Ti 6 — Nkrasɛm no ne Asomafoɔ no
GSAM 108.1“Kyerɛw anisoadehunu no, na fa no si pon so pefee, na nea ɔkenkan no atumi atu mmirika. Na anisoadehunu no da so wɔ berɛ a wɔahyɛ ato hɔ mu, nanso awieeɛ no mu ɛbɛkasa, na ɛrenni atoro: sɛ ɛtwɛn a, twɛn no; ɛfiri sɛ ɛbɛba ampa, ɛrenkyɛ.”1
GSAM 108.2“Na mihuu ɔbɔfoɔ foforɔ sɛ ɔretu fa soro mfimfini, na ɔwɔ asɛmpa a ɛwɔ hɔ daa sɛ ɔde bɛkɔ akɔka akyerɛ wɔn a wɔte asase so, ne ɔman ne ɔman biara, ne abusua ne kasa ne nnipa biara, na ɔde nne kɛseɛ reka sɛ, suro Onyankopɔn na ma no animuonyam; ɛfiri sɛ ne atemmuo dɔnhwereɛ no aduru; na som nea ɔyɛɛ soro ne asase ne ɛpo ne nsuo aniwa no.”2
GSAM 108.3Wɔn a wɔkaa Kristo mmaeɛ ho dawuro no kyerɛɛ sɛ saa “anisoadehunu” yi ne ne “berɛ a wɔahyɛ ato hɔ” a odiyifoɔ Habakuk kaa ho asɛm no, na ɛka Daniel ne Adiyisɛm odiyifoɔ no nkɔmhyɛ anisoadehunu ahodoɔ ho. Wɔkyerɛɛ eyinom mu pefee wɔ wɔn nkɔmhyɛ ho mfonin krataa so araa ma sɛ obi kenkan nkyerɛaseɛ no a, na ɔbɛtumi “atu mmirika” ampa na ɔde nsɛm no akɔma afoforɔ.
GSAM 108Nkrasɛm Pɔtee Bi
GSAM 108.4Akwanhwɛfoɔ no dawurobɔ no nyɛ asɛm a Paulo kaa wɔ Felix anim kɛkɛ sɛ, “Trenee, ahosodiɛ, ne atemmuo a ɛreba”; na saa ara nso na ɛnyɛ asɛm a Martin Luther kaeɛ bere a ɔwiee Bible nkyerɛaseɛ no, bere a wɔkaa sɛ, ankyɛ na ɔrewu no, ɔkaa sɛ, “Mewɔ awerɛhyɛmu sɛ atemmuo no nni akyirikyiri; ampa, Awurade ankasa renkyɛ nsen mfeɛ ahaasa bio ansa na waba.” Saa ara nso na ɛnyɛ asɛm a John Wesley kaeɛ sɛ ɔdwenee sɛ ebia mfeɛ apem no bɛhyɛ aseɛ bɛyɛ mfeɛ ɔha mu. Akwanhwɛfoɔ no kaa sɛ wɔde nkrasɛm a wɔde yɛɛ ho sɛnkyerɛnneɛ wɔ Adiyisɛm 14:6, 7 no rema, “Ne atemmuo dɔnhwereɛ no aduru,” ne Adiyisɛm 10:6 nteɛmu sɛ, “Berɛ biara nni hɔ bio.” Saa nkɔmhyɛ yi antumi anyɛ adwuma wɔ dawurobɔ a ɛka sɛ asɛm bi “reba,” sɛ ɛbɛba “mfeɛ ahaasa mu,” anaa “mfeɛ ɔha mu,” na mmom wɔ berɛ pɔtee mu sɛ “adu.” Nkrasɛm a ɛte saa pɛpɛɛpɛ, na ɛwɔ pɔtee a nkɔmhyɛ ahodoɔ a yɛaka ho asɛm no hwehwɛ no, na Akwanhwɛfoɔ no de kɔɔ wiase nyinaa.
GSAM 109Atemmuo wɔ Kristo Mmaeɛ Mu
GSAM 109.1Bere a wɔdii kan kaa saa nkrasɛm yi no, Kristofoɔ asafo ahodoɔ nyinaa gye dii sɛ atemmuo no bɛba Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu no mu. Enti nnipa a wɔwɔ saa tebea no mu, na wɔreka sɛ atemmuo dɔnhwereɛ no aduru, na wɔkura saa adwene no, na ɛsɛ sɛ wɔka Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu no ho asɛm. Nokorɛ ne sɛ, adeɛ a ɛmaa nkrasɛm no yɛɛ den, na ɛkanyan nnipa no kɛseɛ, ne berɛ pɔtee a wɔkaeɛ no. Kan no wɔkaa sɛ wiase no awieeɛ bɛba bere bi wɔ “Yudafoɔ afe” 1843 mu, na saa berɛ yi wɔde bɛto March 21, 1843 ne March 21, 1844 ntam. Bere a saa berɛ yi twaam no, yɛkenkan wɔ Ɔdasum Nteɛmu a ɛbaeɛ wɔ afe 1844 mu sɛ wɔahyɛ da pɔtee a nkɔmhyɛ berɛ no bɛba awieeɛ. Na ɛyɛ Yudafoɔ bosome a ɛtɔ so nson no da a ɛtɔ so du, a ɛne Oct. 22, 1844 hyia.
GSAM 109Nna 2300 no Akontaabu
GSAM 109.2Berɛ no fapem—1843—ne nna mpem mmienu ne ahaasa a ɛyɛ nna 2300 a ɛwɔ Daniel 8 mu no. Wɔkaeɛ sɛ, esiane sɛ saa “nna” yi ne nkɔmhyɛ ahodoɔ a wɔpaw mmoa de gyina hɔ ma ahenni ahodoɔ no wɔ abusuabɔ nti, ɛsɛ sɛ wɔde “nna” di dwuma wɔ sɛnkyerɛnne kwan so de gyina hɔ ma mfeɛ, sɛnea Awurade kyerɛɛ sɛnkyerɛnne berɛ aseɛ wɔ Numeri 14:34 ne Hesekiel 4:5, 6 mu no; sɛ adapɛn aduɔson—nna 490—a ɛwɔ Daniel 9 mu no bɛyɛ nna 2300 no fã a ɛdi kan, na berɛ abien no nyinaa fii aseɛ prɛko. Adeɛ a wɔde maa Daniel 9 mu, a ɛhyɛɛ adapɛn aduɔson no mfiaseɛ agyiraeɛ no, ne “ahyɛdeɛ a ɛbɛma wɔasan asi Yerusalem na wɔakyekye no no a ɛfirii adi.” Saa ahyɛdeɛ no firii Artaxerxes Longimanus ahenni afe a ɛtɔ so nson mu, wɔ 457 B.C., sɛnea wɔakyerɛ wɔ Esra 7.
GSAM 110.1Nea ɛdaa no adi sɛ saa na ɛyɛ da pɔtee a adapɛn aduɔson no fii aseɛ ne sɛ, adapɛn aduosia nkron (69)—mfeɛ 483—firi 457 B.C., anaa A.D. 27 mu no, Yohane bɔɔ Kristo asu na ɔhyɛɛ ne som adwuma aseɛ, kaa sɛ, “Berɛ no aduru,”3 ne nea ɛkeka ho. Kristo som adwuma no mfiaseɛ, A.D. 27, ne ne asɛndua so wuo a ɛbaeɛ mfeɛ mmiɛnsa ne fã akyi, “wɔ dapɛn a ɛtɔ so 70 no mfinimfini,” ne adwuma soronko a wɔyɛɛ wɔ Yudafoɔ mu no awieeɛ, A.D. 34, ne Saul a ɔyɛ amanaman no somafoɔ no nsakraeɛ a ɛyɛɛ ntɛm no dii adanseɛ sɛ adapɛn aduɔson no baa awieeɛ saa da no, enti wɔhyɛɛ aseɛ wɔ B.C. 457. Wɔyɛɛ akontaabu no sɛɛ: Firi 2300 mu yi 457, na 1843 na ɛka. Na esiane sɛ mfeɛ 457 no baa ansa na Kristo reba nti, wɔde yɛn kɔɔ nna 2300 no awieeɛ wɔ 1843 awieeɛ.
