Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
19 / 31

Ti 16 — Ɔbɔfoɔ a Ɔtɔ so Mmiɛnsa no Nkrasɛm

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa dii wɔn akyi, na ɔde nne kɛseɛ kaa sɛ: Sɛ obi sɔre aboa no ne ne honi, na ɔgye n'agyiraeɛ wɔ ne moma so anaa ne nsa so a, ɔno nso bɛnom Onyankopɔn abufuo nsã a wɔahwie agu n'abufuhyeɛ kuruwa mu a wɔmfrafraa mu no bi; na wɔde ogya ne sɔfe bɛyɛ no ayayadeɛ wɔ abɔfoɔ kronkron no anim ne Adwammaa no anim. Na wɔn ayayadeɛ wisie foro kɔ soro daa daa; na wɔn a wɔsɔre aboa no ne ne honi, ne obiara a ɔgye ne din agyiraeɛ no nni ahomegyeɛ awia ne anadwo. Ɛha na ahotefoɔ no boasetɔ wɔ; ɛha na wɔn a wɔdi Onyankopɔn mmara nsɛm so na wɔkura Yesu gyidie no wɔ.”1

GSAM 247Kɔkɔbɔ a Emu Yɛ Den Sen Biara wɔ Bible Mu

GSAM 247.2Yei ne kɔkɔbɔ a emu yɛ den sen biara a ɛwɔ Bible mu, na ɛyɛ nokorɛ sɛ yɛn wiase abakɔsɛm a wɔatwerɛ no mu nni adanseɛ biara a ɛkyerɛ sɛ wɔate nkrasɛm yi wɔ tete. Nokorɛ a wɔada no adi sɛ ɔbɔfoɔ a ɔdi kan ne deɛ ɔtɔ so mmienu wɔ saa ntoatoasoɔ yi mu no fa awoɔ ntoatoasoɔ a ɛwɔ hɔ seesei yi ho no ma ɛda adi pefee paa sɛ nkrasɛm yi mfa tete mmerɛ ho.

GSAM 247.3Ɔsɔfoɔ J. V. Himes kaa wɔ 1847 sɛ:—

GSAM 247.4“Ti a ɛtɔ so dunan [wɔ Adiyisɛm mu] no ka nteɛmu a ɛyɛ nwanwa, a wɔrebɛteɛ daakye, ho asɛm, sɛ kɔkɔbɔ a wɔde bɛma nnipa wɔ saa sɔhwɛ kɛseɛ dɔn no mu. Nkyekyɛm 9-11. Abufuo ho atemmuo a ɛyɛ hu saa biara nni Onyankopɔn nwoma mu baabiara sɛ yei nko ara. Sɛ ɛhia kɔkɔbɔ a ɛyɛ hu saa a, ɛnkyerɛ sɛ sɔhwɛ no mu bɛyɛ den anaa?”2

GSAM 248Wɔabue Asɔrefie no—Wɔahu Adaka no

GSAM 248.1J. N. Andrews kaa nkrasɛm yi ho sɛ: “Kronkronbea mu kronkron a ɛwɔ ɔsoro asɔrefie mu no a wɔbue ma wɔhunu adaka no yɛ asɛm a ɛsi wɔ berɛ a ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so nson no hyɛn ne torobɛnto no mu. Na ɛsiane sɛ yɛn Ɔsɔfopɔn kɛseɛ no som adwuma kɔ saa dan no mu wɔ nna 2300 no awieeɛ nti, yɛte aseɛ sɛ asɔrefie no a wɔbue no ne saa berɛ no awieeɛ hyia, sɛdeɛ ɔbɔfoɔ a ɔdi kan no dawurubɔ no kyerɛ no. Yɛn Ɔsɔfopɔn no a ɔhyɛn kronkronbea mu kronkron hɔ kɔsom wɔ Onyankopɔn adaka no anim no twe asafo no adwene si Onyankopɔn mmara nsɛm a ɛwɔ saa adaka no mu no so. Ɛfiri saa berɛ no, Onyankopɔn mmara nsɛm no rehyerɛn afiri ɔsoro kronkronbea no.

GSAM 248Homeda no mu Nsesa

GSAM 248.2“Ɛyɛ nokwasɛm a akyinnyeɛ biara nni ho sɛ mfehaha bi a atwam no, wɔsesaa mmara nsɛm du no mu deɛ ɛtɔ so nan no firii Awurade ahomegyeɛ da no so kɔɔ abosonsomfoɔ Kwasiada afahyɛ no so. Wɔyɛɛ nsesa yi de tiaa Atwerɛ Kronkron no pefee, a ɛkyerɛ wɔ baabiara sɛ da a ɛtɔ so nson no nko ara ne Awurade Homeda a ɛba nnawɔtwe biara no. Ɔwaefoɔ kɛseɛ no na ɔyɛɛ yei, deɛ Daniel hyɛɛ ne ho nkɔm sɛ ɔbɛ‘susu sɛ ɔbɛsesa mmerɛ ne mmara’ no. Saa tumi yi ne aboa a na wiase nyinaa bɛsɔre no no yɛ adekorɔ wɔ ne su titire mu. Na ɛyɛ nokwasɛm a ɛho hia paa sɛ saa mmara asɛm a wɔatiatia so akyɛre saa no, seesei wɔredi ho adanseɛ akyerɛ sɛ ɛyɛ nokorɛ, na Onyankopɔn nkurɔfoɔ refiri aseɛ adi so aka nkaeɛ nkron no ho. Aseda nka Onyankopɔn sɛ ɔresiesie nkaeɛfoɔ no ama wɔn ko a ɛtwa toɔ ne ɔtweaseɛ no, na ama wɔnam apono no mu ahyɛn kuro kronkron no mu. Adiyisɛm 12:17; 22:14. Mmara asɛm a ɛtɔ so nan no nokorɛ a wɔredi ho adanseɛ de tia ɔwaeɛ no Homeda no, ne Onyankopɔn mmara nsɛm nyinaa ho asɛnka no yɛ adanseɛ a ɛda adi pefee sɛ seesei ne ahotefoɔ no boasetɔ ne ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no kɔkɔbɔ no berɛ.”3

GSAM 249.1Wɔatwe adwene asi nkrasɛm yi mu deɛ ɛdi kan ne deɛ ɛtɔ so mmienu no so wɔ ti ahodoɔ a atwam no mu, sɛ ɛbaa mu wɔ Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu ho dawurubɔ kɛseɛ no mu de bɛsii Ahinime 22, 1844. Atwerɛsɛm a ɛwɔ ti yi mfiaseɛ no kenkan sɛ, “Ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa dii wɔn akyi,” kyerɛ sɛ, ɔdii ɔbɔfoɔ a ɔdi kan ne deɛ ɔtɔ so mmienu no akyi. Ebia ɛbɛyɛ deɛ a ɛho hia wɔ ha sɛ yɛbɛtwe adwene asi sɛdeɛ nkrasɛm a ɛtɔ so mmiɛnsa no firii aseɛ so.

