Jalja 2 — Qhispiyäwi Amta Qhananchata

GSAM 38.1“SUYÄWI qhiphart'ayatax chuym usuyayiwa: ukampirus munañax purinki ukhax jakäwi quqawa.”¹ “Akham siwa Awqaqanakan Apupaxa: Mä juk'a pachata, wasitatwa alaxpachsa, uraqsa, lamar qutasa, waña uraqisa khathatiyä; ukat taqi markanaksa khathatiyä, ukat taqi markanakan Munañapax purininiwa; ukat aka uta jach'añchäwimpi phuqhantayä, siwa Awqaqanakan Apupaxa.”²

GSAM 38.2Adán-ax Edén-an uyutapat ukat jakañ quqapat jaqsutäkäna uka pachata, warmin jathapata Supayaru arst'at arunakaxa—“P'iqimaruw ch'akhanini”—supayana qhipa atipjatäñapataki, k'añu amtanakapan t'unjatäñapataki, ukat jakañ quqaru kutt'añatakiw suyt'äwi churawayi. Ukhamata, Suyatäki ukaxa—Arsuñchat Jathaxa—“taqi markanakan Munañapaw” tuküna.

GSAM 38.3Hagayo qillqatan uka arunakana, aka Munatan purinitapax Tatitux alaxpachampi aka pachampi khatatayani ukha pachampiw chikt'ata uñjasi. Pablox Hebreonakar qillqkasax uka khatatañax jutïr pachanwa sasaw qillqatayna, akham sasa: “Jichhax mayampiw janiw aka pachakik khatatayäti, jan ukasti alaxpachsa. Ukatsti aka aruxa, Mä kutimpiw sañ muni, uka khathatiyat yänakana apsuñapa, kunjamakitix lurat yänakaxa, ukhamat uka jan khathatir yänakax qhiparañapataki. Ukhamasti, jiwasax mä jan khathatir qhapaq suyüwi katuqasaxa, khuyapayasiñanïpxañäni, ukampixa Diosaruxa suma yäqañampi ukat Diosar ajjsarañampiw suma chuymampi luqtañäni.”³ Aka may kuti khathatiñat arunakaxa, jutirïki ukaxa, Diosan apnaqäwipan qhipa sayt'äwipampi chikañchasitjamawa, Criston, arsuñchat Jatha, “taqi markanakan Munata” ukana apnaqäwipa.

GSAM 39.1Cristompi phuqhasiñapataki kutt'ayasiwixa, aka qhipa urunakanxa, taqi khitinakati taqpach Biblia nayraqatapan jist'aratani ukanakatakixa, qhanawa uñjasispa. Nayra jaqinakampixa janiw ukhamäkänti. Tatitun arupaxa jupanakaruw purïna, “kamachi patxaru kamachi, kamachi patxaru kamachi; siqi patxaru siqi, siqi patxaru siqi; mä juk'a akana, mä juk'a ukana.”⁴ Ukhamasti, qhispiyasiñ amta uñacht'ayapkäna ukhaxa, chiqap jaqin thakhipjamänwa, “mä qhanjamawa, ukax juk'amp juk'amp qhanart'i, phuqhat urukama.”⁵ Ukhamasti, wali munasiñawa juk'at juk'at uka amta nayra jaqinakaparu uñacht'ayasiwipa qhipa tuqir uñakipaña.

