkrataa nketewa ne nkrataa a ɛba daa a wɔakyekyɛ; na sɛ na fekuo no nim nnipa aduonu pɔtee a wɔnam akenkansɛm a wɔde ahyehyɛdeɛ no ho sika tɔeɛ no so agye nokorɛ no atom dada. Wɔn a wɔnam akenkan so baa nokorɛ no nimdeɛ mu no bi ne John I. Tay a ɔfiri Oakland, California.

GSAM 446San Francisco Yɛ Asɛmpatrɛ Adwumayɛbea

GSAM 446.2Afe 1875 mu no, wɔde adanseɛ a ɛho hia maa San Francisco asafo no. Seesei yɛretwe adwene asi so, ɛfiri sɛ aba mu wɔ ɔkwan a ɛda adi pefee so. Asafo yi firi ne mfiaseɛ no, na ɛsɛ sɛ wɔbɔ dan akɛseɛ paa de hyia som, na na ɛho ka nso dɔɔso na na ɛde ɔhaw bi ba. Na wɔntumi nyɛ nhyiamu ntoatoasoɔ wɔ mu, ɛfiri sɛ berɛ no mu fa kɛseɛ no, na wɔhia hɔ de yɛ nneɛma foforɔ.

GSAM 446.3Oforisuo 14 ne 20, 1875 anwummerɛ no, wɔfrɛɛ San Francisco asafo no mu mpanimfoɔ hyiae wɔ Awuraa J. L. James fie, wɔ Fifth Street a ɛbɛn Market Street. Ɛhɔ na Awuraa White kaa nea wɔayi akyerɛ no wɔ anisoadehunu mu afa tebea no ho kyerɛɛ yɛn. Na ɛne sɛ San Francisco bɛyɛ asɛmpatrɛ adwumayɛbea daa, a wɔbɛtumi ayɛ adwuma no wɔ hɔ; na sɛ wɔde nyansa di asɛm no ho dwuma a, akra bɛkɔ so agye nokorɛ no atom. Sɛ wɔsi ɔsom dan a wɔbɛtumi afrɛ nkurɔfoɔ aba mu na wɔayɛ adwuma wɔ hɔ a, akra bɛba abɛka wɔn ho, na wɔn nso bɛboa atua ɛho ka ne ɛka a ɛsɛ sɛ wɔbɔ wɔ asafo dan no siesie mu no.

GSAM 447.1Awuraa White kɔɔ so kaa sɛ wahunu sɛ, sɛ ɔhyɛ San Francisco asafo no nkuran sɛ ɔsom dan a wɔbɛsi ho hia a, ɛbɛyɛ saa asafo hiani no sɛ wɔretu anammɔn wɔ esum mu. Nanso wɔahyɛ no sɛ ɔnka sɛ, bere a wɔhyɛ aseɛ no, wɔbɛhunu sɛ Onyankopɔn ahwɛyie rebue kwan wɔ wɔn anim anammɔn biara mu; na ɔkwan no nyinaa so no, ɔbɛma nnamfoɔ asɔre aboa wɔn, de akɔsi sɛ awieeɛ no wɔbɛtua ɛka no nyinaa.

GSAM 447.2Esiane sɛ na meka nnipa kakraa a wɔhyiae wɔ nhyiamu a yɛaka ho asɛm no ho nti, metumi aka sɛ saa kuo a ɛkame ayɛ sɛ wɔn nyinaa yɛ wiase yi mu ahiafoɔ no bɛhyɛ aseɛ asi asafo dan a ne kɛseɛ yɛ anammɔn 35 x 80, na mpo wɔ kuropɔn a ɛte sɛ nea asase a ne boɔ sua koraa mpo bɛhwehwɛ anyɛ yie koraa $6,000 no mu no, ɛyɛɛ sɛ “anammɔn a wɔtu wɔ esum mu” ampa. Nea ɛkaa wɔn maa wɔtuu saa anammɔn no ne gyidie a ɛwie pɛyɛ a na wɔwɔ sɛ adanseɛ a Awuraa White de maa wɔn no firi Awurade hɔ, na ɛbɛba mu ampa.

GSAM 447.3Esiane sɛ afiri adwuma yi mfiaseɛ de bɛsi seesei no, mede me ho abata ho wɔ ɔkwan bi so nti, mepɛ sɛ meka wɔ ha sɛ adanseɛ a ɛwɔ atifi hɔ no aba mu wɔ ne fã biara mu. Bere a yɛhyɛɛ aseɛ hwehwɛɛ asase no, yɛtumi nyaa asase a ne boɔ yɛ $6,000 no $4,000. Onuawa baako kaa sɛ, sɛ ɔtumi tɔn n'afie ne n'asase a, ɔbɛma $1,000. Ntɛm ara ɔde agyapadeɛ no hyɛɛ obi a ɔtɔn afie ne nsase ma nkurɔfoɔ no nsa, na ɔka kyerɛɛ no sɛ boɔ no sua dodo. Nnawɔtwe mmienu ntam no, wɔtɔnee n'agyapadeɛ no $1,000 kaa boɔ a kane ɔde maa no no ho, na ɔtuaa nea ɔhyɛɛ ho bɔ no. Ɔfoforɔ, onua hiani bi a wanhu sɛnea wɔbɛtumi asi asɔredan no, nanso ɔkaa sɛ, “Sɛ Awurade ka sɛ ɛsɛ sɛ wɔyɛ a, ɔnam ɔkwan bi so bɛbue kwan no,” hunuu nea ɛyɛɛ no nwanwa sɛ wɔawie n'abusuafoɔ baako agyapadeɛ kyɛ, na ɛnam so ama wanya $20,000. Ɔmaa $1,000 wɔ ɔdan no si ho, na ɔtɔɔ asafo no asase no nkyɛmu mmiɛnsa mu baako de sii n'ankasa fie, saa ara na ɔnam akwan mmienu so boaa fekuo no.

