Ti 5 — Kristo Mmaeɛ a Ɛtɔ so Mmienu ho Nkrasɛm
GSAM 93.1“Afei sua borɔdɔma dua no ho bɛ: Sɛ ne baa da so yɛ mmerɛw na ɛfifi nhaban a, munim sɛ ahohuru berɛ abɛn; saa ara na sɛ mohunu saa nneɛma yi nyinaa a, monhunu sɛ ɛno [anaa ɔno, wɔ nkyɛnkyerɛmu no] abɛn, mpo wɔ apon no ano. Nokorɛ mise mo sɛ, awoɔ ntoatoasoɔ yi renkɔ hɔ kɔsi sɛ saa nneɛma yi nyinaa bɛba mu. Ɔsoro ne asase bɛtwa mu, nanso me nsɛm rentwa mu.”1
GSAM 93.2Kyerɛwsɛm yi ma yɛhwɛ berɛ a ɛbɛyɛ yiye sɛ yɛbɛhunu sɛ Kristo mmaeɛ yɛ “apon no ano,” wɔ ahotosoɔ korɔ no ara a yɛde nim sɛ ahohuru berɛ abɛn bere a yɛhunu nhaban nketewa a ɛyɛ mmerɛw no fifi no mu. Yɛbɛtumi nso ahunu sɛ yɛadu awoɔ ntoatoasoɔ a ɛrentwa mu kɔsi sɛ Kristo ankasa bɛba no mu. Sɛ berɛ no duru a wɔbɛsua bɛ no, ɛyɛ nokorɛ koraa sɛ ɛyɛ Awurade berɛ sɛ ɔbɛma akyerɛkyerɛfoɔ so akyerɛ bɛ no. Ɔsomafoɔ no asɛmmisa a ɔbisaa no berɛ foforɔ no fata ha nso sɛ: “Ɛbɛyɛ dɛn na wɔbɛte sɛ ɔsɛnkafoɔ bi nni hɔ? Na ɛbɛyɛ dɛn na wɔbɛsɛnka, gye sɛ wɔsoma wɔn?”2
GSAM 93Nsɛnkyerɛnneɛ no Berɛ
GSAM 93.3Ti a atwam no mu no, yɛhunuu sɛnea wonyaa nimdeɛ faa nna 2300 no awieeɛ ho, ne sɛ ɛkɔɔ “ne atemmuo dɔnhwere” no mu. Bɛ a wɔde aba ha no mu no, wɔde yɛn aba Awurade berɛ a wɔde saa bɛ yi ne “atemmuo” nkrasɛm no bɛka akyerɛ wiase no. Agyenkwa no kaa ahohiahia kɛseɛ a ɛsɛ sɛ ɛba ne nkurɔfoɔ so na wɔbɛtia so no ho asɛm wieeɛ no, ɔkaa sɛ: “Ɛhɔ ara, ahohiahia nna no akyi, owia bɛyɛ sum, na ɔsram remma ne hann, na nsoromma bɛhwehwe ase afi ɔsoro, na ɔsoro tumi ahodoɔ bɛwoso; na afei onipa Ba no agyiraeɛ bɛda adi wɔ ɔsoro.”3
GSAM 94.1Hyɛ no nsow, ɛnka sɛ agyiraeɛ a etwa toɔ no yɛ ne mmaeɛ agyiraeɛ; mmom ɛyɛ agyiraeɛ sɛ wɔhunu sɛ onipa Ba no wɔ hɔ, na ɔreba. Nneɛma a wɔde ama wɔ saa kyerɛwsɛm yi mu sɛ agyiraeɛ a wɔde gyina gyidie so wɔ ne mmaeɛ a ɛrebɛn ho no yɛ agyiraeɛ a ɛwɔ owia, ɔsram ne nsoromma mu. Nneɛma foforɔ a ɛdi akyi no si wɔ ne mmaeɛ ankasa mu, bere a ɔreba wɔ ɔsoro mununkum mu. Enti, nsɛnkyerɛnneɛ mmiɛnsa yi mu deɛ ɛtɔ so mmiɛnsa—deɛ ɛwɔ nsoromma mu no—akyi pɛɛ na Awurade berɛ ba sɛ ɔbɛma ne akyerɛkyerɛfoɔ so akyerɛ sɛ Kristo mmaeɛ yɛ apon no ano.
GSAM 94.2Afei, nsɛnkyerɛnneɛ yi bɛda adi berɛ bɛn? Ná ɛsɛ sɛ ahohiahia no akyi pɛɛ na owia yɛ sum.4 Sɛnea Marko kyerɛw no, ná ɛsɛ sɛ ɛyɛ “nna no mu, ahohiahia no akyi.”5 Yɛn Agyenkwa no aka sɛ wɔbɛtia nna no so. Ɔhemmaa Maria Theresa ahyɛdeɛ ne Ɔsom Ahofadie Mmara a ɛfiri 1773 kɔsi 1776 no nti, wɔtiaa ɔtaa a na wɔde rehaw asafo no so. Ɛwom sɛ ɔtaa tumi no kɔɔ so dii ɔman tumi no so kɔsi 1798 deɛ, nanso wɔde baa ɔtaa no awieeɛ bɛyɛ 1773. Sɛ yɛde Agyenkwa no nsɛm toto ho a, ɛbɛma nsɛnkyerɛnneɛ yi mu deɛ edi kan no akɔ wɔ 1773 ne 1798 ntam.
GSAM 94Da a Ɛyɛɛ Sum ne Anadwo no
GSAM 94.3Owia no yɛɛ sum wɔ ɔkwan a ɛboro abɔdeɛ so wɔ Kotonimma da a ɛtɔ so 19, 1780. Ná ɛnyɛ owia ne ɔsram ntam hyia, efisɛ na ɔsram no ayɛ ma da a ɛdi anim no. Nanso yeinom nyinaa akyi no, sum kataa United States atifi-apueeɛ fã nyinaa so firi anɔpa nnɔn dubaako kɔsi anadwo nnɔn dubaako. Saa bere no, ɛnyɛ owia nko na ɛyɛɛ sum, na mmom ɔsram no nso ampɛ sɛ ɔbɛma owia no hann akyerɛ. Ná ɛyɛ sum a ɛmaa owia no antumi ansɔ ɔsram no anim. Na sɛnea Noah Webster kaeɛ mfeɛ pii akyi no, “Wɔnnyaa nkyerɛkyerɛmu biara a ɛma akomatɔyam da wɔ saa sum yi ho.”
