Jalja 1 — Qalltawi

GSAM 21.1Criston payïr jutäwipat aruskipktan ukhaxa, chiqpachanxa mä yatiyäwitwa aruskipktan, ukasti Diosan jaqinakapan suyt'äwipänwa, nayrïr awk taykasasar Edén uyut jaqsutäpxäna uka pachata. Asirur arunakapanxa, warmin jathapa p'iqip ch'akhananiwa, ukasti mä chiqanchäwïnwa, qhiparuxa mä kutt'ayirix jutaniwa, ukasti Satanasan lunthatasiwinakapar atipjani, ukatsti Diosan amtapax akapachan phuqhachaniwa. Amuyasiwa Adanampi Evampi jupanakax aka lurawix jank'akiw phuqhasini sasina amuyapxatayna, ukat jupanakat mä jank'aki yuqapaw atipirïni sasina. Ukampirusa, Diosan amuyupanxa, uka amuyata t'unjañat Qhispiyirita arsuñax taqi kunatix uka qhipat uñstawayki ukamp chikachasiwa, jupan “jupa pachpan munañapa ukat khuyapayasiñapa, ukax Criston Jesusan jiwasatakix aka pachax janïr qalltkipan churatäna” phuqhañataki.¹

GSAM 21.2Adanampi Evampi, pachan t'unjañapampi kutt'ayañapamp taypin jaya maranakan utjani uka t'aqhisiñanaksa llakinaksa uñjasapän ukhaxa, llakisiñapax janiw aguantañjamäkänti. Alaxpachankir Diosax, llamp'u khuyapayasiñapampi khuyapayasiñapampiw, uka uñjäwi jupanakat imantawayi, jank'aki Diosan wawanakapan jach'a qhispiyat sarnaqäwipar qhispiyatäpxañapataki suma suyt'äwi imasipxañapataki jaytasina. Qhispiyasiñax jak'ankxiwa siski amuyt'añax, chiqapuniw jupanakarux uka pachar jikisiñatakix juk'amp ch'amampi wakichasiñapatak ch'amanchaspäna.

GSAM 22.1Ukhamarakiw Diosan jaqinakapax taqi wiñayanakan Adanan urunakapatpacha ukham sarnaqapxatayna. Jupanakax chiqapun yatipxäna mä jach'a ukhamarak wakiskir luräwix jutïrin lurasiniñapata—Cristox qhiparux jutaniwa ukhamarak qhapaq suyup sayt'ayaniwa. Jupanakax ukhamarakiw, Adanampi Evampi ukhamarjama, uka luräwix jak'ankxiw sasaw iyawsapxäna, ukat, jupanakjamarakiw, janiw amuyapkänti kunas pachanakapampi uka luräwimp taypin paskani ukata; jan ukhamäkaspa ukhaxa, inas uka atipt'äwi chimpuru ch'amachasipkasax chuym t'aqhantatäpxaspäna.

GSAM 22.2Aka amuyux jach'a jikxatawinakan lurasiwinakapamp uñacht'ayasispa. Uka luräwinak qalltayir jaqinakaxa, jan amuyasipkchisa, chiqpachanxa Diosan munañap phuqhapxäna; ukampirusa, lurawir ch'amanchir amuyunakapax janiw taqi tuqit lurañ munapkäna uka amuyunakapampix mayakïkänti.

GSAM 22Cristóbal Colón-an Jikxatatanakap Layku Utjiri Jayar Puriri Mayjt'awinaka

GSAM 22.3Montgomery, jupan American History,² 1902 maran uñstayat qillqatanxa, 8, 9 laphi ukanakana, Colón-an sarnaqäwip qalltañapataki amuyupata, ukatsti Inti jalsu tuqinkir Indias ukaru inti jalanta tuqiru lamar quta sarasina puriñ amtap phuqhañat arsusina, akham siwa:—

GSAM 22.4“Colón-ax amuyänwa Portugal markan reyipan amtap juk'amp askichañ atinïtapxa. Jupax chiqapuniw yatïna mä juk'amp jisk'a ukat juk'amp aski thakhi utjatapa Indias markaru puriñatakixa, Díaz-an uñacht'ayat thakhipat sipansa. Génova markankir lamar quta sarnaqirina [Colón] amuyupax machaqäkaspa ukhamaraki jani ajjsarirïnwa. Inti jalsu tuqiru, jan ukax aynach inti jalsu tuqiru tuyt'añat sipansa, jupax inti jalanta tuqiru chiqak tuyt'añ amtawayi. Jupax, iyawsäwiparjamaxa, ukham lurañatakix kimsa suma chiqap amuyunakaniwa: Nayrïri, pachanpan juk'amp suma geografía qillqatanakjamaraki, Colón jupax chiqapun iyawsäna, uraqix janiw pampäkiti, kunjamtix walja jaqinakax amuyapkäna, jan ukasti mä muruq'uwa. Payïri, jupax aka uraqpachax juk'amp jisk'akiw sasaw amuyäna, ukat jilapartix umat sipanx uraqïkaspas ukham. Kimsïri, jupax America continente jan ukax Océano Pacífico ukanakatxa janiw kuns yatïkänti, janirakiw kuns amuykänti, ukhamax Asia jan ukax Indias uksan quta thiyapax España ukat Europa uksan inti jalant tuqinkir quta thiyapamp chikaw uñkatasiskaspas ukham amuyt'äna. Cipango, jan ukax Japón, ukar puriñatakix taqpach jayäwix pusi waranqa millas ukjamakïkaspas ukham amuyt'äna.

GSAM 23.1“Jupan amtapax akänwa: Europa markat mistuniñapänwa; barcopax inti jalanta tuqir Japón markar uñtata apaniñapänwa, ukatsti uraqpachan muyt'atap arkañapänwa, thaqatapar puriyañapkama. Jupan amuyuparjamax, ukax mä ch'uspitakix mä mansana muyt'añapjam chiqap ukhamarak jan ch'amäkaspa ukhamänwa.

