Ti 1 — Nnianimu
GSAM 21.1Sɛ yɛka Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu ho asɛm a, yɛresɔ asɛm bi a, nokwarem no, ɛyɛ Onyankopɔn nkurɔfoɔ anidasoɔ fi bere a wɔpam yɛn awofoɔ a wɔdi kan no fii Eden turo mu no. Asɛm a wɔka kyerɛɛ ɔwɔ no, sɛ ɔbaa no asefoɔ bɛbɔ ne ti, yɛ awerɛhyɛmu sɛ awieeɛ no ɔgyefoɔ bi bɛba, a ɔbɛdi Satan amumuyɛ so nkonim na wama Onyankopɔn botaeɛ aba asase so. Wɔsusuw sɛ Adam ne Hawa susuu sɛ saa adwuma yi bɛba mu ntɛm ara, na wɔn ankasa wɔn ba bi bɛyɛ ɔkonimdifoɔ no. Nanso Onyankopɔn nhyehyɛeɛ mu no, bɔhyɛ a ɛfa Agyenkwa a ɔbɛgye wɔn afi ɔsɛeɛ a na ɛte sɛ nea aba no mu no ho no kuraa nea ada adi fi saa bere no nyinaa wɔ ne “botaeɛ ne n’adom a wɔde maa yɛn wɔ Kristo Yesu mu ansa na wɔbɔɔ wiase.”1
GSAM 21.2Sɛ wɔmaa Adam ne Hawa huu awerɛhosɛm ne amanehunu a ɛbɛhyɛ wiase ma wɔ mfeɛ tenten a ɛda ɔsɛeɛ ne ne sanba ntam no nyinaa mu ntɛm ara a, anka wɔn awerɛhoɔ bɛyɛ nea wɔrentumi nnyina ano. Ɔsoro Nyankopɔn de ne mmɔborɔhunu ne ne tema dɔɔso no, ɔde saa anisoadehunu yi siee wɔn, na ɔmaa wɔkɔɔ so kuraa anidasoɔ dɔfoɔ sɛ ɛrenkyɛ wɔbɛnya Onyankopɔn mma ahofadie a ɛyɛ anuonyam no. Sɛ wɔsusuu sɛ nkwagyeɛ abɛn a, ɛbɛkanyan wɔn ma wɔde anidahɔ kɛseɛ asiesie wɔn ho ahwɛ saa asɛm no.
GSAM 22.1Saa ara na ɛyɛɛ Onyankopɔn nkurɔfoɔ wɔ awoɔ ntoatoasoɔ nyinaa mu fi Adam nna no. Na wɔnim sɛ asɛm kɛseɛ ne nea ɛho hia bi bɛba daakye—sɛ awieeɛ no Kristo bɛba abɛhyehyɛ n’ahennie. Wɔn nso, te sɛ Adam ne Hawa, gyee dii sɛ asɛm no abɛn, na te sɛ wɔn no, na wɔnnim nea ɛbɛsi wɔ wɔn bere ne asɛm no ntam; anyɛ saa a, anka wɔbɛbotow wɔ mmɔden a wɔbɔ de kɔ akyɛdeɛ no botaeɛ no ho.
GSAM 22.2Yebetumi de nsɛm a asi wɔ nhwehwɛmu akɛseɛ mu akyerɛ saa adwene yi. Mmarima a wɔhyɛɛ ase yɛɛ saa nhwehwɛmu no, ɛwom sɛ na wonnim deɛ, nanso na wɔreyɛ Onyankopɔn botaeɛ ankasa; nanso na adwene bi kanyan wɔn a, akyiri yi ɛdaa adi sɛ ɛne wɔn ankasa nsusuiɛ a ɛmaa wɔyɛɛ adeɛ no nhyia wɔ afã nyinaa.
GSAM 22Columbus Nhwehwɛmu no Nsunsuansoɔ a Ɛtrɛ Kɔ akyirikyiri
GSAM 22.3Montgomery, wɔ ne Amerika Abakɔsɛm mu,2 wɔ afe 1902 tintim no, kratafa 8 ne 9, reka adwene a ɛkanyan Columbus ma ɔde sii n’akwantuo no ase ne sɛdeɛ ɔde hyɛɛ ne nhyehyɛeɛ a ɛne sɛ ɔbɛfa atɔeɛ akɔduru Indies apueɛ no mu no, ɔka sɛ:—
GSAM 22.4“Columbus susuu sɛ ɔbɛtumi ayɛ nhyehyɛeɛ bi a ɛsen Portugal hene no deɛ. Na ɔgye dii sɛ ɔkwan a ɛyɛ tia na eye wɔ Indies akɔdu ho wɔ hɔ sen ɔkwan a Diaz akyerɛ no. Genoa po so hyɛnkafoɔ [Columbus] no nhyehyɛeɛ yɛɛ akokoduru te sɛnea na ɛyɛ foforɔ no. Sɛ́ anka ɔde n’akwantuo kɔ apueɛ, anaa anafoɔ ne apueɛ no, ɔbɔɔ ne tirim sɛ ɔbɛkɔ tẽẽ atɔeɛ. Na ɔwɔ nteaseɛ pa ne pintinn mmiɛnsa a enti na ɔyɛɛ saa adwuma yi: Nea ɛdi kan no, Columbus ne asase ho nhoma ahorɔw a ɛyɛ papa paa wɔ ne bere mu nyinaa gye dii sɛ asase no nyɛ tratraa sɛnea nnipa dodow no susuu no, na mmom ɛyɛ kurukuruwa. Nea ɛtɔ so mmienu no, ɔsusuu sɛ saa kurukuruwa yi sua koraa sen sɛnea ɛte, na emu fa kɛseɛ yɛ asase na ɛnyɛ nsuo. Nea ɛtɔ so mmiɛnsa no, esiane sɛ na onnim na ɔansusuw sɛ Amerika asasepɔn anaa Pacific Po wɔ hɔ nti, ɔsusuu sɛ Asia anaa Indies mpoano no ne Spain ne Europa atɔeɛ mpoano no di nhwɛanim. Ɔkyerɛɛ sɛ kwan a ɛda Cipango, anaa Japan, ne wɔn ntam no bɛyɛ akwansin mpemnan pɛ.
GSAM 23.1“Ne nhyehyɛeɛ ne sɛ: Ɔbɛfiri Europa; ɔde ne hyɛn bɛfa atɔeɛ akɔ Japan, na ɔde kurukuruwa a ɛyɛ asase no so kurukuruwa no adi akɔsi baabi a ɔrehwehwɛ no. N’adwene mu no, na ɛyɛ nea ɛyɛ nokware na ɛyɛ mmerɛw te sɛ nea nwansena nante twa aprɛ bi ho hyia no.
GSAM 23.2“Sɛ akwantuo no yɛ yiye a, anka mfasoɔ kɛseɛ yi na ɔnya: Anka ɔbɛfa animpono tẽẽ akɔ Indies, sɛ́ anka ɔbɛfa ɔkwan a ɛkyinkyim ne ɔkwan bi te sɛ ɔfa a ɛda afã no mu, sɛnea ɛsɛ sɛ Portugalfoɔ yɛ no.
GSAM 23.3“Yɛhu sɛ saa ɔbarima yi a na ɔte akontaabu a wɔde yɛ adwuma, asase ho nimdeɛ ne po so akwantuo ase te sɛ ne bere mu nnipa biara no, na ɔteɛ wɔ asɛm a ɛdi kan no—sɛnea asase no te—nanso na wadi mfomsoɔ koraa wɔ mmienu a aka no ho.