GSAM 110Atamfoɔ no Adanseɛ
GSAM 110.2Wɔaka nokorɛ sɛ “nea nokorɛ no atamfoɔ gye tom de boa nokorɛ no na ɛyɛ adanseɛ a ɛkorɔn sen biara.” Kristo mmaeɛ ho nkrasɛm no atamfoɔ no mu biara anka da sɛ Awurade nkurɔfoɔ no nhwehwɛmu atemmuo no yɛ adeɛ a ɛbɛba ansa na Kristo aba; mmom wɔdwenee saa asɛm yi ho wɔ kwan a ɛne Akwanhwɛfoɔ no adwene hyia. Sɛ yɛde adanseɛ ma saa asɛm yi a, yɛbɛfa atamfoɔ akɛseɛ baanu bi nsɛm aka.
GSAM 110.3Mr. N. Colver, bere a ɔreka asɛm wɔ Marlboro Street Asɔre, Boston, wɔ 1842 mu de sɔre tiaa Akwanhwɛfoɔ no, ɔkaa sɛ:—
GSAM 111.1“Sɛ saa nna yi yɛ mfeɛ a, wiase no bɛba awieeɛ wɔ 1843 mu; sukuu abɔfra biara bɛtumi ahu; ɛfiri sɛ sɛ nna 490 no baa awieeɛ Kristo wu mu a, nna 2300 no nso bɛba awieeɛ wɔ 1843 mu; na ɛsɛ sɛ wiase no ba awieeɛ, gye sɛ wɔtumi kyerɛ sɛ adeɛ foforɔ bi na ɛsɛ sɛ ɛba, na menhu sɛnea wɔbɛyɛ saa.”
GSAM 111.2Ɔbenfo Stuart kaa wɔ berɛ koro no ara sɛ:
GSAM 111.2“Ɛyɛ nokwasɛm a ɛyɛ nwanwa sɛ nkyerɛasefoɔ bebree wɔ England ne Amerika aman mu no, mfeɛ pii ni, na wɔtaa te nna a wɔahyɛ no Daniel ne Adiyisɛm mu no ase sɛ mfeɛ ho mfonin, anaa sɛnkyerɛnneɛ. Mahu sɛ ɛyɛ den sɛ mɛhwehwɛ baabi a saa amanneɛ a ɛtrɛw yi—metumi aka sɛ ɛkame ayɛ wiase nyinaa amanneɛ no—firi baeɛ.”
GSAM 111Ɔbenfo Bush Adanseɛ
GSAM 111.3Ɔbenfo Bush kaa sɛ: “Obiara a ɔto Mr. Miller hyɛ nʼberɛ ho no, ɔto no hyɛ ne beaeɛ a ɛyɛ den sen biara. Ne berɛ no yɛ nokorɛ; nanso adeɛ a ɛsɛ sɛ ɛba no mu na wadi mfomsoɔ.” Bush gye dii sɛ wiase nyinaa bɛsakra ansa na Kristo aba. Nʼadwene ne sɛ mfeɛ apem no bɛhyɛ aseɛ wɔ 1844 mu.
GSAM 111.4Akwanhwɛfoɔ gyidie no asɔfoɔ no kyerɛɛ wɔ wɔn baguam asɛnka mu sɛ wiase abakɔsɛm daa sɛ aman ahodoɔ no wɔ tebea pɔtee a Daniel 2 mu ohoni no yɛ ho sɛnkyerɛnneɛ no mu, bere a ɔbo no bɛbɔ ohoni no nan, na soro Nyankopɔn de nʼahenni asi hɔ; ne Daniel ti 7 mu, bere a “ahenni ne tumi ne ahenni no kɛseyɛ a ɛwɔ soro nyinaa aseɛ no, wɔde bɛma Ɔsorosoro no Kronkronfoɔ.” Wɔsan kaa sɛ nsɛnkyerɛnneɛ—abɔdeɛ mu, amanyɔsɛm mu, ne abrabɔ mu—no yɛ nea Kyerɛwsɛm no kaa siei sɛ wɔbɛhu bere a Awurade rebɛba no.
GSAM 111Anwanwadeɛ wɔ Soro
GSAM 111.5Awurade nam odiyifoɔ Yoel so ka sɛ: “Mɛyɛ anwanwadeɛ wɔ soro ne asase so, mogya ne ogya ne wisie dum. Wɔbɛdane owia ayɛ esum, na ɔsram ayɛ mogya, ansa na Awurade da kɛseɛ ne hu no aba.”4 Akwanhwɛfoɔ no gye dii na wɔkyerɛɛ sɛ mfeɛ ɔhaha a atwam no mu soro hann a ɛte sɛ ogya (nea wɔtaa frɛ no atifi soro hann) no ne “ogya ne wisie dum” a ɛhyɛ odiyifoɔ no nsɛm mu no; na sɛnea wɔnyaa abakɔsɛm mu nsɛm a ɛyɛ papa sen biara (yɛde Edinburg Nkyerɛkyerɛmu Nwoma no yɛ adanseɛ) no, na wɔntaa nhu no ansa na saa berɛ yi reba.
GSAM 112.1Enti, bere a Awurade mmaeɛ a ɛrebɛn ho nkrasɛm no rekɔ asase no ano akyirikyiri no, nsɛnkyerɛnneɛ sisii wɔ soro a ɛmaa nokorɛ no yɛɛ den, na ɛmaa nnipa no adwene sii so.
GSAM 112.2Wɔ Jan. 25, 1837 no, soro hann a ɛte sɛ ogya no hyerɛnɛɛ fɛfɛɛfɛ wɔ ɔkwan a ɛyɛ nwanwa so, na ɛte sɛ nea ɛde nnipa bebree adwene kɔɔ odiyifoɔ Yoel nkɔmhyɛ a ɛfa nea ɛsɛ sɛ ɛba ansa na Awurade da kɛseɛ no aba no so. Saa adeyɛ no ho nkyerɛkyerɛmu a edi hɔ no firi New York Aguadi Dawurubɔfoɔ a ɛbaeɛ wɔ Oct. 22, 1839 mu. Ɛne sɛnea ɔtwerɛfoɔ no ankasa huu adeyɛ no wɔ Victor, Ontario County, N.Y. no hyia pɛpɛɛpɛ.
GSAM 112Soro Hann a Ɛte sɛ Ogya wɔ 1837
GSAM 112.3“Jan. 25, 1837 anadwo no, na wɔhunu saa nsɛnkyerɛnneɛ yi ara [ɛkyerɛ atifi soro hann no] wɔ ɔman no afanan, sɛnea yɛn akenkanfoɔ bɛkaeɛ no. Baabi a sukyerɛmma kata asase no so no, na anisoadehunu no yɛ kɛseɛ na ɛyɛ ‘hu’ wɔ ɔkwan a ɛso bi nni. Baabi bi a ɛbɛn bepɔ no, nnipa a wɔhwɛɛ adeyɛ no kaa kyerɛɛ yɛn sɛ ɛte sɛ ‘ogya asorɔkye a ɛresian bepɔ no,’ na sɛnea wɔtee no, sukyerɛmma a ɛkata asase no so no yɛɛ sɛ ogya a wɔde mogya afrafra mu, bere a ɛsoro (sɛ ɔsomafoɔ no ka no) ‘soro a ogya redɛw’ no yɛɛ sɛ awieeɛ da no ho nkɔmhyɛ no araa ma nnipa bebree ho dwiri wɔn; mmofra a wohuu no suroo na wɔbisaa sɛ atemmuo no reba anaa; na mmoa no mpo wosoweeɛ wɔ ahopopoɔ a ɛda adi kɛseɛ mu.”