GSAM 249Akwanhwɛfoɔ a Wɔdii Kan Yɛɛ Homeda Difoɔ

GSAM 249.2Wɔ “ɔdasum nteɛmu” no mu wɔ 1844 no, Awurade firii aseɛ de ne nkurɔfoɔ adwene kɔɔ da a ɛtɔ so nson no Homeda no die so. Saa nkyerɛkyerɛ yi sɔree wɔ Akwanhwɛfoɔ mu saa kwan yi so: Rachel Preston, a ɔyɛ Memeneda Baptiseni no, tu kɔɔ Washington, N.H., baabi a Akwanhwɛfoɔ asafo bi wɔ hɔ. Ɔgyee Kristo mmaeɛ ho nkyerɛkyerɛ no toom, na ɛnam n'asɛmpatrɛ adwuma so no, saa asafo a emufoɔ bɛyɛ aduanan wɔ mu no gyee mmara asɛm a ɛtɔ so nan no Homeda no toom.4 Yei maa wɔhwehwɛɛ saa asɛm no mu. Wɔ Nteɛmu no a ɛbaa adi Ɛbɔ 5, 1844 no mu no, yɛkenkan sɛ: “Nnipa bebree adwene atɔ saa asɛm yi so paa, sɛ ebia ɛyɛ wɔn asɛdeɛ sɛ wɔdi da a ɛtɔ so nson no.” Na saa asɛm yi wɔ asɛm bi a atesɛm krataa no twerɛfoɔ panyin twerɛeɛ mu, a wɔbɔɔ mmɔden kakra sɛ wɔbɛkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ wɔdi Kwasiada no. Wɔtoaa asɛm no so wɔ deɛ ɛbaa adi Ɛbɔ 12 no mu, baabi a yɛhunu asɛm a ɛho hia a ɛdi soɔ yi, a ɛmaa nnipa bebree de aniberɛ ne ahwɛyie suaa asɛm no:—

GSAM 249Da a Ɛtɔ so Nson no Nko Ara na Mmara Ahyɛ sɛ Wɔnni

GSAM 249.3“Nnawɔtwe a ɛtwaa mu no, yɛbɛnyaa saa adwene yi: Berɛ pɔtee biara nni hɔ a mmara hwehwɛ sɛ Kristofoɔ yi si nkyɛn sɛ berɛ kronkron. Sɛ saa adwene yi ntene a, ɛnneɛ yɛsusu sɛ da a ɛtɔ so nson no ne da baako pɛ a mmara bi wɔ hɔ a ɛfa ne die ho.”

GSAM 250T. M. Preble Asɛm a Ɔtwerɛeɛ

GSAM 250.1Asɛm bi a T. M. Preble twerɛ faa Homeda no ho no twe Akwanhwɛfoɔ nyinaa adwene baa saa asɛm no so. Na wɔde Ɔgyefoɔ 13, 1845, da ahyɛ so, na wɔtintimii wɔ Israel Anidasoɔ no mu, wɔ Portland, Maine, Ɔgyefoɔ 28, 1845. Ɔkyerɛɛ adanseɛ a ɛkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ wɔdi Bible Homeda no, ne nokorɛ a ɛne sɛ ɔwaeɛ kɛseɛ no na ɛsesaa no yɛɛ no Kwasiada akyi no, ɔkaa sɛ: “Saa na yɛhunu sɛ Daniel 7:25 aba mu, sɛ abɛn ketewa no sesa ‘mmerɛ ne mmara.’ Enti ɛyɛ me sɛ wɔn a wɔdi nnawɔtwe mu da a ɛdi kan no sɛ Homeda no nyinaa yɛ paapa no Kwasiada difoɔ ne Onyankopɔn Homeda bufoɔ.”5

GSAM 250J. B. Cook Asɛm a Ɔkaeɛ wɔ Homeda no Ho

GSAM 250.2Yei akyi berɛ tiawa bi no, J. B. Cook asɛm bi puee wɔ ntintim mu, a ɔkyerɛɛ mu sɛ adanseɛ biara nni Atwerɛsɛm mu a ɛkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ wɔdi Kwasiada sɛ Homeda, na ɔde saa asɛm tiawa yi dii dwuma: “Saa kwan a ɛnyɛ den yi so na wɔyi mframa nyinaa firi wɔn a ebia wɔnnim sɛ wɔrehyɛ paapa no Homeda frankaa ase de wɔn ahyɛn rekɔ no ahyɛn ntoma mu.”

GSAM 250.3Ɛwom sɛ saa mmarima baanu yi anni Homeda no ankyɛre deɛ, nanso na wɔahyɛ adeɛ bi ase a na ɛnyɛ mmerɛ sɛ wɔbɛsi ano. Nsɛm a ɛtwee adwene a ɛne “paapa no Kwasiada difoɔ,” “Onyankopɔn mmara nsɛm bufoɔ,” ne “wɔn a wɔhyɛ paapa no Homeda frankaa ase de wɔn ahyɛn rekɔ” no na na nnipa ɔhaha pii a wɔpɛ sɛ wɔhunu saa asɛm yi mu nokorɛ no ka. Saa kwan yi so na asɛm no twee Ɔsɔfoɔ Joseph Bates, a ɔfiri Fairhaven, Mass., adwene, na ɔgyee Homeda no toom wɔ 1845.

GSAM 250Joseph Bates Gye Homeda no Tom

GSAM 250.4Deɛ ɔfaa mu no te sɛɛ: Ɔtee ekuo a ɛwɔ Washington, N.H., a na wɔdi Homeda no ho asɛm no, ɔbɔɔ ne tirim sɛ ɔbɛkɔ akɔsra saa asafo no ahwɛ deɛ ɛkyerɛ. Enti ɔyɛɛ saa, na berɛ a ɔne wɔn suaa asɛm no, ɔhunuu sɛ wɔn deɛ tene, na ntɛm ara ɔgyee Homeda no ho hann no toom. Berɛ a ɔresan aba New Bedford, Mass., no, ɔhyiaa onua bi a wɔnim no yie wɔ ɛtwene a ɛda New Bedford ne Fair Haven ntam no so, na ɔkyiaa no sɛ: “Ɔhyɛn mu Panyin Bates, asɛm bɛn na ɛwɔ hɔ?” Ɔsɔfoɔ Bates buaa sɛ: “Asɛm a ɛwɔ hɔ ne sɛ da a ɛtɔ so nson no ne Awurade yɛn Nyankopɔn Homeda.” Ɔbarima no kaa sɛ: “Ɛnneɛ, mɛkɔ fie akɔkenkan me Bible na mahwɛ saa asɛm no.” Ɔyɛɛ saa, na berɛ a wɔhyiaa bio no, na saa onua yi agye Homeda no ho nokorɛ no atom na ɔredi so.

GSAM 251Nwoma a Ɛdi Kan a Ɛfa Homeda no Ho

GSAM 251.2Ɔsɔfoɔ Bates firii aseɛ ntɛm ara kaa saa nokorɛ yi wɔ mantam baako mu kɔɔ mantam foforɔ mu. Ankyɛre na ɔhunuu sɛ nwoma anaa nwomawa mpo a ɛfa Homeda no ho bɛboa no kɛseɛ wɔ n'adwuma no mu, na Onyankopɔn Honhom kaa ne kra sɛ ɔntwerɛ biribi a ɛfa saa asɛm yi ho na ɔntintim. Nanso sɛdeɛ ɔbɛtumi ayɛ yei a ɔnni sika no ne asɛm no, ɛfiri sɛ na deɛ ɔwɔ nyinaa yɛ York selen baako (sɛnt dumienu ne fa). Ebia sɛ meka deɛ ɔfaa mu wɔ saa asɛm yi mu, sɛdeɛ ɔkaa kyerɛɛ me wɔ 1855 no pɛpɛɛpɛ a, ɛbɛyɛ ɔkenkanfoɔ no anika.

GSAM 251Esiam Pɔn Nan

GSAM 251.3Ɔkaa sɛ berɛ a ɔrebɔ mpaeɛ wɔ Onyankopɔn anim no, ɔbɔɔ ne tirim sɛ ɔbɛtwerɛ nwoma no, na ɔnyaa awerɛhyɛmu sɛ ɛho kwan bɛbue ama watintim. Enti ɔde Bible ne nwoma a ɛkyerɛ Bible mu nsɛmfua ne mmeaeɛ a ɛwɔ hyɛɛ ne nkyɛn, tenaa ne twerɛpono ho sɛ ɔrefiri n'adwuma ase. Dɔnhwereɛ baako mu no, Awuraa Bates baa dan no mu bɛkaa sɛ: “Joseph, esiam a mewɔ no renni nneɛma a mereto no nyinaa,” na ɔbobɔɔ nneɛma nketenkete foforɔ bi nso a na ɔhia din. Ɔhyɛn mu Panyin Bates bisaa sɛ: “Esiam sɛn na aka wo?” Ɔbuaa sɛ: “Ɛbɛyɛ pɔn nan.” Ɔkaa sɛ: “Ɛyɛ.” Ɔfirii dan no mu kɔeɛ akyi no, ɔkɔɔ sotɔɔ bi a ɛbɛn hɔ, kɔtɔɔ esiam pɔn nan no ne nneɛma a aka no de baa fie, na ɔsan tenaa ne twerɛpono ho. Ankyɛre na Awuraa Bates baa mu hunuu nneɛma no wɔ ɛpono no so, na ɔteaa mu sɛ: “Ɛhe na saa esiam yi firi baeɛ?” Ɔhyɛn mu panyin no kaa sɛ: “Adɛn, ɛnso anaa? Wokaa sɛ wohia pɔn nan.” Ɔbuaa sɛ: “Aane, nanso ɛhe na wonyaa firiiɛ?” Ɔkaa sɛ: “Metɔeɛ; ɛnyɛ saa dodoɔ no na na wohia na wode awie deɛ woreto no?” Awuraa Bates toaa so sɛ: “Aane, nanso wo, Ɔhyɛn mu Panyin Bates, ɔbarima a woaka ahyɛn afiri New Bedford akɔ wiase afanan nyinaa no, woakɔ akɔtɔ esiam pɔn nan?” “Aane, ɛnyɛ saa dodoɔ no na na wohia na wode awie deɛ woreto no?” Awuraa Bates kaa sɛ: “Aane, nanso woatɔ esiam pɔn nan(!)?”