GSAM 23Mfomsoɔ a Ɛde Mfasoɔ Baeɛ
GSAM 23.4“Nanso, ɛyɛ nwanwa sɛ, ne mfomsoɔ no boaa no wɔ ɔkwan baako so. Mfomsoɔ a ɔyɛɛ wɔ kwan tenten no ho no yɛɛ nea ɛyɛɛ no yiye paa. Sɛ Columbus susuu kurukuruwa no kɛseɛ ne akwantuo a ɛte saa no tenten no yie a, anka ebia ɔrenkɔ po so, efisɛ anka ɔbɛhu ntɛm sɛ Portugalfoɔ kwan a wɔasusuw ho no yɛ tia kɛseɛ na ɛho ka sua. Bio nso, sɛ ɔtumi susuu anaa ɔhwɛɛ kwan wɔ ɔkwan biara so sɛ Amerika asasepɔn no da ne kwan mu a, ebia saa ara nko mpo anka ɛrenkanyan no ma ɔmfiri akwantuo a ɔrekɔhwehwɛ biribi ase, efisɛ na n’ani nsi so sɛ ɔbɛhwehwɛ ɔman foforɔ, na mmom ɔkwan foforɔ a wɔde bɛkɔ ɔman dedaw mu.”
GSAM 23Mmere no Nyinaa Anidasoɔ Kɛseɛ
GSAM 23.5Enti Onyankopɔn nkurɔfoɔ a wɔafa awoɔ ntoatoasoɔ mu no, wɔanya Kristo mmaeɛ ho anidasoɔ wɔ wɔn anim “te sɛ ɔkra no sɛkyɛ a ɛyɛ pintinn na ɛyɛ den.”3 Ɛwom sɛ mpɛn pii wɔyaw ne amanehunu mu wɔde awerɛhoɔ su sɛ, “Awurade, ɛbɛyɛ da bɛn ansa na gyeɛ aba?” nanso wɔakɔ wɔn anim, na te sɛ Paulo no wɔaka na wɔda so ka sɛ, “Yɛn anidasoɔ, anaa yɛn anigyeɛ, anaa yɛn ahurisie abotiri ne sɛn? Ɛnyɛ mo mpo na mobɛgyina yɛn Awurade Yesu Kristo anim wɔ ne mmaeɛ mu?”4
GSAM 24Anidasoɔ no Maa Paulo Gyinaa
GSAM 24.1Sɛ yɛreka sɛnea saa anidasoɔ yi hyɛ obi den ho a, nhwɛsoɔ kakraa bi bɛyɛ adwuma. Bere a wɔde Paulo baa Felix anim na wɔmaa no kwan ma ɔkaa ne ho asɛm no, ɔkaa sɛ, “Ɔkwan a wɔfrɛ no akyɛmu no so na mesom me agyanom Nyankopɔn, na megye biribiara a wɔakyerɛw wɔ mmara ne nkɔmhyɛfoɔ no mu di; na mewɔ anidasoɔ wɔ Nyankopɔn mu, a wɔn nso wɔgye tom sɛ awufoɔ bɛsɔre, atreneefoɔ ne wɔn a wɔnyɛ atreneefoɔ nyinaa.”5
GSAM 24.2Bere a wɔde Paulo baa Agripa anim no, ɔkaa wɔ ne ho anoyie a tumi wom mu sɛ, “Afei megyina hɔ na wɔredi me atɛn wɔ bɔhyɛ a Onyankopɔn de maa yɛn agyanom no ho anidasoɔ nti; saa bɔhyɛ no na yɛn mmusuakuo dumienu no som Nyankopɔn daa ne anadwo, na wɔhwɛ kwan sɛ ɛbɛba. Saa anidasoɔ yi nti na Yudafoɔ de wɔn soboɔ aba me so, Ɔhene Agripa. Adɛn nti na ɛsɛ sɛ wɔbu no sɛ ɛnyɛ nea wobetumi agye adi sɛ Onyankopɔn bɛnyane awufoɔ?”6 Bere a awieeɛ no ɔwɔ Roma rekɔgyina Cesar anim no, ɔka kyerɛɛ Yudafoɔ no sɛ, “Israel anidasoɔ nti na wɔde nkɔnsɔnkɔnsɔn yi akyekyere me.”7
GSAM 24.3Paulo de ahofadie kaa saa anidasoɔ no ho asɛm wɔ ne krataa a ɔkyerɛw kɔmaa Tito mu sɛ: “Onyankopɔn adom a ɛde nkwagyeɛ ba no ayi ne ho adi akyerɛ nnipa nyinaa, na ɛkyerɛkyerɛ yɛn sɛ yɛmpo amumuyɛ ne wiase akɔnnɔ, na yɛn ntena ase ahwɛ yɛn ho so, yɛnyɛ atreneefoɔ, na yɛnsom Nyankopɔn wɔ ɛnnɛ berɛ yi mu, na yɛnhwɛ anidasoɔ a wɔahyira so no ne yɛn Onyankopɔn kɛseɛ ne yɛn Agyenkwa Yesu Kristo anuonyam a ɔbɛda ne ho adi no kwan.”8
GSAM 24Petro Di Anidasoɔ no ho Ahurisie
GSAM 24.4Petro ka saa anidasoɔ no ho asɛm sɛ: “Nhyira nka yɛn Awurade Yesu Kristo Nyankopɔn ne Agya a, sɛnea n’ahummɔborɔ kɛseɛ te no, ɔnam Yesu Kristo sɔreɛ a ɔsɔre fii awufoɔ mu no so awo yɛn foforɔ ama yɛanya anidasoɔ a ɛte ase, ama yɛanya agyapadeɛ a ɛnsɛeɛ, ɛho nni fĩ, na ɛntwa mu, a wɔakora so wɔ ɔsoro ama mo, mo a wɔde Onyankopɔn tumi so hwɛ mo wɔ gyidie mu kɔ nkwagyeɛ a ayɛ krado sɛ wɔbɛda no adi wɔ mmerɛ a ɛdi akyire no mu. Eyi mu na modi ahurisie kɛseɛ, ɛwom sɛ seesei kakra, sɛ ɛhia a, sɔhwɛ ahodoɔ pii nti mo werɛ aho deɛ; sɛnea ɛbɛyɛ a mo gyidie a wɔasɔ ahwɛ no, a ɛsom bo sene sika kɔkɔɔ a ɛsɛeɛ, ɛwom sɛ wɔde ogya sɔ no hwɛ deɛ, bɛma mo anya ayeyi ne animuonyam ne anuonyam wɔ Yesu Kristo mmaeɛ mu.”9
GSAM 25Onyankopɔn Botaeɛ wɔ Abɔdeɛ mu
GSAM 25.1Kyerɛwsɛm no da Onyankopɔn botaeɛ a enti ɔbɔɔ wiase no adi; na yɛsan sua n’awiei daakye ho nhyehyɛeɛ fi nkɔmhyɛ asɛm no mu sɛ: “Sɛɛ na Awurade a ɔbɔɔ ɔsoro no se, Onyankopɔn ankasa a ɔyɛɛ asase na ɔnwenee no; ɔde sii hɔ, wammɔ no kwa, ɔnwenee no sɛ nnipa bɛtena so.”10 Bere a ɔnwenee no wiei no, ɔde maa onipa. Dwom kyerɛwfoɔ no ka sɛ, “Ɔsoro, ɔsoro a ɛkorɔn no nyinaa yɛ Awurade dea; na asase deɛ, ɔde ama nnipa mma.”11 Nanso bere a ɔde maa onipa no, na onipa yɛ ɔteneneeni, sɛnea ɔbadwemma no kyerɛ sɛ, “Eyi nko na mahu, sɛ Onyankopɔn yɛɛ onipa tee; nanso wɔahwehwɛ akwan pii.”12