GSAM 23.2“Uka sarnaqäwin atipjaspa ukhaxa, jupax aka jach'a askinïspawa: Jupax Indias markarux chiqak nayrïr punku tuqiw mantaspäna, janiw muytasisa, ukat mä kasta maysäxankir punku tuqi mantkaspa ukham lurasina, kunjamtix Portugueses jaqinakax lurañapäkäna ukhama.

GSAM 23.3“Uñjtanwa aka jaqixa, pachanpan khititï juk'amp yatiqirïkän ukanakjama, lurañ jakhuñanaka, uraq uñt'añanaka, ukhamarak lamar quta sarnaqañanaka sum amuyt'irïkänxa, nayrïr amuyupanxa chiqapänwa —uraq pachan muyt'atapata— ukampirusa paypach yaqha amuyunakapana pantjatapunïnwa.

GSAM 23Mä Suma Pantjasiwi

GSAM 23.4“Ukampirusa, muspharkañawa, pantjasitanakapax mä tuqitxa juparux yanapt'änwa. Jayankañ tuqita pantjasitapax wali askiwa. Colón jupax uraqpachan jach'atapata, ukhamaraki uka viajen chiqap jayankañapatxa chiqapar jakhüspän ukhaxa, inas janiw sarirïkaspänti, kunatix jank'akiw amuyaspäna, Portugalin amtat thakhipax juk'amp jisk'aki ukhamaraki juk'amp pisi qullqiniw sasina. Ukhamaraki, Americano continente ukax thakhipar chiqak sayt'ataw utjatapa amuyt'aspäna jan ukax kunjamatsa nayraqat uñjaspäna ukhaxa, ukax janiw mä machaq uraq jikxatañatak sarnaqañ qalltañapatak ch'amanchaspänti, kunatix amtapax janiw mä machaq uraq jikxatañäkanti, jan ukasti mä nayra uraqir machaq thakhi jikxatañänwa.”

GSAM 23Pachanakan Jach'a Suyäwipa

GSAM 23.5Ukhamasti, Diosan jaqinakapaxa, maranakan sarnaqasina, Criston purinitap suyt'awinipxatayna, “ajayun anclapjama, chiqapuni ukhamaraki jan kuynt'iri”.³ Llakisiñanakampi t'aqhisiñanakampi uñjasisasa, jupanakax llakimpiw art'asipxi, “¡Qawqha pachakamas, Tatitu, qhispiyasiñax janïr purinkani?” ukampirus jupanakax nayrar sartapxakiwa, ukat Pablojamarakiw sapxatayna ukat jichhakamax sapxaraki: “¿Kunas jiwasan suyt'äwisaxa, jan ukax kusisiñasa, jan ukax k'uchirt'äwin pillusasa? ¿Janit jumanakax jiwasan Tatitu Jesus Criston nayraqatapan jupan purinitapan jikxatasipxätati?”⁴

GSAM 24Pablo Suyäwimpi Ch'amachasita

GSAM 24.1Aka tuqitxa, aka suyt'äwin ch'amap uñacht'ayañatakix mä qawqha uñacht'äwinakakiw wakisi. Pablox Félix-an nayraqatapan juchanchatäkäna, ukat jupatak arsuñapatak jaysatäkäna ukhaxa, akham säna: “Jupanakax herejía sapki uka thakhinwa nayax awkinakajan Diosaparu yupaychta, kamachinakana ukhamarak profetanakana qillqatanakaparu iyawsasa; ukat Diosaru suyt'awinïtwa, jupanak pachpaw iyaw sapxi, jiwatanakax sartanipxaniwa, chiqap jaqinakasa jan uka chiqap jaqinakasa.”⁵

GSAM 24.2Agripa nayraqatan suma arxatäsinxa, Pablux akham säna: “Jichhax nayax sayt'atätwa, ukat jiwasan achachilanakasatakix Diosan arsuwaykäna uka suyt'äw laykuw taripata; uka arsuñaruw jiwasan tunka payan ayllunakax, Diosarux arumamp urumampiw luqtasipki, puriniñ suyt'apxi. Uka suyäwi laykuwa, Rey Agripa, judionakax juchanchapxitu. ¿Kunatsa jumanakatakix jani iyawsañjamäkaspati, Diosax jiwatanakar sartayaspaxa?”⁶ Qhipharux Roma markan Cesar nayraqatan uñstañatakïkän ukhaxa, judionakarux akham säna: “Israelan suyäwip laykuw aka cadenampi watantataxta.”⁷

GSAM 24.3Pabluxa uka suyäwita jani pächasisaw Tito-ru qillqatapan arst'äna: “Qhispiyir Diosan khuyapayasiñapaxa taqi jaqinakatakiw uñstawayi, yatichistu, jan yupaychañanaka ukat aka pacha munañanaka jaytasina, amuyumpi, chiqampi, ukat Diosar yupaychasisa aka pachan jakañataki, uka saminchata suyäwi, ukat Jach'a Diosan ukat Qhispiyiris Jesucriston k'ajkir uñstañap suyasa.”⁸

GSAM 24Pedrox Suyäwin Kusisita

GSAM 24.4Pedruxa ukhamarakiw uka suyt'äwita akham siwa: “Jallallt'ataw jiwasan Tatitu Jesucriston Dios Awkipaxa, jupasti jach'a khuyapayasiñaparjama, Jesus Criston jiwatanakat sartañapampi, jiwasarux mä jakañani suyt'äwiru machaq yuriyistu, jan t'unjasiri, jan q'añuchata, jan chhaqkirisa herencia ukhamaru, alaxpachan jumanakataki imatäki, jumanakasti Diosan ch'amapampiw iyawsañ tuqi qhispiyañkama imatäpxtaxa, qhipa pachan uñstayañataki wakicht'ata. Ukanxa jumanakax wali kusisipxtawa, ukampirus jichhax mä juk'a pachatakix, wakischi ukhaxa, kunayman yant'anak taypin llakita jikxatasipxsta: ukhamat iyawsäwiman yant'äwipax, chhaqtir qurita sipansa juk'amp chaniñjamäpan, ninamp yant'atäkasinsa, Jesus Criston uñstañapan jach'añchäwi, yäqäwi ukat k'ajäwi jikxatañapataki.”⁹