GSAM 252Wɔde Dɔla Mpem Dubaako Yɛɛ Nokorɛ no Adwuma

GSAM 252.1Ankyɛre na sɔhwɛ foforɔ dii akyi baeɛ. Berɛ a Ɔhyɛn mu Panyin Bates gyaee ɛpo so adwuma no, ɔtɔn ne kyɛfa a ɔwɔ wɔ ɛhyɛn bi mu gyee dɔla 11,000, nanso seesei deɛ, na ɔde deɛ ɔwɔ nyinaa ayɛ nokorɛ no adwuma ama anya nkɔsoɔ. De bɛsi saa berɛ yi no, na Awuraa Bates nnim ne sikasɛm tebea ankasa, nanso ɔtee nka sɛ seesei ɛsɛ sɛ ɔma no hunu, enti ɔde asomdwoeɛ kaa sɛ: “Me yere, mede sika a aka me wɔ asase so nyinaa na ɛtɔɔ saa nneɛma no.” Awuraa Bates de awerɛhoɔ ne su bisaa sɛ: “Ɛdeɛn na yɛbɛyɛ?” Ɔhyɛn mu panyin no sɔree, na ɔde animuonyam a ɛte sɛ ɛhyɛn mu panyin a ɔrekyerɛ ne hyɛn kwan no deɛ kaa sɛ: “Mɛtwerɛ nwoma; mɛkyekyɛ, na matrɛ saa Homeda no ho nokorɛ yi mu wɔ wiase anim.” Awuraa Bates de nisuo a ɛfuraa n'ani kaa sɛ: “Ɛnneɛ, ɛdeɛn na yɛbɛdi anya nkwa?” Ɔhyɛn mu Panyin Bates de sereɛ buaa sɛ: “Awurade bɛbue kwan.” Awuraa Bates kaa sɛ: “Aane, Awurade bɛbue kwan! Saa na woka daa,” na ɔsu gyegyeegye firii dan no mu.

GSAM 252Nneɛma a Ɛbaeɛ a Wɔnhwɛ Anim

GSAM 252.2Ɔhyɛn mu Panyin Bates toaa n'adwuma no so dɔnhwereɛ fa akyi no, ɔtee nka sɛ ɔnkɔ posɔfese, ɛfiri sɛ na krataa bi wɔ hɔ ma no. Ɔkɔeɛ, na ampa ara na krataa bi wɔ hɔ. Saa mmerɛ no na krataa posɔ ho ka yɛ sɛnt num, na na ɛnyɛ ɔhyɛ sɛ deɛ ɔde remena no tua ansa. Biribi nti, na deɛ ɔtwerɛɛ saa krataa yi antua posɔ ho ka no. Na ɛha nso Ɔhyɛn mu Panyin Bates brɛɛ ne ho ase, ɛfiri sɛ na ɛsɛ sɛ ɔka kyerɛ posɔfese panyin, Owura Drew, a na ɔnim no yie no sɛ ɔrentumi ntua posɔ ho ka no, ɛfiri sɛ ɔnni sika; nanso ɔkaa sɛ: “Wobɛma mahwɛ baabi a ɛfiri anaa?” Posɔfese panyin no kaa sɛ: “Fa kɔ, na w'abɛtua berɛ foforɔ.” Ɔhyɛn mu panyin no kaa sɛ: “Dabi, meremfa krataa no mfiri ha nkɔ kɔsi sɛ wɔbɛtua posɔ ho ka no.” Berɛ a na ɔkura krataa no no, ɔkaa sɛ: “M'adwene yɛ me sɛ sika wɔ krataa yi mu,” na ɔdanee ne ho bisaa posɔfese panyin no sɛ: “Mesrɛ wo, wobɛbue anaa? Sɛ sika wɔ mu a, wobɛtumi ayi posɔ ho ka no afiri mu; sɛ ɛnni mu a, merenkenkan.” Posɔfese panyin no yɛɛ n'abisa no maa no, na hwɛ! na dɔla du krataa wɔ mu. Ɔkenkaneeɛ no, ɔhunuu sɛ ɛfiri obi a ɔkaa sɛ Awurade kaa n'akoma denneennen sɛ Ɔsɔfoɔ Bates hia sika, enti ɔde ntɛm mane kɔmaa no; na ɛbɛyɛ sɛ ntɛmpɛ no nti, ne werɛ firii sɛ ɔbɛtua posɔ ho ka no.

GSAM 253.1Ɔtuaa posɔ ho ka no akyi no, ɔkɔɔ sotɔɔ a wɔtɔn aduane nneɛma, kɔtɔɔ esiam toa kɛseɛ baako dɔla 4, kaa aborɔdwomaa, asikyire ne nneɛma foforɔ a ɛho hia ho. Berɛ a na ɔrekyerɛ wɔn baabi a wɔmfa nkɔma no, ɔkaa sɛ: “Ebia ɔbaa no bɛka sɛ ɛnyɛ ɛhɔ nneɛma, nanso monntie deɛ ɔbɛka no; monyi nneɛma no ngu abrannaa a ɛwɔ anim hɔ no so.”

GSAM 253.2Afei ɔkɔɔ nwomatintimbea no kɔyɛɛ nhyehyɛeɛ sɛ wɔntintim nwomawa a ɛbɛyɛ nkratafa ɔha no mpem baako, na wɔyɛɛ adwene sɛ berɛ a ɔde nkyerɛweeɛ no reba no, ntintimfoɔ no bɛhyehyɛ deɛ ɔde aba no ama ntintim ntɛm sɛdeɛ wɔbɛtumi, na wɔde nhwɛsoɔ a wɔatintim amane no. Na ɛsɛ sɛ ɔtua adwuma no ho ka berɛ biara a ɔnya sika, na na ɛnsɛ sɛ wɔyi nwoma no firi ntintimbea no kɔsi sɛ wɔbɛtua ɛho aka nyinaa.

GSAM 253.3Na Ɔhyɛn mu Panyin Bates nim yie sɛ obiara nni ne sika biara a ɛsɛ sɛ ɔtua no, nanso ɔtee nka sɛ ɛyɛ n'asɛdeɛ sɛ ɔtwerɛ saa nwoma yi, na na ɔgye di sɛ sɛ sika no ho hia a, Awurade bɛka akoma ama wɔde amane. Ɔtɔɔ krataa, atwerɛdua ne deɛ ɛkeka ho, ma enti ɔmaa ɛfie nneɛma no nyaa berɛ dii n'anim kɔeɛ, na afei ɔkɔɔ abɔnten a ɛkɔ ne fie no mfiaseɛ. Ɔhunuu sɛ nneɛma no wɔ hɔ no, ɔfaa akyi kwan no hyɛnee fie no mu, na ɔsan tenaa ne twerɛpono ho. Awuraa Bates baa mu de ahopereɛ kaa sɛ: “Joseph, hwɛ abrannaa a ɛwɔ anim hɔ no so! Ɛhe na saa nneɛma no firi baeɛ? Ɔbarima bi a ɔde nneɛma gu teaseɛnam so baeɛ, na ɔkaa sɛ ɔbɛyi agu hɔ. Mekaa kyerɛɛ no sɛ ɛnyɛ ha nneɛma, nanso ɔyi guiɛ.” Ɔhyɛn mu Panyin Bates kaa sɛ: “Ɛyɛ, megye di sɛ biribiara yɛ pɛ.” Nanso Awuraa Bates kaa sɛ: “Ɛhe na ɛfiri baeɛ?” Ɔhyɛn mu panyin no kaa sɛ: “Awurade na ɔde baeɛ.” Awuraa Bates kaa sɛ: “Aane, Awurade na ɔde baeɛ; saa na woka daa.” Afei ɔde krataa no maa ne yere kaa sɛ: “Kenkan yei, na wobɛhunu baabi a ɛfiri baeɛ.” Ɔkenkaneeɛ, na ɔsan kɔɔ nkyɛn kɔsuiɛ bio, nanso na yei su nte sɛ deɛ ɛdi kan no; na ɔsane baeɛ no, ɔbrɛɛ ne ho ase srɛɛ no sɛ ɔmfa ne gyidie a ɔnnyaeɛ no nkyɛ no.