GSAM 448Adom Kɛseɛ Bi a Wɔnyaa wɔ San Francisco

GSAM 448.1Saa ara na yɛbɛtumi abobɔ akyɛdeɛ ne mmoa pii a boayikuo no nyaa bere a wɔkɔɔ so sii ɔdan no. Ɛno ara dɔɔso sɛ yɛka sɛ wɔsii asɔredan no, de asase no kaa ho, bɛyɛ $14,000, na ansa na wɔrewie ɔdan no, na akyɛdeɛ atua ne fã a ɛboro fa. Esiane sɛ na Laguna Street, baabi a wɔsii ɔdan no wɔ kuropɔn no mu no, nni adan a wɔde bɛyɛ sukuu a ɛdɔɔso nti, sukuu ahwɛ boayikuo baa sɛ wɔbɛbɔ adan a ɛwɔ aseɛ no paa ayɛ sukuu wɔ mu ansa na wɔrekata ɔdan no so mpo. Dan ka dɔla aduoson num a wɔgyee bosome biara bɛyɛ mfeɛ mmienu no tumi tuaa mfɛntom ne daa ɛho ka, ma fekuo no tumi de sika a wɔbɛtumi aboaboa ano no tuaa ɛka a na aka no bi.

GSAM 448Nsuo Ayaresa Asoɛeɛ

GSAM 448.2Seesei no, ɛka a wɔbɔeɛ saa berɛ no fã ketewa bi na aka, na asɔredan no ase no, nsuo ayaresa asoɛeɛ bi wɔ hɔ a wɔde nea ɛhia nyinaa ahyehyɛ mu. Sika fam ɔhaw biara nni asoɛeɛ no so, na ne boɔ sene ɛka a aka no koraa, a ɛrenkyɛ wɔbɛtua awie.

GSAM 448.3Adanseɛ no fã a ɛfa akra a wɔbɛgye nokorɛ no atom ho no aba mu wɔ ɔkwan a ɛyɛ nwanwa pa ara so. Ɛnyɛ nnipa aduonu aduonu nko ara, na mmom ɔhaha pii na agye nokorɛ no hann wɔ saa kuropɔn no mu, na seesei wɔapete wiase mmeaeɛ ahodoɔ. Mmerɛ ahodoɔ a mekɔsra San Francisco no, mehunu nnipa a wɔdodɔɔso firi mmienu kɔsi du a wɔagye nokorɛ no atom afiri berɛ a etwa toɔ a me ne wɔn hyiae no; na awieeɛ no nnya nnuiɛ.

GSAM 449Ɔsɔfoɔ White Wuo

GSAM 449.1Bɛyɛ afe 1880 mu no, wɔnam Adiyie Honhom so kyerɛɛ Awuraa White sɛ ɔnka nkyerɛ ne kunu, Ɔsɔfoɔ James White, sɛ ɔmfa nneɛma pii a na ɛho dadwene ne asɛdeɛ da ne so no nto nkyɛn na ɔmfa nhyɛ afoforɔ a wɔyɛ mmabunu nsa, na ɔno deɛ “ɔnsiesie ne ho mma ne nsakraeɛ a etwa toɔ”—a na ɛkyerɛ sɛ ɛrenkyɛ ne mmirikatu wɔ asase so bɛba awieeɛ. Ɔhyɛɛ aseɛ tiee saa akwankyerɛ yi, na na ɛyɛ ne berɛ so ara, ɛfiri sɛ afe 1881 mu no, n'adwuma baa awieeɛ, na ɔdaa wɔ Yesu mu. Kitawonsa 31 no, atiridii yareɛ kaa no. Ɔsanaa 3 no, wɔyii no firii ne fie kɔɔ Battle Creek Akwahosan Asoɛeɛ, na wɔde ɔhwɛ ne mmoa biara a wɔbɛtumi de ama no maa no wɔ hɔ, nanso anyɛ yie. Ne yareɛ no kɔɔ so yɛɛ den. Ɛfiri ne yareɛ no mfiaseɛ no, na ɔte nka dedaw sɛ ne “nsakraeɛ a etwa toɔ” no adu.

GSAM 449Ɔsɔfoɔ Smith Asɛm

GSAM 449.2Bere a Ɔsɔfoɔ Uriah Smith reka saa asɛm yi ho asɛm no, ɔka sɛ: “Ne wuo no tebea yɛɛ papa a anka ɛbɛyɛ den sɛ ɛbɛsene saa. Wɔ ne yareɛ no nna mmiɛnsa a etwa toɔ no mu, berɛ biara a na n'ani da hɔ no, ɔdii adanseɛ sɛ ɔnte yaw biara. Nnamfoɔ nokwafoɔ bebree a wɔresu gyinagyinaa ɔdan no mu ne ho, bere a ne nkwa resa nkakrankakra wɔ saa Homeda awia a ɛyɛ anika no. Ɛyɛɛ sɛ obi a ɔrededa komm, saa na ɔfaa wuo mu; na bere a ne nyinaa baa awieeɛ no, ɛyɛɛ sɛ asomdwoeɛ dɛ bi abɛtena n'anim nyinaa so a ɛrenni awieeɛ. Ɛyɛɛ sɛ wɔabua saa mpaeɛ yi:

GSAM 449.3“‘Ma me saa dɔnhwereɛ yi na menna, Ansa na wode w'anigyeɛ a ɛnni nna no bɛma me; Ma me ahomegyeɛ da baako wɔ asase so, Ansa na ɔsoro adwuma no afi aseɛ.’”

GSAM 449.4Bere a ɔwuiɛ no, na wadi mfeɛ aduosia ne nna mmienu. Obuo a na wɔwɔ ma no wɔ Battle Creek no daa adi wɔ nnipa a anyɛ yie koraa no wɔyɛ mpem mmienu ne ahanum a wɔbaa n'ayie ase Ɔsanaa 13 no mu. Nteaseɛnam aduɔkron num a ɛtoatoa so ne nnipa bebree a wɔnam fam dii n'akyi kɔɔ n'ahomegyebea a etwa toɔ wɔ Oak Hill Amusieɛ.

GSAM 450.1Adanseɛ pii a wɔde maeɛ wɔ ne wuo akyi na wɔtintimii wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ mu no, yɛfa nea ɛdi so yi firi Ɔsɔfoɔ S. N. Haskell nkyerɛweeɛ mu sɛ:—

GSAM 450.2“Sɛ medwene n'atemmuo pa wɔ ɛkame ayɛ sɛ tebea a ɛho hia ntɛm biara mu ho, ne n'ayamyeɛ ne akoma pa a ɔde daa no adi kyerɛɛ wɔn a wɔafom, ne mpo wɔn a wɔayɛ no bɔne no, berɛ biara a ɔhunu wɔn adwensakyera ho nsɛnkyerɛnneɛ no, ne ɔdɔ a na ɔwɔ ma nea ɔgye di sɛ ɛtene no ho a, metumi aka nokorɛ mu sɛ, Agya bi atɔ wɔ Israel. Na bere a ɔregye n'ahome no, adwuma no ne nnipa pii bɛhunu nea wɔahwere wɔ sɛnea na ɔhunu nea ɛbɛba akyire ne n'agya hwɛ no mu.”