GSAM 95.1Herschel, nsoromma ho nimdeɛni no, kaa sum da yi ho sɛ: “Sum Da a ɛbaa Amerika Atifi fam no yɛ abɔdeɛ mu anwanwadeɛ no mu baako a wɔbɛkenkan ho daa anigyeɛ mu, nanso nyansa ntumi nkyerɛkyerɛ mu.”
GSAM 95.2Wɔn a wɔkyerɛɛ anadwo a ɛyɛɛ sum wɔ Kotonimma da a ɛtɔ so 19, 1780 no mu no kae sɛ, ɛwom sɛ na ɔsram no ayɛ ma deɛ, nanso “sɛ wɔayi hann adeɛ biara a ɛwɔ amansan yi mu no nyinaa afiri hɔ a, anka sum no renyɛ koraa sen saa.”
GSAM 95Nsoromma a Ɛrehwehwe Ase
GSAM 95.3Nsɛnkyerɛnneɛ yi mu deɛ ɛtɔ so mmiɛnsa, nsoromma a ɛrehwehwe ase no, baa mu wɔ Ɔberɛfɛw da a ɛtɔ so 13, 1833. Saa anadwo no, anaa sɛnea ɛteɛ no, firi nnɔnhwereɛ enum ansa na adeɛ rebɛkye no, nsoromma pii tɔɔ sɛ ogya nsu a ebinom de toto ogya nsuo a ɛfiri ɔsoro reba ho, na ebinom nso de toto ogya nsuo nketenkete a ɛrepete firi ogya adwinnadeɛ kɛseɛ bi ho. Saa anwanwadeɛ yi kataa Amerika Atifi fam nyinaa so, firi Gulf of Mexico no wɔ anafoɔ kɔsi Hudson Bay wɔ atifi, ne firi Sandwich Islands wɔ atɔeɛ kɔsi baabi wɔ apueeɛ a aka kwansini ɔha kakra ansa na woaduru Liverpool. Baabiara a wɔhunuu no, na ɛyɛ nsoromma a ɛrehwehwe ase daa, na ɛtɔɔ bebree sɛ sukyerɛma a ɛrehwehwe wɔ sukyerɛma ahum mu.
GSAM 95.4Sɛ yɛreka nsoromma nsuo a ɛbaa 1833 no ho a, yɛsan fa nsɛm a ɛfiri Connecticut Ɔhwɛfoɔ no mu, Ɔberɛfɛw da a ɛtɔ so 25, 1833, sɛnea ɛdidi soɔ yi:—
GSAM 95.5“Ɔman Dedawni no samufoɔ yɛɛ ‘nsoromma a ɛrehwehwe ase’ no asɛm no kɛseɛ paa. Ɔkaa sɛ, ‘Yɛpae mu ka sɛ ogya nsuo a yɛhunuu no Wukuada anɔpa a atwam no yɛ nsɛsodeɛ a ɛyɛ hu, ɔdikanfoɔ a ɛyɛ nokorɛ, ne agyiraeɛ a ɛyɛ mmɔborɔhunu, a ɛkyerɛ saa da kɛseɛ a ɛyɛ hu no a asase sofoɔ bɛhunu bere a wɔbue nsɔano a ɛtɔ so nsia no. Berɛ no abɛn pɛɛ, sɛnea wɔakyerɛw no ɛnyɛ Apam Foforɔ mu nko, na mmom Apam Dada mu nso; na anka ɛrentumi nyɛ yiye sɛ wɔbɛhunu borɔdɔma dua a ɛretow n’aba bere a mframa kɛseɛ rebɔ no ho mfonin a ɛyɛ pɛ sen saa.’”
GSAM 96Thomas Burnett Nkɔmhyɛ
GSAM 96.1Nnipa a wɔtenaa ase kan no akyerɛkyerɛ nnipa sɛ wɔnhwɛ kwan sɛ saa agyiraeɛ yi bɛba mu ankasa. Thomas Burnett, wɔ ne nwoma Asase Ho Nkyerɛkyerɛmu (Theory of the Earth) a wɔtintimii wɔ London, A.D. 1697 mu no, kaa Mateo 24:29 ho sɛ:—
GSAM 96.2“Akyinnyeɛ biara nni ho sɛ saa berɛ no mu no, ogya nsoromma ahodoɔ nyinaa bɛba; na wɔn mu bi ne wɔn a wɔfrɛ wɔn nsoromma a ɛrehwehwe ase no, na ɛwom sɛ wɔn mu baako biara nni tumi pii deɛ, nanso sɛ wɔdɔɔso pii rehwehwe ase, sɛnea odiyifoɔ no ka sɛ nhaban firi bobe so anaa borɔdɔma aba firi borɔdɔma dua so hwehwe ase no a, anka wɔbɛyɛ adeɛ a ɛyɛ nwanwa paa. Ɛnsɛ sɛ yɛhwɛ saa nneɛma yi sɛ abɛyɛ ne anwensɛm mu nsɛm a wɔama ayɛ kɛseɛ, na mmom sɛ nkɔmhyɛ a wɔaka no pefee, ne nneɛma a ɛbɛba mu ankasa.”
GSAM 96Ɔbenfo Olmstead Adanseɛ
GSAM 96.3Ɔbenfo Olmstead a ɔwɔ Yale Kɔlege, Mass., a wɔfrɛ no “Amerika wim tebea ho nimdefoɔ kɛseɛ,” kaa nsoromma a ɛrehwehwe ase wɔ Ɔberɛfɛw da a ɛtɔ so 13, 1833 no ho sɛ:—
GSAM 96.4“Nsoromma nsuo a ɛbaa 1833 no trɛw kɔɔ baabi a ɛkataa asase ani fã kɛseɛ bi so, firi Atlantic mfimfini wɔ apueeɛ kɔsi Pacific wɔ atɔeɛ; ne firi South America mpoano atifi kɔsi mmeaeɛ a wɔnkyerɛɛ wɔn hyeɛ wɔ British amannɔne ahennie mu wɔ atifi. Nsoromma a ɛretu no, ɛnyɛ sɛ wɔhunuu no nko, na mmom baabiara no, ne tebea yɛɛ pɛ.”