GSAM 25.2Yɛkenkan sɛnea Awurade dii nnipa abusua no ho dwuma sɛ, “bere a ɔkyɛɛ Adam mma mu no, ɔde aman no ahyeɛ sii hɔ sɛ Israel mma no dodow te,”13 kyerɛ sɛ, ɛyɛ Israel nokwafoɔ dodow a awieeɛ no wɔbɛboaboa wɔn ano wɔ asase so ayɛ n’ahennie a ɛbɛba no mu manfoɔ. Paulo de saa nsɛm yi kyerɛeɛ: “Onyankopɔn ... ɔde mogya baako ayɛ amanaman nyinaa sɛ wɔntena asase no ani nyinaa so, na wahyɛ mmerɛ a wɔayi ato hɔ ne wɔn tenabea ahyeɛ, sɛ wɔnhwehwɛ Awurade, sɛ ebia wɔbɛtɔ wɔn bo ase ahwehwɛ no na wɔahu no, ɛwom sɛ ɔne yɛn mu biara nni akyirikyiri deɛ; na ne mu na yɛte ase, yɛkeka yɛn ho, na yɛwɔ hɔ.”14 Sɛ wɔma saa botaeɛ a edi kan a ɛfa asase ho no ba mu a, “wo nkurɔfoɔ nyinaa bɛyɛ atreneefoɔ.”15 Bio wɔka wɔn ho wɔ saa tebea no mu sɛ, “nea ɔte hɔ no renka sɛ, Meyare; wɔn a wɔtete mu no wɔde wɔn amumuyɛ bɛkyɛ wɔn.”16 Saa bere no na “ahobrɛasefoɔ bɛnya asase no, na wɔde asomdwoeɛ bebree adi ahurisie.”17
GSAM 26Kristo Mmaeɛ a Ɛtɔ so Mmienu no Nyɛ Anansesɛm
GSAM 26.1Wɔaka wɔ Petro krataa a ɛtɔ so mmienu no mu sɛ, “Yɛannyina anansesɛm a wɔde anifire yɛeɛ so bere a yɛmaa mo huu yɛn Awurade Yesu Kristo tumi ne ne mmaeɛ no, na mmom yɛyɛɛ n’anuonyam no ho adansefoɔ a yɛde yɛn ani huu no. Efisɛ ɔnyaa anuonyam ne nidi fii Agya Nyankopɔn hɔ, bere a nne bi te sɛɛ firi anuonyam a ɛyɛ kɛseɛ no mu baa ne nkyɛn sɛ, Oyi ne me Ba a medɔ no, ɔno na ɔsɔ m’ani. Na saa nne a ɛfiri ɔsoro baeɛ no, yɛteeɛ bere a na yɛne no wɔ bepɔ kronkron no so. Yɛwɔ nkɔmhyɛ asɛm a ɛyɛ pintinn sen saa nso, a ɛyɛ papa sɛ mobɛyɛ aso ama no te sɛ kanea a ɛhyerɛn wɔ baabi a esum wɔ, kɔsi sɛ adekyeeɛ bɛba na adekyeeɛ nsoromma apue wɔ mo akoma mu.”18
GSAM 26.2Wɔ saa kyerɛwsɛm yi mu no, ɔsomafoɔ no twe adwene si bepɔ so nsakraeɛ no so sɛ ɛyɛ Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu no ho adanseɛ. Ansa na saa asɛm yi reba no, yɛn Agyenkwa ka kyerɛɛ n’asomafoɔ no sɛ, “Ebinom a wɔgyina ha yi renka owuɔ nhwɛ kɔsi sɛ wɔbɛhu Onipa Ba no sɛ ɔreba ne ahennie mu”19—sɛnea Luka kyerɛw no, “Ebinom a wɔgyina ha yi renka owuɔ nhwɛ kɔsi sɛ wɔbɛhu Onyankopɔn ahennie no.”20
GSAM 26.3Wɔmaa saa bɔhyɛ yi baa mu ankasa wɔ nsakraeɛ no mu. Wɔ saa “anisoadehunu” a wɔnyaa wɔ bepɔ no so no, wɔhuu Yesu a wɔahyɛ no anuonyam, sɛnea ɔbɛda ne ho adi bere a ɔba ne ahennie mu no. Wɔhuu Elia (Elijah), a wɔfaa no kɔɔ ɔsoro a wanwu, na ɔgyina hɔ ma wɔn a wɔbɛsakra—wɔbɛdan wɔn afi owuwafoɔ ayɛ wɔn a wɔrenwu—“ntɛm ara, wɔaniwa bɔ mu,” bere a Awurade bɛba no.21 Mose nso wɔ hɔ, ɔno a wawu no, na ɔgyina hɔ ma wɔn a wɔbɛnyane wɔn afi awufoɔ mu akɔhyia Awurade. Enti wɔ saa “anisoadehunu” no mu no, wɔnyaa Kristo a ɔreba ne ahennie mu ho anisoadehunu, sɛnea na wahyɛ wɔn bɔ no.
GSAM 27Nkɔmhyɛ yɛ Asɛm a Ɛyɛ Pintinn Sen Saa
GSAM 27.1Ɛwom sɛ asomafoɔ no ahu saa anisoadehunu anuonyam yi wɔ nsakraeɛ bepɔ no so, na wɔate Onyankopɔn nne a ɛkyerɛɛ sɛ n’ani sɔ ne Ba no deɛ, nanso ɔsomafoɔ Petro si so dua sɛ: “Yɛwɔ nkɔmhyɛ asɛm a ɛyɛ pintinn sen saa.” Ɔnam saa asɛm yi so nnyaa nea wɔhuu na wɔtee wɔ saa da a ɛda nsow no ho kyim. Saa bere no wɔtee Onyankopɔn nne pɛnkoro, nanso nkɔmhyɛ no nhyehyɛeɛ akɛseɛ a ɛkɔsi Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu no mu no, yɛwɔ Onyankopɔn nne a wɔaka no mpɛn pii. Nokwarem no, nkɔmhyɛ a ɛyɛ pɔtee biara a aba mu anaa wɔakyerɛw wɔ abakɔsɛm mu no yɛ Onyankopɔn nne a ɔka kyerɛ yɛn. Ɛsɛ sɛ saa na wɔte asɛm a ɛfa nkɔmhyɛ ho a ɛyɛ “pintinn sen saa” no ase. Nkyerɛaseɛ a Wɔayɛ no Foforɔ no kyerɛ ase sɛ, “wɔama ayɛ pintinn.” Nkɔmhyɛ no yɛ pintinn wɔ nsɛm pɔtee biara a wɔama aba mu no mu. Asɛm biara a wɔhyɛɛ ho nkɔm, sɛ ɛba mu a, ɛyɛ awerɛhyɛmu sɛ nsɛm a aka a wɔhyɛɛ ho nkɔm no nso bɛba mu ampa.