GSAM 25Diosan Uraqpach Lurañ Amtapaxa

GSAM 25.1Qillqatanakax Diosan akapacha uñstayatapat amtap uñacht'ayi; ukhamaraki profecian arunakapata jutir pachat amtap yatiqtanwa: “Akham siwa Tatitux alaxpach uñstayiri, Dios pachpa aka uraqi luriri ukhamaraki wakichiri; jupaw sayt'ayi, janiw inaki uñstaykiti, jaqinakax jakasiñapatakiw lurawayi.”¹⁰ Uka lurxasinxa, jaqiruw churäna. Salmista sataynawa: “Alaxpachax, jach'a alaxpachanakax Tatitunawa; ukampirusa uraqix jaqinakana wawanakaparuw churawayi.”¹¹ Ukampirusa, jaqir churkäna ukhaxa, jaqix chiqapänwa, kunjamtix yati jaqix satayna: “Akakiw jikxatta, Diosax jaqir chiqaparuw lurawayi; ukampirus jupanakax walja amuyunak thaqhapxatayna.”¹²

GSAM 25.2Tatitux jaqi ayllumpi kunjäm sarnaqäna uk liyt'tanwa, “jupax Adan chachanakar jaljtaykäna ukhaxa, jaqinakan qurpachäwipax Israel wawanakan jakhuwiparjama sayt'ayäna,”¹³ ukax sañ muni, qhiparux jupan jutïr apnaqäwipan apnaqatäñapatakix aka uraqin tantachthapit chiqpach Israel wawanakan jakhuwiparjama. Pablux akham arunakampiw qhanañchi: “Diosax... mä wilat taqi jaqinakana markanakap lurawayi, taqi uraqpachan jakasiñapataki, ukat nayraqat uñt'ayat pachanaksa, jakäwipana saywanakapsa wakicht'awayi; ukhamat jupanakax Tatituru thaqhapxañapataki, inas jupar llamkt'as thaqhapxaspa, ukhamarak jikxatapxaspa, jupax janiw khitirus jayankkiti; kunatix jupampiw jakastanxa, kuyntanxa, ukatsti utjtanxa.”¹⁴ Aka uraqitaki nayra amta phuqhaskani ukhaxa, “juman markamas taqiniw chiqapar sarnaqirinakäpxani.”¹⁵ Uka pachanx jupanakatxa wasitat siwa, “Uka markan jakirix janiw Usutätwa siskäniti: uka markan jakirinakax juchanakapat pampachataxapxaniwa.”¹⁶ Uka pachaw “llamp'u chuymaninakax uraqiru herencia katuqapxani; ukatxa suma qamañan walja utjatapampiw kusisipxani.”¹⁷

GSAM 26Criston Payïr Jutawipax Janiw K'ari Siwsawïkiti

GSAM 26.1Pedro-n payïr qillqatapanxa akham siwa: “Janiw jiwasax amuyt'ata k'ari siwsawinak arkt'apkti, kunapachatix jiwasax jumanakarux Tatitu Jesucriston ch'amapampi jutäwipamp uñt'ayapkäyäta ukhaxa, jan ukasti jiwasax jupan jach'a k'ajanakap uñjirinakäpxtwa. Kunatix jupax Dios Awkita jach'añchäwi ukhamarak k'ajanak katuqäna, kunapachatix juparux wali k'ajkir jach'a k'ajanakatxa akham arux purïna: Akax munat Yuqajawa, khitirux nayax wali kusisitaw jikxatasta. Ukatsti aka alaxpachat jutir aruxa ist'apxta, jupamp chika qullan qullun sarnaqapkäyäta ukhaxa. Ukhamaraki, profecíat juk'amp chiqap aru utjistu, ukaruxa jumanakax wali amuyumpiw ist'apxta, mä ch'amak chiqan qhant'ir qhana ukhamarjama, qhana uru qhant'anipkama, ukatsti uru warawarax chuymanakaman jalsuniñapkama.”¹⁸

GSAM 26.2Aka qillqatanxa, apostolax qullun mayjt'äwipatxa Criston payïr jutäwipan uñacht'äwipat arsu. Aka uñstawit nayraqatax Qhispiyirisax apostolanakaparux akham sänwa: “Aka chiqan sayt'atäpki ukanakatxa, yaqhipanakaw janiw jiwañ yant'apkaniti, Jaqin Yuqapax qhapaqäwipampi jutir uñjapkama”¹⁹ —Lucas-an qillqataparjamaxa, “Aka chiqan sayt'atäpki ukanakatxa, yaqhipanakaw janiw jiwañ yant'apkaniti, Diosan qhapaqäwip uñjapkama.”²⁰

GSAM 26.3Aka arsuñax chiqpachapuniw mayjt'äwipan phuqhasiwayi. Aka qullun “uñjawin” Jesusaruw jach'anchayata uñjapxäna, kunjamtix jupax jach'a apnaqäwipan jutkani ukhama. Eliasaru (Elías) uñjapxarakïnwa, jupax jan jiwkasaw alaxpachar aptatäna, jupax Tatitux jutkani ukhax jakkasin alaxpachar aptatäpxani ukanakaruw uñacht'ayi —jiwirit jan jiwirir mayjt'ayatäpxani— “jank'akiw, mä ch'irmthapita”.²¹ Ukhamarakiw Moisésax utjaraki, jupax jiwatänwa, jiwatanakat sartayatanakar uñacht'ayasa, Tatamp jikisiñataki. Ukhamasti, aka “uñjawinxa” Cristor qhapaq suyupamp jutir uñjapxäna, kunjamtix jupax jupanakar arsuwaykäna ukhama.

