Ti 18 — Onyankopɔn Ahwɛyie wɔ Nwomatintim Adwuma no Mu
GSAM 281.1“Afei yɛbɛhunu, sɛ yɛkɔ so hwehwɛ sɛ yɛbɛhunu Awurade; ne pueɛ wɔasiesie no sɛ anɔpa.”1
GSAM 281.2Ɛkɔɔsi bosome a ɛtɔ so nsia, 1849 mu no, Ɔsɔfoɔ White ne ne yere ne Ɔsɔfoɔ Bates adwumayɛ no kaa New England mantam ahodoɔ no nko ara. Saa bere yi na Awuraa Clarissa Bonfoey a ɔfiri Middletown, Conn. bɛkaa Ɔsɔfoɔ White abusua no ho. Ankyɛ koraa ansa na eyi reba no, ne maame wuiɛ, na ɔgyaw no nneɛma a wɔhia nyinaa de yɛ fiehwɛ wɔ ɔkwan ketewa bi so. Ɛnam eyi so na Ɔsɔfoɔ White tumi san yɛɛ fie; na ɔyɛɛ saa wɔ Owura Belden fie no fã bi wɔ Rocky Hill, Conn.
GSAM 281Honhom Som Foforɔ no Mfiaseɛ
GSAM 281.3bosome a ɛtɔ so mmiɛnsa da 24, 1849 no, wɔyɛɛ nhyiamu kɛseɛ wɔ Topsham, Maine. Saa Homeda no, wɔmaa Awuraa White anisoadehunu; na asɛm a anisoadehunu no fa ho no ho hia paa. Ebia wɔbɛte anisoadehunu no ase yiye sɛ yɛde saa bere no tebea ho adwene a ɛyɛ nyinaa si yɛn anim.
GSAM 281.4bosome a ɛtɔ so mmiɛnsa 1848 no awieeɛ mu, “nne a ɛyɛ ahintasɛm” no fii ase wɔ Hydesville, Wayne Co., N.Y.; akyiri yi ɛdanee nea wɔfrɛɛ no “honhom bɔ”. Eyinom sii kan wɔ Fox abusua fie. Ahohuru bere no awieeɛ mu no, abusua no tu kɔɔ Rochester, N.Y., baabi a wɔyɛɛ ɔman anim ɔyɛkyerɛ wɔ Corinthian Hall, na mmeawa no hyiaa nhwehwɛmu a emu yɛ den paa a mmarima ne mmea a wɔyii wɔn fii ɔman no mu nnipa a wɔbu wɔn no mu yɛɛ. Bere a nnipa dodow no ara buu saa bɔ no sɛ nnaadaa anaa nsa mu nnaadaa bi no, wɔn a na wɔgye biribiara di no mpo, na adwene ketewa bi pɛ na wɔwɔ sɛ ɛbɛtrɛ akɔ akɛseɛ saa.
GSAM 282Nkɔmhyɛ a Ɛfa Honhom Som Ho
GSAM 282.1Anisoadehunu a yɛkaa ho asɛm no mu no, Awuraa White hunuu sɛ ɔbɔ a ɛyɛ ahintasɛm a ɛwɔ Rochester ne mmeaeɛ foforɔ no yɛ Satan tumi, na nneɛma a ɛte saa bɛyɛ bebree kɛseɛ; na wɔbɛfa nyamesom ntadeɛ asiesie wɔn ho, sɛnea ɛbɛma wɔn a wɔadaadaa wɔn no anya ahotosoɔ kɛseɛ, na sɛ ɛbɛyɛ yie a, wɔatwe Onyankopɔn nkurɔfoɔ adwene akɔ saa nneɛma no so, ama wɔagye Honhom Kronkron no nkyerɛkyerɛ ho kyim.
GSAM 282.2Nanso saa bere no, nnipa kakraa bi pɛ, sɛ ɛwom mpo a, na wɔwɔ adwene ketewa sɛ Honhom Som no bɛtrɛ akɔ asase nyinaa so sɛnea wɔhyɛɛ ho nkɔm no, anaa sɛ ɛbɛfa ne ho sɛ nyamesom a ɛwɔ asafo ne asɔfoɔ a wɔahyehyɛ wɔn daa.
GSAM 282Nkɔmhyɛ no Ba Mu
GSAM 282.3Nanso sɛ yɛhwɛ wɔn asɔremma dodow a wɔbɔ ho amanneɛ sɛ wɔyɛ 10,000,000 wɔ United States nko ara a, ɛma yehu sɛ nkɔmhyɛ no aba mu. Wɔ wɔn nyamesom ntadeɛ a wɔhyɛ seesei no ho no, yɛde nea ɛdidi soɔ yi firi Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ, Washington, D.C., bosome a ɛtɔ so dubaako da 12, 1903:—
GSAM 282.4“Wɔ Ɔman Honhom Som Fekuo no nhyiamu a wɔyɛɛ no nnansa yi wɔ kurow yi mu no, wɔfaa amanneɛ foforɔ. Wɔyɛɛ nhyehyɛeɛ maa asɔfoɔ anaa asɛmpafoɔ ‘sɔfohyɛ’, na wɔgyee honhom som mu gyidifoɔ kuo bi too mu sɛ ‘asafo’. Sɛ wɔkenkan amanneɛ foforɔ no fã a ɛdidi soɔ yi a, ɛbɛda adi sɛnea ɛte:—
GSAM 282.5“‘Ɔsɔfoɔ anaa asɛmpafoɔ biara nni ho kwan sɛ ɔtena asafo anaa fekuo bi so sɛ ɔhwɛfoɔ, gye sɛ wɔde amanneɛ kwan so de no asi ne dibea mu denam nea wɔfrɛ no sɔfohyɛ som no so, sɛnea wɔfrɛɛ no fi nyamesom abakɔsɛm mfiaseɛ. Obiara ntumi nyɛ ɔkandifoɔ mma sɔfohyɛ gye sɛ wanya frɛ sɛ ɔnyɛ asafo anaa fekuo bi sɔfoɔ, anaa sɛ Mantam Honhom Som Fekuo bi a wɔde no sii nyamesom kuw mu wɔ mantam a ɛwɔ no mu no apaw no sɛ ɔsɛmpatrɛfoɔ, anaa sɛ United States of America Ɔman Honhom Som Fekuo no apaw no. Nnipa a wɔyɛ sɔfoɔ anaa asɛmpatrɛ adwuma ho akandifoɔ nyinaa, ɛsɛ sɛ wɔde mfeɛ abiɛsa anyɛ yiye wɔ honhom som asafo anaa fekuo bi mu ayɔnkofa pɛpɛɛpɛ, na mfeɛ mmienu anyɛ yiye wɔ sɔfoɔ ho tumi krataa mu, a mantam anaa Ɔman Fekuo no de wɔn ahyɛ sɛ wɔnsɔre nkasa sɛ kasafoɔ a wɔresɔ wɔn ahwɛ. Sɔfoɔ a wɔde no sii dibea mu nnyaa afe kalenda no nyinaa no, ɔrenfata mma sɔfohyɛ.’”
GSAM 283Ɔsɔfoɔ White wɔ Oswego, N.Y.