GSAM 113.1Ɛnyɛ Amerika nkutoo na wɔdaa odiyifoɔ Yoel nsɛnkyerɛnneɛ yi adi, na mmom bere a Awurade mmaeɛ ho nkyerɛkyerɛ no regye din wɔ Great Britain no, wɔsan de saa nsɛnkyerɛnneɛ no sisii wɔ saa ɔman no soro. New York Aguadi Dawurubɔfoɔ a ɛbaeɛ Oct. 22, 1839 no fa nea ɛdidi so yi firi London atesɛm nkrataa mu, fa adeyɛ a ɛyɛ nwanwa a wɔhwɛɛ wɔ saa ɔman no mu wɔ September 3 anadwo no ho:—
GSAM 113Soro Hann wɔ 1839
GSAM 113.2“LONDON, SEPT. 5 [1839].—Yawda anadwo dɔn du kosi ɛnnora anɔpa dɔn mmiɛnsa ntam no, wɔhunuu saa nsɛnkyerɛnneɛ a ɛyɛ nwanwa yi mu baako a ɛyɛ fɛ kɛseɛ wɔ soro, sɛ nsoromma a ɛretɔ ne atifi soro hann, a wɔanhunu bi sɛɛ wɔ mfeɛ pii mu. Saa adeyɛ a ɛyɛ nwanwa yi ho sɛnkyerɛnneɛ a ɛdi kan no baeɛ simma du ansa na dɔn du rebɔ, bere a hann kɔkɔɔ a ɛte sɛ ntutuo sɔreeɛ firii ɔfã a ɛwɔ atifi wɔ soro no, na nkakrankakra ɛtrɛɛ kɔɔ soro mfimfini, na dɔn du anaa dɔn du ne simma dunum no, na soro nyinaa firi apueeɛ kɔsi atɔeɛ yɛɛ hann krataa kɛseɛ baako. Na ɛyɛ hu paa, na ɛte sɛ ogya kɛseɛ a ɛrebɛhyew adeɛ. Hann no sesaeɛ pii; ɛtɔ da bi a na ɛte sɛ nea ɛresian, na ɛno akyi pɛɛ ɛsan sɔreeɛ wɔ hann kɛseɛ mu. Wɔhunuu wisie dɔm a wɔafrafra mu, a wɔretwa wɔn ho wɔn ho, na obiara a ɔhwɛeɛ no gye dii sɛ ɛyɛ ‘ogya a ɛrebɛsɛe adeɛ kɛseɛ.’”
GSAM 113.3“Kuropɔn no mu ahokeka yɛɛ kɛseɛ paa; nnipa mpempem tuu mmirika kɔɔ baabi a wɔsusuu sɛ asiane kɛseɛ no asi no. Ogya dum a ɛwɔ ogya adwumayɛbea ahodoɔ a ɛwɔ Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, ne London atɔeɛ no—nokorɛ ne sɛ, ogya dum biara a ɛwɔ London—wɔde apɔnkɔ twaa wɔn ho, na wɔde ahoɔden kɛseɛ sen daa kɔɔ ‘sɛeɛbea’ a wɔsusuu sɛ ɛhɔ no, na teaseɛnam ne apɔnkɔsotefoɔ ne nnipadɔm pii dii wɔn akyi. Ogya dum no bi kɔɔ High Gate ne Halloway [bɛyɛ akwansin anan] ansa na wɔhuu sɛ wɔadi mfomsoɔ. Saa nneɛma yi dii nnɔnhwereɛ a ɛboro mmienu, na anɔpa rebɛn no, anisoadehunu no yɛɛ kɛseɛ na ɛyɛ fɛ.”
GSAM 114.1“Anɔpa dɔn mmienu no, adeyɛ no yɛɛ fɛ kɛseɛ paa na na ɛyɛ den sɛ wɔbɛkyerɛkyerɛ mu. Wɔmaa London nyinaa hann sɛ awia, na ewiem daa hɔ pefee paa. Saa bere no, soro afa a ɛwɔ anafoɔ, ɛwom sɛ na omununkum nni hɔ deɛ, na ɛyɛ esum paa; nanso nsoromma a na ɛdɔɔso no hyerɛnɛɛ fɛfɛɛfɛ. Soro no fã a ɛne no di nhwɛanim no yɛɛ nsonsonoeɛ a ɛyɛ nwanwa na ɛyɛ fɛ; na emu da hɔ koraa, na hann no yɛɛ kɛseɛ paa; nsoromma a ɛte sɛ ogya daa so tɔɔ ara, na wɔn hann gu so sesaeɛ—na ɛte sɛ nea wɔyɛɛ wɔn wɔ soro mfimfini na wɔtrɛɛ kɔpem sɛ wɔpaeeɛ. Ne nkɛntɛnsoɔ no yɛɛ sɛ anyinam ahoɔden. Nsoromma nketenkete dɔɔso paa tuu wɔn ho guu soro ano, na wɔde ahoɔhare kɛseɛ sian kɔɔ asase so araa ma aniwa ntumi anni wɔn akyi; ɛte sɛ nea wɔpaeeɛ na wɔde wisie kɔkɔɔ a emu yɛ den kataa soro no nyinaa so. Ahosuo no yɛɛ fɛ paa.”
GSAM 114.2“Anɔpa dɔn mmienu ne fã no, anisoadehunu no sesaa yɛɛ esum, na bere a esum no tetew no, ɛdaa nyankontɔn a ɛhyerɛn adi wɔ soro mfinimfini ne esum mmepɔ a ɛkata ɔman no anafoɔ fã so no ho. Ankyɛ koraa na hann a ɛte sɛ dwetɛ dum dum pueeɛ firi hɔ. Wɔyɛɛ kɛseɛ wɔ ɔkwan a ɛyɛ nwanwa so, na wɔfraa wɔn ho wɔ wisie kɔkɔɔ a ɛbaeɛ saa bere no, na bere a anisoadehunu no duruu ne sorɔnsorɔ no, na ɛboro nea obiara bɛtumi asusuw ho. Nsoromma tuu wɔn ho guu afanan nyinaa, na wɔkɔɔ so kosii anɔpa dɔn nnan, bere a ne nyinaa dumeeɛ.”
GSAM 114Nsɛnkyerɛnneɛ a Ɛyɛ Nwanwa wɔ Owia Mu
GSAM 114.3Bere a asɛmpakafoɔ a wɔte ase no reka Awurade mmaeɛ ho nokorɛ no, wɔhunuu anwanwadeɛ ahodoɔ pii wɔ soro wɔ wiase no afanan. Eyinom mu no, yɛn baabi bɛma yɛakyerɛ owia no sɛnea ɛdaa adi wɔ Norwich, England, wɔ December 1843 mu no nko ara. Saa ara bi sii wɔ New Haven, Conn., wɔ Sept. 9, 1844, nnɔnhwereɛ mmienu ansa na awia rebɔ ne nnɔnhwereɛ mmienu akyi, na nnipa mpempem huu no.