GSAM 27Profecía: Juk'ampi Chiqap Aru

GSAM 27.1Apóstolanakax uka jach'a qhanañchäwi qullu patan uñjapxchïnsa, ukat Diosan iyaw sat arup ist'apxchïnsa, apóstol Pedrux akham sasin ch'amancharakiwa: “Jiwasax profecía arun juk'amp chiqap arunïtana.” Aka arunakampix janiw uka amtaskañ pachan uñjapkäna ukat ist'apkäna uk janis kunjamäkaspas ukham amuykiti. Jupanakax mä kutiw Diosan arup ist'apxäna, ukampirus profecía jach'a arunakapana, Criston payïr jutäwipkama, Diosan arupax walja kutiw ist'asi. Chiqpachansa, taqi chiqap profecía arunakaxa, kunatix phuqhasitayna jan ukax nayra pacha qillqatanakan qillqantatäki ukaxa, jiwasatakix Diosan arupawa. Uka amuyunpuniwa profecía aruxa “juk'amp chiqapawa” siñaxa. Revised Version ukaxa “chiqaparu tukuyatawa” sasaw jaqukipi. Profecíaxa sapa mayni phuqhasiwimpi chiqaparu tukuyatawa. Sapa mayni yatiyatäki uka luräwixa, phuqhasiski ukhaxa, mä chiqap yatiyäwiwa, qhipharkir yatiyat luräwinakaxa chiqpachapuniw phuqhasini ukata.

GSAM 27Profecía-n Kankañapa

GSAM 27.2Qhipa arst'äwinakaxa, Biblia suma yatxatatanakan profecía tuqita, wali ch'amaniwa:—

GSAM 27.3Thomas Newton jupax akham siwa: “profecía ukax nayraqat uñjat ukhamarak jisk'aptayat sarnaqäwiwa; sarnaqäwisti phuqhat ukhamarak jach'aptayat profecíawa. K'ari profecíanakax akapachan utjapunirïnwa; ukampirus jaqinakana ukhamarak supayanakan taqi yatiñapasa ukhamarak jan wali munañapas janiw Bibliyan qillqatanakan utjki uka profecíanakjam lurañ atipkiti.”

GSAM 27.4Sir Isaac Newton jupax akham siwa: “profetanakar ist'añax chiqa iglesian wakiskir chimpupawa.”

GSAM 27.5Dr. A. Keith jupax akham siwa: “Profecía ukax kuna milagro ukhamarakiwa, ukat jupa pachpax mä milagrowa.... Taqi Ch'amani Diosan arupakiw jiwatanakarux imäwipat jawsañ atispäna,—Taqi Yatiñani Diosan arupakiw ch'amak jutïr pachan imantatäki ukanak taqpach yatiyañ atispäna, ukax jaqitakix jiwatanakan utanakapjamaw jan mantkayawa,—ukat panpachaniw Diosan arupaxa.”

GSAM 28.1Matthew Henry-ax akham siwa: “Diosan pachapanxa, ukax juk'amp suma pachawa, ukat Diosan thakhipanxa, ukax juk'amp suma thakhiwa, profecía ukax chiqpachapun phuqhasini. Criston sapa arupax wali q'umawa, ukatwa wali chiqapaxa.”

GSAM 28Profecía Amtawipa

GSAM 28.2Criston apostolanakapar arunakapata yatiqtanwa Tatitun profecía churäwipan mä amtapata. Judasan sarnaqäwipan kunanakas pasani ukanakat proféticamente arsusina, akham säna: “Jumanakar nayraqat yatiyapxsma, kunapachatix ukax pasani ukhaxa, iyawsapxañamataki nayax ukätwa.”²²

GSAM 28.3Tatitux Isaías profetampiw akham saraki: “Nayaw Diosätxa, ukat janiw khitis nayjamäkiti, qalltatpach tukuy uñacht'ayasa, ukat nayra pachanakatpach janïr luratäki ukanak yatiyasa, akham sasa: Amtawijax sayt'aniwa, ukat taqi munañaj lurt'äwa.”²³

GSAM 28.4Wasitatsti, “Nayax nayra pachanakatxa qalltatpachaw yatiyapxsma, ukanakax lakajat mistuwayi, ukat uñacht'ayapxsma; jank'akiw lurt'ayäta, ukat phuqhasirakiwa.... Chiqpachansa, qalltatpachaw jumar yatiyapxsma; janïr phuqhasinkipanwa uñacht'ayapxsma; jan jumax akham sasin sañamataki: K'ari diosajaw ukanak lurawayi, ukat khuchhurata uñanchajasa, chulluchata uñanchajasa, ukanakar kamachiwayi. Jumax ist'tawa, taqi akanak uñjarakim; ¿janit yatiyapxätati? Jichhatpach machaq yänak uñacht'ayapxsma, imantat yänak, ukat jumax janiw ukanak yatiskänti. Jichhax uñstawayiwa, janiw qalltatpachati; janïr jumax ist'kasa uka urutpacha, jan jumax siskasmati: ¡Uñtam, nayax yatirïtwa!”²⁴

GSAM 28.5Aka arunakatwa profecian phuqhawinakapan ch'amapax uñjasi, ukax profecíax Diosat juti uk qhanañchi, ukhamaraki Tatitun ch'amapax taqi pagano diosanakapat jilankatap uñacht'ayi. Ukhamaraki aka arunakatxa profecian chiqap qillqatanakan wali wakiskir chiqap katxarutap uñjasi. Aka yänakax chiqäpanxa, wali muspharkañawa qawqha jaqinakatix Qullan Qillqatanakan profecian chiqanakap yatxatañaru juk'a chuymampi jan ukax jan chuymampi uñjapxi.

GSAM 29Profecía janiw sellatäkiti

GSAM 29.1Jani yatiqirinakaxa janiw yatiqapkti sapxiwa, ukatwa profecianak jani amuyapkiti. Ukampirusa, walja yatiqirinaka, ukat jupanaka taypit yaqhipa ministrunakasa, akham sapxiwa: “Profecianakaxa sellatäxiwa, ukat janiw amuyaskaspati. Taqiniw yatipxtan Qhananchäwi pankaxa mä sellata pankawa.”