GSAM 254Sika Reba Nwoma no Ho

GSAM 254.1Berɛ a nkyerɛweeɛ ne ntintim adwuma no rekɔ so no, Ɔhyɛn mu Panyin Bates nyaa sika berɛ ano berɛ ano wɔ posɔ ne akwan foforɔ so, ɛtɔ da a na ɛfiri nnipa a ɔnhyiaa wɔn da nkyɛn. Berɛ biara a ɔnyaa sika no, ɔde maa ntintimfoɔ no ma wɔde tuaa nwoma no ho ka. Awieeɛ no, da a na wɔatintim nwoma no nyinaa wie no baeɛ, na baabi a Onua Bates nhwɛ anim no na wɔnyaa sika tuaa aka a ɛka no; saa nti nwoma no kyekyɛ anka ankyi da baako mpo.

GSAM 254Wɔatua Ka a Ɛtwa Toɔ no

GSAM 254.2H. S. Gurney, a ɔfiri Memphis, Mich., kaa kyerɛɛ me wɔ Ɔbɛnem, 1884, sɛ anɔpa pɔtee a wɔwiee Ɔsɔfoɔ Bates nwoma no, ɔgyee dɔla 100 firii ɔbarima bi a na waka sɛ ɔrentua ne ka da nkyɛn. Na ɛfa ka bɔhyɛ krataa bi a ne berɛ a mmara ma wɔde tumi di ho asɛm no atwam ho. Ɔnyaa saa sika yi no, ɔhunuu sɛ ɛyɛ anigyeɛ sɛ ɔde emu bi bɛtua Ɔsɔfoɔ Bates Homeda nwomawa no ho ka a aka no. Nanso Owura Gurney kaa sɛ: “Onua Bates anhunu deɛ ɔtuaa nwoma no ho ka a aka no da, de kɔsii da a ɔwuiɛ.” Ɔsɔfoɔ Bates suahunu yi wɔ Homeda no ho nokorɛ a ɔtintimii no mu no, yɛɛ sɛ deɛ ɛreka kyerɛ yɛn nkurɔfoɔ firi mfiaseɛ pɛɛ a wɔfirii aseɛ tintim nokorɛ a ɛfa Homeda no ho no sɛ: “Monkɔ mo anim wɔ saa adwuma yi mu, na monhwɛ kwan sɛ sɛ morekɔ mo anim a, Onyankopɔn ahwɛyie bɛbue kwan.”

GSAM 255Ɔsɔfoɔ Bates Gye Anisoadehunu no Ho Akyinnyeɛ

GSAM 255.1Asɛm a ɛdi soɔ yi, a wɔabɔ no mua afiri Asetena Ho Nsɛm mu no, bɛkyerɛ sɛdeɛ nkɔmhyɛ akyɛdeɛ ne Homeda no ho nsiesie no kaa bɔɔ mu:—

GSAM 255.2Berɛ a Ababaawa Harmon kɔsraa New Bedford, Mass., wɔ 1846 no, ɔhunuu Ɔsɔfoɔ Joseph Bates. Na wagye Kristo mmaeɛ ho gyidie no atom ntɛm, na na ɔyɛ ɔdwumayɛfoɔ a ɔyɛ nsi wɔ adwuma no mu. Na ɔyɛ Kristoni ɔbarima a ɔdi nokorɛ, ɔwɔ suban pa na ɔwɔ ayamhyehyeɛ. Ɔne Ababaawa Harmon dii no brɛoo sɛdeɛ ɔyɛ n'ankasa ba. Berɛ a ɛdi kan a ɔtee sɛ ɔrekasa no, ɔdaa no adi sɛ n'ani gye ho paa, na ɔgyaee kasa no, ɔsɔree kaa sɛ: “Meyɛ Toma a ɔgye akyinnyeɛ. Mennye anisoadehunu nni. Nanso sɛ metumi agye adi sɛ adanseɛ a onuawa no aka akyerɛ yɛn anadwo yi yɛ Onyankopɔn nne a ɛkasa kyerɛ yɛn ampa a, anka mɛyɛ ɔbarima a n'ani gye sen obiara a ɔte aseɛ. Me kra aka me paa. Megye di sɛ ɔkasafoɔ no di nokorɛ, nanso sɛdeɛ wɔakyerɛ no anwanwadeɛ a waka akyerɛ yɛn no deɛ, mentumi nkyerɛ mu.”

GSAM 255Awuraa Harmon Gye Homeda Tom

GSAM 255.3Ná Ɔsɔfoɔ Bates di Homeda no so na ɔhyɛɛ sɛ ɛho hia. Saa bere no Awuraa Harmon antee sɛ ɛho hia, na osusuwii sɛ Ɔsɔfoɔ Bates redi mfomsoɔ sɛ ɔde mmara nsɛm a ɛtɔ so nnan no si so dua sen mmara nsɛm nkron a aka no. Nanso Awurade maa no anisoadehunu faa ɔsoro kronkronbea ho. Wɔbuee Onyankopɔn asɔrefie wɔ ɔsoro, na wɔkyerɛɛ no Onyankopɔn adaka a mmɔborɔhunu agua kata so. Abɔfoɔ baanu gyinaa adaka no afã abien, wɔn ntaban atrɛw wɔ mmɔborɔhunu agua no so, na wɔn anim kyerɛɛ so. Ɔbɔfoɔ a na ɔnam ne so kaa ne ho kyerɛɛ no sɛ, eyi gyina hɔ ma ɔsoro asafo nyinaa a wɔde obu ne nwonwa hwɛ Onyankopɔn mmara a Onyankopɔn nsateaa na ɔde kyerɛwee no. Yesu maa adaka no kata so no so, na ɔhunuu aboɔ pon a wɔakyerɛw mmara nsɛm du no. Ɔyɛɛ no nwonwa sɛ ɔhunuu mmara nsɛm a ɛtɔ so nnan no wɔ mmara nsɛm du no mfimfini ankasa, na hann bi a ɛyɛ mmerɛw atwa ho ahyia. Ɔbɔfoɔ no kaa sɛ, “Ɛno nkutoo ne du no mu nea ɛkyerɛ Onyankopɔn teasefoɔ a ɔbɔɔ ɔsoro ne asase ne nneɛma a ɛwɔ mu nyinaa. Bere a wɔtoo asase no fapem no, saa ara na wɔtoo Homeda no fapem.” Wɔkyerɛɛ no sɛ sɛ wɔdii Homeda nokorɛ so a, anka obi a ɔnni gyidie anaa obi a ɔnnye Onyankopɔn nni biara renba da. Homeda no di a wɔdi so no anka ɛbɛbɔ wiase no ho ban afi ahonisom ho.