GSAM 115Owia no Anisoadehunu a Ɛyɛ Nwanwa
GSAM 115.1Kurukuruwa ketewa a ɛwɔ mfimfini no gyina hɔ ma owia no. Na ne kɔla yɛ ankaa a emu yɛ hare. Kurukuruwa mmienu no fã a ɛwɔ akyire no, a ntam kwan a ɛda wɔne owia no ntam nyɛ pɛ no, na ɛkata owia no ho no, na ɛte sɛ kɔla koro no ara; nanso kurukuruwa yi fã a ɛwɔ mu no yɛ akokɔsrade kɔla a emu yɛ den, na soro a ɛwɔ kurukuruwa no mu no yɛ dodoeɛ kɔla a ɛyɛ sum, na kurukuruwa akɛseɛ mmiɛnsa a ɛfa owia no mu na ɛfa aseɛ no te sɛ hann a ɛhyerɛn a ɛda adi pefee.
GSAM 115.2Yɛkenkan nea ɛsii wɔ England no wɔ krataa a E. Lloyd a ɔwɔ London twerɛɛ wɔ Jan. 3, 1844 mu sɛnea ɛdidi so yi:—
GSAM 115.3“‘Nsɛnkyerɛnneɛ a ɛyɛ nwanwa wɔ owia mu’ ada adi, na Norwich man mpanimfoɔ ne nkuraa a atwa ho ahyia no mu nnipa ahunu no, na wɔanhunu bi saa da wɔ England kan. Wɔhunuu no wɔ December a atwam no mu, bɛyɛ awia dɔn 12, na ɛkɔɔ so nnɔnhwereɛ mmienu. Ɛmaa ɔmanfoɔ no ho dwiri wɔn paa. Ɛsii ansa na Anuanom Winter, Burgess, ne Routon rebue wɔn asɛmpatrɛ adwuma wɔ saa kurow no mu no kakra. Ɛte sɛ nea ɛsiesiee kwan maa nokorɛ no, enti wɔnyaa nkɔsoɔ pa wɔ hɔ.”
GSAM 116.1Wɔaka adeyɛ no ho asɛm sɛnea ɛsii wɔ New Haven, Conn., wɔ Ɔdasum Nteɛmu a ɛbaeɛ Oct. 10, 1844 mu, na wɔfaeɛ firi New Haven Palladium a ɛbaeɛ Sept. 10, 1844 mu. Wɔ Ɔdasum Nteɛmu no mu no, ɔtwerɛfoɔ no ka sɛ, “Nyansapɛfoɔ biara ntumi mma nkyerɛkyerɛmu a ɛma nʼankasa koma tɔ ne yam wɔ nea ɛde saa adeyɛ yi ba ho.”
GSAM 116.2Wɔsan tintim adeyɛ yi ho asɛm a ɛdaa adi wɔ owia no ho wɔ New Haven, Conn., Sept. 9, 1844, wɔ Hartford Courant a ɛbaeɛ Sept. 12, 1844 mu, na ɛka sɛnea ɛdidi so yi:—
GSAM 116.3“Owia no ho nkaa a ɛbaeɛ Dwoada, Sept. 9, 1844, nnɔnhwereɛ mmienu ansa na awia rebɔ ne nnɔnhwereɛ mmienu akyi, ɛte sɛ nea yɛn manfoɔ ahu no nyinaa a wɔn ani gye ho, na ɛama wɔanya anigyeɛ a ɛfata sɛ wɔhwehwɛ nneɛma a ɛte saa ne nea ɛde ba no ho nimdeɛ pii.
GSAM 116.4“Saa owia nkaa yi yɛɛ nwanwa ɛfiri sɛ ɛkyɛɛ, na ɛmaa wɔnyaa hokwan pa sɛ wɔhwɛɛ no. Bɛyɛ awia mfinimfini no, na ɛyɛɛ nkaa mmienu a edi mu, baako bɛyɛ digrii aduanan anum a ne tɛtrɛtɛ, na ɛyɛ kurukuruwa a owia no wɔ ne mfimfini, na baako nso bɛyɛ digrii aduɔson mmienu a ne tɛtrɛtɛ, na ne mfimfini wɔ soro mfinimfini, bere a ne kurukuruwa no faa owia no mu. Kurukuruwa ketewa no nkyɛn no, na kurukuruwa a ɛware kakra wɔ hɔ, a ne ntenten mu mfimfini nsensaneeɛ no ware sen ne tɛtrɛtɛ mu deɛ no kakra pɛ. Owia no anim pɛɛ, na atifi digrii aduasa nsia firi soro mfinimfini no, kurukuruwa kɛseɛ no, kurukuruwa mmienu foforɔ a wɔn kɛseɛ yɛ pɛ anaa ɛbɛn pɛ no twaa mu, na baabi a wɔtwaam no ɛyɛɛ hann beaeɛ a ɛhyerɛn, sɛnea ɛsɛ sɛ hann a ɛfiri nkaa a ɛhyerɛn mmiɛnsa a wɔaka abom ba no. Nkaa a ɛkata owia no ho no daa nyankontɔn no ahosuo adi, mpɛn pii no wɔ hann ne ahoɔfɛ kɛseɛ mu. Nkaa a aka no yɛ fitaa na wɔn hann yɛ ketewa, ɛfiri sɛ na wɔwɔ owia no ho akyiri. Nanso, wɔbere ahodoɔ mu no, nkaa no fã nketenkete a wɔwɔ prismatic [nyankontɔn] ahosuo pueiɛ wɔ apueeɛ ne atɔeɛ nyinaa.... Sɛnea wɔahyehyɛ no pɛpɛɛpɛ saa no, ɛsɛ sɛ mmara bi na ɛhwɛ owia nkaa ahodoɔ no ba so; nanso wɔanda mmara no su adi pɛɛ.... Ɛnyɛ den koraa sɛ wɔbɛkyerɛ nkaa a ɛkata owia no ho no ase, ɛfiri sɛ nea ɛde ba no te sɛ nea ɛde nyankontɔn ba no, nanso ɛyɛ den sɛ wɔbɛkyerɛkyerɛ nkaa a ne kurukuruwa wɔ owia no mfimfini no mfiaseɛ mu.”
GSAM 117Anwanwadeɛ a Ɛma Twerɛsɛm mu Nkɔmhyɛ Ba Mu
GSAM 117.1Sɛ yɛkenkan Mateo Ti Aduonu Nan no mu Nkyerɛkyerɛmu, a Sylvester Bliss twerɛɛ na wɔtintim no wɔ Boston wɔ 1843 mu no a, yɛbɛtumi ahunu sɛdeɛ wɔde saa anwanwadeɛ a wɔhunuu wɔ soro yi dii dwuma wɔ England ne Amerika nyinaa. Ɔfaa nsɛm a yɛaka ho asɛm wɔ atifi hɔ no bi kaa sɛ:—
GSAM 117.2“Enti ɛte sɛ deɛ ‘nsɛnkyerɛnneɛ akɛseɛ’ ne ‘nneɛma a ɛyɛ hu’ a wɔaka ho asɛm ato hɔ wɔ nokorɛ Twerɛnsɛm no mu no nyinaa aba mu, ne deɛ Agyenkwa no kaeɛ sɛ ɛbɛdi ne mmaeɛ anim no nso.