GSAM 283.1Esiane sɛ na nwomatintim adwuma no wɔ Oswego, N.Y. nti, Ɔsɔfoɔ White tuu ne fie firi Connecticut baa ha wɔ 1849 awɔ bereɛ mu, na saa afe no ara, bosome a ɛtɔ so dubaako da 3, wɔyɛɛ gyidifoɔ nhyiamu wɔ ha. Wɔ wɔn adwumayɛ a ɛbaa akyiri no, Awuraa White ka sɛ:—
GSAM 283.2“Afei yɛhyɛɛ da sɛ ɛyɛ yɛn asɛdeɛ sɛ yɛyɛ adwuma wɔ New York mantam mu. Me kunu tee adesoa sɛ ɔtwerɛ na ɔtintim. Yɛfaa fie bi paa wɔ Oswego, yɛfɛmm dan mu nneɛma firii yɛn nuanom hɔ, na yɛhyɛɛ fiehwɛ ase. Ɛhɔ na me kunu twerɛɛ, tintimiiɛ, na ɔkaa asɛm. Na ɛsɛ sɛ ɔhyɛ akotadeɛ no bere nyinaa, efisɛ mpɛn pii na ɛsɛ sɛ ɔko tia Akwanhwɛfoɔ a wɔfrɛ wɔn ho saa nanso wɔrekyerɛkyerɛ mfomsoɔ, wɔreka bere pɔtee, na wɔrehwehwɛ sɛ wɔde nea wɔbɛtumi nyinaa bɛma nnipa nyinaa anya yɛn gyidie ho adwene bɔne.”2
GSAM 283Kristo Mmaeɛ a Ɛtɔ so Mmienu ho Nhwehwɛmu Tintimiiɛ
GSAM 283.31850 awɔ bereɛ mu no, wɔhunuu sɛ ɛyɛ papa sɛ wɔyɛ nsakraeɛ foforɔ; enti Ɔsɔfoɔ White tu kɔɔ Paris, Maine, baabi a wɔtintim Kristo Mmaeɛ a Ɛtɔ so Mmienu ho Nhwehwɛmu ne Homeda Dawurubɔfoɔ no poɔ a ɛdi kan bosome biara mu mprenu, a ɛyɛ nɔma 13, na nɔma biara wɔ krataa ahorow nwɔtwe a wɔakyekyɛ mu afã mmienu. Krataa no kɛseɛ yɛ nsateaa nson ne nkyɛmu baako firi nwɔtwe mu kɔsi nsateaa du ne nkyɛmu baako firi nnan mu. Nɔma a ɛdi kan no da so wɔ bosome a ɛtɔ so dubaako a ɛbaa akyiri no, na nɔma a ɛtwa toɔ no wɔ bosome a ɛtɔ so nsia da 9, 1851.
GSAM 284.1Krataa no kɛseɛ a ɛboro Ɛnnɛ Berɛ Yi Mu Nokorɛ so no yɛɛ sɛnkyerɛnne pa paa wɔ nokorɛ no trɛmu a ɛne ne kɛseɛ hyia, adwumayɛfoɔ a wɔdɔɔso wɔ adwuma no mu, ne wɔn a wɔboa adwuma no. Esiane sɛ na wɔma krataa no kwa nti, na wɔhwɛ kwan sɛ adwuma no nnamfo bɛboa ne tintim; na wɔyɛɛ saa. Ɛwom sɛ na gyidifoɔ no mu dodow no ara yɛ nnipa a wɔwɔ asetena a ɛyɛ ketewa deɛ, nanso wɔboaa sɛnea Awurade hyiraa wɔn, na wɔyɛɛ nea wɔn tumi bɛtumi de ama nokorɛ no teaseɛnam akɔ anim.
GSAM 284J. N. Andrews Hyɛ Asɛnka Ase
GSAM 284.2Saa bere yi mu no, J. N. Andrews a ɔte Paris, Maine no hyɛɛ n’adwuma ase wɔ baguam sɛ asɛmpa ɔsɔfoɔ ne ɔtwerɛfoɔ a ɔtwerɛ nyamesom nsɛm. Nhwehwɛmu no mu, bosome a ɛtɔ so anum 1851, ɔwɔ asɛm bi a ɛhyɛɛ nkratafa bɛboro nnum mu, a ɛfa abɔfoɔ baasa no nkrasɛm ho. Ɛno mu no, ɔde Adiyisɛm 13 mu aboa a ɔwɔ mmɛn mmienu no nkɔmhyɛ no kaa United States ho, na ɔgyinaa nkɔmhyɛ no nkutoo so kaa sɛ nnawɔtwe mu da a ɛdi kan no a wɔbɛhyɛ sɛ Homeda no bɛyɛ asɛm a wɔde bɛma asafo ne aban ayɔnkofa no agyina so awieeɛ wɔ ɔman yi mu. Ne nsɛm no gyinaa nkɔmhyɛ no so koraa, efisɛ saa bere no na biribiara nni hɔ a ɛkyerɛ saa kwan no den paa; asɛm a emu yɛ den sen biara a wɔtumi hunuu sɛ ɛboa saa adwene no yɛ Dr. Durbin asɛm bi a wɔfaa no firi Kristosom Mmoafoɔ ne Nsɛmma Nhoma mu, na ɛka sɛ:—
GSAM 284.3“Sɛ Kristosom bɛyɛ ɔman no abrabɔ ne honhom mu nkwa a, ɛnde ɛsɛ sɛ ɔman no nam n’atemmufoɔ so siw nnipa a wɔbu Homeda kronkron no so pefee no kwan, sɛnea ɔbɛgye ne ho.”
GSAM 285Wɔtɔn Afuo de Boa Adwuma no
GSAM 285.1Saa bere yi ara na wɔkanyanee mmarima te sɛ Hiram Edson a ɔfiri New York ne Cyrenius Smith a ɔfiri Jackson, Mich. ma wɔtɔn wɔn afuo, na afuo biara boɔ yɛ $3,500, na wɔfaa afuo bi paa de yɛɛ wɔn ankasa adwuma, sɛnea ɛbɛyɛ a wɔbɛnya sika de aboa nnwuma ahodoɔ a ɛbɛsɔre wɔ nkrasɛm adwuma no anim.
GSAM 285Wɔde Nwomatintim Adwuma no Kɔɔ Saratoga
GSAM 285.21851 mu no, Ɔsɔfoɔ White tu firi Paris, Maine, kɔɔ Saratoga Springs, N.Y., na ɔsan yɛɛ fie wɔ hɔ denam dan mu nneɛma a wɔde fɛm no so, na ɔtintim Kristo Mmaeɛ ho Nhwehwɛmu no poɔ a ɛtɔ so mmienu no; nɔma a ɛdi kan no da yɛ bosome a ɛtɔ so nwɔtwe da 5 saa afe no ara. Poɔ yi yɛɛ nɔma 14, na wɔmaa no baeɛ bosome biara mu mprenu. Nɔma a ɛtwa toɔ no wɔtintimiiɛ bosome a ɛtɔ so mmiɛnsa da 23, 1852. Wɔsesaa krataa no din kakra firi Kristo Mmaeɛ a Ɛtɔ so Mmienu ho Nhwehwɛmu a ɛwɔ Poɔ 1 mu no baa Kristo Mmaeɛ ho Nhwehwɛmu ne Homeda Dawurubɔfoɔ, din a ɛda so ara wɔ ne Poɔ a ɛtɔ so aduɔwɔtwe mmienu mu. Wɔmaa nsɛmma nhoma no kɛseɛ yɛɛ afã abiɛsa ne krataa nwɔtwe, na krataa no kɛseɛ yɛ nsateaa nwɔtwe ne nkyɛmu baako firi nnan mu kɔsi nsateaa dubaako ne nkyɛmu mmiɛnsa firi nnan mu.
GSAM 285.3Ɛbɛda adi wɔ nea na ɛyɛ asafo no nsɛmma nhoma na ɛda so ara yɛ no kɛseɛ a wɔmaa no so no mu sɛ nsakraeɛ biara yɛɛ papa, na ɛkyerɛɛ yiyedi a ɛfata, na ɛmaa adanseɛ a emu da hɔ sɛ ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no adwuma “aba sɛ ɛrebɛtena.”