GSAM 27Nkɔmhyɛ Su
GSAM 27.2Bible ho nimdefoɔ a wɔagye din de wɔn adanseɛ a ɛfa nkɔmhyɛ su ho yi ama, na ɛyɛ adanseɛ a emu yɛ den sɛ:—
GSAM 27.3Thomas Newton ka sɛ, “nkɔmhyɛ yɛ abakɔsɛm a wɔadi kan ahwɛ na wɔatwa no tia; abakɔsɛm yɛ nkɔmhyɛ a aba mu na wɔatrɛɛ mu. Atorɔ nkɔmhyɛ aba wiase, nanso nnipa ne ahonhommɔne nyinaa anifire ne wɔn adwemmɔne rentumi nyɛ nkɔmhyɛ biara a ɛte sɛ nea wɔakyerɛw wɔ Kyerɛwsɛm no mu.”
GSAM 27.4Sir Isaac Newton di adanseɛ sɛ, “sɛ wotie nkɔmhyɛfoɔ no yɛ nokware asafo no su titire.”
GSAM 27.5Dr. A. Keith ka sɛ, “nkɔmhyɛ ne anwanwadeɛ biara yɛ pɛ, na ɛno ankasa yɛ anwanwadeɛ.... Otumi a ɔwɔ biribiara so no nne nko ara na ɛtumi frɛ awufoɔ firi ɔdamoa mu; Nimdeɛ nyinaa Wura nne nko ara na ɛtumi ka nea wɔde sie wɔ daakye sum mu no nyinaa, a ɛyɛ nea onipa ntumi nhwehwɛ mu te sɛ awufoɔ tenabea; na wɔn baanu nyinaa yɛ Onyankopɔn nne.”
GSAM 28.1Matthew Henry kae sɛ, “wɔ Onyankopɔn bere mu, a ɛyɛ bere a ɛyɛ papa sen biara, ne Onyankopɔn kwan mu, a ɛyɛ kwan a ɛyɛ papa sen biara no, nkɔmhyɛ bɛba mu ampa ara. Kristo asɛm biara ho te, na ɛno nti ɛyɛ nokware na ɛyɛ pintinn.”
GSAM 28Nkɔmhyɛ no Botaeɛ
GSAM 28.2Yɛbɛtumi asua Awurade botaeɛ baako a enti ɔde nkɔmhyɛ maeɛ no afi Kristo nsɛm a ɔka kyerɛɛ n’asomafoɔ no mu. Bere a ɔhyɛɛ nsɛm a ɛbɛsi wɔ Yuda asetra mu ho nkɔm no, ɔkaa sɛ, “Meka kyerɛ mo ansa na aba, sɛ sɛ ɛba mu a, mobɛgye adi sɛ mene no.”22
GSAM 28.3Awurade nam nkɔmhyɛfoɔ Yesaia so ka nso sɛ, “Mene Onyankopɔn, na obiara nni hɔ a ɔte sɛ me, na meka awieeɛ no firi mfiaseɛ, ne tete mmerɛ mu nsɛm a wɔnnya nyɛeɛ, na meka sɛ, M’afotu bɛgyina, na mɛyɛ m’ani so adeɛ nyinaa.”23
GSAM 28.4Bio, “Maka tete nsɛm no firi mfiaseɛ, na wɔfiri m’ano baeɛ, na mekyerɛɛ wɔn; meyɛɛ wɔn prɛko pɛ, na wɔbaeɛ.... Firi mfiaseɛ mpo maka akyerɛ wo; ansa na ɛreba mu no, mekyerɛɛ wo, anyɛ saa a anka wobɛka sɛ, Me honi na ɛyɛɛ wɔn, na me honi a wɔasen ne me honi a wɔanwene na ɛhyɛɛ wɔn. Woate, hwɛ yeinom nyinaa; na morenka ho asɛm anaa? Makyerɛ wo nsɛm foforɔ firi saa bere yi, nneɛma a wɔde sieeɛ, na na wunnim. Wɔabɔ wɔn seesei, na ɛnyɛ firi mfiaseɛ; ansa na ɛnnɛ reba no na wontee wɔn ho asɛm da, sɛnea ɛbɛyɛ a worenka sɛ, Hwɛ, na menim wɔn.”24
GSAM 28.5Yɛhu wɔ saa kasa yi mu sɛ nkɔmhyɛ a aba mu no tumi yɛ adanseɛ ma ɛkyerɛ sɛ nkɔmhyɛ no firi Onyankopɔn hɔ, na ɛsan yɛ ɔkyerɛ sɛ Awurade tumi wɔ amanaman no anyame nyinaa so. Yɛsan hu wɔ saa nsɛm yi mu sɛ nkɔmhyɛ wɔ nokware Kyerɛwsɛm no mu wɔbea a ɛho hia paa. Esiane sɛ saa nokwasɛm yi yɛ nokware nti, ɛyɛ nwanwa paa sɛ nnipa pii mfa wɔn adwene nsi Kyerɛwsɛm Kronkron no nkɔmhyɛ afã no adesua so kɛse, anaa wɔmfa nsi so koraa.
GSAM 29Nkɔmhyɛ no a Wɔnsɔɔ Ano
GSAM 29.1Wɔn a wonnim adeɛ ka sɛ wɔnsuaa adeɛ, enti wɔrentumi nte nkɔmhyɛ no ase. Nanso wɔn a wɔasua adeɛ no mu bebree, ne wɔn mu binom a wɔyɛ asɔfoɔ no, ka sɛ: “Wɔasɔ nkɔmhyɛ no ano, na wɔrentumi nte ase. Yɛn nyinaa nim sɛ Adiyisɛm nwoma yɛ nwoma a wɔasɔ ano.”
GSAM 29.2Adiyisɛm no mu no, wɔde ahyɛdeɛ soronko maa Yohane a wɔdɔ no no sɛ ɛnsɛ sɛ ɔsɔ nwoma no ano.25 Saa nwoma yi mu nso wɔka nhyira ma wɔn a wɔtie nkɔmhyɛ yi mu nsɛm, na wɔdi nea wɔakyerɛw wɔ mu no so.26 Sɛ wɔasɔ nwoma bi ano a, na wɔrentumi nte nea ɛwɔ mu ase a, ɛbɛyɛ dɛn na wɔadi so? Awurade nam Mose so kae sɛ: Ahintasɛm no yɛ yɛn Awurade Onyankopɔn deɛ; nanso nea wɔada no adi no yɛ yɛn ne yɛn mma deɛ daa, sɛnea yɛbɛyɛ mmara yi mu nsɛm nyinaa.27
GSAM 29.3Ɛda adi pefee sɛ Awurade pɛɛ sɛ wɔte Daniel nkɔmhyɛ no ase, na yɛhu wɔ nsɛm a ɔka kyerɛɛ nʼasuafoɔ faa ho no mu. Yɛkenkan sɛ: Sɛ morehu ɔsɛeɛ tan a odiyifoɔ Daniel kaa ho asɛm no sɛ egyina kronkronbea hɔ (nea ɔkenkan no, ma ɔnte ase),28—ɛkyerɛ sɛ, Monte odiyifoɔ Daniel ase.