GSAM 450.3Bere a ɔwuiɛ no, yɛn atamfo kaa sɛ afei nkrasɛm no bɛgyae. Nanso ankɔ saa; asoɛeɛ a ɔnam Onyankopɔn nsa ase hyehyɛeɛ no, wɔahyɛ sɛ ɛbɛnyini ayɛ akɛseɛ asene saa, na ayɛ te sɛ “nnua a Awurade adua,” a nkorabata bebree a ɛso aba bɛfiri mu atrɛ.

GSAM 450Wɔhyɛɛ Nkɔm Fa Nyamesom Ho Mmarahyɛ Ho

GSAM 450.4Mfeɛ aduonum nwɔtwe atwam afiri berɛ a wɔn a wɔde ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm rema no kaa sɛ, sɛnea Adiyisɛm 13 nkɔmhyɛ no teɛ no, berɛ bi bɛba a wɔbɛtaa nnipa wɔ United States ne mmeaeɛ foforɔ ɛsiane sɛ wɔdi Onyankopɔn mmara nsɛm so nti. Nwoma bi a Awuraa White twerɛeɛ a wɔato din Mfitiaseɛ Nkyerɛweeɛ mu no, yɛkenkan nea ɛdi so yi wɔ saa nkyerɛkyerɛ yi ho sɛ:—

GSAM 450.5“Ɔbɔfoɔ no kaa sɛ, ‘Monhwɛ!’ Wɔdanee m'adwene kɔɔ amumuyɛfoɔ, anaa wɔn a wɔnni gyidie no so. Na wɔn nyinaa reka wɔn ho. Nsi ne tumi a na ɛwɔ Onyankopɔn nkurɔfoɔ mu no anyane wɔn na ahyɛ wɔn abufuo. Basabasayɛ, basabasayɛ wɔ baabiara. Mehunuu sɛ wɔreyɛ nhyehyɛeɛ atia kuo a na wɔwɔ Onyankopɔn hann ne tumi no. Esum no yɛɛ kabii twaa wɔn ho hyiae; nanso wɔgyinaa pintinn, na Onyankopɔn penee wɔn so, na wɔde wɔn ho too ne so. Mehunuu sɛ wɔn adwene atu afra; ɛno akyi no, metee sɛ wɔde nsi resu frɛ Onyankopɔn. Awia ne anadwo wɔn nteɛmu no annyae sɛ: ‘O Onyankopɔn, w'apɛdeɛ nyɛ hɔ! Sɛ ɛbɛhyɛ wo din animuonyam a, bue ɔkwan ma wo nkurɔfoɔ nnwane! Gye yɛn firi abosonsomfoɔ a wɔatwa yɛn ho ahyia no nsam. Wɔahyɛ sɛ wɔbɛkum yɛn; nanso wo basa tumi de nkwagyeɛ ba.’”2

GSAM 451.1“Afei mehunuu asase so mpanimfoɔ retu agyina abom, na Satan ne n'abɔfoɔ ayere wɔn ho reyɛ adwuma wɔ wɔn ho. Mehunuu krataa bi a wɔapete ne nsɛsoɔ wɔ ɔman no mmeaeɛ ahodoɔ, a ɛde ahyɛdeɛ ma sɛ, sɛ ahotefoɔ no annyae wɔn gyidie soronko no, annyae Homeda no, na wɔanni nnawɔtwe mu da a ɛdi kan no a, berɛ bi a wɔahyɛ akyi no, ɔmanfoɔ wɔ ho kwan sɛ wɔkum wɔn.”3

GSAM 451Ɔtaa wɔ Amerika

GSAM 451.2Wɔn a wɔsɔre tia yɛn no aka sɛ ɔtaa rentumi mma ɔman yi mu da, ɛfiri sɛ Amerika Nkabom Aman no Amanyɔ Mmara no ka sɛ, “Mmarahyɛbadwa no renhyɛ mmara biara a ɛde nyamesom bi si hɔ, anaa ɛbara sɛ obiara de ahofadie som sɛdeɛ ɔpɛ.” Bio nso, aman no mu pii “Ahofadie ho Mmara” bara sɛ wɔhyɛ nyamesom ho mmara. Saa akyinnyegyeɛ yi nyinaa akyi no, yɛn nkurɔfoɔ akɔ so abɔ kɔkɔbɔ nkrasɛm no dawuru, aka ahosiesie a ɛho hia na yɛatumi agyina ntɔkwa no ano ho asɛm.

GSAM 451.3Wɔ 1863 mu no, wɔtee kuo bi a ne botaeɛ ne sɛ ɛbɛsesa Amerika Nkabom Aman no Amanyɔ Mmara ne ɔman no mmara, ama wɔatumi de ahyɛ nyamesom so. Saa adwene yi anya akyidifoɔ ntɛmntɛm, na adwene a ɛne sɛ wɔnhyɛ nnipa mma wɔnyɛ deɛ ɛtene, titire wɔ Kwasida die ho no, agye ntini ara ama ɔtaa ankasa afiti aseɛ wɔ aman pii mu. Aman a wɔn Kwasida mmara mpo ma wɔn a ahonim nti wɔdi da foforɔ kwan no ka ho, na wɔde nnipa agu afiase ɛfiri sɛ wɔanni Kwasida.

GSAM 452Nkyereɛ Ɔha ne Dunsia

GSAM 452.1Memeneda Akwanhwɛfoɔ a wɔkyeree wɔn wɔ Amerika firi afe 1878 kɔsi Ɔbɛnem bosome, 1896 no din krataa da m'anim; wɔn dodoɔ yɛ ɔha ne dunsia. Wɔbuu wɔn mu ɔha ne nkron fɔ. Wɔde wɔn mu pii guu afiase firi nna aduonu kɔsi aduosia, na wɔhyɛɛ wɔn mu bɛyɛ dumienu maa wɔne awudifoɔ, akorɔmfoɔ ne nsɛmmɔnedifoɔ a wɔn ho yɛ hu paa yɛɛ adwuma wɔ “nneduafoɔ a wɔde nkɔnsɔnkɔnsɔn aka wɔn abom” no mu. Asɛm biara mu no, wɔn a wɔbuu wɔn atɛn no gye too mu sɛ wɔyɛ ɔman mma pa paa.