GSAM 96.5Saa nneɛma a ɛdaa adi yi, a ɛhyɛɛ ase bɛyɛ anadwo nnɔn dubaako wɔ Ɔberɛfɛw da a ɛtɔ so 12 no na ɛkɔɔ so kɔsii anɔpa dɔnnan bɛyɛ wɔ da a ɛtɔ so 13 no, ho no, ɔbenfo no ka sɛ:—
GSAM 96.6“Wɔn a wɔnyaa hokwan kɛseɛ sɛ wɔhunuu nsoromma a ɛretu no wɔ Ɔberɛfɛw da a ɛtɔ so 13, 1833 anɔpa no, ɛbɛyɛ sɛ wɔhunuu ɔsoro ogya adwinnadeɛ a ɛyɛ kɛseɛ sen biara a wɔahu firi wiase bɔeɛ no, anaa anyɛ saa a, ɛfiri bere a abakɔsɛm nwoma no ahyɛ mu.”
GSAM 97Wɔhunuu Nsoromma Nsuo no wɔ Europa Nso
GSAM 97.1Nwoma bi a Leonard Heinrich Kelber tintimii wɔ Stuttgart, Germany, wɔ 1835 mu no ma yɛhunu sɛ wɔsan yii saa agyiraeɛ yi adi wɔ Atlantic no fã foforɔ so, wɔ bosome korɔ no mu, nanso nna kakra akyi. Ɔka sɛ:—
GSAM 97.2“Ɔberɛfɛw da a ɛtɔ so 25, 1833 no, wɔhunuu nsoromma a ɛrehwehwe ase ho ɔyɛkyerɛ fɛfɛɛfɛ wɔ Europa asasepɔn no so,” na “wɔ Minsterburg, Silesia, nsoromma hwee ase sɛ ogya nsuo. Ogya bɔɔlo nso tɔɔ kaa wɔn ho, na ɛmaa anadwo no yɛɛ hann araa ma nnipa susuu sɛ ɛsɛ sɛ afie a ɛbɛn wɔn no redɛw.
GSAM 97.3“Saa bere korɔ no ara mu wɔ Prin, Austria, nsoromma hwee ase wɔ beaeɛ a ne trɛmu boro kwansini ahinanan ahanum. Ebinom kaa sɛ na ɛte sɛ ogya nsuo a ɛfiri ɔsoro reba. Ebinom frɛɛ no ogya nsuo. Ɛmaa apɔnkɔ no ho bɔɔ wɔn, na wɔhwee fam. Ehu nti, ɛmaa nnipa pii yaree.”
GSAM 97Bɛ no Nkyerɛaseɛ
GSAM 97.4Bere a yɛnam saa nkɔmhyɛ yi kwan so reba, na yɛafa nsɛnkyerɛnneɛ a ɛtɔ so mmiɛnsa—nsoromma a ɛrehwehwe ase—no bɔ mu akyi no, yɛn Agyenkwa no ka sɛ, “Afei sua borɔdɔma dua no ho bɛ.” Saa kasa yi nka awoɔ ntoatoasoɔ a na wɔte ase bere a yɛn Awurade kaa ɔkasa yi no ho, na mmom ɛka awoɔ ntoatoasoɔ a ɛsɛ sɛ ɛhunu sɛ saa nneɛma yi aba mu no ho—ɛnyɛ nneɛma a ɛda so reba mu, na mmom nea aba mu. Nneɛma a ɛsɛ sɛ ɛba mu sɛ nsɛnkyerɛnneɛ a ɛkyerɛ sɛ Kristo wɔ apon no ano no nka ɔsoro a ɛwoso bere a wɔbɛhunu sɛ ɔreba ankasa no ho. Saa nsɛnkyerɛnneɛ yi a ɛkyerɛ ne mmaeɛ a ɛrebɛn no ka nsɛnkyerɛnneɛ a ɛtɔ so mmiɛnsa, deɛ ɛwɔ nsoromma mu no, ho. Awurade berɛ a ɔahyɛ sɛ nnipa sua borɔdɔma dua no ho bɛ no gyina 1833 akyi. Eyi ne Awurade berɛ a wɔde bɛkanyan wiase no ama nokorɛ kɛseɛ sɛ ne mmaeɛ wɔ apon no ano, na ne mmaeɛ bɛba ansa na awoɔ ntoatoasoɔ a wɔte bɛ no bɛtwa mu. Enti yɛhunu sɛnea wɔahyɛ berɛ no agyiraeɛ wɔ saa nkɔmhyɛ yi mu, berɛ a ɛsɛ sɛ wɔde mmaeɛ kɛseɛ nkrasɛm no kɔma wiase no.
GSAM 98Nkasakyerɛ a Ɛtrɛw Wiase Nyinaa
GSAM 98.1Saa nkɔmhyɛ yi ba mu no, yɛhunu sɛ saa bere no ara wɔ 1833 mu no, na Awurade rema ne asomafoɔ anaa asɛmpakafoɔ so wɔ wiase no afanan, na firi 1833 kɔsi 1844 wɔbɔɔ Kristo mmaeɛ a ɛrebɛn no ho nteɛmu sɛ “ɛwɔ apon no ano”; na wɔkyerɛɛ borɔdɔma dua no ho bɛ no, sɛnea ɔkyerɛɛ wɔn sɛ wɔnyɛ no, na wɔde wɔn ani too saa nsɛnkyerɛnneɛ a ɛfa ne mmaeɛ ho no so. Saa nkrasɛm yi, sɛ ɛnam ɔkyerɛkyerɛfoɔ a ɔte ase so anaa nwoma a wɔatintim so no, kɔɔ asɛmpatrɛbea biara a ɛwɔ wiase no mu ne po hyɛn gyinabea biara a ɛwɔ asase so.