GSAM 117.3“Sɛdeɛ nnua a ɛrefefɛ kyerɛ sɛ ahuhuro berɛ aduru no, saa ara na sɛ saa nsɛnkyerɛnneɛ yi ba mu a, ɛsɛ sɛ Kristofoɔ hunu sɛ Kristo mmaeɛ abɛn, na aduru apono ano mpo. Ɛnyɛ sɛ wɔama wɔn kwan sɛ wɔnhunu ara kwa, na mmom yɛn Agyenkwa no hyɛ wɔn sɛ wɔnhunu.”5
GSAM 117ASOMAFOƆ NO
GSAM 117.4Seesei a yɛatwe adwene asi Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu ho nkrasɛm no mu nsɛntitire bi so, sɛdeɛ wɔdii kan kaa no no, ɛbɛtumi ayɛ anigyesɛm sɛ yɛhwɛ nnipa kakra a wɔdii dwuma titire wɔ dawurubɔ kɛseɛ no mu. Yɛabɔ nnipa pii din dada a na wɔka saa berɛ no amannɔne asɔfoɔ a wɔwɔ akyɛdeɛ kɛseɛ no ho, a wɔmaa nteɛmu no so. Sɛ yɛtwe adwene si wɔn a wɔdii anim wɔ Amerika, a Awurade de adwuma no ho adesoa too wɔn so no bi so a, ɛbɛma ada adi bio sɛ na Awurade nsa wɔ kuo no mu ampa.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Nea ɛdi kan no, yɛbɛhwɛ William Miller asɛm. Ɔdii dwuma titire paa wɔ Kristo mmaeɛ ho kuo no mu wɔ Amerika Nkabom Aman mu, maa nnipa pii nim kuo no sɛ ‘Miller nkyerɛkyerɛ’ nko ara.
GSAM 118.2Wɔwoo William Miller wɔ Pittsfield, Mass., wɔ Ɔgyefoɔ bosome mu, 1782. Ne mmɔfraase pɛɛ no, ɛdaa adi sɛ ɔwɔ adwene mu ahoɔden ne nnamyɛ a ɛsen sɛdeɛ ɛtaa teɛ. Mfeɛ kakra akyi no, wɔn a wɔne no bɔɔ no nyinaa hunuu saa nneɛma yi kɛseɛ. Na ɔwɔ nipadua mu ahoɔden, adwene a ɛyɛ nnam na ɛnyini yie firi awosu mu, ne abrabɔ a ɛho nni asɛm. Ná ɔde mfeɛ kakra pɛ anya adesua kakra a na ɛwɔ mpɔtam sukuu no mu no, ansa na nnipa dodow no ara regye atom sɛ nea ɔnim no sen akyerɛkyerɛfoɔ a wɔtaa fa wɔn adwuma no deɛ.
GSAM 118.3Owura Miller waree wɔ 1802 mu, na ɔkɔtenaa Poultney, Vt. Mmarima a ɔne wɔn bɔeɛ firi berɛ a ɔkɔɔ Poultney no, a wɔboaa no kɛseɛ wɔ honam fam nneɛma mu no, na adwenkyerɛ a ɛma wɔgye ɔsom mu nokorɛ ho kyim, ne gyidie a ɛgye Ɔbɔadeɛ tom nanso ɛpo n’adiyie no anya wɔn so tumi kɛseɛ. Ná wɔnyɛ nnipa a wɔn bra asɛe, na sɛ kuo no, na wɔyɛ ɔman mma pa, a wɔn suban taa yɛ anidahɔ deɛ, wɔwɔ ayamuhyehyeɛ na wɔyɛ adɔeɛ. Nanso wɔpoo Bible sɛ ɔsom mu nokorɛ susudua, na wɔde mmoa biara a wɔbɛtumi anya afiri Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen ne afoforɔ nwoma mu no bɔɔ mmɔden sɛ wɔbɛma ɛpo a wɔpo no no ayɛ te sɛ deɛ nteaseɛ wom. Owura Miller de ahwɛyie suaa saa nwoma yi, na awieeɛ no ɔkaa sɛ ɔno nso gye Ɔbɔadeɛ nko ara di na ɔpo n’adiyie. Ɔno ankasa aka sɛ saa gyidie yi mu na ɔtenaa mfeɛ dumienu, a ɛfirii bɛyɛ 1804 mu ase.
GSAM 118.4Wɔmaa no asraafoɔ mu Captain dibea, na ɔkɔkaa asraafoɔ ho wɔ 1810 mu. Ɔfiri asraafoɔ mu baeɛ no, ɔde n’abusua kɔɔ Low Hampton, N.Y., sɛ ɔrekɔhyɛ kuayɛ ase wɔ hɔ wɔ 1812 mu. Sɛ okuafoɔ no, ɔnyaa berɛ pii de kenkan nwoma. Ɔhunuu sɛ ne gyidie a ɛpo Onyankopɔn adiyie no amma no awerɛhyɛmu biara sɛ ɔbɛnya anigyeɛ wɔ asetena yi akyi. Ɔdamoa no akyi no, na ne nyinaa yɛ sum ne awerɛhoɔ. Sɛ yɛde ɔno ankasa nsɛm bɛka a:
GSAM 118.4“Adwene a ɛne sɛ obi bɛyera koraa na ɔnni hɔ bio no yɛɛ me awɔ ne ehu, na sɛ ɛsɛ sɛ obiara bu n’abrabɔ ho akontaa nso a, na ɛyɛ ɔsɛeɛ a ɛbɛba obiara so ampa. Ɔsoro yɛɛ sɛ kɔbere wɔ me ti so, na asase yɛɛ sɛ dadeɛ wɔ me nan ase. Mmerɛ a ɛnni awieeɛ!—ɛyɛɛ dɛn? Na owuo!—adɛn nti na ɛwɔ hɔ? Dodow a medwendwenee ho no, dodow no ara na mekɔɔ akyiri firii adanseɛ a ɛkyerɛ mu nokorɛ no ho. Dodow a medwenee ho no, dodow no ara na m’adwene mu nsɛm bɔɔ ahwete. Mebɔɔ mmɔden sɛ mɛgyae ho adwene, nanso mantumi anni m’adwene so. Na me ho yɛɛ me mmɔbɔ ampa, nanso na mente nea ɛde aba no ase.... Ɛno akyi bere tiawa bi no, prɛko pɛ, Agyenkwa no suban bɛdaa adi pefee wɔ m’adwene mu. Ɛyɛɛ sɛ ebia obi bɛtumi atena hɔ a ɔyɛ papa na ɔwɔ mmɔborɔhunu araa ma ɔno ankasa apata yɛn mmaratoɔ, na ɛnam so agye yɛn afiri bɔne ho asotwe mu. Ntɛm ara metee sɛdeɛ obi a ɔte saa no fata ɔdɔ kɛseɛ; na mesusuu sɛ mɛtumi de me ho ato ne nsa mu na mede me ho ato ne mmɔborɔhunu so.”
GSAM 119William Miller Adwensakra
GSAM 119.1Ɔkaa bio sɛ:
GSAM 119.1“Mehunuu sɛ Bible no da Agyenkwa a mehia no pɛpɛɛpɛ adi; na ɛyɛɛ me nwanwa sɛdeɛ nwoma a ɛmfiri Onyankopɔn honhom mu bɛtumi de nnyinasosɛm a ɛfata wiase a ahwe ase yi ahiadeɛ pɛpɛɛpɛ saa aba. Ɛhyɛɛ me sɛ mennye ntom sɛ Twerɛnsɛm no yɛ adiyie a ɛfiri Onyankopɔn hɔ. Ɛbɛyɛɛ m’anigyedeɛ; na mehunuu adamfoɔ wɔ Yesu mu.... Afei Bible no bɛyɛɛ nwoma titire a mesua, na mɛtumi aka nokorɛ sɛ mede anigyeɛ kɛseɛ hwehwɛɛ mu. Mehunuu sɛ na wɔnkaa emu fã mpo nkyerɛɛ me da. Ɛyɛɛ me nwanwa sɛ adɛn nti na manhunu emu ahoɔfɛ ne animuonyam ansa, na ɛyɛɛ me ahodwirie sɛ matumi apo no pɛn.”