GSAM 452Nyamesom mu Ahofadie Fekuo no

GSAM 452.2Wɔ Kitawonsa 21, 1889 no, wɔtee fekuo bi wɔ Battle Creek, Michigan, a wɔfrɛ no Ɔman Nyinaa Nyamesom mu Ahofadie Fekuo. Na ne botaeɛ ne sɛ ɛbɛsɔre atia nyamesom ho mmarahyɛ, ama nnipa bebree ate abusuabɔ pa a ɛsɛ sɛ ɛda nyamesom ne ɔman aban ntam ase, na aboa wɔn a wɔn ahonim nti wɔtaa wɔn no. Saa fekuo yi yɛɛ adwuma kɛseɛ de kyekyɛɛ nwoma, na ɛma nnipa huu nnɛ mmerɛ yi mu asɛdeɛ ne asiane ahodoɔ a ɛwɔ yɛn ara ɔman mu. Nokorɛm no, ɛyɛɛ adwuma kɛseɛ de trɛɛ kɔkɔbɔ a ɛwɔ Adiyisɛm 14:9-12 nkrasɛm no mu no mu.

GSAM 452Mmoa a Amanneɛbɔ Nkrataa a Ɛnyɛ Nyamesom Deɛ De Maeɛ

GSAM 452.3Ɔtaa a saa berɛ no na wɔde retia Memeneda Akwanhwɛfoɔ no, amanneɛbɔ nkrataa te sɛ New York Sun, New York World, Chicago Inter Ocean ne afoforɔ kaa ho asɛm wɔ wɔn samufoɔ nsɛm mu. Nsɛm bi pueiɛ a ɛkaa no pefee sɛ ɛnyɛ tenenee sɛ wɔne Amerika Nkabom Aman no ba bi di no saa, ɛfiri sɛ wadi n'ahonim akyi, na wadi ɛda pɔtee a mmara nsɛm no akyerɛ no. Amanneɛbɔ nkrataa mu nsɛm a ɛte saa no maa akenkanfoɔ ɔpepem pii huu asɛm yi. Bosome baako mu no, nnipa a wɔtee ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm mu nokorɛ titire no dɔɔso sene nnipa a na yɛatumi aduru wɔn nkyɛn wɔ bɛboro mfeɛ aduonu mu.

GSAM 453Wɔma Onipa Abufuo Yi Awurade Ayɛ

GSAM 453.1Enti yɛhunu sɛ mmɔden a nnipa bɔ sɛ wɔbɛsi Onyankopɔn adwuma no kwan, na wɔanya mmara a ɛbɛboa Homeda foforɔ a ɛne deɛ mmara asɛm a ɛtɔ so nan no hyɛ no di asi no, aboa ama nokorɛ no anya kwan atrɛ ntɛmntɛm.

GSAM 453.2Sɛ yɛdwene deɛ wɔnam saa akwan yi so ayɛ wɔ abosome kakra mu no ho a, Twerɛ Kronkron mu nsɛm mmienu ba yɛn adwenem denneennen. Baako kenkan sɛ, “Yɛrentumi nyɛ biribiara ntia nokorɛ no, na mmom yɛbɛyɛ ama nokorɛ no;”4 Na deɛ ɛka ho no sɛ, “Ampa ara, onipa abufuo bɛyi wo ayɛ; abufuo a aka no deɛ, wobɛsi ano.”5

GSAM 453Nkɔmhyɛ a Ɛfa Kwasida Mmara Ho

GSAM 453.3Wɔ Adanseɛ Nɔma 32 a wɔtintim no wɔ 1885 mu no, asɛm bi wɔ hɔ a ɛkyerɛ sɛdeɛ wɔbɛhyɛ Kwasida mmara wɔ Amerika Nkabom Aman no mu. Ɛkenkan sɛ: “Sɛnea ɛbɛyɛ a mmarahyɛfoɔ bɛnya din pa ne nnipa mmoa no, wɔbɛpene Kwasida mmara ho abisadeɛ no so.”6 Yɛbɛdwene sɛdeɛ yei aba mu dada no ho kakra.

GSAM 453Wiase Ɔyɛkyerɛ no ho Mmarahyɛ

GSAM 453.4Wɔ 1892 mu no, wɔsrɛɛ Mmarahyɛbadwa no sɛ ɛmmara Wiase Ɔyɛkyerɛ a na wɔrebɛyɛ wɔ Chicago, Illinois, firi saa afe no Kɔtɔnimaa bosome kɔsi Ahinime bosome no ano a wɔbɛbue no Kwasida. Wɔhyɛɛ mmara a ɛte saa wɔ Kitawonsa 19, 1892, wɔ nhyɛsoɔ a ɛte pɛ sɛ deɛ wɔkaa ho asɛm wɔ nkɔmhyɛ no mu no ase. Na monkae sɛ yei ne berɛ a ɛdi kan koraa a Amerika Atifi Nkabom Aman no Mmarahyɛbadwa hyɛɛ Homeda ho mmara.

GSAM 453.5Asafo ahodoɔ no de din nkrataa akɛseɛ, adesrɛ nkrataa ne waya so nkrasɛm baeɛ. Wɔansrɛ Mmarahyɛbadwa no nko, na mmom wɔde ayamyeɛ (?) ka kyerɛɛ mmarahyɛfoɔ no sɛ, “yɛnam yei so hyɛ yɛn ho ne yɛn ho bɔ sɛ, ɛfiri saa berɛ yi rekɔ no, yɛremma Mmarahyɛbadwa no muni biara, sɛ ɔyɛ mpanimfoɔ badwa muni anaa ananmusifoɔ badwa muni, aba anaa mmoa sɛ ɔbɛyɛ adwuma anaa dibea biara a wɔde ahotosoɔ ma, sɛ ɔto aba ma wɔde mmoa biara ka Wiase Ɔyɛkyerɛ no deɛ ho, gye sɛ wɔde nhyehyɛeɛ a wɔaka wɔ gyinaesi yi mu no to so.” Nhyehyɛeɛ no ne sɛ wɔnto Ɔyɛkyerɛ no mu Kwasida.