GSAM 29.4Awurade da adwene a ɛkyerɛ sɛ wɔrentumi nte nkɔmhyɛ ase no adi sɛ ɛyɛ nnaadaa, wɔ nsɛm yi mu: Anisoadehunu no nyinaa ayɛ mo sɛ nwoma a wɔasɔ ano, a wɔde ma obi a wʼasua adeɛ, ka sɛ, ‘Mesrɛ wo, kenkan yi’; na ɔka sɛ, ‘Mentumi, efisɛ wɔasɔ ano.’ Na wɔde nwoma no ma obi a ɔnsuaa adeɛ, ka sɛ, ‘Mesrɛ wo, kenkan yi’; na ɔka sɛ, ‘Mensuaa adeɛ.’ Enti Awurade kae sɛ, ‘Esiane sɛ saa nkurɔfoɔ yi de wɔn ano bɛn me, na wɔde wɔn ano hyɛ me animuonyam, nanso wɔayi wɔn akoma akɔ akyirikyiri afiri me ho, na wɔn suro a wɔsuro me yɛ nnipa mmara nkyerɛkyerɛ nti; hwɛ, mɛyɛ adwuma nwanwasoɔ wɔ saa nkurɔfoɔ yi mu, adwuma nwanwasoɔ ne anwanwadeɛ: efisɛ wɔn anyansafoɔ nyansa bɛyera, na wɔn a wɔwɔ nhumu no nteaseɛ bɛyɛ ahintaeɛ.’29 Sɛ saa nkurɔfoɔ a odiyifoɔ no reka wɔn ho asɛm yi dii nkɔmhyɛ asɛm a ɛyɛ nokorɛ no akyi a, anka wɔrennan mfiri Onyankopɔn mmara ho, na wɔansesa ne mmara nsɛm annyɛ nnipa ahyɛdeɛ.
GSAM 30Nkɔmhyɛ no Nyɛ Obi Ankasa Nkyerɛaseɛ
GSAM 30.1Ɛnyɛ sɛ nkɔmhyɛ no wɔ nteaseɛ a emu dɔ, ahintaeɛ anaa ahintasɛm bi a enti nnipa bebree ntumi nte aseɛ. Ɔsomafoɔ Petro aka ho sɛ: Nea ɛdi kan no, ɛsɛ sɛ mohunu sɛ twerɛsɛm mu nkɔmhyɛ biara nyɛ obi ankasa nkyerɛaseɛ. Na nkɔmhyɛ no amfi nnipa pɛ mu tete; mmom Onyankopɔn nnipa kronkron kasaeɛ sɛ Honhom Kronkron no kanyan wɔn.30 Saa nsɛm yi kyerɛ pefee sɛ nea ɛho hia ma nkɔmhyɛ nteaseɛ ne sɛ wɔbɛnya saa Honhom a ɔnam nkɔmhyɛfoɔ no so kasaeɛ no. Saa Honhom no, a wɔahyɛ bɔ sɛ wɔde bɛma wɔn a wɔhwehwɛ no nyinaa no, wɔatwerɛ sɛ: Ɔbɛkyerɛ mo kwan akɔ nokorɛ nyinaa mu.31
GSAM 30Nkɔmhyɛ no Aba Mu
GSAM 30.2Nkɔmhyɛ adesua mu no, nokwasɛm bi wɔ hɔ a ɛsɛ sɛ yɛkae daa: Onyankopɔn a ɔntɔ sin no na nkɔmhyɛ no firi no, na sɛ nkɔmhyɛ bi mmamu berɛ duru a, asɛm no ankasa a wɔhyɛɛ ho nkɔm no bɛba mu. Bio nso, sɛ Awurade a ɔwɔ tumi a ɔde hu nea nnipa bɛyɛ pɛpɛɛpɛ no hyɛ berɛ bi a asɛm bi bɛba mu a, sɛ saa berɛ no duru a, nkɔmhyɛ no bɛba mu nokorɛ. Ɔkwan foforɔ so a yɛbɛka no ne sɛ, wɔ berɛ a wɔahyɛ ama nokorɛ mmamu no mu no, nkɔmhyɛ no mmamu nnaadaa rentumi mma da. Saa nnyinasosɛm yi so, yɛbɛtumi aka sɛ, sɛ Awurade berɛ a ɔde bɛma wiase ne nokorɛ nkrasɛm no duru a, nkrasɛm no pue bere biara.
GSAM 30.3Berɛ bi, bere a ɔtwerɛfoɔ no aka asɛm wɔ nkɔmhyɛ mmamu ho no, obi a ɔnnye Onyankopɔn nni a ɔwɔ hɔ no baa anim kae sɛ, “Ɛsɛ sɛ mekamfo mo nkɔmhyɛ nkyerɛkyerɛfoɔ sɛ mo ti ye paa. Mo abakɔsɛm adesua mu no, ɛte sɛ nea monya adeɛ a ɛne nkɔmhyɛ no hyia pɛpɛɛpɛ no ntɛm ara.” Yɛbuaa sɛ, “Aane, ɛhyia efisɛ wɔyɛɛ no sɛ ɛbɛhyia. Sɛ wokɔ nsa mu ataadeɛ (glɔv) sotɔɔ bi sɛ worekɔtɔ nsa mu ataadeɛ abien a, worenhwɛ kwan sɛ wobɛnya nea ɛbɛhyɛ wo nsa?” Ɔkae sɛ, “Aane, ɛfiri sɛ wɔyɛɛ no sɛ ɛbɛhyɛ nsa.” Ɔtwerɛfoɔ no kae sɛ, “Saa ara na Onyankopɔn a na ɔnim nea nnipa bɛyɛ no yɛɛ nkɔmhyɛ faa wɔn ho, na sɛ saa nnipa no pue wɔ wiase dwumadie mu, yɛ nneɛma pɔtee a ɔhyɛɛ ho nkɔm no a, abakɔsɛm twerɛfoɔ nokorɛfoɔ no twerɛ wɔn nneyɛeɛ, na sɛ wɔde toto nkɔmhyɛ no ho a, ɛhyia pɛpɛɛpɛ.”
GSAM 31Nkɔmhyɛ Yɛ Hann wɔ Esum Mu
GSAM 31.1Ɔsomafoɔ Petro ka sɛ ɛsɛ sɛ yɛyɛ aso ma nkɔmhyɛ sɛ hann a ɛhyerɛn wɔ baabi a esum wɔ. Sɛ nkɔmhyɛ kanea no nni hɔ a, daakye bɛyɛ esum kɛseɛ. Hann atirimpɔ ne sɛ ɛbɛpa esum—sɛ obi retu kwan wɔ baabi a esum wɔ a, ɛkyerɛ no kwan no, na ɛkyerɛ no kwan no pefee, sɛnea ɔkwantufoɔ no bɛtumi ahu na wapaw kwan no anammɔn-anammɔn. Dwomkyerɛwfoɔ no ka sɛ, “Wo asɛm yɛ kanea ma me nan, na ɛyɛ hann ma me kwan.”32 Onyansafoɔ no ka sɛ, “Ɔtreneeni kwan te sɛ hann a ɛhyerɛn, na ɛhyerɛn kɔ so kɔsi awia a edi mu.”33 Enti yehu sɛ, sɛ yɛnam berɛ asubɔnten no so a, Onyankopɔn asɛm, ne titire wɔ ne nkɔmhyɛ mmamu mu no, bɛda ne ho adi kɛseɛ daa, na ɛbɛma Twerɛsɛm suani no ahu pefee daa sɛ ɔwɔ kwan a ɛrekɔ hann a ɛnni awieeɛ ne da a ɛnni awieeɛ no mu.