GSAM 119.2William Miller ankasa ka ɔkwan a ɔfaa so suaa Bible no ho asɛm sɛ:
GSAM 119.2“Meyɛɛ m’adwene sɛ mede m’adwene a mede dii kan kuraeɛ nyinaa bɛto nkyɛn, mede ahwɛyie atoto Twerɛsɛm ne Twerɛsɛm ho, na masua no daa wɔ nhyehyɛeɛ pa mu.... Berɛ biara a mehunu biribi a emu nna hɔ no, na mede toto Twerɛsɛm mu nsɛm a ɛfa ho nyinaa ho; na Cruden mmoa so no, mehwehwɛɛ Twerɛsɛm no mu nsɛm nyinaa a nsɛmfua titire biara a ɛwɔ beaeɛ a emu nna hɔ no wɔ mu.... Saa kwan yi so na mesuaa Bible no, berɛ a mede me kenkan a ɛdi kan no refa mu no, bɛyɛ mfeɛ mmienu, na menyaa awerɛhyɛmu koraa sɛ ɛno ankasa kyerɛ ne ho ase.
GSAM 120.1“Berɛ a meresua no saa no, mebɛnyaa awerɛhyɛmu sɛ, sɛ nkɔmhyɛ a aba mu dada no yɛ susudua bi a yɛde bu ɔkwan a deɛ ɛwɔ daakye no bɛfa so aba mu ho atɛn a, ɛnneɛ adwene a nnipa pii kura wɔ Kristo honhom mu ahennie ho—mfeɛ apem ahennie wɔ asase so ansa na wiase awieeɛ aba, ne Yudafoɔ no sanba no—nni nnyinasoɔ wɔ Onyankopɔn asɛm mu.... Mehunuu sɛ wɔkyerɛkyerɛ no pefee wɔ Twerɛnsɛm no mu sɛ Yesu Kristo bɛsiane aba asase yi so bio, a ɔnam ɔsoro mununkum mu reba, wɔ n’Agya animuonyam nyinaa mu.
GSAM 120.2“Menyaa anigyeɛ wɔ Twerɛnsɛm no sua mu a na mensusuiɛ da sɛ mɛtumi anya afiri emu nkyerɛkyerɛ mu. Mehyɛɛ ne sua ase a na menhwɛ anim sɛ mɛhunu Agyenkwa no mmaeɛ berɛ, na ahyɛaseɛ no na ɛkame ayɛ sɛ mentumi nnye nea mahunu no nni; nanso adanseɛ no baa me so ahoɔden araa ma mantumi ansiw gyidie a mabɛnya no ano. M’adwene bɛyɛɛ sɛ agyina pintinn wɔ nea mahunu no ho, na mehyɛɛ aseɛ twɛnee, wɛnee na mebɔɔ mpaeɛ wɔ Agyenkwa no mmaeɛ ho.”
GSAM 120.3Ɔka bio sɛ:
GSAM 120.3“Megye diiɛ; na ntɛm ara asɛdeɛ a ɛne sɛ memmɔ saa nkyerɛkyerɛ yi ho dawuro, na wiase agye adi na asiesie ne ho akɔhyia Ɔtemmufoɔ ne Ayeforɔkunu no wɔ ne mmaeɛ mu no bɛhyɛɛ m’adwene mu. Ɛho nhia sɛ meka me sɔhwɛ a ɛyɛ den na ɛkyɛree no ho asɛm nyinaa wɔ ha. Ɛdɔɔso sɛ meka sɛ, mfeɛ bi akyi no, Onyankopɔn Honhom, nokorɛ no tumi ne akra ho dɔ hyɛɛ me sɛ memfa m’asɛnnua na memmɔ saa nneɛma yi ho dawuro nkyerɛ wiase a ɛrewuwu na ɛreyera no.”
GSAM 120.4Owura Miller nso, te sɛ wɔn a saa nkrasɛm yi kanyan wɔn wɔ aman foforɔ so no, susuu ahyɛaseɛ no sɛ ɔbɛtwerɛ nsɛm na watintim wɔ amansan nsɛmma nwoma ne nwomawa mu de adi n’adwuma no. Ɔdii kan tintim n’adwene wɔ Vermont Telegraph no mu, a ɛyɛ Baptist nsɛmma nwoma a wɔtintim no wɔ Brandon, Vt. Afe 1831 mu na ɛyɛeɛ. Ɔdii kan kaa asɛm no wɔ badwa mu wɔ afe 1832 mu. Ɔkaa saa nhyiamu no ho sɛ, ‘Awurade hwiee n’adom guu asafo no so, na nnipa pii gye diiɛ maa wɔn akra nyaa nkwagyeɛ.’
GSAM 121.1Wɔ 1836 mu no, wɔtintim ne kasa ahodoɔ no wɔ saa berɛ no amansan nsɛmma nwoma bi mu. Wɔ 1837-38 awɔberɛ no mu no, wɔtintim ne kasa ahodoɔ no wɔ nwomawa mu. Wɔ 1838 mu no, wɔtintim nwomawa a ɛtɔ so mmienu a ɛwɔ nkratafa 204, na wɔ saa nwomawa yi mu no, Owura Miller kaa sɛ Ottoman tumi no bɛtumi ahwe ase wɔ afe 1839 anaa 1840 mu. Ɔkasa a ɛdi kan a ɔmaeɛ wɔ nkuro akɛseɛ no bi mu no yɛɛ afe 1836 mu. Saa berɛ no ɔkasaeɛ wɔ Randolph, Lowell, Groton ne Lynn nkuro mu, wɔ Mass.
GSAM 121.2De bɛsi 1840 no, na ɛkame ayɛ sɛ Owura Miller nko ara na ɔkasa wɔ badwa mu wɔ Kristo mmaeɛ a abɛn no ho. Saa afe no mu, prɛko pɛ, nnipa ɔhaha pii bɛkaa ne ho bɔɔ nkrasɛm no ho dawuro. Nea ɛde saa nsakraeɛ kɛseɛ yi baeɛ no, yɛbɛhwɛ wɔ ti a ɛdi hɔ no mu. Wɔ 1839-40 awɔberɛ no mu no, Owura Miller maa ɔkasa ahodoɔ a ɛtoatoa so wɔ Exeter, N.H. Ɛhɔ na ɔdii kan hyiaa Ɔsɔfoɔ J. V. Himes, a ɔgyee gyidie no toom saa berɛ no, na ɛfiri saa da no rekɔ no, ɔgyinaa Ɔsɔfoɔ Miller nkyɛn sɛ nwomatintimfoɔ ne Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu ho nkrasɛm kɛseɛ no ho ɔsɛmpakafoɔ a ɔde nsi ne ahokeka yɛ adwuma.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Saa odwumayɛni a ɔde nsi ne ahokeka yɛɛ adwuma wɔ kuo kɛseɛ yi mu no deɛ, deɛ ɛfata paa ne sɛ yɛbɛfa ne ho abakɔsɛm twerɛfoɔ no nsɛm, a ɔka sɛ:—
GSAM 121.4“Wɔwoo Joshua V. Himes wɔ Wickford, R.I., Kɔtɔnimaa 19, 1805. Na wɔnim n’agya yie sɛ obi a ɔne West Indies di dwa, na na ɔyɛ onipa titire wɔ Ɔhotefoɔ Paulo Episcopal asafo a ɛwɔ Wickford no mu. Na ne maame wɔ suban a ɛyɛ dɛ, ne dɔ ma Agyenkwa no, a ɔkaa ho asɛm kyerɛɛ ne ba a na ɔpɛ sɛ ɔtie no.