GSAM 454Nkɔmmɔ wɔ Mmarahyɛbadwa no Mu, 1892

GSAM 454.1Sɛ nhwɛsoɔ a ɛkyerɛ nsɛm a wɔkaa wɔ Mmarahyɛbadwa no mu berɛ a wɔpenee mmara no so no, monkenkan deɛ ɛdi soɔ yi:

GSAM 454.1“Anka mepɛ sɛ mehu sɛ wɔatwerɛ saa pow a wɔpow no pefee, na Amerika Nkabom Aman no Mmarahyɛbadwa no de ato dwa. Twerɛ no. Anka wobɛtwerɛ no sɛn? ... Sɛ wowɔ akokoduru a, fa nsɛmfua kyerɛ no; sɛ wowɔ akokoduru a, gyina akyi; wɔn a wɔtoo aba maa no no mu ahe na wɔbɛsan aba ha bio? Ɛyɛ m'anidasoɔ sɛ, obiara nni mu. Sɛ mosɔre tia a, mode mo ho reto asiane mu.”

GSAM 454Ahohoahoa a Asafo no Yɛeɛ

GSAM 454.2Wɔn a wɔhwehwɛɛ saa mmara yi na wɔmaa Mmarahyɛbadwa no penee so no buu no sɛ nkonimdie kɛseɛ wɔ wɔn nyamesom ho mmarahyɛ nhyehyɛeɛ mu. Yei da adi pefee ɛfiri sɛ, yei akyi pɛɛ no, saa asɔfoɔ atitire no mu baako kaa asɛmpaka bi mu wɔ Pittsburg, Pennsylvania, sɛ:—

GSAM 454.3“Wɔada no adi pefee paa wɔ Wiase Ɔyɛkyerɛ ho asɛm a ɛbaa nnansa yi no mu sɛ asafo no wɔ tumi wɔ amanyɔ ne aban abadwa akɛseɛ so. Ɛno mu no, Amerika Nkabom Aman no Mpanimfoɔ Mmarahyɛbadwa, a ɛyɛ ɔman no mu badwa a ɛkorɔn paa no, tiee nyamesom nne, na ɛpenee mmara a ɛde $5,000,000 rema Wiase Ɔyɛkyerɛ no so, de ahyɛdeɛ a asafo no de baeɛ kaa ho sɛ, wɔmmue ɔyɛkyerɛ kɛseɛ no apono Kwasida. Nokwasɛm pa kɛseɛ yi ma Kristoni dwene sɛ, sɛ wɔtumi yɛ yei a, ɛnneɛ wɔtumi yɛ nneɛma foforɔ a ɛho hia saa ara nso. Asafo no tumi rekɔ so reyɛ kɛseɛ, na daakye wɔbɛte ne nne mpɛn pii asene deɛ atwam no.”

GSAM 454.3Enti yɛhunu sɛdeɛ adanseɛ a wɔde maeɛ wɔ 1885 mu no aba mu, na ɛgu so reba mu.

GSAM 455Katolekfoɔ ne Protestantfoɔ Nkabom

GSAM 455.1Ɛfa yei ho no, yɛbɛka nkɔmhyɛ foforɔ a wɔhyɛeɛ wɔ 1885 mu, na ɛwɔ Adanseɛ Nɔma 32 mu nso no ho asɛm:—

GSAM 455.2“Berɛ a Protestantsom bɛtene ne nsa afa bɔn no so akɔsɔ Roma tumi no nsa; berɛ a ɛbɛtene ne nsa afa ebunu no so akɔsɔ ahonhonsom nsa; berɛ a saa nkabom mmiɛnsa yi tumi ase no, yɛn ɔman bɛpo nnyinasosɛm biara a ɛwɔ n'Amanyɔ Mmara mu sɛ Protestant aban a ɔmanfoɔ na wɔyi wɔn a wɔdi wɔn so, na ayɛ nhyehyɛeɛ ama wɔatrɛ paapa no atosɛm ne nnaadaa mu no, ɛnneɛ yɛbɛtumi ahunu sɛ berɛ aduru ama Satan ayɛ anwanwadeɛ, na awieeɛ no abɛn.”7

GSAM 455.3Sɛ yɛbɛkyerɛ sɛdeɛ nkɔmhyɛ yi fã a ɛdi kan no reba mu dada a, deɛ ɛsɛ sɛ yɛyɛ ara ne sɛ yɛbɛkyerɛ nneɛma a ɛrekɔ so wɔ yɛn ho nyinaa. Monhwɛ Protestantfoɔ, asɔfoɔ ne asafo mma nyinaa, sɛdeɛ wɔrehwehwɛ Katolekfoɔ anim adom, ato nsa afrɛ wɔn sɛ wɔmmra wɔn fekuo nhyiamu ne deɛ ɛkeka ho. Monkae sɛ wɔ 1885 mu, berɛ a wɔde adanseɛ a ɛwɔ soroɔ no maeɛ no, na ɛkame ayɛ sɛ wɔnhu saa nneɛma a ɛnnɛ yɛhunu yi ho sɛnkyerɛnneɛ biara.

GSAM 455.4Sɛ mɛkyerɛ sɛdeɛ Protestantfoɔ rehwehwɛ paapa akyidifoɔ nsa ne mmoa no, mefa asɛm firi Kansas City (Missouri) Star a ɛbaa Ɔbɛnem 18, 1896 no mu.

GSAM 455Methodistfoɔ ne Ɔhotefoɔ Patrick Da

GSAM 455.5Dr. Mitchell, a ɔyɛ Kansas City Methodist asafo titire no sɔfoɔ no, kaa ɔkasa bi wɔ Coates Opera House wɔ Kansas City, Missouri, wɔ Ɔhotefoɔ Patrick Da, Ɔbɛnem 17, 1896. Star no kaa ɔkasa no fã bi ho asɛm sɛ “agorɔ kakra a ɛka akoma.” Wɔbɔɔ Dr. Mitchell nsam denneennen berɛ a ɔkaa yei sɛ:—

GSAM 455.6“Nyamesom mu animhwɛ yɛ nimdeɛ a ɛnni hɔ no ba. Yɛwɔ nyamesom mu animhwɛ ɛfiri sɛ yɛnnim yɛn afipamfoɔ yie sɛdeɛ ɛsɛ. Wɔakyerɛkyerɛ yɛn Protestantfoɔ sɛ yɛnnye Katolekfoɔ ho nsɛm a yɛrentumi nka mpo nni. Wɔakyerɛkyerɛ Katolekfoɔ sɛ wɔnnye Protestantfoɔ ho nsɛm a wɔrentumi nka mpo nni. Afei sɛ yɛbɛn yɛn ho a ɛbɛma yɛatumi ahwɛ yɛn ho anim na yɛasɔ yɛn ho nsa a, yɛhunu yɛn adwene a ɛyɛ mfomsoɔ wɔ yɛn ho no; sɛ yɛnim yɛn ho yie a, anka yɛbɛdɔ yɛn ho yie. Yɛagyina akyirikyiri akasa atia yɛn ho. Animguaseɛ nka Kristo a wɔahyira no no akyidifoɔ. Wɔde mogya korɔ no ara a ɛsom bo no agye Kristofoɔ nyinaa; Onyankopɔn adom korɔ no ara na ɛkura yɛn, na yɛhwɛ kwan sɛ yɛbɛduru ɔsoro korɔ no ara. Me nuanom, ɛbɛyɛ sɛ yɛbɛfiri aseɛ ahu yɛn ho yie wɔ ha aseɛ.”