GSAM 98.2Rochester, N.Y. no, Voice of Truth (Nokorɛ Nne) samufoɔ no kyerɛɛ nkrasɛm no trɛmu pefee wɔ Ɔpɛpɔn, 1845, deɛ ɛdidi soɔ yi:—
GSAM 98.3“Wɔaka daa nkrasɛmpa no, sɛnea wɔaka ho asɛm wɔ Adiyisɛm 14:6, 7 no, akyerɛ ɔman, abusua, kasa ne nnipa biara; sɛ wɔde nne kɛseɛ reka sɛ, ‘Monsuro Onyankopɔn, na momma no animuonyam; ɛfiri sɛ ne atemmuo dɔnhwere no aduru: na monsom nea ɔbɔɔ ɔsoro ne asase ne po ne nsuo aniwa no.’ Biribiara nni hɔ a wɔde nokorɛ ahyɛ mu den kɛseɛ sen sɛ saa nkrasɛm yi akɔ ɔman ne kasa biara a ɛwɔ ɔsoro ase no nyinaa mu, wɔ mfeɛ kakra a atwam no mu, denam Kristo mmaeɛ a wɔsɛnkae wɔ 1843 [1843, Yudafoɔ bere—yɛn bere, 1844], anaa a ɛbɛn no, so. Ɔkasa ne nwoma tintim so na ne nnyegyeɛ akɔ asase nyinaa so, ne nsɛm no akɔ wiase awieeɛ.”
GSAM 98.4Nnipa binom a wɔnnim nokorɛ ahodoɔ no hwɛɛ Kristo mmaeɛ ho kuo no sɛ ɛyɛ adeɛ a ɛyɛ tiaa a ɛwɔ beaeɛ baako pɛ, na wɔsusuu sɛ ɛyɛ adwuma a ɛfa William Miller ne asɛmpakafoɔ ɔha kakra a wɔka ne ho wɔ United States atifi fam no ho. Wɔn a wɔte saa no bɛyɛ wɔn nwanwa sɛ wɔbɛte sɛ Kristo mmaeɛ ho kuo a ɛwɔ Amerika, a Mpanyimfoɔ Miller ne Himes dii anim wɔ mu no, yɛɛ fã ketewa bi kɛkɛ wɔ kuo kɛseɛ bi a, sɛnea yɛaka dada no, kɔɔ “asase ano nyinaa.”
GSAM 99SƐNEA KUO NO HYƐƐ ASE WƆ AMAN AHODOƆ MU
GSAM 99.1Awurade berɛ baa sɛ wɔde saa nkasakyerɛ yi nkɔ wiase, na wɔ wiase afanan bɛyɛ aduonu anaa nea ɛboro so mu, bɛyɛ bere korɔ no ara, wɔmaa nnipa so a na wɔn mu biara nnim ne yɔnko adwuma, na wɔkɔɔ sɛ wɔrebɔ saa nkrasɛm yi ho nteɛmu wɔ asase no afanan nyinaa. Wɔn a wɔkaa wɔn ho asɛm wɔ ti 4 no, wɔn a wonyaa hann faa nna 2300 no awieeɛ ho no, gye A. Campbell nko ara, wɔkanyan wɔn sɛ wɔmfa wɔn ho nkɔka ɔbɔfoɔ a ɔdi kan no nkrasɛm a ɛwɔ Adiyisɛm 14 mu no; na Onyankopɔn Honhom no na ɔde tumi maa saa adwuma yi, na ɛnyɛ sɛ wɔde hann no kɔmaa wɔn ho wɔn ho.
GSAM 99Sɛ Yɛde Toto Nsakraeɛ Kɛseɛ no Ho a
GSAM 99.2Sɛ yɛde mmara korɔ no ara a D’Aubigné de dii dwuma wɔ afeha a ɛtɔ so dunasia mu nsakraeɛ kɛseɛ no mfiaseɛ ho no di dwuma wɔ saa kuo yi ho a, ɛsɛ sɛ yɛbu no sɛ ɛyɛ Awurade nkrasɛm ne Awurade berɛ mu adeɛ. Abakɔsɛm kyerɛwfoɔ no kaa nsakraeɛ no nyinaa ho sɛ:—
GSAM 99.3“Germany amfa nokorɛ no ankɔ Switzerland, na Switzerland nso amfa no ankɔ France, na France nso amfa no ankɔ England. Saa aman yi nyinaa nyaa no firii Onyankopɔn, sɛnea wiase fã baako ntumi mfa hann nkɔ fã foforɔ; na mmom owia korɔ no ara a ɛhyerɛn no na ɛde hann no kɔ asase nyinaa so. Kristo, a ɔyɛ adekyeeɛ firi soro, a wɔama no so akyɛn nnipa nyinaa so no, na ɔyɛɛ saa berɛ a wɔreyɛ nsakraeɛ no, sɛnea na ɔyɛeɛ wɔ Kristosom mfiaseɛ no, sɛ ogya a ɛfiri Onyankopɔn a ɛmaa wiase no nkwa. Wɔ afeha a ɛtɔ so dunasia no, wɔde nkyerɛkyerɛ korɔ no ara sii hɔ prɛko pɛ wɔ aman a ɛwɔ akyirikyiri pa ara na ɛsono emu biara no afie ne asafo mu. Nea enti a ɛte saa ne sɛ Honhom korɔ no ara na ɔredi dwuma wɔ baabiara, na ɔreyi gyidie korɔ no ara adi.”