GSAM 31Nsɛm Akɛseɛ Abiɛsa Fi Eden Kɔsi Awieeɛ
GSAM 31.2Sɛ yɛhwɛ Awurade nkurɔfoɔ kwan a ɛfiri Eden kɔsi awieeɛ wɔ Twerɛsɛm hann mu a, nsɛm abiɛsa na ɛda adi paa. Nea ɛdi kan ne Kristo mmaeɛ a ɛdi kan, ɔbɛyɛɛ onipa, Emmanuel, Onyankopɔn a ɔda ne ho adi wɔ honam mu; nea ɛtɔ so mmienu ne Nsakraeɛ Kɛseɛ a ɛbaa Mmerɛ a Esum no akyi—ɔhaw mfeɛ 1260 no, a ɛmaa Awurade asɛm bɛyɛɛ nea wɔde kame nnipa mpapahwekwaa koraa—ne asafo no firi ne sare so tebea mu baeɛ, na wɔde Twerɛsɛm no sii baabi a obiara bɛtumi akenkan na wahu ne pɛ; nea ɛtɔ so mmiɛnsa ne yɛn Awurade Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu, sɛ ɔde mmerɛ a wɔbɛsan de nneɛma nyinaa asiesie no bɛba, sɛdeɛ nʼadiyifoɔ kronkron nyinaa aka ho asɛm fi wiase mfitiaseɛ no; eyi bɛto “ɔko a akɔ so wɔ mmerɛ nyinaa mu” no ano, ɔko a ɛda bɔne ne tenenee ntam, na ɛde animuonyam berɛ no aba, a mmerɛ nyinaa akɔ so akyerɛ kwan akɔ ho.
GSAM 32Nkɔmhyɛ Ma Akwankyerɛdeɛ Kɔsi Awieeɛ
GSAM 32.1Sɛ yɛyɛ aso ma nkɔmhyɛ asɛm a ɛyɛ nokorɛ no sɛ hann a ɛbɛkyerɛ yɛn anammɔn, na ɛda kwan a ɛtene wɔ esum mu adi kyerɛ yɛn a, ɛrentumi nyɛ sɛ yɛrennya kwan no a wɔde agyiraeɛ no pefee wɔ nkɔmhyɛ asɛm no mu, bere nyinaa kɔsi Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu no. Esiane sɛ saa na ɛte nti, wɔn a wɔdi nkɔmhyɛ hann no akyi pɛpɛɛpɛ no renhu nsɛnkyerɛnneɛ ne nsɛnkyerɛnne a ɛkyerɛ sɛ da kɛseɛ no abɛn nko, na mmom wɔbɛhu Awurade adwuma no nso, sɛ ɛnam nokorɛ nkrasɛm a ɛsiesie nnipa ma wɔde asomdwoeɛ ahyia no wɔ ne mmaeɛ mu no so rekɔ anim daa.
GSAM 32.2Ɛwom sɛ Twerɛsɛm no ka sɛ Awurade da no bɛba nnipadɔm no so sɛ “ɔkorɔmfoɔ ba anadwo,”34 nanso ɛka nso fa wɔn a wɔgyina Awurade afotu mu ho sɛ, “Onuanom, monni esum mu, sɛ saa da no bɛfa mo sɛ ɔkorɔmfoɔ. Mo nyinaa yɛ hann mma ne da mma.”35
GSAM 32Kae Awurade Akwankyerɛ
GSAM 32.3Sɛ yɛrekae Awurade akwankyerɛ a ɔde maa Kristo mmaeɛ ho kuo no mu a, ɛyɛ papa sɛ yɛhyɛ no nsow sɛ Onyankopɔn ahyɛ da ayɛ sɛ ne nkurɔfoɔ bɛkae ne nhyehyɛeɛ ne ne tumi a ɔdaa no adi maa wɔn no. Bere a dwomkyerɛwfoɔ no rekasa afa nneɛma a ɛmaa Israel san nʼakyi firii Onyankopɔn ho no, ɔkae sɛ, “Wɔwerɛɛ wɔn Gyefoɔ Onyankopɔn, nea ɔyɛɛ nneɛma akɛseɛ wɔ Misraim, anwanwadeɛ wɔ Ham asase so, ne nneɛma a ɛyɛ hu wɔ Po Kɔkɔɔ no ho.”36 Sɛ na ɛyɛ papa ma Israel sɛ wɔkae Awurade akwankyerɛ a ɔde maa wɔn no a, ɛnyɛ papa mma yɛn nso anaa? Sɛ dwomkyerɛwfoɔ no di ahurisie kɛseɛ mu a, ɔsan ka sɛ, “Me kra, hyira Awurade, na werɛ mmfi ne mfasoɔ nyinaa.”37
GSAM 33.1Mmerɛ nyinaa mu no, Awurade anya nokorɛ a ɛho hia, a ɛnam ne dom so bɛtumi ayi nnipa bi afiri bɔne nkoasom mu na asiesie wɔn ama wɔakɔ ɔsoro Kanaan; na ɛyɛ mfasoɔ sɛ yɛhwɛ sɛdeɛ Awurade ne wɔn a wɔaka nokorɛ yi akyerɛ no dii.
GSAM 33Nneɛma Akɛseɛ Firi Akwan Ketewa Koraa Mu—D’Aubigné Adanseɛ
GSAM 33.2D’Aubigné ka wɔ ne Nsakraeɛ no Abakɔsɛm mu sɛ, “Onyankopɔn a ɔsiesie nʼadwuma wɔ mmerɛ pii mu no nam nnwinnadeɛ a ɛyɛ mmerɛw paa so wie no, sɛ ne berɛ duru a. Sɛ ɔde akwan ketewa koraa yɛ nneɛma akɛseɛ a, ɛno ne Onyankopɔn mmara. Saa mmara yi a ɛdi tumi wɔ abɔdeɛ nyinaa mu no, yehu no nso wɔ abakɔsɛm mu.”38
GSAM 33.3Tete berɛ mu, bere a Onyankopɔn hyɛɛ aseɛ repaw nnipa soronko bi sɛ ɔde wɔn bɛyɛ ɔman a ɛyɛ nʼankasa deɛ no, ɔfrɛɛ ɔbarima baako—Abraham—a ɔte abosonsomfoɔ mu, wɔ Kaldea Ur. Ne mu na abusua bebree fii baeɛ; nanso wɔn ho, bere a wɔmaa wɔn anuonyam sɛ wɔyɛ ɔman no, ɔsoro Nyankopɔn kae sɛ: “Awurade amfa nʼɔdɔ anto mo so, na wampaw mo, efisɛ na mo dɔɔso sen ɔman biara; na mmom na mo sua koraa wɔ nnipa nyinaa mu.”39
GSAM 33.4Afei nso, bere a ɔpɛɛ sɛ ɔgye ne nkurɔfoɔ firi wɔn nkoasom mu wɔ Misraim no, ɔpaw obi sɛ wɔn kannifoɔ a, wɔde no siee ne maame fie abosome abiɛsa wɔ ne mmɔfra berɛ mu, na akyiri yi wɔde no too adaka ketewa a wɔde demmire ayɛ na wɔde tar afa ho, na wɔde no maa Nile Asubɔnten no ahwɛ. Nanso saa Mose yi, bere a ɔduruu nteaseɛ mfeɛ mu no, paw amanehunu kwan a ɛyɛ ahobrɛaseɛ sɛ ɔne Onyankopɔn nkurɔfoɔ bɛdi, sen anigyeɛ a ɛwɔ “bɔne mu anigyeɛ a ɛyɛ berɛ tiaa bi.”40