GSAM 456.1Star no toa so sɛ:—

GSAM 456.2“Afei Dr. Mitchell danee ne ho kɔɔ Agya Dalton [Katolek sɔfoɔ] a ɔte n'akyi pɛɛ no nkyɛn, na ɔtenee ne nsa kaa sɛ, ‘Onua Dalton, me nsa nie.’ Agya Dalton sɔree sɔɔ nsa a ɔteneɛ no mu, na berɛ a Dr. Mitchell rekyia no no, ɔkaa sɛ, ‘Ɛbɛyɛ animguaseɛ kɛseɛ sɛ, yɛatena asaase so kuropɔn korɔ mu berɛ tenten yi akyi no, ɛbɛhia sɛ yɛnya ɔbɔfoɔ bi ma ɔkyerɛ yɛn ho yɛn ho wɔ ɔsoro. Momma yɛnhu yɛn ho yie wɔ asaase so ha.’ Atiefoɔ no bɔɔ nsam, na Agya Dalton tenaa aseɛ akyi no, Dr. Mitchell toaa ne kasa no so.”

GSAM 456Biribi Kɛseɛ a Ɛbɛsi Asɛm no Gyinaeɛ

GSAM 456.3Yɛfa asɛm firi krataa foforɔ a wɔtwerɛɛ no Melbourne, Australia, Ɔgyefoɔ 18, 1892 no mu:

GSAM 456.3“Wɔakyerɛ me sɛ ɔsoro abɔdeɛ nyinaa rehwɛ sɛdeɛ nsɛm redi akyire akyire reba no. Ɔhaw berɛ titire bi bɛda adi wɔ akasakasa kɛseɛ a akyɛ wɔ Onyankopɔn ahennie ho wɔ asaase so no mu. Biribi kɛseɛ a ɛbɛsi asɛm no gyinaeɛ bɛsi, na ɛbɛba ntɛm pa ara.”

GSAM 456Ɔtemmufoɔ Brewer “Kristofoɔ Man” no

GSAM 456.4Nna dubaako akyi a wɔtwerɛɛ krataa yi, na ansa na ɛbɛduru Amerika Nkabom Aman no mu no, asɛm bi siiɛ a Protestantfoɔ ne Katolekfoɔ nyinaa ka sɛ ɛkyerɛɛ ɔman yi daakye kwan. Mereka Amerika Nkabom Aman no Asɛnnibea Kunini gyinaesi a Ɔtemmufoɔ Panyin Brewer de maeɛ wɔ Ɔgyefoɔ da a ɛtɔ so 29 no ho asɛm, sɛ “Yei yɛ Kristofoɔ man.” Sɛdeɛ yɛada no adi dada no, wɔ saa afe no Kitawonsa da a ɛtɔ so 19 no, wɔpenee mmara a ɛka sɛ wɔnto Wiase Ɔyɛkyerɛ no mu Kwasida no so. Asɔfoɔ a wɔsrɛɛ denneennen sɛ wɔmpene so no, gyinaa asɛm a ɛne sɛ Asɛnnibea Kunini no aka sɛ yei yɛ Kristofoɔ man no so srɛɛ no denneennen, na wɔkaa sɛ ɛno nti, ɛfata sɛ wɔbɔ Kristofoɔ Homeda no ho ban na wɔangu ho fi. Na Ɔman Nsiesie kuo no nso dwenee saa ara. Ɛfiri sɛ yei yɛ Kristofoɔ man nti, ɛsɛ sɛ ɛgye Onyankopɔn ne ne mmara tom sɛ ɛno ne aban no nnyinasoɔ, ne deɛ ɛkeka ho. Nokorɛm no, biribi kɛseɛ a ɛsii asɛm no gyinaeɛ baeɛ wɔ saa akasakasa a ɛde awieeɛ no reba yi mu, “na ɛbaeɛ ntɛm pa ara.”

GSAM 457Tete Adiyifoɔ

GSAM 457.1Anisoadehunu a wɔde maa Onyankopɔn nkoa, adiyifoɔ no, te sɛ deɛ na ɛgu ahodoɔ mmienu—baako a wɔfrɛ no “anidahɔ mu anisoadehunu,” anaa deɛ wɔma ɔhunufoɔ no wɔ baabi a nnipa tumi hu no berɛ a ɔwɔ anisoadehunu no mu; ne baako nso a wɔfrɛ no “anadwo anisoadehunu.” Wɔka anisoadehunu a ɛdi kan no ho asɛm wɔ 1 Samuel 3:1, a ɛka abɔfra Samuel suahunu wɔ saa nsɛm yi mu sɛ: “Na Awurade asɛm ho yɛ na saa nna no mu; na anidahɔ mu anisoadehunu nni hɔ.”

GSAM 457Anidahɔ mu Anisoadehunu

GSAM 457.2Anisoadehunu a ɛte saa (anidahɔ mu anisoadehunu) na odiyifoɔ Hesekiel hunuiɛ berɛ a Awurade nsa baa no so no. Berɛ a Yuda mpanimfoɔ tete n'anim no, wɔhuu no wɔ anidahɔ mu anisoadehunu mu.8 Berɛ foforɔ nso, odiyifoɔ Daniel kɔɔ anisoadehunu mu wɔ Kaldea sodifoɔ no mfimfini. Sɛ wɔtenaa hɔ a, anka wɔbɛtumi ahu no wɔ anisoadehunu mu, nanso mmom, “ahopopoɔ kɛseɛ tɔɔ wɔn so, maa wɔdwane kɔhuntaa wɔn ho.”9

GSAM 457Awuraa White Anadwo Anisoadehunu

GSAM 457.3Awuraa White anisoadehunu a ɛdi kan no nyinaa yɛ anidahɔ mu anisoadehunu. Ɛfiri 1884 no, sɛdeɛ anisoadehunu no te wɔ saa kwan yi so no asesa, ɛfiri sɛ seesei ɛyɛ deɛ Twerɛ Kronkron no frɛ no “anadwo anisoadehunu.” Ɛnyɛ daeɛ kɛkɛ, na mmom ɔbɔfoɔ korɔ no ara a ɔhyerɛn no na ɔyi ne ho adi, na ɔma no akwankyerɛ, sɛdeɛ na ɛte wɔ mfeɛ a atwam no mu wɔ anidahɔ mu anisoadehunu mu no. Wɔatwerɛ “anadwo anisoadehunu” ho nhwɛsoɔ pii wɔ Bible mu, sɛdeɛ yɛkenkan 1 Mose 46:2; Daniel 2:19; 7:13; Asomafoɔ Nnwuma 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25 a, yɛhunu no ntɛm no.