GSAM 285Wɔtintimiiɛ wɔ Rochester na Wɔnyaa Nsa-Tintim Afiri
GSAM 285.4bosome a ɛtɔ so anum da 6, 1852 no, wɔtintimiiɛ Rochester, N.Y. wɔ Kristo Mmaeɛ ho Nhwehwɛmu ne Homeda Dawurubɔfoɔ no Poɔ 3 nɔma a ɛdi kan, na wɔde afiri ne nkyerɛwdeɛ a Memeneda Akwanhwɛfoɔ no wɔɔ no tintimiiɛ. Hiram Edson de sika a ɔde dii kan tɔɔ Washington nsa-tintim afiri, ne nkyerɛwdeɛ ne nneɛma a wɔde besiesie adwumadan no. Na ɔbɛnya ne akatua bere a nokorɛ no nnamfo de ntoboa ba no. Saa nsa-tintim afiri no gyinaa Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ adwumadan a ɛwɔ Battle Creek, Mich. mu kosii sɛ ogya hyew no bosome a ɛtɔ so dumienu da 30, 1902. Saa bere no, na wɔbu no sɛ ɛyɛ adwumadan no mu afiri a ɛyɛ papa sen biara de sɔ tintim hwɛ. Poɔ 3 Nɔma 12, bosome a ɛtɔ so du da 14, 1852 mu no, wɔbɔɔ amanneɛ sɛ sika a wɔde siesiee adwumadan no ne afiri yi yɛɛ $652.93, na sika a wɔanya de sii saa botaeɛ yi so kosii saa da no yɛɛ $655.84. Saa krataa no nɔma dumienu yi, wɔtintimiiɛ na wɔkyekyɛɛ emu biara nkrataa 2,000 kwa.
GSAM 286Wɔhyɛɛ Mmabunu Kyerɛkyerɛfoɔ Ase
GSAM 286.1bosome a ɛtɔ so nwɔtwe mu no, wɔhyɛɛ Mmabunu Kyerɛkyerɛfoɔ tintim ase wɔ Nhwehwɛmu adwumadan no mu sɛ bosome biara ba. Seesei ɛba dapɛn biara, na nɔma biara wɔ akenkan nsɛm a ɛdɔɔso mmɔho nnan sen nea na ɛwɔ saa bere no.
GSAM 286Uriah Smith Bɛkaa Adwumadan no Ho
GSAM 286.21853 mu no, Ɔsɔfoɔ Uriah Smith hyɛɛ ne adwuma ase wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ adwumadan no mu, baabi a ɔdii dibea a ɛyɛ asɛdeɛ mfeɛ aduonum. Saa afe no (1853) na wɔkaa ho asɛm nea ɛdi kan wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ mu sɛ wɔn a wɔpɛ no tumi tɔ yɛn nwoma denam boɔ a wɔtɔɔ no so. Wɔma nnipa foforɔ nyinaa nwoma no kwa, efisɛ wɔn a wɔwɔ ayamye na wɔwɔ ɔpɛ no ntoboa na ɛkata kaa a ɛda hɔ no so. 1854 mu no, wɔbɔɔ amanneɛ sɛ Nhwehwɛmu no a ɛba mprenu bosome biara no boɔ yɛ $1.00 afe biara. Saa afe no ara, ntomadan mu nhyiamu a wɔyɛɛ wɔ Macomb County, Michigan, bosome a ɛtɔ so nson mu no, wɔbɔɔ mmɔden sɛ wɔbɛtɔn yɛn nwoma. Saa nhyiamu no mu no, wɔtɔn nwoma a ne boɔ yɛ $50. Ɔsɔfoɔ White kaa saa mmɔden yi ho asɛm wɔ Nhwehwɛmu no mu sɛ, “Eyi kyerɛ sɛ wɔtumi tɔn yɛn nwoma.”
GSAM 286Wɔsrɛɛ $500 Nwomawa Sika
GSAM 286.3Nhwehwɛmu no mu, bosome a ɛtɔ so du da 12 ne bosome a ɛtɔ so dumienu da 24, 1854, wɔsrɛɛ $500 nwomawa sika sɛnea ɛbɛma adwumadan no tumi ama asɔfoɔ nwomawa de akyekyɛ kwa wɔ wɔn adwuma mu, ne “$500 mmoa sika ama adwumadan no, sɛnea Nhwehwɛmu no bɛtintim daa dapɛn biara, na wɔrennyae ne tintim dapɛn bi mu ɛtɔ da ɛsiane sika a enni nti.”
GSAM 287J. P. Kellogg ne Henry Lyon Tɔn Wɔn Afuo
GSAM 287.1Saa bere yi mu na J. P. Kellogg a ɔfiri Tyrone ne Henry Lyon a ɔte Plymouth, Mich. ho no tɔn wɔn afuo, na emu biara boɔ bɛyɛ $3,500, na wɔn botaeɛ baako pɛ ne sɛ wɔbɛnya sika de akɔ adwuma no anim; enti Michigan nuanom mmienu bio yii wɔn ho adi wɔ bere a ɛsɛ mu, wɔde sika a ɛwɔ hɔ ne akoma a ɛpɛ maa wɔmaa mmoa wɔ baabi a na ɛhia paa. Nea ɔdi kan no yɛɛ mpraeɛ wɔ Jackson, Mich., na nea ɔtɔ so mmienu no tu kɔɔ Battle Creek, na ɔyɛɛ dua adwuma sɛnea ɔbɛhwɛ ne abusua.
GSAM 287Yɛn Nkrataa ne Nwoma Nyinaa ma $3.00
GSAM 287.2Poɔ 6 no awieeɛ, bosome a ɛtɔ so nsia 1855, obi tumi nya Nhwehwɛmu ne Kyerɛkyerɛfoɔ no afe baako, ne nwoma nketewa, nwomawa, ne dwom nwoma a wɔde di dwuma saa bere no nyinaa ho nhyehyɛeɛ pɛpɛɛpɛ—nketewa ne nwomawa no nyinaa yɛ aduonu nsia—de $3.00. Kyerɛkyerɛfoɔ no boɔ a wɔahyɛ ato hɔ yɛ senti aduonu anum ma nɔma dumienu.
GSAM 287Wɔtoo Nsa Frɛɛ Nhwehwɛmu Adwumadan no Kɔɔ Michigan
GSAM 287.3bosome a ɛtɔ so nnan 1855 mu no, Ɔsɔfoɔ White ne ne yere san kɔɔ Michigan, na wɔyɛɛ nhyiamu wɔ mmeaeɛ ahodoɔ. Saa bosome no ara da a ɛtɔ so aduonu nwɔtwe ne aduonu nkron no, wɔyɛɛ nhyiamu wɔ Battle Creek, na ɛmu na Battle Creek nuanom too aba sɛ wɔbɛfrɛ Ɔsɔfoɔ White sɛ ɔmfa Nhwehwɛmu adwumadan no mfiri Rochester nkɔ Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, ne Henry Lyon penee sɛ wɔn mu biara bɛma $300 a mfɛntɛm nni ho, na ɛyɛɛ $1200, de atɔ asase na wɔasi nwomatintim adwumadan. Enti wɔnyaa asase wɔ West Main ne Washington Akwan no anafoɔ apueiɛ ntwea so, na wɔsii dua dan a ɛwɔ abansoro mmienu, ne kɛseɛ yɛ anamɔn 20 x 30, na ne nnyinasoɔ nnua no tenten yɛ anamɔn aduonu.