GSAM 34Gideon Nkonimdie
GSAM 34.1Akyiri yi, bere a Awurade pɛɛ sɛ ɔgye Israel firi Midianfoɔ ne Amalekfoɔ nsam, wɔn a wɔbaa wɔn asase so “sɛ mmɛbɛ kɛseɛ wɔ dodow mu,” na wɔsɛee asase no aba, na wɔannyaw “aduane biara amma Israel, nguan anaa anantwie anaa afurum,” no, Awurade somaa ɔbɔfoɔ maa Gideon. Na wɔabrɛ Yoas ba yi ase koraa, na ɔrebɔ awi kakra wɔ kokoam de asie afi nʼatamfoɔ ho. Bere a ɔbɔfoɔ no kaa kyerɛɛ no sɛ ɔno na ɔbɛgye Israel no, Gideon bisaa no anwanwa mu sɛ, “Ɛdeɛn na mede bɛgye Israel? Hwɛ, mʼabusua yɛ hiani wɔ Manase mu, na meyɛ ketewa koraa wɔ mʼagya fie.”41 Saa ɔbarima ahobrɛaseɛfoɔ ne hiani yi ne ne mmarima ahaasa no kɔeɛ, wɔn a wɔwɔ kanea ne nkukuo mpapahwekwa (adeɛ a ɛbɛyɛ sɛ ɛyɛ nkwaseasɛm wɔ nnipa nteaseɛ a ɛwɔ anohyetoɔ no ani so), na wɔmaa Onyankopɔn yɛɛ wɔn ahoɔden, na wɔnyaa nkonimdie kɛseɛ. Ansa na wɔregye wɔn no, anka Gideon bɛtumi aka awerɛhow asɛm te sɛ odiyifoɔ Amos deɛ bere a ɔbisaa sɛ, “Hwan na ɔbɛma Yakob asɔre? Efisɛ ɔyɛ ketewa.”42
GSAM 34Abɔfra no wɔ Mmoa Adididaka mu
GSAM 34.2Awurade berɛ a ɔahyɛ mu no, wɔwoo adesamma Gyefoɔ no, na nguanhwɛfoɔ no huu no sɛ ɔda mmoa adididaka mu. Nʼabusuafoɔ a wɔwɔ asase so no dii asetena mu nnwuma a ɛyɛ ahobrɛaseɛ nanso ɛwɔ animuonyam akyi. ƆGyefoɔ no kaa ne hia a na ɔyɛ wɔ asase so ho sɛ, “Sakraman wɔ wɔn amoa, na wim nnomaa wɔ wɔn pirebuo; nanso Onipa Ba no nni baabi a ɔde ne ti bɛto.”43 Ɔpaw nʼasomafoɔ “firii saa nnipa a wɔwɔ dibea a ɛba fam no mu, a ɛwom sɛ wɔnnyɛ nnipa a wɔba fam koraa deɛ, nanso wɔnnu nnipa a wɔwɔ mfinimfini dibea no. Wɔyɛɛ saa nneɛma nyinaa sɛnea ɛbɛda adi akyerɛ wiase sɛ adwuma no amfi onipa, na mmom ɛfiri Onyankopɔn.”
GSAM 35Wɔnfrɛ Anyansafoɔ Bebree
GSAM 35.1Paulo kaa adwuma a ɛkɔɔ so wɔ asafo a ɛwɔ mfiaseɛ no nna mu sɛ: “Onyankopɔn nkwaseasɛm wɔ nyansa sen nnipa; na Onyankopɔn mmerɛwyɛ wɔ ahoɔden sen nnipa. Efisɛ monhwɛ mo frɛ, anuanom, sɛ wɔn a wɔyɛ anyansafoɔ wɔ honam mu no mu nnipa kakraa bi na wɔfrɛ wɔn, na wɔn a wɔyɛ tumifoɔ ne adehyeɛ no mu kakraa bi nso. Nanso Onyankopɔn apaw wiase nkwasea nneɛma sɛ ɔde bɛgu anyansafoɔ aniwuo; na Onyankopɔn apaw wiase mu nneɛma a ɛyɛ mmerɛw sɛ ɔde bɛgu nneɛma a ɛyɛ den no aniwuo; na wiase mu nneɛma a ɛyɛ aseɛ ne nneɛma a wɔbu wɔn animtiaa no, Onyankopɔn apaw ne nyinaa, ne nneɛma a ɛnni hɔ, sɛ ɔde bɛsɛe nneɛma a ɛwɔ hɔ, sɛnea ɔhonam biara renhoahoa ne ho wɔ nʼanim.”44
GSAM 35Nnipa Ahobrɛaseɛfoɔ wɔ Nsakraeɛ no Mu
GSAM 35.2Yɛhu nnyinasosɛm korɔ no ara wɔ Nsakraeɛ akannifoɔ akɛseɛ a wɔtenaa ase wɔ afeha a ɛtɔ so dunsia mu no asetena mu. Abakɔsɛm twerɛfoɔ no ka sɛ: “Nsakraeɛni Zwingle firi Alps nguanhwɛfoɔ dan mu baeɛ; Melanchthon, Nsakraeɛ no nyamekyerɛni, firi dadeɛyɛfoɔ adwumadan mu; na Luther firi ohiani bi a ɔtu nneɛma fi asase ase no fie ketewa mu.” Luther kaa ne ho sɛ: “Ná mʼawofoɔ yɛ ahiafoɔ paa. Ná mʼagya yɛ nnua twitwafoɔ hiani (akyiri yi ɔbɛyɛɛ obi a ɔtu nneɛma fi asase ase), na mpɛn pii na me maame de nnua soa wɔ nʼakyi, sɛnea ɔbɛnya nea ɔde bɛhwɛ ne mma. Wɔfaa adwumaden a ɛyɛ den paa no nyinaa maa yɛn nti.”
GSAM 35.3Ɔsomafoɔ Yakobo, bere a ɔrekasa afa sɛdeɛ wɔfrɛ nnipa ba Awurade som mu no, ka sɛ, “Me nuanom adɔfoɔ, montie, Onyankopɔn ampaw wiase yi ahiafoɔ sɛ wɔyɛ gyidie mu adefoɔ ne ahennie no adedifoɔ a ɔhyɛɛ ho bɔ maa wɔn a wɔdɔ no anaa?”45
GSAM 35Methodistfoɔ a Wɔhyɛɛ Aseɛ
GSAM 35.4Sɛ yɛhwɛ nsakraeɛ akannifoɔ a wɔrekɔ anim no so kɔsi Methodisom nna a ɛdi kan no, bere a wɔde nsi kaa dom a ɛyɛ kwa ho nkyerɛkyerɛ no a, yehu sɛ Onyankopɔn tumi kaa ho. Bere a wɔde nokorɛdi de no too nnipa anim, ne Kristo dɔ a ɛyɛ mmerɛ no, na gyidie a ɛte ase faa no a, agyidifoɔ no nnyaa wɔn bɔne a wɔyɛɛ no tete no fafiri nko, na mmom wɔnyaa tumi a ɛte wɔn ho na ɛma wɔtumi di kronkron asetena. Methodisom hyɛɛ aseɛ wɔ ahobrɛaseɛ mu, na wɔhyiraa no sɛnea asɔfoɔ ne asafomma no gyidie ne wɔn ahotosoɔ a ɛnni nnaadaa te.