GSAM 458.1Awuraa White anadwo anisoadehunu yi mu no, wɔahyɛ nkɔm pii a ɛho hia, a aba mu pɛpɛɛpɛ, sɛdeɛ yɛadi kan aka no. Afei mɛka anisoadehunu a ɔhunuu wɔ akyiri yi no bi ho asɛm.

GSAM 458Ɔtuo Kɔ Washington

GSAM 458.2Wɔ 1893 mu no, Awuraa White kaa sɛ:

GSAM 458.2“Seesei wɔreboaboa nnwuma bebree dodo ano wɔ Battle Creek. Sɛ wɔkyekyɛɛ saa nnwuma no mu de kɔsisii nkuropɔn foforɔ mu, baabi a hann ne nimdeɛ no bɛtumi de nhyira aba mmeaeɛ foforɔ a, anka ɛbɛyɛ sɛdeɛ Onyankopɔn nhyehyɛeɛ teɛ. Awurade mpɛ Yerusalem a ɛtɔ so mmienu wɔ Battle Creek. Sɛ wɔbɛyɛ Onyankopɔn apɛdeɛ a, ɛsɛ sɛ nsiesie ne nsakraeɛ akɛseɛ ba, na wɔtu adwumayɛbea ne asoɛeɛ ahodoɔ no kɔ mmeaeɛ foforɔ.”

GSAM 458.3Wɔ Asafo no Amansan Nhyiamu a wɔyɛeɛ wɔ Oakland, California, wɔ Ɔbɛnem, 1903 mu no, ɔkaa sɛ:

GSAM 458.3“Mfeɛ pii ni a wɔde kɔkɔbɔ ama yɛn nkurɔfoɔ sɛ, Momfiri Battle Creek. Nanso ɛfiri sɛ nnwuma pii wɔ hɔ nti, na ɛyɛ mmerɛ sɛ wɔbɛtena hɔ, na nnipa no antumi anhunu deɛ enti a ɛsɛ sɛ wɔtu.”

GSAM 458.4“Ɛfa asɛmmisa a wɔabisa wɔ baabi foforɔ a yɛbɛkɔtena ho no, mebua sɛ, Aane. Momma wɔntu Asafo no Amansan Nhyiamu adwumayɛbea ne nwomatintim adwuma no mfiri Battle Creek. Mennim baabi a ɛbɛyɛ, sɛ ɛyɛ Atlantik mpoano anaa baabi foforɔ. Nanso yei deɛ mɛka, sɛ: Monnto ɔboɔ anaa birikisi biara wɔ Battle Creek sɛ mode resan asi Review adwumayɛbea no wɔ hɔ. Onyankopɔn wɔ baabi pa a ɛsene hɔ ma no.”

GSAM 458.5Wɔtee akwankyerɛ yi akyi no, agyidifoɔ nhyiamu no too aba sɛ “wɔntu Asafo no Amansan Nhyiamu adwumayɛbea mfiri Battle Creek, Michigan, nkɔ baabi wɔ Atlantik mpoano.”

GSAM 459.1Wɔ Asafo no Amansan Nhyiamu afotubadwa nhyiamu a wɔyɛeɛ wɔ Battle Creek, wɔ Asafo no Amansan Nhyiamu no akyi no, wɔtoo aba sɛ “yɛpene so sɛ wɔmfa Asafo no Amansan Nhyiamu adwumayɛbea ti nkɔsi New York kuropɔn no nkyɛn baabi.” Enti wɔyii boayikuo kɛseɛ bi sɛ wɔnkɔhwehwɛ baabi a ɛbɛfata. Boayikuo no maa Awuraa White tee wɔn nhyehyɛeɛ no, na wɔbisaa sɛ wanya hann foforɔ bi ma wɔn anaa. Ne mmuaeɛ mu no, ɔkaa sɛ:—

GSAM 459.2“Awurade mmoa yɛn na yɛmfa nteaseɛ ne mpaebɔ nni dwuma. Menim pa ara sɛ ɔpɛ sɛ yɛhunu baabi a ɛsɛ sɛ yɛde yɛn nwoma tintimbea kɔsi, na yɛhunu ntɛm pa ara. Megye di sɛ ɔkwan baako pɛ a yɛbɛfa so anya banbɔ ne sɛ yɛbɛyɛ krado atu berɛ pɔtee a omununkum no tu no. Momma yɛmmɔ mpaeɛ sɛ ɔnkyerɛ yɛn kwan. Ɔnam n'ahwɛyie so akyerɛ sɛ ɔpɛ sɛ yɛfiri Battle Creek....

GSAM 459.3“Ɛhia sɛ yɛyɛ adwuma wɔ New York, nanso sɛ ɛsɛ sɛ yɛde yɛn nwoma tintimbea si hɔ anaa deɛ, merentumi nka. Meremmu hann a manya no sɛ ɛda no adi pefee a ɛbɛma mapene saa ɔtuo no so.”

GSAM 459.4Boayikuo no de bɛyɛ nnawɔtwe mmienu hwehwɛɛ New York kuropɔn ne nkurow a atwa ho ahyia no mu, nanso wɔannya baabi a ɛfata ma nwoma tintimbea no. Saa berɛ yi mu na krataa bi baeɛ a na wɔatwerɛ no Kɔtɔnimaa 30, a Awuraa White kaa mu sɛ:—

GSAM 459.5“Berɛ a yɛn nuanom rehwehwɛ baabi ama Review and Herald nwoma tintimbea no, ɛsɛ sɛ wɔde wɔn akoma nyinaa hwehwɛ Awurade. Ɛsɛ sɛ wɔde ahwɛyie kɛseɛ, anidahɔ ne mpaebɔ yɛ wɔn adeɛ, na wɔkae wɔn ankasa mmerɛyɛ daa. Ɛnsɛ sɛ yɛde yɛn ho to nnipa adwene so. Ɛsɛ sɛ yɛhwehwɛ nyansa a Onyankopɔn de ma no....