GSAM 288Asafo Dan a Ɛdi Kan wɔ Battle Creek
GSAM 288.1Saa bere no ara mu na wɔsii Memeneda Ɔkwanhwɛfoɔ asafo dan a ɛdi kan wɔ Battle Creek, na ne kɛseɛ yɛ anamɔn 18 x 24. Saa dan a ɛnni ahosiesie biara yi, a wɔde nnua kataa ho soro kɔ fam na wɔde nnua nketewa sii ntam no, gyinaa Van Buren ne Cass Akwan no atifi atɔeɛ ntwea no ho.
GSAM 288Yɛn Nwomatintim Adwumadan a Ɛdi Kan Mu
GSAM 288.2Nhwehwɛmu no nɔma a ɛdi kan a wɔtintimiiɛ wɔ Battle Creek wɔ adwumadan a Memeneda Akwanhwɛfoɔ no wɔ no mu no da yɛ bosome a ɛtɔ so dumienu da 4, 1855. Saa bere no wɔde krataa no boɔ sii $1.00 ma Poɔ a ɛwɔ nɔma aduonu nsia; nanso wɔsrɛɛ ntoboa sɛ wɔde krataa no bɛmena ahiafoɔ a wɔfata no kwa. Firi saa bere no rekɔ no, Ɔsɔfoɔ Waggoner ne Cottrell bɛyɛɛ wɔn a wɔde nsɛm ba Kristo Mmaeɛ ho Nhwehwɛmu no krataa afã no mu daa.
GSAM 288.3Nhwehwɛmu no bosome a ɛtɔ so dumienu da 18, 1855 mu no, nwomatintim boayikuo no yɛɛ asɛm bi a ebia ɛbɛyɛ nwonwa ama wɔn a wɔyɛ adwuma wɔ adwumadan no mu nnɛ. Ɛkae sɛ: “Yɛnhunu nea enti a wɔn a wɔyɛ adwuma wɔ adwumadan no mu no nnya akatua a ɛfata mma wɔn adwuma. Ɔsamufoɔ no nya nea anka ɔbɛnya wɔ baabi foforɔ no fã pɛ.” Ɛsɛ sɛ yɛka sɛ saa bere no akatua a wɔtaa tua no nyɛ nea wɔtua nnɛ no fã, na saa bere no fã akatua no yɛ nea adwumadan no tua nnɛ ma adwuma a ɛte saa no mu nkyɛmu baako firi mmiɛnsa anaa nnan mu. Saa bere no adwumadan no mu adwumayɛfoɔ de wɔn adwuma no boɔ fã yɛɛ akyɛdeɛ sɛnea wɔbɛtumi atintim ɛnnɛ berɛ yi mu nokorɛ no asɛmpa.
GSAM 288Wɔsrɛɛ Tumi-Tintim Afiri ne Afiri a Ɛma no Tumi
GSAM 288.4Nhwehwɛmu no bosome a ɛtɔ so mmiɛnsa da 19, 1857 mu no, wɔkaa adwene no kan sɛ ɛhia tumi-tintim afiri ne afiri a ɛma no tumi, na ɛsɛ sɛ wɔnya de tintim nkrataa, nwomawa ne nwoma. Sɛnea wɔbɔɔ amanneɛ bosome a ɛtɔ so nnan da 2 no, wɔsiisii sɛ wɔbɛtɔ Adams tumi-tintim afiri, na mmarima nson hyɛɛ bɔ sɛ wɔn mu biara bɛma $100 de atɔ. Nɔma a ɛbaa akyiri no mu wɔkaa sɛ tintim afiri no ne afiri a ɛma no tumi no bɛyɛ $2,500, na bɔhyɛ a wɔanya dedaw yɛ $1,700.
GSAM 289.1Ɔsɔfoɔ White asɛm a ɔtwerɛ faa Nhwehwɛmu no mu bosome a ɛtɔ so nwɔtwe da 13, 1857 no, na ɛwɔ nkamfoɔ a ɛhyɛ nkuran yi: “Yɛn adwumadan no nni ɛka biara. Nwoma ho sika a wɔaboa ano de boa nwoma ho nnwuma nyinaa no yɛ $1,426, na wɔde ahyɛ nwoma mu seesei. Tumi-tintim afiri foforɔ no reyɛ adwuma na ɛyɛ adwuma fɛfɛɛfɛ, na anidasoɔ wɔ hɔ sɛ ɛrenkyɛ na ɛde tumi a efi nsuo hyɛnhyɛn mu ayɛ adwuma, na wɔatua ne nyinaa. Yɛn ntomadan mu nnwuma no anya mmoa kɛseɛ sen kan no.”
GSAM 289Nwomatɔn Ho Amanneɛbɔ a Ɛdi Kan
GSAM 289.2Ahinime 29, 1857 no, wɔbɔɔ amanneɛ wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ mu sɛ nwoma a wɔtɔn no mfeɛ mmienu a atwam no mu boɔ yɛ $1,287.91. Na yei ne amanneɛbɔ a ɛte saa a ɛdi kan a wɔayɛ abɛsi saa berɛ no. Ɛyɛɛ adwuma no nkɔsoɔ ho sɛnkyerɛnneɛ, enti ɛhyɛɛ wɔn nkuran, ɛfiri sɛ ɛkyerɛeɛ sɛ nokorɛ no renya ahoɔden, na “ɛte sɛ hann nsuten a ɛrekɔ wiase nyinaa.”
GSAM 289Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ Dwumadibea Yɛ Sika Siebea a Ɛwɔ Ahobanbɔ
GSAM 289.3Wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaa Ɔsanaa 13, 1858 mu no, wɔde adwene too yɛn nkurɔfoɔ anim nea ɛdi kan sɛ wɔnyɛ dwumadibea no baabi a wɔde sika a ɛboro wɔn ahiadeɛ so bɛsie. Nnipa a wɔwɔ sika a wɔnhia no saa berɛ no ara bɛtumi de asie wɔ dwumadibea no, na berɛ biara a wɔbɛhia no no, wɔama ahyɛdeɛ na wɔagye wɔn sika; saa kwan yi so no, dwumadibea no bɛnya saa sika no de ayɛ adwuma. Wɔde saa afotuo yi yɛɛ adwuma, na ɛmaa sika fam ahoɔden a adwuma no wɔ no yɛɛ kɛseɛ mpo.
GSAM 289.4Ɛfiri saa berɛ no bɛsi saa berɛ yi (1905), obiara nnya nhweree dɔla baako mpo wɔ sika a ɔnam saa kwan yi so de fɛm yɛn nwoma tintimbea ahodoɔ no mu, na obiara nso nnya nkɔbisaa ne sika a wannya. Nnipa a wɔpɛ nokorɛ na wɔdwendwene nneɛma ho no abɛbu yɛn nwomatintim dwumadibea ahodoɔ no sɛ baabi a wɔde wɔn sika a ɛboro wɔn ahiadeɛ so sie a ahobanbɔ wɔ hɔ sen sikakorabea ahodoɔ a ɛtaa gu no mpo. Sikakorabea ahodoɔ no wɔ wiase ahotosoɔ, na yɛn nwoma tintimbea ahodoɔ no deɛ, asafo no nyinaa ahoɔden na ɛwɔ wɔn “akyi.”