GSAM 256.1Wɔatiatia mmara nsɛm a ɛtɔ so nnan no so, enti wɔafrɛ yɛn sɛ yɛnsiesie mmaratoɔ a ɛwɔ mmara no mu na yɛnka nsɛm mma Homeda a wɔahyɛ no so no. Bɔne nipa a ɔmaa ne ho so sen Onyankopɔn na osusuwii sɛ ɔbɛsesa mmere ne mmara no na ɔsesaa Homeda fii nnawɔtwe no da a ɛtɔ so nson kɔɔ nnawɔtwe mu da a ɛdi kan no so. Ɔyɛɛ saa no, ɔde mmaratoɔ baa Onyankopɔn mmara no mu.

GSAM 256.2Ansa na Onyankopɔn da kɛseɛ no rebɛba no, wɔde nkrasɛm bi rekɔ sɛ wɔrebɔ nkurɔfoɔ kɔkɔ sɛ wɔnsan nkɔ wɔn nokwaredi mu wɔ Onyankopɔn mmara a Kristo tanfoɔ abubu no ho. Ɛsɛ sɛ wɔfrɛ adwene ba mmaratoɔ a ɛwɔ mmara no mu no so denam nkyerɛkyerɛ ne nhwɛsoɔ so. Wɔkyerɛɛ no bio sɛ Adiyisɛm 14 mu ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa a ɔreka Onyankopɔn mmara nsɛm ne Yesu gyidie ho asɛm no gyina hɔ ma wɔn a wɔgye nkrasɛm yi to mu na wɔma wɔn nne so de bɔ wiase kɔkɔ sɛ wɔndi Onyankopɔn mmara nsɛm so na wɔmfa ne mmara no sɛ wɔn aniwa mu bɔboɔ, na sɛ wɔtie saa kɔkɔbɔ yi a, nnipa pii begye Awurade Homeda no atom.6

GSAM 256.3Awuraa Harmon ne Ɔsɔfoɔ Bates suahunu yi ne ɔkwan a Awurade fa so yɛ adwuma no hyiae. Ɔsɔfoɔ Bates na ɔmaa Awuraa Harmon ne Ɔsɔfoɔ James White nyinaa adwene kɔɔ Homeda asɛm no so, bere a ɔde Onyankopɔn mmara a ɛnsakra no ho ahwehwɛdeɛ kyerɛɛ wɔn fii Kyerɛwsɛm no mu. Ɛwom sɛ Awurade de nsɛnkyerɛnneɛ titire ahyira Awuraa Harmon bɛyɛ abosome dunwɔtwe deɛ, nanso na wɔankyerɛ no biribiara afa asɛm yi ho. Afei Awurade bere no aba, na sɛ wɔrema gyidifoɔ sɔre sɛ wɔndi ne mmara so no, ɔnam nkɔmhyɛ akyɛdeɛ so maa wɔn hann, na saa na ɔnam nʼankasa adwuma kwan so de ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm, “Onyankopɔn mmara nsɛm ne Yesu Kristo adanseɛ,” bɔɔ mu.

GSAM 257Ɔbɔfoɔ a Ɔtɔ so Mmiɛnsa no Nkrasɛm no Mfiaseɛ

GSAM 257.1Efi saa bere no, wɔhyɛɛ aseɛ kaa ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm, a ɛka deɛ ɛdi kan ne deɛ ɛtɔ so mmienu no ho. Homeda nokorɛ a ɛka Onyankopɔn adaka ne hann a na ɛreda adi wɔ kronkronbea no ho no sii deɛ na wɔakyerɛ no dada no so dua sɛ Kristo mmaeɛ ho kuo a atwam no yɛ nokorɛ na ɛkɔɔ so sɛnea Awurade hyehyɛeɛ no. Afei na wɔtumi te “anammɔn mmiɛnsa a wɔforo fa kwan a ɛrekɔ Onyankopɔn kurow no so no” ase yie sen kan no.

GSAM 257Ɔsɔfoɔ Bates Gye Anisoadehunu No Di Sɛ Efi Onyankopɔn

GSAM 257.2Afe 1846 mu, bosome a ɛtɔ so dubiɛn mu, wɔyɛɛ mantam asafo ahodoɔ nhyiamu bi wɔ Topsham, Maine, na Ɔsɔfoɔ Bates wɔ hɔ. Saa nhyiamu no mu na Awuraa White (yɛadi kan aka sɛ Awuraa Harmon waree Ɔsɔfoɔ James White) nyaa anisoadehunu bi a ɛmaa Ɔsɔfoɔ Bates gyee wɔn soro mfitiaseɛ no dii koraa. Ná ɔyɛ ɔbarima a ɔadi mfeɛ aduonum wɔ po so adwuma mu, na ɔyɛɛ nnwuma ahodoɔ nyinaa, fi po so ɔsomfoɔ kɔsi ahyɛn wura ne otitire. Ná ne nimdeɛ wɔ nsoromma ho yɛ kɛseɛ ara ma, sɛnea ɔka kyerɛɛ me no, ɔnam ɔsoro nipadua ahodoɔ a ɔhwɛeɛ so tumi hunuu baabi a ɔwɔ po no so, ɛkame ayɛ sɛ, wɔ atifi ne anafoɔ gyinabea ne apueeɛ ne atɔeɛ gyinabea mu. Ɔbarima a ɔte saa bɛpɛ sɛ ɔka nsoromma ho asɛm.

GSAM 257.3Bere a na me ne no redi nkɔmmɔ no, ɔkaa sɛnea ɔbɛyɛɛ nea ɛmaa ɔgyee anisoadehunu no soro mfitiaseɛ dii no kyerɛɛ me. Ɔkaa sɛ da bi ɔyɛɛ mmɔden sɛ ɔne Awuraa White bɛka nsoromma ho asɛm, nanso ankyɛ na ɔhunuu sɛ na ɔnnim nsoromma ho hwee; nokorɛ ne sɛ, sɛnea ɔkaa kyerɛɛ no, na onnim sɛ da bi ɔhwɛɛ nwoma a ɛka saa asɛm no ho. Na ɔmpɛ sɛ ɔka saa asɛm no ho, na ɔmaa nkɔmmɔ no kɔɔ ɔkwan foforɔ so, kaa asase foforɔ ne deɛ wɔakyerɛ no wɔ anisoadehunu mu faa ho.

GSAM 258“Ɔsoro a Wɔabue”

GSAM 258.1Afe a na atwam no, 1845, bosome a ɛtɔ so nnan da a ɛtɔ so dunkron, Illustrated London News (London Mfonin Nsɛm) tintimii asɛm bi a na ɛyɛ nsoromma ho animdefoɔ ani gye ho paa, a ɛfiri Lord Rosse hɔ, faa nneɛma a ɛyɛ nwanwa a ɔnam nʼafiri a ɛyɛ ahwehwɛ kɛseɛ so hunuu no ho, titire deɛ ɛfa deɛ nsoromma ho animdefoɔ frɛ no “ɔsoro mu ntwaeɛ” ho. Anadwo bi, wɔ mantam asafo ahodoɔ nhyiamu a yɛadi kan aka ho asɛm no mu, wɔ Owura Curtiss fie, na Ɔsɔfoɔ Bates wɔ hɔ, a na ɔda so ara nnya nnyinasoɔ wɔ nsɛnkyerɛnneɛ yi ho no, Awuraa White, bere a na ɔwɔ anisoadehunu mu no, hyɛɛ aseɛ kaa nsoromma ho asɛm, kaa nhama kɔkɔɔ a ɛyɛ fɛ a ɔhunuu sɛ ɛda okyinnsoromma bi ani so ho asɛm, na ɔkaa bio sɛ, “Mehu ɔsram anan.” Ɔsɔfoɔ Bates kaa sɛ, “Ao, ɔrehwɛ Jupiter!” Afei ɔyɛɛ sɛ ɔretu kwan afa ahunmu, na ɔhyɛɛ aseɛ kaa nhama ne nkɔnsɔnkɔnsɔn ahodoɔ a wɔn ahoɔfɛ sesa bere nyinaa ho asɛm, na ɔkaa sɛ, “Mehu ɔsram nson.”7 Ɔsɔfoɔ Bates teɛɛm sɛ, “Ɔreka Saturn ho asɛm.” Afei ɔkaa sɛ, “Mehu ɔsram nsia,” na ntɛm ara ɔhyɛɛ aseɛ kaa “ɔsoro a wɔabue” no ho asɛm, ne animuonyam, frɛɛ no kwan a wɔabue akɔ ɔmantam bi a hann wom pii mu. Ɔsɔfoɔ Bates kaa sɛ ne nkyerɛkyerɛ no korɔn koraa sen ɔsoro a wɔabue ho asɛm biara a ɔkenkan fii ɔkyerɛwfoɔ biara hɔ pɛn.