GSAM 29.2Apocalipsis qillqatanxa, munata Juan-arux mä sapa kamachiw churasiwayi, jan uka panka sellt'añapataki.²⁵ Ukhamaraki aka pankana mä bendicionaw arsuwayi “aka profecía arunaka ist'apki ukat uka manqhin qillqata imapki” ukanakataki.²⁶ Mä sellata pankan qillqatanakapax jan amuykayäkaspa ukhaxa, ¿kunjamarakis uka qillqatanakax imatäspaxa? Tatitux Moisés tuqiw akham siwa: “Imantat yänakax Tatitu Diosasankiwa; ukampirus uñacht'ayat yänakax jiwasanisa, wawanakasanisa wiñayatakiskiwa, ukhamat aka kamachin taqi arunakap phuqañataki.”²⁷

GSAM 29.3Tatitux Danielan profecianakapax amuyt'añapatakiw wakicht'atayna, ukax discipulonakaparu uka tuqit arst'at arunakapata qhanawa. Akham siwa: “Jumanakasti, profeta Danielan arst'at t'unjañan millasiñapax qullan chiqan sayt'at uñjapxäta ukhaxa (khitis ullaqki ukax amuypan),”²⁸ ukax akham sañ muni: Profeta Danielaru amuyt'apxam.

GSAM 29.4Tatitux profecíax janiw amuyt'añjamäkiti siski uka k'ari amuyt'äwxa aka arunakampi qhananchiwa: “Taqpach uñjäwix jumanakatakix mä jist'antat qillqat pankar uñtasitaw tukutayna, ukasti jaqinakax mä yatiqirir churapxi, akham sasa: Aka liyt'apxita, achikt'asipxsmawa: ukat jupasti siwa, Janiw atkti, jist'antatawa: ukat uka pankax mä jan yatiqirir churatarakiwa, akham sasa: Aka liyt'apxita, achikt'asipxsmawa: ukat jupasti siwa, Janiw yatiqkti. Ukatwa Tatitux akham siwa: Aka jaqinakax lakapampiw nayar jak'achapxitu, ukat ispillunakapampiw jach'añchapxitu, ukampirus chuymanakapax nayat jayanwa jikxatasi, ukat nayat ajjsarañapax jaqinakan iwxt'anakapampiw yatichata: ukhamax, uñjam, nayax aka jaqinak taypin mä muspharkañ lurañ qalltä, mä jach'a muspharkañ ukat mä t'ukusir luraña: kunatix jupanakan yatiñan jaqinakapan yatiñapax chhaqtaniwa, ukat amuyt'ir jaqinakapan amuyt'añapax imantatäniwa.”²⁹ Aka profetax jichha arun arsu uka jaqinakax profecíana chiqapa arupar arkasipkasapäna ukhaxa, janiw Diosan kamachipat jithiqtapkasapänti, janirakiw jupan iwxt'anakapata jaqinakan kamachinakapampi turkayasipkasapänti.

GSAM 30Profecía janiw sapa maynin amuyt'atapäkiti

GSAM 30.1Janiw profecía ukax mä manqha, imantata, jan amuykay amuyunïtap laykuti walja jaqinakax jan amuyapkiti. Apóstol Pedrox akham siwa: “Nayraqat ak yatiñäni: qillqatan profecía ukax janiw khitin sapa maynin amuyt'atapäkiti. Kunatix profecía ukax janiw nayra pachanakan jaqin munañapampix jutkänti; jan ukasti Diosan qullan jaqinakapaw Qullan Ajayuwan unxtayata arsupxäna.”³⁰ Aka arunakatax qhanaw amuyasi, profecía amuyt'añatakix wakiskirix profetanakan arsuwaykäna uka ajayu katuqañawa. Uka ajayutxa, taqi thaqhirinakar arsuwayata, akham qillqatawa: “Jupaw taqi chiqaru irpapxätam.”³¹

GSAM 30Profecía Phuqhata

GSAM 30.2Profecía yatxatawinxa, yaqhipa chiqanakaw utji, ukax sapa kuti amuyt'asiñapawa: Diosax, jupax jan pantjasirixa, profecianakan luriripawa, ukat kunapachatix mä arsuwin phuqasiñapax purinki ukhaxa, uka arsuwin yatiyatapuniw phuqasini. Ukhamaraki, kunjamatix Tatitux, jaqinakan kun lurañapsa nayraqat uñjañ ch'amanixa, mä pacha chimp't'i kunatix pasani ukata, uka pachax purinki ukhaxa, profecian chiqap phuqasiwipaw uñjasi. Yaqha arunxa, chiqap profecian uñacht'ayat pachanxa, k'ari phuqhasiwix janiw utjaspati. Aka chiqap amuyumpi chikachasisaxa, sapxsnawa, kunapachatix Tatitun pachapax purinki ukhaxa, chiqap arunakapax akapachan uñstayañapataki, uka arunakax sapa kutiw uñsti.

GSAM 30.3Mä kutixa, qillqirix profecíanakax phuqhasitapat mä aruskipäwi churkäna ukhaxa, ukan utjkäna mä jan iyawsirixa jak'achasisaw akham säna: “Jumanakarux profecíanak qhanañchiriru wali saminïpxtatap laykuw jallallt'apxsma. Nayra pacha sarnaqäwinak yatxatapkta ukhaxa, profecíar chiqpachapuni phuqhiri uka kunanaksa wali jasakiw jikxatapxiristaxa.” “Jisa,” sasaw jiwasax jaysapxta, “ukhamawa kunatix ukhamäñapatakiw luratäna. Jumax mä guante aljañ utar mä par guante aliri sasinxa, ¿janit amparamaru askïki ukanak jikxatañ suyäta?” Jupax jaysäna: “Jïsa, ukhamapuniw, kunatix ukanakax askïñapatakiw luratäna.” “Ukhamasti,” sasaw qillqirix säna, “uka Diosax, jaqinakax kunsa lurapxani uk sum yatisaxa, jupanak tuqit yatiyäwinak luräna, ukat uka jaqinakax luräwinakapar mantapxäna, ukat jupax yatiykäna ukham pachpa lurasipxäna ukhaxa, chiqa nayra pacha qillqirix luratanakap qillqt'i, ukax yatiyäwimp uñtasitax, chiqapuniw mayakïxi.”