GSAM 290Wɔhyehyɛɛ Memeneda Ɔkwanhwɛfoɔ Nwomatintim Fekuo
GSAM 290.1Wɔhyehyɛɛ Memeneda Ɔkwanhwɛfoɔ Nwomatintim Fekuo no Kotonimma 3, 1861, na wɔkyekyɛɛ nkrataa srɛɛ nkurɔfoɔ sɛ wɔntɔ kyɛfa wɔ adwuma no mu, a kyɛfa baako boɔ yɛ $10. Nnawɔtwe mmienu akyi no, wɔbɔɔ dawuro sɛ nkurɔfoɔ ahyɛ bɔ dedaw sɛ wɔbɛtɔ kyɛfa a ne nyinaa boɔ yɛ $4,080.
GSAM 290.2Ɛfiri saa afe no Ayɛwohomumɔ 11 no, Memeneda Ɔkwanhwɛfoɔ Nwomatintim Fekuo no na ɛtintimii Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ. Dwumadibea dan a ɛdi kan a fekuo no sii no wɔ baabi a Main ne Washington akwan no hyia, wɔ anafoɔ-apueeɛ afã, wɔ beaeɛ a na dua dan dada no si ansa na wɔretu akɔ Kalamazoo kwan so no. Na saa dan yi yɛ abansoro a ɛwɔ fam ne soro, na wɔde ntayaa a ɛyɛ den na ɛsii afasuo no. Na ne su te sɛ Hela asɛnnua, na n'anim kyerɛ atifi fam wɔ Main kwan so. N'ano kɔsi ano firi apueeɛ kɔ atɔeɛ yɛ anammɔn 44, na ɛfiri atifi kɔ anafoɔ yɛ anammɔn 72.
GSAM 290Nwoma a Wɔdii Kan Tintimii Wɔ Kasa Foforɔ Mu
GSAM 290.3Nkakrankakra na nkrasɛm no kɔɔ anim, na anammɔn biara a wɔde nsi tu kɔɔ anim no hyɛɛ adwuma no den, maa ɛtimiiɛ. Saa berɛ yi na yɛn nwoma tintimbea no tintimii nwomawa nnum wɔ amannɔne kasa mu, mmiɛnsa wɔ Denmark-Norway kasa mu ne mmienu wɔ Franse kasa mu; saa na wɔde nwomatintim maa amannɔne aman hyɛɛ aseɛ.
GSAM 290.4Berɛ a asafo mma no kɔɔ so dɔɔsoɔ no, sika nso kɔɔ so nyaa nkɔsoɔ daa. Amanneɛbɔ a ɛwɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaa Kotonimma 16, 1863 mu no da yei adi; ɛhɔ na fekuo no twerɛtwerɛfoɔ de sika a wɔagye nyinaa ho akontaabuɔ maeɛ sɛdeɛ ɛdidi soɔ yi:—
| Sika a wɔagye afiri kyɛfa ne akyɛdeɛ a wɔde ama Fekuo no mu abɛsi nnɛ | $10,374.13 |
| Sika a wɔgyee firii Rochester dwumadibea | 700.00 |
| Sika a wɔgyee maa nneɛma foforɔ a wɔde bɛka ho | 300.00 |
| Sika a wɔgyee guu nwoma fotoɔ mu | 1,355.00 |
| Sika a wɔgyee maa ntintim afiri ne afiri a ɛma ɛyɛ adwuma | 2,500.00 |
| Ne nyinaa | $15,229.13 |
GSAM 291.1Twerɛtwerɛfoɔ no san ka sɛ:
GSAM 291.1“Sɛ wɔde ahwɛyie bu fekuo no agyapadeɛ boɔ a, wɔhunu sɛ ɛnni $20,000 ase, a ɛboro sika a wɔn a wɔdɔ adwuma no de ama no so bɛyɛ $5,000. Yei di adanseɛ pa fa Onua White ne wɔn a wɔne no ayɛ adwuma wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ dwumadibea no tenenee ne wɔn nokorɛdie ho. “E. S. Walker, Twerɛtwerɛfoɔ.”
GSAM 291Wɔde Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ Hyɛɛ Fekuo no Nsa
GSAM 291.2Esiane sɛ Ɔsɔfoɔ White adwumaden a amaneɛ wom ne n'afɔrebɔ na ɛde nwomatintim adwuma no abɛdu saa gyinabea yi nti, nokorɛm no, na mfasoɔ a ɛfirii mu baeɛ no yɛ ne deɛ; ɛfiri sɛ ɛyɛ n'ankorɛankorɛ ho a ɔpoeɛ, n'adwuma ho nyansa ne n'ahwɛyie wɔ adwumayɛ mu na ɛde saa mfasoɔ no baeɛ. Nanso sɛ́ anka ɔbɛgye ne nyinaa anaa bi deɛ no, ɔde anigyeɛ de ne nyinaa maa asafo no. Ɛno akyi mpo no, berɛ a fekuo no hyehyɛeɛ akyi wɔtoo aba sɛ adwuma a wayɛ no ho akatua bɛyɛ nnawɔtwe biara $6 no, $4 pɛ na ɔgyeiɛ nnawɔtwe biara.
GSAM 291Nsɛmma Nwoma wɔ Pacific Mpoano
GSAM 291.3Wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaa Oforisuo 21, 1874 mu no, na asɛm bi wɔ hɔ a ɛfiri Ɔsɔfoɔ White hɔ. Ɔreka adwuma a ɛwɔ Pacific mpoano ho asɛm no, ɔkaa sɛ ɛrenkyɛ na ɛho abɛhia sɛ wɔde nnawɔtwe nsɛmma nwoma bi a ɛbɛhwɛ adwuma no ahiadeɛ so wɔ saa mpoano no ba. Yei akyi berɛ tiawa bi no, kwan bueeɛ sɛ wɔbɛtɔ ntintim nkyerɛwdeɛ ne nneɛma kakra wɔ Oakland, na wɔde firii aseɛ wɔ Ayɛwohomumɔ bosome mu tintimii nsɛmma nwoma bi bosome biara mprenu, a wɔtoo din Mmerɛ no mu Nsɛnkyerɛnneɛ.
GSAM 291Sika a Wɔboaboa Ano
GSAM 291.4Wɔtintimii Mmerɛ no mu Nsɛnkyerɛnneɛ no nsia wieeɛ no, Ɔsɔfoɔ White sane kɔɔ Apueeɛ fam, na ɔsrɛɛ California mantam asafo ahodoɔ nhyiamu no sɛ wɔnyɛ nsɛmma nwoma no tintim ho nhyehyɛeɛ. Wɔ Asafo no Amansan Nhyiamu no ase, Ɔsanaa 15, 1874 no, wɔde adwene bi too anuanom a wɔwɔ Apueeɛ fam no anim sɛ wɔnboaboa $6,000 ano mfa ntɔ ntintim afiri, afiri a ɛma ɛyɛ adwuma, ne ntintim nkyerɛwdeɛ mma Mmerɛ no mu Nsɛnkyerɛnneɛ dwumadibea no, sɛ anuanom a wɔwɔ Pacific mpoano no bɛboaboa $4,000 ano de atɔ asaase na wɔasi dan a ɛfata sɛ dwumadibea a.
GSAM 292.1Ɔsɔfoɔ George I. Butler, a saa berɛ no na ɔyɛ Asafo no Amansan Nhyiamu Boayikuo no muni no, kɔɔ nsraban nhyiamu a wɔyɛeɛ wɔ Yountville, California no bi, na ɔde saa adwene no too anuanom no anim. Ahinime 11, 1874 no, wɔtiee ɔfrɛ no, na wɔhyɛɛ bɔ sɛ wɔde sika dadeɛ a ne nyinaa yɛ $19,414 bɛma.