GSAM 258.2Bere a na Awuraa White rekasa na ɔda so ara wɔ anisoadehunu mu no, Ɔsɔfoɔ Bates sɔree gyinaa ne nan so, na ɔteɛɛm sɛ, “Ao, anka mepɛ sɛ Lord John Rosse wɔ ha anadwo yi!” Ɔsɔfoɔ White bisaa sɛ, “Hwan ne Lord John Rosse?” Ɔsɔfoɔ Bates kaa sɛ, “Ao, ɔyɛ Borɔfoɔ nsoromma ho animdefoɔ kɛseɛ. Mepɛ sɛ ɔwɔ ha betie saa ɔbaa no a ɔreka nsoromma ho asɛm, na ɔtie saa “ɔsoro a wɔabue” no ho nkyerɛkyerɛ. Ɛboro biribiara a makan afa asɛm yi ho.” Efi saa anwummerɛ no, Ɔsɔfoɔ Bates nyaa awerɛhyɛmu koraa sɛ Awuraa White anisoadehunu no boro ne nimdeɛ ne ne tumi so. Eyi ne animka ne nkyerɛkyerɛ a wɔde maa no no maa ɔgyee dii sɛ efi Onyankopɔn.

GSAM 259.1Saa adeɛ a ɛyɛ nwanwa wɔ ɔsoro a Awuraa White kaa ho asɛm wɔ saa anisoadehunu no mu yi, yɛ adeɛ a nsoromma ho akyerɛwfoɔ ka ho asɛm kakraa bi pɛ. Huygens, a ɔdi kan hunuu no no, ma nkyerɛkyerɛ a ɛdidi soɔ yi:

GSAM 259Hann Kɛseɛ Bi wɔ Orion Akofena no Mu

GSAM 259.2“Nsoromma ho animdefoɔ de nsoromma mmiɛnsa bɛn wɔn ho wɔn ho wɔ Orion akofena no mu; bere a mefaa afiri a wɔde hwɛ akyirikyiri hwɛɛ nea ɛwɔ mfimfini no, wɔ afe 1656 mu, nsoromma foforɔ dumien sii nea ɛbaako no anan mu; wɔn mu mmiɛnsa bɛn wɔn ho wɔn ho paa, na nnan bio nso pueeɛ, na wɔtɔɔ twitwi faa sɛ wɔnam omununkum mu, enti na baabi a ɛbɛn wɔn no hyerɛn kɛseɛ sen ɔsoro no nkaeɛ no, na ɛyɛ tuntum koraa esiane wim tebea pa no nti, na wɔhu sɛ ɛte sɛ ntwamtam a wɔabue mu, a obi nam mu tumi hwɛ ɔmantam foforɔ a ɛwɔ hann pii mu.”

GSAM 259.3William Herschel ka ɔsoro mu ntwaeɛ yi ho sɛ:

GSAM 259.4“Sɛ ne tɛtrɛtɛ wɔ akyirikyiri a ɛte saa no ma ntwea bi a ne kɛseɛ yɛ digrii 10, na ɛkame ayɛ sɛ ɛte saa a, ɛnde ne kɛseɛ bɛyɛ adeɛ a ɛboro nnipa adwene so koraa. Wɔabu akontaa sɛ ɛsɛ sɛ ɛyɛ owia no kɛseɛ mpɛn 2,000,000,000,000.”

GSAM 259Ɛyɛ Hann Sen Owia

GSAM 259.5Thomas Dick, nyansapɛfoɔ no, kaa ɔsoro mu omununkum a ɛhyerɛn yi ho sɛ:

GSAM 259.6“Sɛ wɔde yɛn si ne ho bɛn sɛnea yɛn ne nsoromma a ɛbɛn yɛn paa no ntam kwan no fa no yɛ fã no, ɛwom sɛ saa kwan no tenten deɛ, nanso sɛ wɔgyina saa beaeɛ no a, anka ɛbɛyɛ hann a ɛbɛn owia no hann; na sɛ nnipa wɔ beaeɛ a ɛbɛn no koraa a, anka ɛbɛhyɛ ɔsoro no fã kɛseɛ ma, na ɛda adi wɔ animuonyam a wɔrentumi nka ho asɛm. Nanso ebia saa adeɛ yi atirimpɔ no, wɔ ne nkitahodie ne ne gyinabea nyinaa mu, bɛda adi nkakrankakra wɔ daakye mmerɛ a ɛnni awieeɛ no mu; na te sɛ nneɛma pii a ɛwɔ abɔdeɛ ahunmu akyirikyiri no, ɛma adwene nya ɔpɛ kɛseɛ sɛ ɔbɛhunu amansan no mu nsɛm a ɛyɛ fɛ na ɛyɛ nwanwa no sɛ wɔada adi kakra sen saa.”8

GSAM 260.1Ɔsɔfoɔ Bates, bere a ɔde asɛm yi ho nkyerɛkyerɛ no reba awieeɛ no, kaa sɛ:

GSAM 260.2“Enti yehu fi adanseɛ a wɔaka abɔ mu nyinaa mu (na sɛ ɛho hia a, anka yɛbɛtumi de pii aka ho) sɛ, eyi yɛ adeɛ a ɛyɛ nwanwa na yɛrentumi nkyerɛkyerɛ mu wɔ ɔsoro; ɔsoro mu ntwaeɛ a ne kurukuruwa boro akwansin 11,000,000,314. Huygens a ɔagye din no ka sɛ, ‘Menhunuu adeɛ bi a ɛte sɛɛ da wɔ nsoromma a ɛgyina pintinn no mu—ɔhwɛ a ɛda hɔ kwa kɔ ɔmantam foforɔ a hann wom pii mu.’”

GSAM 260Adanseɛ Foforɔ a Ɛfa Okyinnsoromma Ho Anisoadehunu No Ho

GSAM 260.3Bio, yɛfa asɛm ka firi Awuraa Truesdail a na ɔwɔ hɔ bere a wɔde anisoadehunu a yɛaka ho asɛm no maa no. Ɔka sɛ:

GSAM 260.4“Na Onuawa White yareɛ no mu yɛɛ den paa, na bere a wɔrebɔ mpaeɛ ama no no, Onyankopɔn Honhom baa yɛn so. Ankyɛ na yɛhunuu sɛ na ɔnte asase so nneɛma nka. Eyi ne ne kan hwɛɛ okyinnsoromma wiase no. Bere a ɔkan Jupiter so ɔsram ahodoɔ no den, na ɛno akyi no ɔkan Saturn deɛ no, ɔkaa nea ɛyɛ fɛ a ɛfa nea ɛte sɛ nkɔnsɔnkɔnsɔn a ɛatwa Saturn no ho. Afei ɔkaa sɛ, ‘Emufoɔ yɛ nnipa atentene, anuonyamfoɔ, na wɔnte sɛ asase sofoɔ koraa. Bɔne nkɔɔ ha da.’ Ná ɛda adi wɔ Onua Bates anim a na ɔresere no mu sɛ, ne kan akyinnyeɛ a na ɔwɔ wɔ baabi a ne anisoadehunu no firi no ho no, na ɛreyera ntɛm. Yɛn nyinaa nim sɛ Ahyɛn so panyin Bates yɛ obi a ɔdɔ nsoromma ho nimdeɛ paa, efisɛ na ɔtaa kyerɛ yɛn ɔsoro nipadua ahodoɔ pii de kyerɛkyerɛ yɛn. Bere a Onuawa White de ne mmuaeɛ maa ne nsɛmmisa wɔ anisoadehunu no akyi sɛ na ɔnnsuaa biribiara na wannya saa nimdeɛ yi wɔ ɔkwan foforɔ biara so no, anigyeɛ ne ahotɔ hyɛɛ ne ma. Ɔkamfoo Onyankopɔn, na ɔdaa ne gyidie adi sɛ wɔde anisoadehunu yi a ɛfa okyinnsoromma ahodoɔ ho no maa no sɛnea ɛbɛyɛ a ɔrennye ho akyinnyeɛ bio da.”9