GSAM 99.4“Germany ne Switzerland nsakraeɛ no ma saa nokorɛ yi da adi. Zwingle ne Luther anni nkitaho. Akyinnyeɛ biara nni ho sɛ na nkɔnsɔnkɔnsɔn bi wɔ saa nnipa baanu yi ntam; nanso ɛsɛ sɛ yɛhwehwɛ no wɔ soro, ɛnyɛ asase so. Nea ɔfiri soro de nokorɛ maa Luther no, ɔno ara de maa Zwingle. Onyankopɔn na ɔyɛɛ wɔn ntam nkɔmmɔdie kwan. Zwingle ka sɛ, ‘Mihyɛɛ aseɛ sɛ mereka asɛmpa no wɔ adom afe 1516 mu, kyerɛ sɛ, bere a na wɔnte Luther din mpo wɔ yɛn ɔman yi mu. Ɛnyɛ Luther na mefiri ne hɔ sua Kristo nkyerɛkyerɛ, na mmom Onyankopɔn asɛm no. Sɛ Luther reka Kristo a, ɔreyɛ nea meyɛ no; ɛno ara ne no.’”6
GSAM 100.1Abakɔsɛm kyerɛwfoɔ no kaa Farel ne Lefèvre adwuma a wɔyɛɛ wɔ France no ho sɛ:—
GSAM 100.2“Enti France nsakraeɛ no anyɛ amannɔne adeɛ a wɔde baa mu. Ɛwoo wɔ France asase so; ɛfifii wɔ Paris; na ne nhini a edi kan no wɔ sukuu kɛseɛ no ankasa mu, a na ɛyɛ tumi a ɛtɔ so mmienu wɔ Roman Kristosom mu. Onyankopɔn de adwuma no nnyinasoɔ sii nnipa a wɔwɔ Picardy ne Dauphiny akoma a ɛyɛ nokorɛ mu ansa na wɔhyɛɛ ase wɔ ɔman foforɔ biara mu.
GSAM 100.3“Yɛahu sɛ Switzerland nsakraeɛ no gyina ne ho, na Germany nsakraeɛ no nso gyina ne ho. France nsakraeɛ no nso gyinaa ne ho wɔ ne berɛ mu, na ɛnyɛ saa mmienu no mu biara na ɛyɛɛ ne mfiaseɛ. Adwuma no hyɛɛ ase prɛko pɛ wɔ aman ahodoɔ yi mu, na wɔannya nkɔmmɔdie biara wɔ wɔn ntam; sɛnea ɔko mu no, asraafoɔ a wɔaka abom ayɛ dɔm no nyinaa tu kwan bere korɔ no ara, ɛwom sɛ ɔbaako nka nkyerɛ ɔbaako sɛ ɔnkɔ no deɛ, efisɛ ahyɛdeɛ korɔ no ara a ɛfiri Ɔsahene Kɛseɛ korɔ no ara hɔ na obiara te. Berɛ no duruu, nnipa no siesiee wɔn ho, na Onyankopɔn hyɛɛ n’asafo no nsakraeɛ ase wɔ aman nyinaa mu prɛko pɛ. Saa nokorɛ ahodoɔ yi ma ɛda adi sɛ afeha a ɛtɔ so dunasia mu nsakraeɛ kɛseɛ no yɛ Onyankopɔn adwuma.”7
GSAM 100.4England nsakraeɛ a ɛbaa wɔ Thos. Bilney, Fryth, Tyndale ne afoforɔ ase no ho no, D’Aubigné san ka sɛ:—
GSAM 100.5“Enti England nsakraeɛ no hyɛɛ aseɛ a Luther ne Zwingle nka ho, na ɛgyinaa Onyankopɔn nko ara so. Saa Kristosom aman yi nyinaa mu no, Onyankopɔn asɛm no yɛɛ adwuma prɛko pɛ. Nsakraeɛ no mfiaseɛ wɔ Oxford, Cambridge ne London no yɛ Erasmus Apam Foforɔ a ɔtintimii wɔ Hela kasa mu no. [Tyndale ne Thomas Bilney gyaw Cambridge wɔ 1519 mu.] Da bi baeɛ a England de saa mfiaseɛ a ɛkorɔn yi hoahoa ne ho.”8
GSAM 101.1Mmaeɛ ho nkasakyerɛ no sɔree wɔ ɔkwan a ɛte sɛ nea yɛaka ho asɛm wɔ nsakraeɛ no mu no ara so. Wɔ wiase afanan a ɛboro mprɛnan sen saa no mu no, wɔkanyan nnipa prɛko pɛ, na na wɔnni nimdeɛ wɔ wɔn ho wɔn ho adwuma ho, na wɔnni nkɔmmɔdie wɔ wɔn adwene ho; na wɔhyɛɛ aseɛ kaa Kyerɛwsɛm mu nokorɛ korɔ no ara, ɛnyɛ asase so aman nnan nko ara, na mmom wɔkaa kyerɛɛ wiase a wɔanya nkɔsoɔ nyinaa.
GSAM 101Joseph Wolff Adwuma
GSAM 101.2Ɛbɛyɛ papa sɛ yɛbɛtwe adwene asi nsɛm a ɛfa Kristo mmaeɛ ho nkrasɛm no trɛw mu no so wɔ ha seesei:
GSAM 101.3“Wɔ afe 1831 mu no, wɔsomaa Joseph Wolff, D.D., sɛ asɛmpatrɛni fii Great Britain kɔyɛɛ adwuma wɔ Palestina Yudafoɔ mu. Sɛnea ne nhoma ahoroɔ kyerɛ, kosii afe 1845 no, ɔkaa Awurade mmaeɛ a ɛrebɛn no ho asɛm wɔ Palestina, Egypt, Po Kɔkɔɔ no mpoano, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, Ottoman Ahemman no nyinaa mu, Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, Holland, Scotland, Ireland, Constantinople, Jerusalem, St. Helena, ne Mediterranea Po no so ahyɛn mu, ne New York Kuropɔn mu, kyerɛɛ nyamesom akuo ahodoɔ nyinaa. Ɔka sɛ ɔkaa asɛm wɔ Yudafoɔ, Turkfoɔ, Mohammedfoɔ, Parsees, Hindoofoɔ, Chaldeafoɔ, Yesedes, Syriafoɔ, Sabeafoɔ mu, ne pashas, sheiks, shahs, Organtsh ne Bokhara ahemfo, Greece hemmaa, ne nea ɛkeka ho.”9
GSAM 101.4Wɔ Yemen, beaeɛ a Hobab, Mose yere papa, asefoɔ te no, Joseph Wolff huu nwoma bi a ɔkaa ho asɛm sɛ: “Saa beaeɛ yi Arabfoɔ wɔ nwoma bi a wɔfrɛ no ‘Seera,’ na ɛfa ‘Kristo Mmaeɛ a Ɛtɔ so Mmienu ne N’ahenni wɔ Animuonyam mu!’ ho.”10
GSAM 102.1Wɔ Yemen no, ɔne Rekabfoɔ no tenaa nna nsia. Ɔka wɔn ho sɛ: “Wɔnnom nsa biara, wɔnnyɛ bobe turo, wɔnnua aba, wɔtena ntomadan mu, na wɔkae Jonadab Rekab ba no nsɛm no. Na Israelfoɔ, Dan abusuakuo mufoɔ, bi wɔ wɔn mu; wɔte Terim ho wɔ Hatramawt, na wɔne Rekab mma no nyinaa hwɛ kwan sɛ Mesia no bɛba ntɛm wɔ soro omununkum mu.”