GSAM 292Wɔde Pacific Nwoma Tintimbea no Baeɛ
GSAM 292.2Ɔgyefuo 2, 1875 no, Ɔsɔfoɔ James White ne ne yere, a Ɔsɔfoɔ J. H. Waggoner ne adwumayɛfoɔ foforɔ a wɔn ho akokwa wɔka wɔn ho no, duruu Oakland. Saa bosome no da a ɛtɔ so 12 no, wɔfrɛɛ California mantam asafo ahodoɔ nhyiamu no nhyiamu soronko, sɛ wɔrebɛsusu beaeɛ a wɔbɛsi adan ama Mmerɛ no mu Nsɛnkyerɛnneɛ dwumadibea no ho. Wɔdwennwenee ho yie akyi no, wɔsii gyinaeɛ sɛ wɔbɛtɔ nsase a ɛwɔ Castro kwan no atɔeɛ afã, wɔ kwan a ɛtɔ so 11 ne deɛ ɛtɔ so 12 ntam. Saa da no ara, Ɔsɔfoɔ White ne John Morrison tɔɔ saa nsase no, na wɔde wɔn ankasa din kɔɔ asaase no ho nkrataa mu. Wɔtee aseɛ sɛ, sɛ wɔhyehyɛ Fekuo no a, wɔbɛyɛ nkrataa de asaase no mu dodoɔ a wɔbɛhunu sɛ ɛho hia ma adwuma no ama fekuo no.
GSAM 292.3Oforisuo 1, 1875 no, wɔhyehyɛɛ Pacific Memeneda Ɔkwanhwɛfoɔ Nwomatintim Fekuo wɔ Oakland, na wɔhyɛɛ adwuma no mu kyɛfa sika sɛ ɛnyɛ $28,000. Sɛdeɛ wɔpenee so no, wɔyɛɛ nkrataa de Castro kwan so nsase no mfimfini maa fekuo no, na ɛhɔ ara na O. B. Jones a ɔfiri Battle Creek, Michigan, sii dan bi. Na ne su ne ne kɛseɛ te sɛ dwumadibea a wɔsii wɔ Battle Creek no ara, gye sɛ deɛ ɛwɔ Oakland no, wɔde dua na ɛsii na ɛnyɛ ntayaa. Berɛ a wɔwiee dan no a wɔbɛtumi akɔ mu no, wɔtuu Mmerɛ no mu Nsɛnkyerɛnneɛ kɔɔ n'adwumayɛbea foforɔ no Fida, Ɔsanaa 27, 1875.
GSAM 293Wɔtuu Kɔɔ Mountain View
GSAM 293.1Wɔ saa dan yi mu na wɔde nkɔsoɔ tintimii nsɛmma nwoma ne nwoma bɛsii 1904, berɛ a wɔyɛɛ nhyehyɛeɛ sɛ wɔbɛtu ntintim adwumayɛbea no akɔ nkuraaseɛ. Pacific Nwoma Tintimbea no sohwɛfoɔ de saa nsɛm yi kyerɛɛ deɛ enti a wɔyɛɛ saa nsakraeɛ no:
GSAM 293.1“Mfeɛ pii ni na Pacific Nwomatintim Adwumakuo no sohwɛfoɔ anya adwene sɛ asaase a wɔn nwoma tintimbea no si so seesei no boɔ yɛ den dodoɔ, na asaase no sua dodoɔ sɛ wɔde bɛyɛ nneɛmayɛbea, ɛfiri sɛ ɛwɔ kuropɔn kɛseɛ mfimfini wɔ beaeɛ a adan a nkurɔfoɔ tete mu wɔ. Wɔhunu sɛ, wɔ akwan pii so no, nyansa wom sɛ wɔhwehwɛ beaeɛ bi wɔ nkuraaseɛ a asaase boɔ nyɛ den saa, na adwumayɛfoɔ bɛnya afie wɔ mpɔtam a ɛboa akwahosan, a baabi a ɛso wɔ hɔ ma mfikyifuo, nnua a ɛso aba ne baabi a wɔbɛgye wɔn ahome; na akwan a wɔfa so soa nneɛma kɔ ba no nso bɛyɛ papa. Wɔanya beaeɛ a ɛte saa atɔ wɔ Mountain View akuraa no mu, wɔ Santa Clara mantam mu, akwansin aduasa nkron wɔ San Francisco anafoɔ fam. Ɛyɛ beaeɛ a ɛwɔ kuropɔn mu nneɛma pa pii, na ɛwɔ nkuraaseɛ asetena a ɛboa akwahosan no mu mfasoɔ nso.”
GSAM 293Nwomatintim Hyɛɛ Aseɛ wɔ Amannɔne
GSAM 293.2Sɛ́ adanseɛ a ɛkyerɛ sɛ nokorɛ no atrɛ no, yɛhunu sɛ ɛfiri 1875 kɔsi 1878 no, nwomatintim adwuma hyɛɛ aseɛ wɔ Basel, Switzerland, ne Christiana, Norway.
GSAM 293.3Afe 1875 ahaban-gu berɛ no mu no, wɔbɔɔ amanneɛ wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ mu sɛ nwoma a wɔtɔn wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ dwumadibea no nko ara wɔ mfeɛ nson mu, ɛfiri 1868 kɔsi 1875, no boɔ yɛ $85,644.54, a ɛreyɛ ayɛ mmɔho nsia a ɛsene mfeɛ nson a ɛdi ɛno anim no deɛ. Na dwumadibea anan no nyinaa (Michigan, California, Switzerland ne Norway) nwoma a wɔtɔn no mfeɛ mmiɛnsa mu, ɛfiri 1875 kɔsi 1878, no boɔ yɛ $98,163.73.
GSAM 293.4Wɔkaa wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaa Ahinime 17, 1878 mu sɛ nwoma, nwomawa ne nkrataa nketewa a Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ dwumadibea no tintimii ansa na 1864 reba no nyinaa dodoo yɛ nkratafa 50,058,000. Ɛfiri 1864 kɔsi 1878 no, nkratafa no dodoo yɛ 158,130,951, anaa sɛ ne nyinaa yɛ nkratafa 208,188,951.
GSAM 294Wɔyɛɛ Mmabunu Kyerɛkyerɛfoɔ Nnawɔtwe Nsɛmma Nwoma
GSAM 294.1Ɛbɛsii Ɔpɛpɔn 1, 1879 no, na wɔtintim Mmabunu Kyerɛkyerɛfoɔ bosome biara, nanso saa da yi, berɛ a ɛhyɛɛ ne mfeɛ aduonu nson so no ase no, wɔde baa nnawɔtwe biara; na yei maa ne mfasoɔ yɛɛ mmɔho nan.
GSAM 294Deɛ Ɔsɔfoɔ White De Hyɛɛ Fekuo no Nsa
GSAM 294.2Wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaa Ɔpɛpɔn 23, 1879 mu no, nsɛm bi wɔ hɔ a Ɔsɔfoɔ White kaeɛ fa ɔne adwuma no ayɔnkofa ho. Ɛfata sɛ yɛde ba ha, ɛfiri sɛ ɛma yɛhunu afɔrebɔ a wɔyɛeɛ wɔ nwomatintim adwuma no mu no yie. Asɛm a yɛfa no te sɛɛ:—
GSAM 294.3“Berɛ a wɔhyehyɛɛ Nwomatintim Fekuo no wɔ Battle Creek, Michigan, wɔ 1861 mu no, yɛde wɔn a wɔkra yɛn nwoma no din nyinaa ne ho kwan sɛ wɔbɛsane atintim yɛn nwoma nyinaa (a akyiri yi wɔbuu ne boɔ sɛ $10,000) maa fekuo no, na ɛkaa yɛn agyapadeɛ boɔ $1,000 pɛ; na yɛkɔɔ so yɛɛ yɛn adwuma sɛ nwoma siesiefoɔ, adwuma sohwɛfoɔ ne ɔsɛnkafoɔ, a na yɛgye nnawɔtwe biara $6.