GSAM 31Profecía, Ch'amakana Mä Qhana

GSAM 31.1Apóstol Pedrux siwa, profecía ukax ch'amak chiqan qhant'ir mä qhana ukhamawa, ukhamarjamaw ukarux amuyt'añasa. Profecía qhananaka jan utjkaspa ukhaxa, jutïr pachax taqpach ch'amaka ukhamäspawa. Qhanan amtäwipax ch'amaka chhaqtayañawa—mä ch'amak chiqan sarnaqkasinxa, thakhi uñacht'ayañataki, ukat thakhi qhanpach uñacht'ayañataki, ukhamat sarnaqirix, mayat mayat, thakhi uñjañapataki ukat ajlliñapataki. “Juman arumaxa,” sasaw salmo qillqirixa si, “kayunakajatakix mä qhana, thakijatakis mä qhana.”³² Yatiñan jaqixa akham siwa: “Chiqa jaqin thakhipaxa qhantir qhana ukhamawa, ukasti juk'ampi juk'ampiwa qhantiri, suma qhana urukama.”³³ Ukhamasti uñjasiwa, pacha jawir tuqi saraqkasaxa, Diosan arupaxa, juk'ampisa profecianakapan phuqhawinakapanxa, juk'ampi juk'ampiw jist'arasini, ukhamat Biblia yatxatiriruxa juk'ampi qhanancht'asa, jupax chiqpachapuniw wiñay qhanaru ukhamaraki wiñay ururu irpir thakhin jikxatasi.

GSAM 31Eden-ata Tukuykama Kimsa Jach'a Luräwinaka

GSAM 31.2Qillqatanakan qhanapampiw, Tatitun jaqinakapan thakhipa Edenatsa tukuykam amuyt'asaxa, kimsa jach'a lurawinakaw wali qhanapuni uñjasi. Nayrïrixa Criston nayrïr purinitapawa, jaqir tukuñapa, Emmanuelan purinitapa, Diosan aychan uñstiritapa; payïrixa Ch'amak Pachanaka qhipat jach'a Reformawa—1260 maranaka t'aqhisiyäwi, kawkhantixa Tatitun arupaxa niya taqpachani jaqinakat jark'atäna—mä puriniwiwa iglesian ch'usa pampat mistuñapa, ukat Qillqatanak taqinin ullañapataki ukat munañap yatiñapataki uchaña; kimsïrixa, Tatitusan payïr jutäwipa, aka pachan qalltatpach taqi qullan profetapan lakapat arst'at taqi kunan kutt'ayäwipan pachanakap apaniñataki; akax “pachanakan ch'axwäwipa” tukuyañatakiwa, juchampi chiqampin ch'axwäwipa, jach'a pachan apaniñataki, kawkiru taqi pachanakax sarantaskäna.

GSAM 32Profecía ukax Tukusiñataki Chimpunak Uñacht'ayi

GSAM 32.1Profecía arun chiqap arunxa, thakhinakasar irpir qhana ukham amuyt'asaxa, ch'amakan chiqap thakhi uñacht'ayistu ukhama, janiw yaqha thakhix utjkaspati, jan ukasti Criston payïr jutäwipkama pacha jawiran sarantaskaki uka profecía arun qhananchat thakhi jikxatapxañäniwa. Ukhamasti, profecía qhanar arkirinakax janiw jach'a urux jak'ankxiwa sañ señalanakak uñt'apxaniti, jan ukasti Tatitun luräwipsa uñt'apxarakiniwa, kunjamtix chiqap arunakampi sapa kuti sarantaski, ukax mä markar wakichañatakiwa jupan jutäwipanxa suma qamañan jupar katuqañataki.

GSAM 32.2Qillqatanakaxa sapxiwa, Tatitun urupax jaqinakarux “aruman lunthata” ukham purininiwa,³⁴ ukampirus Tatitun amuyt'awipan sayt'atäpki ukanakatxa akham siwa: “Jumanakax, jilatanaka, janiw ch'amakan jikxatasipkätati, uka urux lunthata ukham jumanakar katuntañapataki. Jumanakax taqiniw qhanan wawanakapäpxtaxa, urun wawanakaparakïpxtawa.”³⁵

GSAM 32Tatitun Irptäwinakap Amtaña

GSAM 32.3Jutäwi sarnaqäwin Tatitun irptäwinakap amtasina, wali askiwa amuyt'añaxa, Diosan amtapax sapa kutiw ukhamäna, jaqinakapax jupan apnaqäwipampi ch'amapampin jupanak layku lurat uñacht'äwinakap amtañapataki. Israel markan Diosat t'aqanuqatatapat qhanañchkasina, salmo qillqirix akham siwa, “Jupanakax Qhispiyir Diosaparu armt'awayapxiwa, jupaw Egipto markan jach'a luräwinaka luräna; Ham markan muspharkañ luräwinaka, ukat Quta Wila jak'an axsarkañ luräwinaka.”³⁶ Israel markatakix Tatitun jupanakamp sarnaqäwip amtañax askïn ukhaxa, ¿jiwasatakisa janit askïkaspaxa? Kusisiñan salmista wasitat siwa: “Ajayuja, Tatituru bendiciñamawa, ukat taqi askinakap armt'añamti.”³⁷

GSAM 33.1Taqi pachanakanxa, Tatituxa jach'a chiqanakaniwa, khuyapayasiwipampi wakicht'ata, jaqinakaru juchan katuntatapat apsuñataki, ukatsti alaxpachan Canaán markaru mantañapataki wakicht'añataki; ukatsti wali askiwa Tatitun uka chiqanak yatiyirinakampi luratanakap amuyt'añaxa.