GSAM 121.5“Na agya no adwene ne sɛ ɔbɛma ne ba Joshua asua adeɛ abɛyɛ ɔsɔfoɔ wɔ asafo a ɔno ankasa wom no mu, nanso tebea ahodoɔ amma anyɛ yie. Ná Onyankopɔn wɔ adwuma foforɔ bi a saa ɔba no bɛyɛ, na na ɔrehyehyɛ nneɛma wɔ ɔkwan a ɛbɛma nea ɔpɛ aba mu no so. Wɔ 1817 mu no, agya no de aguadeɛ a ɛsom bo guu hyɛn mu soma kɔeɛ, na hyɛn so panyin Carter na ɔhwɛɛ so, a Alexander Stewart yɛɛ nea ɔhwɛ aguadeɛ no so wɔ hyɛn no mu. Saa mmarima yi anni nokorɛ, na wɔduruu West Indies hyɛngyinabea bi no, wɔtɔn hyɛn no ne aguadeɛ no nyinaa na wɔdwaneeɛ. Saa asɛm yi sesaa nhyehyɛeɛ a na wɔayɛ ama aberanteɛ Joshua daakye nyinaa, a na anka wɔde no bɛkɔ Brown Suapɔn mu wɔ Providence, R.I. Ɛno ananmu no, wɔ Oforisuo 1821 mu no, wɔde no kɔɔ New Bedford, Mass., na wɔde no hyɛɛ William Knights nsa wɔ adesua apam mu sɛ ɔnsua nnaka ne nkongua ne nneɛma a ɛtete saa yɛ adwuma.
GSAM 122.1“Ɔduruu ne fie foforɔ no, ɔde nsi ne ahokeka hyɛɛ adwuma a wɔde maa no no ase, na ɔyɛɛ n’adwene sɛ ɔbɛyɛ n’adwuma no mu ɔbenfoɔ. Nanso ankyɛ na ɔhunuu sɛ na ɔsom tebea a atwa ne ho ahyia no nyɛ deɛ ɔpɛ koraa. Ɔka sɛ, ‘Na me wura yɛ Unitarian asafo no muni, na ɔde me kɔɔ n’asafo mu. Ɔsɔfoɔ Orville Dewey na na ɔyɛ asafohene. Na ɔnkyɛeɛ koraa a ɔtwee ne ho firii Kristofoɔ nkyerɛkyerɛ a wɔagye atom no ho. Nteteɛ a menyaa wɔ Ɔsɔfopanin Griswold ne Ɔsɔfoɔ William Burge, a na ɔhwɛ Ɔhotefoɔ Paulo asafo a ɛwɔ Wickford no so no nkyɛn, ne sɛdeɛ metaa tiee Dɔkota Crocker a na ɔtumi kasa yie, a ɔwɔ Ɔhotefoɔ Yohane asafo mu wɔ Providence, R.I. no, maa mantumi annye Owura Dewey nsɛm a ɔde po Kristo ne n’asomafoɔ nkyerɛkyerɛ no, ɛmfa ho sɛ ɔtumi kasa yie.’
GSAM 122.2“Esiane sɛ saa berɛ no na Episcopal asafo biara nni New Bedford nti, ɔyɛɛ n’adwene sɛ ɔbɛkɔ Kristofoɔ Asafo a Ɛdi Kan no [ɛnyɛ Asuafoɔ asafo no], na akyiri yi ɔde ne ho bɔɔ saa asafo no. Ɔka sɛ, ‘Ɛha na mehunuu Bible a wɔabue ne adwene mu fahodie, na mede mmienu no nyinaa dii dwuma yie.’ Ná Ɔsɔfoɔ Moses Howe na ɔhwɛɛ saa asafo yi so. Ɔsɔfoɔ Clough bɔɔ Joshua V. Himes asu wɔ Ɔgyefoɔ 2, 1823. Akoma a ne Wura ho nsi ne ahokeka redɛre wɔ mu nti, ntɛm ara, berɛ a na wadi mfeɛ dunwɔtwe no, ɔhyɛɛ aseɛ kaa asɛnnua no ho asɛm na ɔhyɛɛ nnipa nkuran sɛ wɔnsakra wɔn adwene. Ɔka ɔno ankasa ho asɛm sɛ:—
GSAM 122.3“‘Ankyɛ na mebɛyɛɛ ɔfotufoɔ, na wɔmaa me tumi krataa sɛ memfa m’akyɛdeɛ no nni dwuma na ɛnnyini.... Mewiee m’adwumasua berɛ no ma ɛsɔɔ me wura ani, na ɔkamfoo me. Nanso mfeɛ num anaa nsia no, na metaa yɛ adwuma boro deɛ wɔhwehwɛ firi me hɔ no so, na ɛnam so na menyaa nnawɔtwe biara mu da baako anaa mmienu de suaa adeɛ na meyɛɛ asɛmpatrɛ adwuma wɔ mpɔtam a wɔhia mmoa no. Mede saa adwuma no aba maa me sɔfoɔ.’
GSAM 123.1“Wɔ 1825 mu no, wɔde no sii hɔ sɛ asɛmpatrɛfoɔ maa Kristofoɔ asafo ahodoɔ no nhyiamu a ɛwɔ Massachusetts anafoɔ fam. Ɔsɔfoɔ Himes ka sɛ, ‘Na nhyehyɛeɛ anaa sika biara nni hɔ a wɔde bɛhwɛ asɛmpatrɛfoɔ, na meyɛɛ m’adwene sɛ mɛyɛ adwuma de ahwɛ me ho, na maka asɛmpa sɛdeɛ mɛtumi.’
GSAM 123.2“Wɔ 1828 mu no, ɔfirii New Bedford, a na ɛnyɛ sɛ ɔwɔ akyinnyeɛ anaa ɔnni ahoɔden, na mmom na ɔwɔ botaeɛ a ɛbɛma wadi nkonim, na ɔkɔɔ Plymouth. Ɛhɔ na ɔkaa Onyankopɔn asɛm wɔ sukuu adan mu, adan a wɔsiesie maa saa dwumadie no mu, ne baabiara a ɔbɛnya atiefoɔ. Wɔ 1829 mu no, ɔtoaa saa adwuma korɔ no ara so wɔ Fall River de kɔsii 1830, a ɔkɔtenaa Boston sɛ Kristofoɔ Asafo a Ɛdi Kan ne Nea Ɛtɔ so Mmienu no sɔfoɔ; na ɛha na ɔtenaa mfeɛ aduasa mmiɛnsa. Wɔ 1839 mu no, ɔgyee Kristo mmaeɛ ho nkyerɛkyerɛ no toom, sɛdeɛ Ɔsɔfoɔ William Miller a na wɔagye ne din no kyerɛkyerɛɛ mu no. Ɔde nsi ne ahokeka a ɔwɔ nyinaa hyɛɛ adwuma foforɔ no ase, na na ne som adwuma no mu dɛre na tumi wom. Wɔ 1840 mu no, ɔhyɛɛ Mmerɛ no mu Nsɛnkyerɛnneɛ no tintim ase, de gyinaa adwuma a na ɔde n’akoma nyinaa ama no no akyi. Ne sika nyinaa, n’adwuma nyinaa ne n’ahoɔden nyinaa kɔɔ saa adwuma yi mu, na nnipa mpempem sakraa wɔn adwene bɛgyee gyidie no toom.”