GSAM 36.1Sɛ yɛhwehwɛ nsɛm ne osuahunu a ɛfa Kristo mmaeɛ ho kuo no ho a, yehu sɛ, sɛnea ɛte wɔ Awurade adwuma biara a ɔde onipa di dwuma mu no, ne mfiaseɛ wɔ ahiafoɔ ne nnipa a wɔnka ho asɛm mu; nanso mma obiara mmu no fɔ esiane eyi nti ansa na wahwehwɛ adanseɛ a wɔde gyina saa adwuma kɛseɛ yi so no mu yiye, na wɔanhu wɔn sɛ wɔka wɔn a Awurade bisaa wɔn no ho sɛ, “Hwan na wabu nneɛma nketewa da no animtiaa?”46
GSAM 36Eck Mmuaeɛ a Ɔde Maa Luther
GSAM 36.2Wɔn a wɔbɛpɛ sɛ wɔgyina nnipa kakraa bi anaa nnipa bebree a wɔgye ɔkyerɛkyerɛ bi tom so na wɔsi gyinaeɛ sɛ ɛyɛ nokorɛ anaa ɛyɛ atorɔ no nti, yɛde asɛm a ɛkɔɔ so wɔ Luther ne Eck ntam no bi bɛma wɔn. Bere a Luther gyinaa Twerɛsɛm no so, na ɔyɛɛ sɛ ɔbɛkyerɛ sɛ nnipa nni hokwan sɛ wɔma wɔn adwene so tra Onyankopɔn asɛm no so no, Eck buaa no wɔ nsɛm a ɛyɛ fɛreɛ mu sɛ: “Ɛyɛ me nwanwa sɛ Ɔdɔkta a wɔbu no no de ahobrɛaseɛ ne ahobrɛaseɛ sɛ ɔno nko bɛsɔre atia agyanfoɔ a wɔwɔ din pii saa, na ɔpɛ sɛ ɔnim sen papa ahodoɔ, nhyiamu, akyerɛkyerɛfoɔ ne sukuu ahodoɔ no nyinaa! ... Sɛ Onyankopɔn de nokorɛ no siee ahotefoɔ ne mogyafoɔ pii saa ara kɔsii sɛ Ɔdɔkta a wɔbu no no baa a, anka ɛbɛyɛ nwanwa.”
GSAM 36.3Wobetumi de Zwingle mmuaeɛ a ɔde maa John Faber wɔ Zurich, bere a Faber no kaa ne “nwanwadeɛ wɔ sɛdeɛ nneɛma aduru tebea a ɛte sɛɛ mu, bere a wɔagyaw amanneɛ a atena hɔ mfeɛ 1200, na wɔasi gyinaeɛ pefee sɛ Kristoman ayɛ mfomsoɔ mfeɛ 1400” no, abua mmuaeɛ yi yie. Zwingle buaa no ntɛm sɛ “mfomsoɔ nyɛɛ mfomsoɔ kakraa bi esiane sɛ wɔagye adi mfeɛ 1400 nti, na Onyankopɔn som mu no, amanneɛ a atena hɔ mfeɛ pii no nni hwee yɛ, gye sɛ wɔnya ne nnyinasoɔ anaa ne tumi wɔ Twerɛsɛm kronkron no mu.”47
GSAM 37Awurade Asɛm ne Nnipa Nyansa
GSAM 37.1Odiyifoɔ Hosea kyerɛkyerɛ ɔhaw a ɛwɔ sɛ yɛde yɛn ho to nnipa adwene so, na yɛamfa Awurade asɛm no ansiesie asɛm a ɛne sɛ, “Dɛn ne nokorɛ?” no, pefee sɛ: “Moafuntum amumuyɛ, moatwa amumuyɛ aba; moadi atorɔ aba; efisɛ mode mo ho too mo kwan so ne mo dɔm akɛseɛ no so.”48 Onipa akoma taa de ne ho to onipa so bere nyinaa; nanso sɛ yɛrebɛn berɛ a Awurade “bɛsɔre na wawosow asase no denneennen,” no, odiyifoɔ Yesaia tu yɛn fo sɛ, “Monnyae sɛ mode mo ho to onipa so, a ne home wɔ ne hwene mu; na ɛdeɛn nti na wɔbu no sɛ ɔyɛ biribi?”49
GSAM 37.2Esiane sɛ Twerɛsɛm no abɔ yɛn kɔkɔ wɔ ɔhaw a ɛwɔ saa kwan yi so nti, mma obiara mmu Kristo mmaeɛ ho kuo no fɔ ntɛm sɛ ɛmfata sɛ yɛhwɛ no, esiane sɛ ne mfiaseɛ yɛɛ ahobrɛaseɛ anaa esiane sɛ wɔn a wiase bu wɔn sɛ wɔyɛ akɛseɛ no annye asɛm no antom nti. Mmom ma obiara nsusu nsɛm a ɛde to gua no ho yiye. Sɛ wɔde nokorɛ toto nnipa adwene kɛkɛ ho a, ɛsom boɔ a wɔrentumi ntɔ, na nnipa adwene no yɛ ntɛtea a ɛho nni mfasoɔ.
Notes
- 2 Timoteo 1:9 ↩
- David H. Montgomery, Amerika Abakɔsɛm mu Nsɛm Titire, afe 1902 deɛ, kratafa 8 ne 9. ↩
- Hebrifo 6:19. ↩
- 1 Tesalonika 2:19. ↩
- Asomafo Nnwuma 24:14-15. ↩
- Asomafo Nnwuma 26:6-8. ↩
- Asomafo Nnwuma 28:20. ↩
- Tito 2:11-13. ↩
- 1 Petro 1:3-7. ↩
- Yesaia 45:18. ↩
- Dwom 115:16. ↩
- Ɔsɛnkafo 7:29. ↩
- Deuteronomium 32:8. ↩
- Asomafo Nnwuma 17:26-28. ↩
- Yesaia 60:21. ↩
- Yesaia 33:24. ↩
- Dwom 37:11. ↩
- 2 Petro 1:16-19. ↩
- Mateo 16:28. ↩
- Luka 9:27. ↩
- 1 Korinto 15:51, 52. ↩
- Yohane 13:19 ↩
- Yesaia 46:9-10 ↩
- Yesaia 48:3-7 ↩
- Adiyisɛm 22:10 ↩
- Adiyisɛm 1:3 ↩
- 5 Mose 29:29 ↩
- Mateo 24:15 ↩
- Yesaia 29:11-14 ↩
- 2 Petro 1:20-21 ↩
- Yohane 16:13 ↩
- Dwom 119:105 ↩
- Mmebusɛm 4:18 ↩
- 1 Tesalonika 5:2; 2 Petro 3:10 ↩
- 1 Tesalonika 5:4-5 ↩
- Dwom 106:21-22 ↩
- Dwom 103:2 ↩
- Nsakraeɛ no Abakɔsɛm, nwoma 2, ti 1, nkyekyɛmu 1 ↩
- 5 Mose 7:7 ↩
- Hebrifoɔ 11:25 ↩
- Atemmufoɔ 6:4,5,15 ↩
- Amos 7:2 ↩
- Mateo 8:20 ↩
- 1 Korintofoɔ 1:25-29 ↩
- Yakobo 2:5 ↩
- Sakaria 4:10 ↩
- Wylie Abakɔsɛm a ɛfa Protestantfoɔ som ho, ti 12, nkyekyɛmu 16, 17; Cassel Ntintim, kratafa 458 ↩
- Hosea 10:13 ↩
- Yesaia 2:22 ↩