GSAM 261Ɔpɔnkɔ Bɔne Bi Tamee Mpofirim

GSAM 261.1Ɛkyɛe kakra wɔ nhyiamu a wɔyɛɛ wɔ Topsham no akyi no, asɛm foforɔ a ɛyɛ nwanwa sii wɔ anisoadehunu no ho, na mebɛka no sɛnea Ɔsɔfoɔ Bates kaa kyerɛɛ me no:

GSAM 261.2Ɔsɔfoɔ White nyaa ɔpɔnkɔ baako a na wɔatete no fã ne teaseɛnam a wɔtena mu mmienu, a wɔyɛɛ no apon biara nni anim, nanso na anammɔn bi wɔ teaseɛnam no anim, ne dadeɛ anammɔn bi firi teaseɛnam no nnua tenten a ɛda ɔpɔnkɔ no afã no so. Na ɛsɛ sɛ wɔhwɛ yiye paa bere a wɔreka ɔpɔnkɔ no, efisɛ sɛ ahoma no anaa biribiara ka ne nkyɛnmu a, anka ɔde abufuo bɔ anan no ntɛm ara, na na ɛsɛ sɛ wɔkura no pintinn bere nyinaa denam ahoma a wɔtwe mu no so na ɔannwane. Ná saa ɔpɔnkɔ yi yɛ obi a wɔpɛ sɛ wɔkɔ ne fie no dea, na esiane sɛ na Ɔsɔfoɔ White nim sɛnea wɔkyerɛ ɔpɔnkɔ a wɔntete no nti, osusuwii sɛ ɔrennya ɔhaw kɛseɛ biara wɔ ɔpɔnkɔ yi ho. Nanso sɛ na wɔnim sɛ kane no, wɔ bere a ɔyɛɛ nʼani so adeɛ no, na wakum mmarima baanu dada, baako denam ɔkwan no ho abotan no so a ɔde no bɔɔ no, anka na ɔrennya ne ho mu ahotosoɔ pii saa.

GSAM 261.3Saa bere no na nnipa baanan wɔ teaseɛnam no mu, Ɔsɔfoɔ White ne ne yere tena anim, na Ɔsɔfoɔ Bates ne Israel Damon tena akyi. Bere a na Ɔsɔfoɔ White de ne mmɔden nyinaa reyɛ sɛ ɔbɛkura ɔpɔnkɔ no so no, Awuraa White reka nokorɛ no ho asɛm, na Onyankopɔn tumi baa kuw no so, na wɔfaa no kɔɔ anisoadehunu mu bere a ɔte teaseɛnam no mu. Bere a ɔteɛɛm “Animuonyam!” na ɔkɔɔ anisoadehunu mu no, ɔpɔnkɔ no gyinaa hɔ yɛɛ komm, na ɔde ne ti sii fam. Saa bere no ara Awuraa White sɔree bere a na ɔwɔ saa tebea no mu, na nʼani hwɛ soro, na ɔfaa teaseɛnam no anim, sian kɔɔ teaseɛnam no nnua tenten a ɛda ɔpɔnkɔ no afã no so, na ɔde ne nsa sii ɔpɔnkɔ no akyi. Ɔsɔfoɔ Bates teɛɛm kyerɛɛ Ɔsɔfoɔ White sɛ, “Ɔpɔnkɔ no bɛbɔ saa ɔbaa no akum no.” Ɔsɔfoɔ White buaeɛ sɛ, “Afei Awurade na ɔhwɛ ɔpɔnkɔ no so; mempɛ sɛ mede me ho gye mu.” Ɔpɔnkɔ no gyinaa hɔ yɛɛ komm te sɛ ɔpɔnkɔ dedaw. Ɔkwan no ho na koko bi sɔre bɛyɛ sɛ anammɔn nsia, na ban no nkyɛn na na ɛhɔ yɛ sareɛ. Awuraa White, na nʼani da so ara hwɛ soro na wanhwɛ fam pɛn, foro koko no kɔɔ sareɛ no so, na afei ɔnantee kɔɔ nkyɛn ne nkyɛn simma kakra, reka asase foforɔ no mu ahoɔfɛ ho asɛm. Afei, na ne ti da so ara wɔ saa gyinabea no mu, ɔsian koko no, kɔɔ teaseɛnam no ho, foro anammɔn no so, ɔde ne nsa sii ɔpɔnkɔ no akyi, na ɔforo kɔɔ teaseɛnam no nnua tenten a ɛda ɔpɔnkɔ no afã no so ne teaseɛnam no mu bio. Bere a ɔtenaa agua no so pɛ na ɔfirii anisoadehunu no mu, na saa bere no ara ɔpɔnkɔ no, a ɔkafoɔ no ankyerɛ no sɛ ɔnkɔ no, sɔre fii aseɛ kɔɔ nʼakwantuo so.

GSAM 262.2Bere a Awuraa White fii teaseɛnam no mu no, Ɔsɔfoɔ White susuwii sɛ ɔbɛsɔ ɔpɔnkɔ no ahwɛ sɛ ampa ara watame anaa. Mfiaseɛ no, ɔde mpire no kaa no kakra; anka mmerɛ foforɔ mu ɔpɔnkɔ no bɛbɔ no anan, nanso saa bere yi na ɔnnyɛɛ biribiara. Afei ɔbɔɔ no denneennen kakra, na afei ɔbɔɔ no denneennen, na ɔkɔɔ so bɔɔ no denneennen. Ɔpɔnkɔ no amfa mmaa a ɔde bɔɔ no no anyɛ hwee koraa, na na ɔyɛ komm te sɛ gyata a abɔfoɔ too wɔn ano wɔ anadwo a Daniel tenaa wɔn amoa mu no. Ɔsɔfoɔ Bates kaa sɛ, “Ɛyɛ beaeɛ kronkron bi,” na ɛda adi sɛ Tumi koro no ara a ɛde anisoadehunu no baeɛ no, saa bere no, brɛɛ ɔpɔnkɔ no suban a ɛyɛ basabasa no ase.

GSAM 262.3Sɛ saa anisoadehunu yi yɛ nʼahohia a ɛwɔ nipadua mu no nko ara nti na ɛbaeɛ a, ɛnde asɛmmisa no sɔre sɛ, So ɔpɔnkɔ no nso na ɔyaree saa ara?

GSAM 262Israel Damon Adanseɛ

GSAM 262.4Sɛ mede adanseɛ bɛhyɛ asɛm a Ɔsɔfoɔ Bates kaa kyerɛɛ me no mu den a, mede asɛm a ɛdidi soɔ yi rema:

GSAM 262.5“Bɛyɛ mfeɛ aduonu a atwam, bere a na mahyɛɛ aseɛ redi Homeda so no, Israel Damon kaa nsɛm a ɛfa sɛnea Onuawa White nyaa anisoadehunu no kyerɛɛ me, bere a ɔno, Ɔsɔfoɔ Bates, ne Ɔsɔfoɔ White ne ne yere nam teaseɛnam hareɛ no mu wɔ ɔpɔnkɔ a ɔyɛ den akyi. Ɛnnɛ makan asɛm a ɛwɔ atifi ha a Ɔsɔfoɔ Loughborough akyerɛw no, na ɛne deɛ Ɔsɔfoɔ Damon kaa kyerɛɛ me no hyia pɛpɛɛpɛ.” Wɔde nsa hyɛɛ ase sɛ, “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, afe 1891, bosome a ɛtɔ so mmienu da a ɛtɔ so nkron.”

GSAM 263Ɔsɔfoɔ Bates Adanseɛ a Ɛfa Anisoadehunu No Ho

GSAM 263.1Ɔsɔfoɔ Bates kaa ne suahunu ankasa sɛnea ɛdidi soɔ yi:

GSAM 263.2“Ɛwom sɛ mantumi anhunu biribiara wɔ wɔn mu a ɛne asɛm no bɔ abira deɛ, nanso ehu kaa me na wɔsɔɔ me hwɛɛ me paa, na mekyɛe ansa na magye adi sɛ na ɛyɛ biribiara a ɛboro nea ɛfiri ne nipadua a ayɛ mmerɛ kɔ akyɛ no mu ba no so.