GSAM 102.2Yɛhunu wɔ nea yɛaka yi mu sɛ, saa mfeɛ dunan no mu no, Wolff ankasa aka Kristo mmaeɛ a abɛn no ho asɛmpa no wɔ aman ahodoɔ boro aduonu mu. Saa berɛ korɔ no ara mu na wɔkaa saa nkyerɛkyerɛ yi ho asɛm pii wɔ Germany, titire anafoɔ fam, Moraviafoɔ mu.
GSAM 102Nkrasɛm no wɔ Germany ne Russia
GSAM 102.3Engiresi kyerɛwfoɔ bi a wɔfrɛ no Mourant Brock ka kyerɛ yɛn sɛ, “Wɔ Württemberg no na Kristofoɔ kurow bi wɔ hɔ a nnipa ɔhaha na ɛwɔ mu, a wɔhwɛɛ Kristo mmaeɛ a ɛrebɛn no kwan.” Hengstenberg na ɔkaa saa nkyerɛkyerɛ no wɔ Germany mmeaeɛ foforɔ, na saa berɛ no na wɔka sɛ ɔyɛ saa ɔman no Nyame ho nimdeɛ ho ɔbenfoɔ a ɔwɔ akyɛdeɛ sen biara.
GSAM 102.4Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ no mu, wɔ Ɔpɛnimma 13, 1892, mu no, Ɔsɔfoɔ L. R. Conradi a ɔfiri Germany ka sɛ:
GSAM 102.5“Bengel, wɔ Germany, sɔɔ ɔdɔ a wɔwɔ ma yɛn Awurade mmaeɛ no ano wɔ akoma pii mu, na ɛmaa mpempem fii aseɛ suaa nkɔmhyɛ asɛm no sɛnea wɔannyɛ da. ... Hann no hyerɛn wɔ Germany, na wɔkyekyɛɛ nwoma ahodoɔ a ɛkyerɛ sɛnea nna 2300 no ba mu. Nyamesom mu nyaneɛ bi siiɛ, titire wɔ Württemberg, na bere a ɔtaa siiɛ no, mmusua ɔhaha kɔɔ Russia Anafoɔ fam, na wɔtrɛw saa asɛm no mu kɔɔ wɔn manfoɔ a na wɔakɔtena hɔ mfeɛ pii no mu. Bere a asɔfoɔ no too wɔn asɔredan apon mu no, ɛkame ayɛ sɛ wɔn nyinaa yɛɛ wɔn ‘stunden’ anaa ‘dɔnhwere’ nhyiamu wɔ ankorankorɛ afie mu, na nnipa ɔhaha sakraeɛ. Saa berɛ no ara mu na wɔkaa Homeda ho asɛm wɔ wɔn mu, nanso obiara antumi anfi aseɛ, enti wɔmaa ɛyɛɛ komm. Russia ɔkuafoɔ bi sakraeɛ wɔ ‘stunden’ no mu, na afei ɔhyɛɛ aseɛ yɛɛ saa adwuma no wɔ Russiafoɔ mu. Ewieeɛ no, ɛde Stundist kuo kɛseɛ a ɛwɔ yɛn berɛ yi mu baeɛ; ne nkɛntɛnsoɔ trɛw kɔpem Siberia ne Trans-Caucassus mmeaeɛ a ɛwɔ akyirikyiri paa no.”
GSAM 103.1Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ no mu, wɔ Kitawonsa 31, 1891, no, wɔkaa asɛm bi fii Ɔsɔfoɔ Conradi hɔ faa Onua Schäche a ɔfiri Australia ho. Saa berɛ a ɔreka ho asɛm no, na Schäche te Silesia, na ɔyɛɛ adwuma bere bi wɔ Germanni ɔsɔfoɔ ne ɔsɛmpakafoɔ a wagye din Father Gosner fie asɛmpatrɛ adwuma no mu. Ɔde nea ɛdidi soɔ yi a ɔtee fii Onua Schäche hɔ faa Kelber nwoma no ho maeɛ:
GSAM 103.2“Afe 1836 akyi, anaa bere a Bengel akontaabu no baa awieeɛ no, wɔde amanneɛbɔ bi too Schweidnitz mantam nwoma mu fii Mr. Sommerfeldt nwoma-dwumadan no hɔ, faa nwoma bi a L. Henry Kelber kyerɛwee, a ɛfa anigyeɛ ne nsɛm akɛseɛ a na ɛrebɛba wɔ mfeɛ 1843 ne 1844 mu ho. Menkaeɛ nwoma no din pɔtee. Yɛnyaa saa nwoma no, na yɛne nnipa pii a wɔn ani gye asɛm no ho no kenkan wɔ ɛho apon ato mu, wɔ afe 1839–40 mu. Nwoma no de Daniel, Adiyisɛm, ne Mateo 24 kyerɛeɛ sɛ awieeɛ no abɛn, na na ɛwɔ akontaabu pono bi nso a ɛkyerɛ sɛnea wɔnyaa saa da no.”
GSAM 103Nkrasɛm no wɔ Great Britain
GSAM 103.3Wɔ Engiresi nwoma bi a wɔato din Mfirihyia Apem no mu no, wɔka sɛ “Engiresi Asafo no mu asɔfoɔ ahanson na wɔretwe nteɛmu sɛ Gyefoɔ no reba.” Saa berɛ no asɔfoɔ a wɔwɔ akyɛdeɛ paa no mu bi na wɔkaa Kristo mmaeɛ nkyerɛkyerɛ no wɔ England wɔ mfeɛ 1840 kosi 1844 mu. Wɔn mu bi ne Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [ne nwoma Hwɛ Yerusalem, kratafa 114, mu no ɔde Mateo 24 ho abɛbusɛm no fa saa awoɔntoatoasoɔ yi ho], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ne afoforɔ.