GSAM 33Jisk'a Yänakat Jach'a Luräwinaka—D'Aubigné-n Arsuwipa

GSAM 33.2D'Aubigné, History of the Reformation qillqatapanxa, akham siwa: “Diosaxa, pachanaka taypin irnaqäwip wakichiri, juk'amp pisi ch'amani jaqinakampiw phuqhi, pachap purinxipanxa. Jisk'a yänakamp jach'a luräwinaka phuqhañataki, ukaw Diosan kamachipaxa. Aka kamachixa, pachamaman taqi chiqan utjki ukaxa, nayra pacha sarnaqäwinakansa jikxatarakiwa.”³⁸

GSAM 33.3Nayra pachanxa, kunapachatix Diosax mä sapa markaru ajlliñ qalltkäna, jupatak mä sapa markjam utt'ayañataki, mä jaqiru jawst'asinwa luratayna—Abrahamaru—jupax paganos ukanak taypin jakaskäna, Caldeos ukan Ur markapan. Jupatwa walja wawanakax jilsuwayapxäna; ukampirus jupanakata, mä markjam jach'anchayatäxapkäna ukhaxa, Alaxpachankir Diosax akham säna: “Tatitux janiw jumanakarux munasiñap uchkiti, janirakiw jumanakarux ajllikiti, kunatix jumanakax taqi markanakat sipan juk'amp waljäpxänati; jan ukasti, jumanakax taqi markanakat sipan juk'apuniw jikxatasipxäna.”³⁹

GSAM 33.4Ukatsti, kunapachatix jupax markaparu Egipto markan uywatäwipat qhispiyañ munäna ukhaxa, jupanakar p'iqinchiripataki ajllïna mä jaqiru, khititix wawäkasin kimsa phaxsi mamapan utapan imantatäna, ukat qhipatsti mä jasaki lurata, jan k'achacht'at junqut lurata, brea-mpi jawintata arkaru uchatäna, ukat Nilo Jawiran uñjañapar jaytatäna. Ukampirusa, aka pachpa Moisésaxa, amuyt'añ maranakaru purisaxa, Diosan jaqinakapampi t'aqhisiñan llamp'u thakhipa ajllïna, janiw “juchan mä juk'a pachatak kusisiñanakapampi” kusisiñ munkänti.⁴⁰

GSAM 34Gedeónan Atipawipa

GSAM 34.1Qhipatxa, kunapachatix Tatitux Israel markaru Midianitanakat Amalecitanakat qhispiyañ munäna, jupanakasti “t'iju t'ijunakjam walja” markapar puripxäna, ukatsti uraqin achunakap t'unxapxäna, “Israel markatakix janiw kuna manq'añasa, ni iwisa, ni wakasa, ni asnusa” jaytasina, Tatitux mä angelaruw Gedeonar khitänxa. Aka Joas-an yuqapax juk'a triguki t'ixsuñkamaw puritayna, ukatsti uka awqanakapat imantañkamaki. Kunapachatix angelax Israel markaru qhispiyañapataki yatiyäna ukhaxa, Gedeonax muspharata jiskt'äna: “¿Kunjamatsa Israel markaru qhispiyäxa? ¡Uñtam, familiajax Manases uksanxa pisinkiriwa, ukatsti awkijan utapanxa nayax juk'amp jisk'akïxtwa!”⁴¹ Uka pachpa llamp'u chuymani, pisi jaqixa kimsa pataka jaqinakapampi, jisk'a lamparanakapampi phukhunakapampiw mistuwayi (uka lurañaxa jaqina amuyuparjamaxa luqhirjam amuyasispawa), ukatsti Diosaru ch'amaparu aptasisa, jach'a atipjawi jikxatapxatayna. Qhispiyasiñat nayraqataxa, Gedeonaxa profeta Amós-an jachañapjamax jachasispawa, akham jiskt'asina: “¿Khitis Jacob-aru sayt'ayani? kunatix jupax jisk'akiwa.”⁴²

GSAM 34Uywa Manq'añan Wawa

GSAM 34.2Tatitun pachaparuw jaqinakan Qhispiyiripax yuritayna, ukatsti uywirinakaw mä uywa manq'añan ikiskir jikxatapxatayna. Aka uraqinkir wila masinakapax jisk'a ukampis yäqañjam jakañ thakhinak arkapxatayna. Aka uraqin pisin jakañapatxa, Qhispiyirix akham sänwa: “Qamaqinakax p'iyanakaniwa, alaxpachan jamach'inakax tapanakaniwa; ukampis Jaqin Yuqapax janiw p'iqip uchasiñatakisa utjkiti.”⁴³ Jupax apostolanakaparux “uka aynachankirinak taypit ajllïna, jupanakax, jan juk'amp aynachankkchisa, janirakiw taypi jaqinakjamäpkiti. Taqi kunas ukham luratäna, akapachan uñacht'ayañataki, uka luräwix janiw jaqit luratäkänti, jan ukasti Diosat luratänwa.”

GSAM 35Janiw Walja Yatiñaninakax Jawillt'atäkiti

GSAM 35.1Pablux nayra iglesia pachan irnaqäwit akham säna: “Diosan jan yatiñapax jaqinakat sipan juk'amp yatiñaniwa; ukat Diosan jan ch'amapax jaqinakat sipan juk'amp ch'amaniwa. Jumanakax, jilatanaka, jawillt'atäpxatam amuyapxtawa, jan janchirjam yatiñan jaqinakax walja, jan ch'amani jaqinakax walja, jan jach'a ayllut jutirinakax walja jawillt'atäkiti; jan ukasti Diosax akapachan jan yatiñan uñjatanakaru ajllïna, yatiñaninakaru p'inqachañataki; ukatsti Diosax akapachan pisi ch'amani yänakapa ajllïna, ch'amani yänakaru p'inqachañataki; ukatsti akapachan jan wali uñjata yänaka, ukatsti jan yäqata yänaka, Diosax ajllïna, jïsa, ukatsti jan utjiri yänaka, utjiri yänakaru chhaqtayañataki; ukhamat jan khitis jaqix nayraqatapan jach'a jach'a tukuspa.”⁴⁴

GSAM 35Reforma Pachan Alt'at chuymani Jaqinaka

GSAM 35.2Tunka suxtanïr patak maranakan jach'a Reforma luririnakan jakañanakapanxa pachpa amuyuw uñjasi. Nayra pacha qillqirix akham siwa: “Reforma luriri Zwingle jupax mä Alpes qullu tuqinkir uywa uywirin utapat mistunïna; Melanchthon, Reforma pachataki yupaychäwi yatxatirixa, mä arma luririn tiendapat mistunïna; ukatsti Lutero jupax mä pisin qhuya irnaqirin jisk'a utapat mistunïna.” Jupatpachaxa, Luterox akham sänwa: “Awkinakajaxa wali wakchänwa. Tatajaxa mä wakcha quqa khuchurïnwa (qhiparuxa mä qhuya irnaqiriruw tuküna), taykajasti walja kutiwa lawanaka qhipäxaparu apanirïna, wawanakaparu uywañapataki. Jupanakaxa jiwasan laykuxa wali ch'ama irnaqäwi aguantapxäna.”