GSAM 263.3“Enti mekyinii sɛ mɛnya hokwan wɔ afoforɔ anim, bere a na ne adwene ada hɔ na ahokeka nni mu (wɔ nhyiamu akyi), sɛ mɛbisa no nsɛmmisa pii na masan abisa no, ne nnamfoɔ a na wɔka ne ho, titire ne nuabaa panyin no, sɛ sɛ ɛbɛyɛ yie a mɛhu nokorɛ no. Bere a ɔbaa New Bedford ne Fairhaven mpɛn pii wɔ akyiri yi, na ɔwɔ yɛn nhyiamu ahodoɔ mu no, mahunu no wɔ anisoadehunu mu mpɛn pii, ne Topsham, Maine nso; na wɔn a na wɔwɔ hɔ wɔ saa anigyeɛ kɛseɛ no mu no nim yie sɛnea mede anigyeɛ ne ahoɔden tieeɛ asɛm biara, na mehwɛɛ ne nneyɛeɛ biara, sɛnea mɛfa nnaadaa anaa ahwɛsoɔ tumi bi. Na meda Onyankopɔn ase sɛ ɔmaa me hokwan a me ne afoforɔ de dii saa nneɛma yi ho adanseɛ. Afei metumi aka ama me ho a awerɛhyɛmu wom. Megye di sɛ saa adwuma yi firi Onyankopɔn, na wɔde ama “wɔn a wɔabɔ wɔn apete,” “wɔn a wɔatetew wɔn,” ne “wɔn a wɔapa wɔn nhwi” no sɛ ɛnkyekye wɔn werɛ na ɛnhyɛ wɔn den, fi bere a yɛde yɛn adwuma baa awieeɛ ... wɔ afe 1844, bosome a ɛtɔ so du. “Hwɛ ha” ne “Hwɛ hɔ”foɔ no adwene a atu afra efi saa bere no ama Onyankopɔn nkurɔfoɔ a wɔpɛ na wɔwɔ nokorɛ no adwene atu afra kɛseɛ, na ama ayɛ den paa ama wɔn a na wɔntumi nkyerɛkyerɛ Kyerɛwsɛm a ɛbɔ wɔn ho abira pii a wɔde aba wɔn anim no. Megye to mu sɛ manya hann ne nkyerɛkyerɛ wɔ nsɛm pii a na mentumi nte aseɛ yie kan no. Megye di sɛ ɔyɛ Onyankopɔn ba a ɔde ne ho bɔ afɔreɛ, ɔwɔ nokorɛ na ɔpɛ sɛ ɔyɛ adeɛ.”10

GSAM 263.4“Ɔkyerɛwfoɔ no ‘nya ne anisoadehunu mu nsusuiɛ’ no ‘mfiri nkyerɛkyerɛ anaa adesua a ɛdi kan mu.’ Bere a ɔnyaa ne kan anisoadehunu wɔ afe 1844, bosome a ɛtɔ so dumien mu no, ɔne kuw no nyinaa a wɔwɔ Portland, Maine (baabi a na ne awofoɔ te saa bere no), agyae “ɔdasum nteɛmu” no sɛ adeɛ a atwam. Saa bere no na Awurade kyerɛɛ no wɔ anisoadehunu mu mfomsoɔ a ɔne kuw a ɛwɔ Portland no adi. Afei ɔkaa ne anisoadehunu no kyerɛɛ kuw no, na wɔgyee wɔn bosome a ɛtɔ so nson mu suahunu no toom sɛ ɛyɛ Onyankopɔn adwuma.”11

GSAM 264Sɛnea Wɔhwɛɛ Abɔfoɔ Baasa no Nkrasɛm no wɔ Afe 1847 Mu

GSAM 264.1Deɛ ɛdidi soɔ yi a ɛfiri Ɔsɔfoɔ James White hɔ, a ɔkyerɛwee wɔ afe 1847, bosome a ɛtɔ so nnan mu no, bɛkyerɛ sɛnea wɔhwɛɛ abɔfoɔ baasa no nkrasɛm saa bere no:

GSAM 264.2“Ɔbɔfoɔ a wɔde no kyerɛɛ wɔ ti yi nkyekyɛmu 6 ne 7 mu (Adiyisɛm 14) no, Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu ho gyidifoɔ nyinaa pene so sɛ ɔgyina hɔ ma Kristo mmaeɛ ho nkrasɛm a ɛrekɔ asafo ne wiase no mu. Ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmienu no adwuma ne sɛ ɔbɛkyerɛ Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu ho gyidifoɔ sɛ Babilon ahwe ase. Na esiane sɛ wɔn mu fa kɛseɛ no antie saa nokorɛ yi kosii sɛ “ɔdasum nteɛmu” no tumi nyanee wɔn wɔ bere a ɛfata mu sɛ wɔbɛtu wɔn ho afi asafo ahodoɔ no mu ansa na da a ɛtɔ so du no aba nti, ɛdi mu sɛ efi bosome a ɛtɔ so nson, afe 1844, ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm yɛɛ, na ɛda so yɛ, kɔkɔbɔ ma ahotefoɔ sɛ wɔnkura mu pintinn, na wɔnnsan wɔn akyi, na wɔnnye agyiraeɛ ahodoɔ a ɔbaabun kuw no yii wɔn ho fii mu wɔ ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmienu no nteɛmu no mu no.”

GSAM 264.3“Ɛnyɛ nokorɛ nkrasɛm a ɛfa Onyankopɔn nkurɔfoɔ ho no, efi bosome a ɛtɔ so nson, afe 1844, yɛɛ kɔkɔbɔ a ɛte saa ara?—Ampa ara, ɛyɛ saa. Nkyekyɛmu a ɛtɔ so dumien no ka sɛ, ‘Eyi ne ahotefoɔ boasetɔ; wɔn a wɔdi Onyankopɔn mmara nsɛm ne Yesu gyidie so no nie.’ Yohane, ɛhe na wohunuu wɔn?—Ɛha, wɔ ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm bere mu. Sɛnea bere a wɔde twɛn wɔ boasetɔ mu no firi bosome a ɛtɔ so nson, afe 1844, na sɛnea Homeda difoɔ kuw no aba efi saa bere no, ɛda adi sɛ yɛte ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm bere mu.”12

Notes

  1. Adiyisɛm 14:9-12. ↩
  2. Roma Asɔre Nkyerɛkyerɛ Ho Nokwasɛm, kratafa 112. ↩
  3. Abɔfoɔ Baasa a Wɔwɔ Adiyisɛm 14:6-12, nkratafa 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston wui wɔ Vernon, Vt., wɔ Ɔgyefoɔ 1, 1868, a na wadi mfeɛ 59. ↩
  5. Andrews Homeda Abakɔsɛm, kratafa 506, 1887 ntintim no. ↩
  6. Ellen G. White Asetra Ho Nsɛm, kratafa 95, 96. ↩
  7. Wɔ nwoma a wɔfrɛ no Sɔre ne Nkɔsoɔ mu ka sɛ ɔhunuu ɔsram nwɔtwe wɔ Saturn so. Wɔyɛɛ saa nsakraeɛ yi bere a nkrataa a wɔde hwɛ mfomsoɔ ansa na wɔatintim nwoma no fii me nsa mu akyi. Efi saa bere no, wɔahu ɔsram pii wɔ Jupiter ne Saturn nyinaa so. ↩
  8. Dick Nsoromma mu Ɔsoro, kratafa 96. ↩
  9. Awuraa Truesdail krataa, afe 1891, bosome a ɛtɔ so baako da a ɛtɔ so 27. ↩
  10. Asɛm a Wɔka Kyerɛ Nnipa Kakraa Bi, kratafa 21. ↩
  11. Ibid., 22. ↩
  12. Ibid., 10, 11, Brunswick, Maine, afe 1847, bosome a ɛtɔ so anum. ↩

Note

Back