GSAM 294.4“Afe 1866 mu, berɛ a yɛsane baa Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ dwumadibea no wɔ yareɛ a emu yɛ den akyi no, yɛhunuu sɛ na sohwɛfoɔ no retua mfɛntom ɔha mu du wɔ sika mpempem ho, na adwuma no mu kyɛfa sika so ate aba $32,000;3 Nanso mfeɛ nan mu, Onyankopɔn nhyira so no, wɔtuaa ɛka no, adwuma no mu kyɛfa sika kɔɔ soro bɛyɛɛ $75,000, na yɛn [fekuo no] nyaa $5,000 wɔ sikakorabea ahodoɔ mu.”
GSAM 294Nwoma Tintimbea no Gyinabea wɔ 1880 Mu
GSAM 294.5Wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaa Ɔpɛpɔn 15, 1880 mu no, Ɔsɔfoɔ Butler ka sɛ:—
GSAM 294.6“Nnansa yi wɔatrɛ yɛn nwoma tintimbea (Battle Creek) no mu, ɛnam dan fã bi a wɔasii wɔ adan mmienu a ɛwɔ apueeɛ fam no ntam; yei ama baabi a adwuma no nyinaa bɛtumi akɔ so ne sɛdeɛ ɛbɛyɛ mmerɛ no mu adɔ kɛseɛ. Mfidie wɔ hɔ a wɔde anyinam ahoɔden yɛ dadeɛ ntintim nhwɛsoɔ, na wɔde dadeɛ gu nkyerɛwdeɛ a wɔaboaboa ano no nhwɛsoɔ, na wɔde kyekyere nwoma wɔ ɔkwan a ɛyɛ papa pa ara so. Nokorɛm no, wɔn a ɛsɛ sɛ wɔhunu ho nsɛm no ka sɛ ɛyɛ nwoma tintimbea a biribiara wɔ hɔ na ɛwie pɛyɛ pa ara wɔ Michigan mantam mu.”
GSAM 295.1Saa ntrɛmu yi nyinaa akyi no, ansa na ahohuro berɛ no bɛba awieeɛ no, ɛho bɛhiaa sɛ wɔsi dan foforɔ wɔ dan titire no anafoɔ fam ma ntintim mfidie no. Ɛdan yi mu na wɔtuu fekuo no ntintim mfidie nnum a mfidie foforɔ ma ɛyɛ adwuma no kɔɔeɛ. Saa ntintim mfidie yi mu baako sõ sene biara a na wɔde ayɛ adwuma wɔ dwumadibea no pɛn. Na wɔde baako a ne kɛseɛ ne ne su te sɛ saa ara nso asi Mmerɛ no mu Nsɛnkyerɛnneɛ dwumadibea a ɛwɔ Oakland, California no nkyɛeɛ.
GSAM 295.2Wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaa Kotonimma 17, 1881 mu no, Ɔsɔfoɔ White rekyerɛ nwomatintim adwuma no nkɔsoɔ wɔ nwoma tintimbea titire a ɛwɔ Battle Creek no, ɔkaa sɛ:—
GSAM 295.3“Sɛ wɔde ahwɛyie bu Memeneda Ɔkwanhwɛfoɔ Nwomatintim Fekuo no agyapadeɛ nyinaa boɔ na wɔyi ɛka a fekuo no de no firi mu a, deɛ ɛka wɔ asaase ne adan ne agyapadeɛ foforɔ mu no nni $105,000 ase. Yei mu no, yɛn nkurɔfoɔ nyinaa de $34,432.17 na ama wɔ kyɛfa, akyɛdeɛ ne agyapadeɛ a awufoɔ agya mu, na mmarima ne mmaa anokwafoɔ kakra a wɔde wɔn nkwa ama adwuma no no de $70,567.83 aka ho [ɛnyɛ sɛ akyɛdeɛ, na mmom ɛnam afɔrebɔ ne ahwɛyie wɔ adwumayɛ mu so].”
GSAM 295Asɛmpa Nwomatɔn Adwuma Hyɛɛ Aseɛ
GSAM 295.4Ɛfiri afe 1881 no, yɛn nkurɔfoɔ tuu anammɔn foforɔ, na wɔhyɛɛ asɛmpa nwomatɔn adwuma a wɔde yɛn nwoma bɛtɔn no ase. Esiane sɛ asɛmpa nwomatɔnfoɔ no anyɛ wɔn nwomatɔn ho amanneɛbɔ pɔtee biara de kɔsii afe 1884 nti, yɛde nwoma tintimbea anan no nwomatɔn ho amanneɛbɔ na ayɛ yɛn amanneɛbɔ a ɛfa saa berɛ no ho no. Sɛdeɛ wɔn akontaabuɔ kyerɛ no, nwoma a wɔtɔn no mfeɛ nnum no mu boɔ yɛ $221,248.69. Berɛ a adwuma no tumi trɛ firii yɛn asɛmpatrɛ adwuma a ɛwɔ Europa Mfimfini ne Skandinavia aman mu no, amannɔne kasa mu nwoma ho ahiadeɛ yɛɛ kɛseɛ.
GSAM 296Nwomatɔn wɔ Mfeɛ Du Mu
GSAM 296.1Ɛfiri 1884 kɔsi 1894, a ɛyɛ mfeɛ du no, asɛmpa nwomatɔnfoɔ no na wɔtɔnee yɛn nwoma akɛseɛ a wɔakyekyere no den no mu pii. Nwoma a wɔtɔn wɔ saa berɛ yi mu no boɔ yɛ $4,031,391.26. Saa berɛ yi mu, yɛn adwuma no sane trɛɛ mu ɛnam nwoma tintimbea ahodoɔ a wɔde baa Australia; Tahiti, Pacific Nsupɔ so; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; ne mmeaeɛ foforɔ so. Sɛdeɛ wɔbɔɔ amanneɛ no, nwoma a asɛmpa nwomatɔnfoɔ no tɔn wɔ afe 1895 mu, ɛmfa ho sɛ na saa afe no mu yɛ den no, ne nyinaa boɔ yɛ $357,467.23; sɛ wɔde deɛ yɛaka ho asɛm dedaw no ka ho a, ne nyinaa yɛ $4,816,773.73.
GSAM 296Mfeɛ Aduonum mu Nwomatɔn Yɛ $11,000,000
GSAM 296.2Sɛ yɛbɛhunu nwoma a wɔtɔn no nyinaa boɔ ɛfiri 1854 kɔsi Ɔpɛpɔn 1, 1896 a, ɛsɛ sɛ yɛda so de nwoma a wɔtɔn wɔ nwomatɔnbea, nwomawa, nkrataa nketewa ne mfonin nkrataa a wɔtɔn ho sika ka ho, sɛdeɛ nwoma tintimbea ahodoɔ no nyinaa abɔ ho amanneɛ wɔ mfeɛ du a yɛaka ho asɛm no mu no. Saa sika no yɛ $3,458,278.23; na ɛma asafo no nwomatɔn ho sika nyinaa wɔ mfeɛ aduonu mmienu mu yɛ $8,275,051.96. Sɛ yɛka no ɔkwan foforɔ so a: Nwoma a wɔtɔn no mfeɛ aduasa mu (1854 kɔsi 1884) no boɔ yɛ $424,915.24, na mfeɛ dumienu a ɛdi ɛno akyi, kɔsi Ɔpɛpɔn 1, 1896 no, ɛyɛ $7,850,136.72. Ɛmfa ho sɛ wɔn a wɔyɛ asɛmpa nwomatɔn adwuma no dodoo so ate wɔ mfeɛ nwɔtwe a atwam no mu no, sɛ yɛbu akontaa de ahwɛyie a, yɛbɛtumi aka sɛ, ɛfiri 1854 bɛsi saa berɛ yi (1905), wɔatɔn Memeneda Ɔkwanhwɛfoɔ nwoma a ne boɔ boro $11,000,000.