GSAM 35.3Apóstol Santiagox, jaqinakana Tatituru luqt'asiñapataki jawillt'atapata arsusina, akham siwa: “Ist'apxam, munat jilatanaka, ¿janit Diosax aka pacha pisi jaqinakaru, iyawsañan qamiripxañapataki, ukatsti munasirinakapataki arsuwayki uka qhapaq suyuna herederopxañapataki ajlliskiti?”⁴⁵

GSAM 35Nayrïr Metodistanaka

GSAM 35.4Metodismo qallta urunakaparu, askichirinakan sarantäwip uñkatasaxa, kunapachatix ina churat khuyapayasiña yatiyäwix ch'amampiw yatiyatäna, ukax Diosan ch'amapampiw sarantatap uñjtanxa. Jaqinakarux Criston llamp'u munañapampiw chiqaparu uñacht'ayatäna, ukat jakañ iyawsañampiw katüqatäna, ukhamat iyawsirinakax janiw nayra juchanakapat pampachäwi jikxatapkikiti, jan ukasti mä q'umachiri ch'amaw jikxatapxarakïna, ukampiw q'uma jakañ jakapxañapataki. Metodismo ukax llamp'u chuymampiw qalltawayi, ukatsti ministrunakana ukhamarak jaqinakana iyawsäwiparu ukhamarak llamp'u chuymampi atinisiñaparjamaw bendicitäna.

GSAM 36.1Jutäwi sarnaqäwi uñakipkasaxa, taqi Tatitun luräwinakapanxa, kawkhantix jaqix yanapt'irixa, qalltapax pisi uñt'atanakana ukhamarak wakcha jaqinakana ukhamänwa; ukampirusa, janiw khitis ukata juchañchañapäkiti, janïr aka jach'a luräwix kuna chiqanakampis sayt'ata uk sum uñakipkasina, khitinakarutix Tatitux jiskt'äna uka jaqinakjam jan jikxatasiñapataki: “¿Khitis jisk'a luräwinakan urup jisk'achawayi?”⁴⁶

GSAM 36Eck-an Luteror Jaysäwipa

GSAM 36.2Khitinakatix mä yatichäwix walikiti janicha uk jisk'a jan ukax walja jaqinakamp iyawsata ukhamaki amuyt'añ munapki ukanakatakixa, Lutero ukat Eck taypin ch'axwäwipat mä juk'a apst'apxta. Kunjamatix Luterox Qullan Qillqatanakar sayt'asïna, ukat Luterox jaqinakan amuyunakap Diosan arupat patxaru uchañ derechoparuw saykatäna, Eck jupax aka phiskasir arunakampiw jaysäna: “Nayax muspharaktwa aka reverendo Doctoran llamp'u chuymanïwipata ukhamarak jan jach'a jach'a tukutapata, kunjamtix sapakiw walja jach'a awkinakar saykatañ amti, ukat jilïr pontifices, concilios, doctores ukat universidades ukanakat sipan juk'amp yatiñ amuyasi! ... Chiqpachansa muspharkañapachänwa, Diosax chiqäwxa ukch'a santonakat ukat mártirenakat imantawaypachäna ukhaxa, aka reverendo Awkin purinitapkama.”

GSAM 36.3Aka jaysäwix Zwingle-n Zurich markan John Faber-ar jayskäna ukamp kikipakispawa, kunapachatix Faber-ax “kunjamäxän uka tuqit muspharkayäwip uñacht'aykäna, kunapachatix tunka payan patak maranak sarantir nayra sarnaqäwinakax jaytanukutäna, ukat qhanaw amuyasïna cristianismo ukax tunka pusin patak maranak pantjasitayna” sasa. Zwingle jupax jank'akiw jaysäna, “pantjasiwix janiw juk'amp pisi pantjasiwïkiti, tunka pusini patak maranak iyawsatäkchi ukasa, ukatsti Diosar yupaychañanxa, nayra luräwinakax janiw kunäkisa, janitix Qullan Qillqatanakan qhananchäwipasa jan ukax chiqapasa jikxataskaspa ukhaxa.”⁴⁷

GSAM 37Tatitun Arupampi Jaqin Yatiñapampi

GSAM 37.1Jaqinakan amuyunakaparu iyawsañan jan walt'awipa, Tatitun arupampi “Kunasa chiqaxa?” siski uka jiskt'a jan qhanstaykasina, profeta Oseasan qhanpach uñacht'ayatawa, akham sasin: “Jumanakax jan wali luraña qhulliwayapxta, juchanaka apthapipxta; k'ari achunaka manq'apxta; kunatix jumanakax thakhimaru, ch'amani jaqinakaman waljaniparu iyawsapxta.”⁴⁸ Jaqin chuymapax sapa kutiw jaqir atinisiñ munaraki; ukampirus kunapachatix Tatitux “sartasin uraqpach muspharkañjam khathatt'ayani” uka pacha jak'achasisktan ukhaxa, Isaías profetax akham sasaw ch'amanchi: “Jaqit jaytanukxapxam, khitin samapax nasapan utjki uka jaqita; kunansa jupax jakthapitäni?”⁴⁹

GSAM 37.2Qillqatanakan ukham amuyt'ayasisa, aka tuqit jan walt'äwisatxa, jan khitis jank'aki jutäwi sarnaqäwip juchanchañapäkiti, qalltawipax jisk'akïtap layku jan ukax akapachan jach'a uñt'atanakax jan uka arxatap layku amuyt'añatak jan waliwa sasinxa. Jan ukasti, taqinis suma amuyumpi kunatix mayki uk uñakipapxañapawa. Chiqa yatiñax jan chanincht'añjam chaniniwa, uka uñtasitaxa, jaqinakan amuyunakapax jan kuns valir jipikiwa.