GSAM 104Nkrasɛm no wɔ Holland
GSAM 104.1Hentzepeter, a wɔka sɛ saa berɛ no na ɔyɛ ɔsɔfoɔ a ɔwɔ akyɛdeɛ sen biara wɔ ɔman no mu, na ɔkaa Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu ho nkyerɛkyerɛ wɔ Holland. Ɔyɛɛ Ahemfie Tete Nneɛma Akoraeɛ a ɛwɔ The Hague no hwɛfoɔ, sɛnea ɔhene no yii no too hɔ. Ɔkaa ne ho asɛm wɔ krataa bi a ɔkyerɛw kɔmaa Ɔdasum Nteɛmu no samufoɔ wɔ Ayɛwohomumɔ 1844 mu sɛ, daeɛ bi a ɛkaa ne koma denneennen na ɛno na ɛmaa ɔdii kan de n'adwene sii asɛm yi so. Ɔhwehwɛɛ Kyerɛwsɛm no mu faa asɛm yi ho, na wɔ afe 1830 mu no ɔtintim nwomawa bi a ɛkyerɛɛ nkyerɛkyerɛ no. Wɔ afe 1841 mu no ɔtintim nwomawa foforɔ faa wiase awieeɛ ho. Krataa no ara mu no ɔka sɛ, asɛm a edi kan a ɔtee faa William Miller ne afoforɔ a na wɔreka Kristo mmaeɛ a ɛrebɛn no ho asɛm pefee no, ɔtee wɔ afe 1842 mu bere a ɔne ɔbarima bi a ɔfiri America baa Holland no kasaeɛ.
GSAM 104Nkrasɛm no wɔ Tartary
GSAM 104.2Wɔ afe 1821 mu no, na wɔagye Awurade mmaeɛ ho nkyerɛkyerɛ no adi na wɔrekyerɛkyerɛ wɔ Tartary. Saa berɛ no, wɔsomaa Irish asɛmpatrɛni bi kɔɔ ɔman no mu, na Tartar sɔfoɔ bi bisaa no sɛ, “Bere bɛn na Kristo bɛba ne mprenu so?” Ɔbuaa sɛ ɔnnim ho hwee koraa, na sɔfoɔ no ho yɛɛ no nwanwa sɛ asɛmpatrɛni a waba sɛ ɔrebɛkyerɛ wɔn Bible nkyerɛkyerɛ no bua saa. Ɔkae sɛ ɔsusuu sɛ “obiara a ɔwɔ Bible no bɛtumi ahunu saa.” Afei sɔfoɔ no kyerɛɛ n’adwene, kae sɛ ɔsusuu sɛ Kristo bɛba bɛyɛ afe 1844. Wɔnyaa saa nokwasɛm yi wɔ Irish Nsɛmma Nhoma, 1821, mu.
GSAM 104Nkrasɛm no wɔ America, India, ne Europa asasepɔn no so
GSAM 104.3Wɔ Kristo Mmaeɛ Ho Nwomawa, Nkyekyɛmu 2, kratafa 135, afe 1844, mu no, Mourant Brock a ɔfiri England ka sɛ:
GSAM 105.1“Ɛnyɛ Great Britain nko ara na nnipa retwɛn Gyefoɔ no mmaeɛ a ɛrebɛn no na wɔretwe kɔkɔbɔ nteɛmu, na mmom America, India, ne Europa asasepɔn no so nso. Wɔ America no, asɛm no asɔfoɔ bɛyɛ ahasa na wɔreka ‘ahennie yi ho asɛmpa yi’; na ɔman yi mu no, Engiresi Asafo no mu asɔfoɔ bɛyɛ ahanson na wɔretwe nteɛmu korɔ no ara.”
GSAM 105Wɔde Kɔɔ Po-hyɛnbea Biara a Ɛwɔ Asase So
GSAM 105.2E. R. Pinney a ɔfiri Seneca Falls, N.Y., Baptist ɔsɔfoɔ a ɔwɔ ahofama a ɔde ne nkwa nyinaa maa Kristo mmaeɛ nkyerɛkyerɛ no dawurubɔ, kaa wɔ ne Mateo 24 Nkyerɛaseɛ, kratafa 8, 9, mu sɛ:
GSAM 105.3“Wɔ afe 1842 mu mpo no, na wɔasoma Kristo mmaeɛ ho nwoma akɔ asɛmpatrɛ gyinabea biara a ɛwɔ Europa, Asia, Africa, ne America, Rocky Mmepɔ no afanu nyinaa. ... Yɛn ahyɛn so ahwɛfoɔ ne hyɛn mu adwumayɛfoɔ ka kyerɛ yɛn sɛ, wɔnkɔ po-hyɛnbea biara a wɔnhu sɛ saa nkrasɛm yi adi wɔn anim, na wɔtaa bisa wɔn nsɛm faa ho.”
GSAM 105Nnipa Mpem Mmiɛnsa a Wɔretwe Nkrasɛm no
GSAM 105.4Ɔsɔfoɔ G. W. Mitchel a ɔfiri Zanesville, Ohio, ɔsɔfoɔ foforɔ a ɔno ankasa kaa nkyerɛkyerɛ no, ka kyerɛɛ kyerɛwfoɔ no wɔ nkɔmmɔ bi a wɔkɔɔ so wɔ Newark, Ohio, Ɔsannaa 8, 1894, sɛ Ɔsɔfoɔ William Miller ka kyerɛɛ no wɔ nkɔmmɔ bi a wɔyɛɛ wɔ McConnellsville, Ohio, wɔ Ɛbɔ 1844 mu sɛ, na ɔwɔ “asɔfoɔ mpem mmiɛnsa a wɔn din ne wɔn tenabea wɔ wiase mmeaeɛ ahodoɔ mu, a wɔreka sɛ, ‘Suro Onyankopɔn, na ma no animuonyam; na ne atemmuo dɔn no aba,’ na wɔn mu dodow no ara wɔ North America ne Great Britain.”