GSAM 296Ntintim wɔ Kasa Bɛyɛ Aduanan Mu
GSAM 296.3Sɛ yɛsusu sɛ wɔahyɛ aseɛ de nkrasɛm no atintim wɔ kasa titire bɛyɛ aduanan mu a, yɛhunu ne nkɔsoɔ pefee. Saa kasa no bi ne Arabia kasa, Armenia kasa, Basuto kasa, Bohemia kasa, Bulgaria kasa, Bengali-India kasa, China kasa, Denmark kasa, Borɔfo kasa, Estonia kasa, Finland kasa, Franse kasa, Fiji kasa, Hela kasa, German kasa, Hɔland kasa, Hungary kasa, Hawaii kasa, Italia kasa, Iceland kasa, Japan kasa, Kafiri kasa, Latvia kasa, Lavonia kasa, Maori kasa, Poland kasa, Portugal kasa, Romania kasa, Russia kasa, Serbia kasa, Spain kasa, Sweden kasa, Tahiti kasa, Tonga kasa, Wales kasa, ne deɛ ɛkeka ho. Wɔ saa aman ne mmusua ahodoɔ yi mu no, adwumayɛfoɔ a wɔyɛ nsi wɔ hɔ a wɔma nkrasɛm a ɛtɔ so mmiɛnsa no mu nokorɛ ahodoɔ no kɔ anim.
GSAM 297.1Nwoma, nwomawa ne nkrataa nketewa a wɔatintim wɔ kasa ahodoɔ no mu no dodoo boro 1,187. Sɛ obi bɛnya emu biara baako, ne asafo no nsɛmma nwoma aduɔwɔtwe nson4 wɔ kasa ahodoɔ mu ama afe baako a, ɛbɛhia sika bɛyɛ $340.
GSAM 297Mmeaeɛ a Nwoma Tintimbea Aduonu no Wɔ
GSAM 297.2Memeneda Akwanhwɛfoɔ nwoma tintimbea aduonu wɔ mmeaeɛ a ɛdidi soɔ yi: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, Afrika Anafoɔ; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Saa nwoma tintimbea ahodoɔ yi akyi no, yɛn nkurɔfoɔ retintim nsɛmma nwoma ne nkrataa nketewa wɔ Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; Amerika Anafoɔ; ne Fiji Nsupɔ so.
GSAM 297Nwomawa a Ɛdi Kan no Tintim
GSAM 297.3Momma yɛnhwɛ yɛn akyiri kakra, na yɛnhwɛ nneɛma a na adikanfoɔ no de yɛ adwuma. Afe 1853 ahaban-gu berɛ mu, berɛ a wɔreyɛ nwoma a ɛdi kan a wɔtintimii wɔ Washington ntintim afiri no so—“kronkronbea”—no, anuanom mmaa kuo bi kaa wɔn ho boom bobɔɔ nkratafa no boaboaa ano de siesiee sɛ wɔbɛpam. Ɛno akyi no, ɔtwerɛfoɔ yi de mpaboayɛ dadeɛ a wɔde bɔ ntokuro totɔɔ mu ntokuro; na wɔde nwoma no akyi kataa so wieeɛ no, Uriah Smith de adeɛ a n'ano teɛ ne sekan ketewa a ano yɛ nam twaa ano. Wɔyɛɛ saa ɛfiri sɛ na wɔni mfidie a ɛfata a wɔde bɛyɛ adwuma no saa fã no.
GSAM 298.1Afe 1861 a atwam nkyɛeɛ koraa no, Adams ntintim afiri baako pɛ na wɔde tintimii asafo no nwoma nyinaa, na afiri a ɛwɔ apɔnkɔ mmienu ahoɔden na ɛmaa ɛyɛɛ adwuma. Ɛnnɛ, wɔ nwomatintim dwumadibea ahodoɔ no mu no, ntintim mfidie bɛboro aduanan a nsuhyeɛ mframa ahoɔden na ɛma ɛyɛ adwuma no reyɛ adwuma daa, retintim ɛnnɛ berɛ yi mu nokorɛ. Saa dwumadibea ahodoɔ yi akatua adwumayɛfoɔ no nyinaa dodoo boro ahannum, na wɔma adwuma no kɔ so, berɛ a asɛmpa nwomatɔnfoɔ ɔhaha pii nso wɔ adwuma no mu retɔn nwoma no wɔ nkurɔfoɔ mu.
GSAM 298.2Afe 1862 mu no, na wɔbɛtumi de $7.50 atɔ nwoma a Memeneda Akwanhwɛfoɔ atintim no nyinaa mu biara baako; wɔ 1904 mu deɛ, sɛdeɛ yɛakyerɛ no, na ɛbɛhia $340 na obi de atɔ ne nyinaa mu biara baako. Ampa ara, biribi a ɛsene nnipa nhyehyɛeɛ ayɛ adwuma na ama saa nneɛma yi aba.
GSAM 298.3Nwomatintim adwuma a ɛsɔree wɔ Memeneda Akwanhwɛfoɔ mu no, sɛdeɛ wɔhyɛɛ ho nkɔm wɔ 1848 mu no, ayɛ sɛ owia nanteɛ ampa: “Ɛreyɛ hyeɛ kɛseɛ—ɛsoma ne hann”—“Ɛkɔ so fa ne kwan so sɛ owia, nanso ɛnkɔtɔ da.”
GSAM 298Fa Gyidie Tu Anammɔn—Ɔsɔfoɔ Stone Adanseɛ
GSAM 298.4Ɔsɔfoɔ Albert Stone, a ɔyɛ adwuma no mu adikanfoɔ no mu baako na ɔtenaa ase kɔsii mfeɛ aduɔkron no, kaa ahokeka ne aniberesɛm a wɔn a wɔapere akɔ anim wɔ ɔbɔfoɔ a ɔtɔ so mmiɛnsa no nkrasɛm adwuma no mu wɔ no ho asɛm yie wɔ Nhwehwɛmu ne Ɔdawurubɔfoɔ a ɛbaa Ɔgyefuo 5, 1884 mu sɛɛ:—
GSAM 298.5“Adwuma no abakɔsɛm mfiaseɛ no yɛɛ nneɛma nketewa da, na sika ne nneɛma a wɔde yɛɛ adwuma no yɛɛ sɛdeɛ ɛnso adwuma no. Nanso mmarima ne mmaa a wɔwɔ gyidie no nim firi mfiaseɛ sɛ Awurade basa a ɛwɔ ahoɔden no ka adwuma yi ho. Wɔnim sɛ berɛ a wɔahyɛ sɛ wɔbɛhunu Sion mmɔbɔ no aduru, na Awurade atene ne nsa sɛ ɔreboaboa ne nkurɔfoɔ ano. Wɔhunuu sɛ Awurade na ɔkyerɛ hyɛn no kwan, na Asɛmpa Hyɛn no a ɛsoa nkaeɛfoɔ asafo no ne n'adesoa a ɛyɛ nokorɛ a wɔasan de aba, gyidie a wɔasɔ ahwɛ ne ɔdɔ a ɛwie pɛyɛ no, bɛduru hyɛngyinabea dwoodwoo.”