GSAM 123Miller ne Himes Adwuma a Wɔbom Yɛeɛ
GSAM 123.3Ɛfiri 1840 de kɔsii 1844 nhahan gu berɛ no, na Asɔfoɔ Miller ne Himes taa bom yɛɛ adwuma, berɛ a wɔfiri kurow biako mu kɔɔ foforɔ mu no; ahuhuro berɛ no na wɔde wɔn ntomadan kɛseɛ no kɔ, na awɔberɛ no na wɔkasa wɔ asɔredan ne amansan nhyiamu adan mu. Nipadua mu ahoɔden kɛseɛ a Ɔsɔfoɔ Himes wɔ no maa ɔtenaa ase de kɔsii sɛ ɔhyɛnee ne nkwa afeɛ a ɛtɔ so aduɔkron mmienu mu. N’adwene mu ahoɔden kɔɔ so yɛɛ den de kɔsii awieeɛ. Afe 1894 mu, Ɛbɔ 28 no, ɔmaa ɔkasa a ɛkanyan akoma paa kyerɛɛ Memeneda Akwanhwɛfoɔ asafo a wɔboro mpensa, wɔ nsraban nhyiamu no asase so wɔ Lansing, Michigan. Ɛyɛɛ sɛ ɔde tete nna no mu nsi ne ahokeka ne ahoɔden no pii na ɔkasaeɛ. Ná eyi yɛ nwanwa ampa ma ɔbarima a na wahyɛne ne nkwa afeɛ a ɛtɔ so aduɔkron baako mu abosome mmiɛnsa, a na ɔyare yadeɛ bi a ano aduro nni hɔ, a ɛno na ɛkum no wɔ afe a ɛdi hɔ no mu no.
GSAM 124.1Asɔfoɔ Miller ne Himes gyinaa nea yɛbɛtumi afrɛ no ‘ɔko no anim pɛɛ’ wɔ Kristo mmaeɛ a ɛtɔ so mmienu ho kuo no mu wɔ Amerika. Ná wɔyɛ nnipa baanu pɛ wɔ nnipa pii a wɔne wɔn yɛɛ adwuma de bɔɔ Kristo mmaeɛ ho nkyerɛkyerɛ no dawuro no mu; saa nnipa yi suban titire ne botaeɛ mu pintinnyɛ ne nokorɛdie a ɛdi mu. Saa mmarima yi mu pii ka wɔn a wiase frɛ wɔn sɛ ‘nnipa a wɔn ankasa asi wɔn ho hɔ’ no ho,—nnipa a asetena mu tebea a emu yɛ den no ama wɔanyini, a wɔasua sɛ wɔbɛhwɛ nnyinasosɛm so asi gyinaeɛ sɛ asɛm bi yɛ papa anaa, na ɛnyɛ nea ɛbɛma wɔanya wɔn pɛ so. Wɔn suban te sɛ nnipa a Ɔsɔfoɔ Miller kaa sɛ wɔn na wɔtaa firi asafo ahodoɔ no mu bɛgye nkrasɛm no toom no: ‘asafo mma a wɔsuro Onyankopɔn paa, wɔahyira wɔn ho so paa, na wɔn gyidie wɔ nkwa mu.’ Asafo ahodoɔ no asɔfoɔ dii saa nokwasɛm yi ho adanseɛ, berɛ a Akwanhwɛfoɔ no twee wɔn ho firii wɔn ho koraa akyi no, wɔkaa sɛ, ‘Ɛno [nkyerɛkyerɛ no] afa yɛn nnwankuo no mu wɔn a wɔyɛ papa paa.’
GSAM 124Akwanhwɛfoɔ Asɛmpakafoɔ Titire Foforɔ
GSAM 124.2Ɛbɛtumi ayɛ anigyesɛm sɛ yɛbɔ mmarima a wɔne Asɔfoɔ Miller ne Himes dii dwuma titire wɔ tete mmerɛ no mu kuo no mu no bi din. Nea ɔdi kan wɔ din no mu ne Charles Fitch, a ɔfiri Cleveland, Ohio. Ɔno na wɔ 1842 mu no, ɔde adwene baeɛ sɛ wɔnyɛ mfonin nkrataa mfa nkyerɛkyerɛ Daniel ne Adiyisɛm mu anisoadehunu no mu. Adwene no fapem ne Habakuk 2:2, 3. Charles Fitch wuiɛ wɔ Ahinime 10, 1844.
GSAM 124.3Dɔkota Josiah Litch, a ɔfiri Philadelphia, a sɛdeɛ yɛbɛhunu wɔ ti a ɛdi hɔ no mu no, Awurade kanyan no sɛ ɔmmɔ nokorɛ bi ho dawuro, a berɛ a ɛbaa mu no, ɛmaa Kristo mmaeɛ ho nkrasɛm no ho anigyeɛ nyini prɛko pɛ na ntɛm ara.
GSAM 124.4Elon Galusha, a ɔfiri Lockport, N.Y., a na ɔyɛ Baptist sɔfoɔ a wɔagye ne din. Ne nkyerɛweeɛ ne ne som adwuma wɔ Awurade mmaeɛ a abɛn no ho maa saa asafo no mu kaa wɔn ho kɛseɛ.
GSAM 125.1E. R. Pinney, a ɔfiri Seneca Falls, N.Y., a na ɔno nso yɛ Baptist asafo no sɔfoɔ a wahyira ne ho so, a na ne som adwuma ne ne nkyerɛweeɛ wɔ tumi wɔ adwuma no mu. Na ɛfata sɛ wɔfrɛ no ‘Asase so nkyene.’
GSAM 125.2Geo. Storrs, a ɔfiri New York City, a ansa na ɔrebɛgye Kristo mmaeɛ ho nkyerɛkyerɛ no atom no, na ɔyɛ honhom mu nyane ho ɔsɛmpakafoɔ titire. Ne nkyerɛweeɛ nyaa tumi kɛseɛ de kanyan nnipa no sɛ wɔmfa wɔn ho ne wɔn ahodeɛ nhyɛ adwuma no nsa kɛseɛ; ɛte saa titire wɔ nna 2300 no awieeɛ nnawɔtwe no mu. Ɔno na, abasamtuo no akyi no, ɔde ne asɛnka nsia a ɛfa onipa su, awufoɔ tebea ne daakye asotwe ho no too Akwanhwɛfoɔ ne wiase anim sɛ wɔnsusu ho.
GSAM 125.3Ɔsɔfoɔ Stockman, a ɔfiri Portland, Maine, nso yɛɛ odwumayɛni a ɔde nsi ne ahokeka yɛɛ adwuma wɔ William Miller honhom mu nyane nhyiamu no mu wɔ saa kurow no mu. Ɔwuiɛ nnawɔtwe kakra ansa na Yudafoɔ afe 1843 no reba awieeɛ, berɛ a na Akwanhwɛfoɔ no wɔ anidasoɔ na wɔrehwɛ anim sɛ Awurade bɛba saa berɛ no.6
GSAM 125.4Na mmarima titire foforɔ wɔ hɔ a, esiane sɛ baabi nni hɔ nti, yɛbɛbɔ wɔn din kɛkɛ, te sɛ N. N. Whiting, a ɔkyerɛɛ Apam Foforɔ no ase kɔɔ Borɔfo kasa mu, a wɔfrɛ no Whiting Nkyerɛaseɛ; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley ne Edwin Burnham (anuanom baasa), a wɔn nyinaa yɛɛ adwuma yie wɔ nkrasɛm no mu.
Notes
- Habakuk 2:2, 3. ↩
- Adiyisɛm 14:6, 7. ↩
- Marko 1:14, 15. ↩
- Yoel 2:30, 31. ↩
- Mateo Ti Aduonu Nan no mu Nkyerɛkyerɛmu, nkratafa 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Sɛdeɛ wɔada no adi wɔ Ahyɛaseɛ Nkyerɛweeɛ, kratafa 17 no, ɛnyɛ den sɛ yɛbɛhunu nea enti a na Asɔfoɔ Fitch ne Stockman pɛ sɛ wɔhunu nea asi firi berɛ a wɔdaeɛ no. ↩