GSAM 105.5William Miller, bere a ɔreka “nteɛmu” yi trɛw a ɛtrɛw no ho asɛm no, ɔkae sɛ:
GSAM 105.6“Wiase ahinanan biara mu no, wɔn mu baako anaa baanu aka asɛm no, na wɔn nyinaa hyia wɔ berɛ no ho—Wolff a ɔwɔ Asia; Irving a na ɔwɔ England kan no; Mason a ɔwɔ Scotland; Davis a ɔwɔ South Carolina; ne nnipa pii wɔ ha, wɔreka anaa wɔaka nteɛmu no.”11
GSAM 106Hutchinson Elijah Nne no a Wɔde Kɔɔ Baabiara
GSAM 106.1Wɔ afe 1837 mu no, wɔsomaa Ɔsɔfoɔ R. Hutchinson fii England sɛ Wesley asɛmpatrɛni kɔɔ Canada. Ewieeɛ no ɔtenaa Montreal. Ná ɔne amannɔne aman mufoɔ pii wɔ nkitahodie. Wɔ mfeɛ 1843 ne 1844 mu no, ɔtintim nwoma bi a wɔfrɛ no Elijah Nne, na ɛmu no ɔkaa Kristo mmaeɛ nkyerɛkyerɛ no ho asɛm. Esiane sɛ na ɔwɔ ahyɛn a ɛkɔ amannɔne no ho kwan na wɔmaa no kwan sɛ ɔde ne nsɛmma nwoma no akuo akɛseɛ bɛsoma a ɔrentua krataa soma ka biara, enti ɔsomaeɛ no kɔɔ wiase afanan nyinaa pii. Ɔkaa n’ankasa adwuma no ho sɛ, ɔde maeɛ kwa kɔɔ Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, ne British ahennie ne n’apamtena nyinaa mu.
GSAM 106Wɔ Sandwich Nsupɔ no so
GSAM 106.2Ahinime 12, 1843, Ɔdasum Nteɛmu no mu no, na krataa bi wɔ hɔ a na ɛfiri Awuraa O. S. Burnham a ɔwɔ Kaloa, Kaui Supɔ, Sandwich Nsupɔ no so. Ɔne ne kunu yɛɛ sukuu akyerɛkyerɛfoɔ wɔ saa beaeɛ hɔ. Wɔgyee Kristo mmaeɛ nkyerɛkyerɛ no diiɛ, na wɔreka ho asɛm wɔ hɔ, na agyidifoɔ kuw bi ne wɔn resom wɔ nsupɔ no so.
GSAM 106Nkrasɛm no ne Yohane Osuboni deɛ Sɛnea Ɛte
GSAM 106.3Enti yɛhunu sɛ wɔkaa Kristo mmaeɛ nkyerɛkyerɛ no kɔɔ akyiri ara sɛnea ɛbɛyɛ a Kyerɛwsɛm nkɔmhyɛ ahoroɔ a ɛfa ho no bɛba mu.
GSAM 106.4Nkrasɛm a na ɛsɛ sɛ ɛbɔ Kristo mmaeɛ a edi kan no dawuro no, odiyifoɔ Yesaia kaa no wɔ nsɛm yi mu sɛ: “Nea ɔteɛm wɔ sare so no nne ni: Monsiesie Awurade kwan, momma yɛn Nyankopɔn akwantuo kwan no ntene wɔ sare so. Bɔnhwa biara bɛma ne ho so, na bepɔ ne kokoɔ biara bɛkɔ fam; nea akyea bɛyɛ tee, na mmeaeɛ a ɛyɛ den bɛyɛ tamaa; na Awurade animuonyam bɛda adi, na nnipa nyinaa bɛhunu no bom, efisɛ Awurade ano na aka.”12 Saa nkɔmhyɛ yi baa mu wɔ “Yohane Osuboni a ɔkaa asɛm wɔ Yudea sare so sɛ, Monsakra mo adwene: na ɔsoro ahennie no abɛn” no adwuma mu.13
GSAM 107.1Saa ɔbarima yi nkutoo, wɔ asram nsia a ɔyɛɛ adwuma wɔ Yudea ɔman baako mu no, maa nkɔmhyɛ nwonwa yi baa mu. Bere a saa nkɔmhyɛ yi de Yohane adwuma no too berɛ ne beaeɛ pɔtee mu no, ɛnte saa wɔ nkɔmhyɛ ahoroɔ a ɛfa Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu no dawurubɔ ho no, efisɛ na ɛsɛ sɛ wɔde “nteɛmu kɛseɛ” ka ho, na ɛtrɛw wiase nyinaa.
GSAM 107.2Enti, wɔ nokwasɛm ahoroɔ a yɛde adi kan yi hann mu no, yɛhunu sɛ nkɔmhyɛ a ɛfa Kristo mmaeɛ ho nkrasɛm no baa mu pɛpɛɛpɛ. Onyankopɔn berɛ duu sɛ wɔbɛkyerɛ borɔdɔma dua ho abɛbusɛm no, wɔde ɔbɔfoɔ a ɔdi kan no nkrasɛm no kaa no kan, na ɔmaa n’asomafoɔ sɔreɛ sɛ wɔmfa nteɛmu no nkɔ aman, nnipa, ne kasa ahodoɔ nyinaa mu.
Notes
- Mateo 24:32-35. ↩
- Romafoɔ 10:14, 15. ↩
- Mateo 24:29, 30. ↩
- Mateo 24:29. ↩
- Marko 13:24. ↩
- Nsakraeɛ no Abakɔsɛm, Nwoma 8, ti 1, nkyekyɛmu 2, 3. ↩
- Deɛ wɔaka wɔ hɔ no, Nwoma 12, ti 3, nkyekyɛmu 10. ↩
- Deɛ wɔaka wɔ hɔ no, Nwoma 18, ti 2, nkyekyɛmu 12. ↩
- Asafo no Nne, kr. 343. ↩
- Wolff Asɛmpatrɛ Adwuma a Ɔyɛɛ wɔ Bokhara. ↩
- William Miller Nkyerɛkyerɛ, kr. 238, 1843. ↩
- Yesaia 40:3-5. ↩
- Mateo 3:1, 2. ↩