GSAM 459.6“Ɛfa asoɛeɛ no a wɔde bɛsi New York ho no, ɛsɛ sɛ meka sɛ, Monhwɛ yie. Mempene so sɛ ɛbɛbɛn New York. Merentumi nkyerɛ deɛ enti a meka saa nyinaa seesei, nanso menim pa ara sɛ baabiara a ɛfiri saa kuropɔn no ntam kwan nnu akwansin aduasa no bɛbɛn dodo. Monhwehwɛ sɛdeɛ mmeaeɛ foforɔ atwa ho ahyia no mu. Menim pa ara sɛ ɛsɛ sɛ wɔhwehwɛ Washington, D.C., ho mfasoɔ ahodoɔ mu yie.

GSAM 460.1“Ɛnsɛ sɛ yɛde saa asoɛeɛ yi si kuropɔn mu anaa kuropɔn bi ano. Ɛsɛ sɛ wɔde si nkuraaseɛ mantam bi mu, baabi a ɛbɛtumi anya asaase atwa ho ahyia.”

GSAM 460Nkɔmhyɛ a Ɛfa Adeɛ a Wɔbɛtɔn no Bo Pa Ho

GSAM 460.2Saa nkyerɛkyerɛ yi nti, boayikuo no de mpaebɔ firii aseɛ hwehwɛɛ Washington nkyɛn baabi, na krataa a ɛtɔ so mmiɛnsa baeɛ a saa akwankyerɛ yi wɔ mu:

GSAM 460.2“Yɛabɔ mpaeɛ sɛ yɛbɛnya hann wɔ baabi a yɛde yɛn Apueɛ fam adwuma no bɛsi ho, na hann aba yɛn nkyɛn pefee paa. Wɔama me hann a emu da hɔ sɛ, wɔbɛde mmeaeɛ bi aba yɛn anim atɔn, mmeaeɛ a nnipa a wɔwɔ sika pii a wɔde di dwuma sɛdeɛ wɔpɛ no asɛe sika pii wɔ hɔ. Saa afie akɛseɛ yi wuranom wu, anaa biribi foforɔ twe wɔn adwene, na wɔde agyapadeɛ no ba gua boɔ a ɛba fam koraa....

GSAM 460.3“Hann a wɔde ama me no nti, menim sɛ seesei deɛ, ɛsɛ sɛ Review and Herald adwumayɛbea ti no bɛn Washington.”

GSAM 460Wɔhuu Baabi a Wɔkaa ho Asɛm Sieeɛ no

GSAM 460.4Saa krataa yi wɔ boayikuo no nsam no, wɔfirii aseɛ hwehwɛɛ baabi a ɛfata wɔ Columbia Mantam mu, nanso wɔannya asaase biara a ne boɔ nnu dɔla apem wɔ akre biara ho. Awieeɛ no, wɔkyerɛɛ wɔn Takoma Park. Deɛ ɛdi soɔ yi ne boayikuo no amanneɛbɔ:—

GSAM 460.5“Yɛhuu asaase bi a ne kɛseɛ yɛ bɛyɛ akre aduonum wɔ Mantam no akyi pɛɛ, nanso ɛhyɛ Takoma Park kuropɔn hyeɛ mu, a na yɛbɛtumi atɔ no dɔla mpem nsia, anaa dɔla ɔha ne aduonu wɔ akre biara ho. Yɛhwehwɛɛ saa beaeɛ yi mu yie. Yɛhuu sɛ mfeɛ bi a atwam no, Boston duruyɛfoɔ bi yii hɔ sɛ baabi a ɔbɛsi ayaresabea. Wɔka sɛ ɔsɛee bɛyɛ dɔla mpem aduosia de tuaa asaase no boɔ, na ɔde yii nkyɛkyerɛ, nnua a ɛdeda hɔ ne nwura nyinaa firii so. Sika ho ɔhaw nti wantumi anni ne nhyehyɛeɛ no so, na asaase no bɛhyɛɛ ɔbarima bi a na wagye no awowasideɛ mu, a ɛbɔɔ ɔbarima no ka dɔla mpem dunum.

GSAM 461.1“Takoma Park kuromma a kuropɔn no sohwɛfoɔ ne mpanimfoɔ no bi gyinaa wɔn ananmu no de anigyeɛ kɛseɛ gyee yɛn baa hɔ, na wɔhyɛɛ yɛn bɔ sɛ wɔde adamfofa bɛboa yɛn ama yɛadi yɛn nhyehyɛeɛ no so.

GSAM 461.2“Yɛn akwantuo ne yɛn nhwehwɛmu nyinaa mu no, yɛannya beaeɛ foforɔ biara a ɛne deɛ adanseɛ no kyerɛ no hyiaeɛ pɛpɛɛpɛ sɛ saa beaeɛ yi. Yɛgye di sɛ Onyankopɔn ahwɛyie akyerɛ yɛn kwan aba baabi a ɔpɛ sɛ yɛtena no.”

GSAM 461.3Adanseɛ pii a aba mu a yɛde akyerɛ wɔ ti yi ne ti a atwam no mu no nti, momma yɛn “gyidie nyɛ Awurade yɛn Nyankopɔn mu, na yɛatim; na yɛnnye n'odiyifoɔ nni, na yɛadi yie,” na ama yɛasiesie yɛn ho ama nsɛm a ɛda so wɔ daakye no, na amma yɛn so mpofirim.

Notes

  1. 2 Berɛsosɛm 20:20. ↩
  2. Mfitiaseɛ Nkyerɛweeɛ, kr. 272. ↩
  3. Nwoma no ara, 282-283. ↩
  4. 2 Korintofoɔ 13:8. ↩
  5. Nnwom 76:10. ↩
  6. Adanseɛ a Wɔde Ma Asafo no, nwoma 5, kr. 451. ↩
  7. Adanseɛ a Wɔde Ma Asafo no, nwoma 5, kr. 451. ↩
  8. Hesekiel 8:1. ↩
  9. Daniel 10:7. ↩

Note

Back