GSAM 39Qalltanx Janiw Qhiphart'äwix Uñt'ayatäkänti

GSAM 39.2Tatitux janiw jank'ak suyt'äwip qhiphart'ayasa chuymap usuchjaykänti, patak patak maranakaw pasañapäna arsuwayat Jathan suyt'äwinakap phuqhasiñapkama uk uñacht'ayasa. Qillqatanakatxa amuyt'tanwa, nayrïr yuriqallax uka Jathäñapawa sasaw amuyt'añapatak jaytawayapxatayna: ukat jank'akiw, kuna thakhinisa, Edén wasitat utt'ayatäni, ukat jupanakax jakañ quqar wasitat mantapxañapataki. Cain yurïna ukhaxa, Evaxa akham säna: “Tatituta mä chacha katuqta.”⁶ Yaqhipa Hebreo yatxatt'atanakaxa qhananchapxiwa, qillqataxa chiqaparu taqpachapuni jaqukipataxa akham siwa: “Mä chacha katuqta, Tatitu.” Ukaxa sañ muniwa, Akaxa uka Jathawa, Satana atipjañataki aka Tatituna irnaqäwipa lurañataki. Abelan yurïwipanxa, Evan ukham arunak arsutapat janiw qillqatax utjkiti. Jupax amuyaspänwa, ukat chiqans ukham amuyaspänwa, nayrïr yuriwix arsuwi phuqhachirïniwa sasa. Kunjamsa suyt'äwinakapax t'unjatäpachäna, ukat jiwarapachäna, Cainan sarnaqäwipax jilxattkäna ukhaxa, ukat jupan jan wali thakhip uñjkäna ukhaxa, ukax qhiparux jilan jiwayañaparuw puriyäna. Abel jiwayatäñapata nayraqatax jupanakax jupanakataki jutïr waxt'äwita mä qhana ukat yatiñ katuqapxañapänwa; kunatix Abelax, Diosan yatichatax, iwija qallup waxt'añataki apanïna, ukampirus Cainax, jilapjamaraki yatichatax, uraqin achunakap waxt'äwipataki apanïna, ukatsti ukax colera ukat envidia ajayump ch'axuntatänwa. Abelan luqtäwipaxa Cainan luqtäwipat sipansa juk'ampi katuqatänwa, kunatix “iyawsäwimpi” luratawänxa, ukat uka tuqitwa Pablox qillqi: “Jupax jiwkchisa, aruskipaskiwa”.⁷

GSAM 40¿Set-ax Jathit?

GSAM 40.1Abel jiwxatat qhipatxa, Set-ax yurïna, ukapachaw suyt'äwix wasitat jaktäna; “kunatix Diosax,” sasaw Evax säna, “Cainax Abel jiwaykäna uka lantix, jupax nayatakix yaqha jatha utt'ayawayituwa.”⁸ Qhiparusti Set-ax Adan wila masinakapan qillqataruw mantäna. (Uñxatt'äta Génesis 5:3.) Cain, chiqpach nayrïr yuqaxa, janiw wila masinakapan qillqatan jakhutäkiti. Inas Evax Set-ax jichhax arsuwayat Jatha ukhamawa sasaw amuypachäna. Qillqatatxa amuyasiwa, Set-an yurïwipat qhipatxa, jaqinakax Tatitun sutipampiw sutichasipxañ qalltapxäna. (Uñxatt'äta Génesis 4:26 qillqata thiyanxa.) Inas ukham lurapxchïna, Set-ax qhipa apnaqirïñapataki, Tatitüñapataki, ukat Satana-n lunthatat apnaqäwip t'unjañapataki sasina amuyasina.

GSAM 40Noé-ru Uñtat Suyt'äwi

GSAM 40.2Adan pachata Noe nasipkama, juk'a qillqatanxa, jaqinakana yuqallanakapata qillqata ukakiw utji. Noe nasitapana (“chiqap jaqi,” qillqata thiyan) suyt'awix wasitat sartawayi, ukat jaqinakax sapxänwa: “Aka pachpaw irnaqawinakatsa, amparanakasan ch'amachasiwipatsa jiwasarux chuymacht'istani, kunatix Tatitux uraqirux juchanchawayi ukata.”⁹ Diosan arupax janiw qhananchkiti kunjamas jan ukax kuna thakhis jupanakax chuymacht'asiñ suyapxäna ukata; ukampirus suyäwix utjäna aka uraqir ñanqhachäwix kunjamatsa juk'aptayatäñapataki. Noé pachan utjkän uka jan wali lurañanakata yatiñaxa, kunawsatix jaqinakax juchampi ukat nuwasiñampiw akapach phuqhantapxäna, ukhamat mä jach'a umamp taqi jaqinakax akapachat apsutäpxañapataki, ukat Noé familiampikiw uka t'unjañat qhispipxäna; ukat jupax patak pä tunk maranakaw akapacharu jutir t'unjañat yatiyirïna, taqi ukanakax jupanakat imantatänwa.

GSAM 41Babel Lurata

GSAM 41.1Uma Juicio qhipatxa, jaqinakaxa Noe tuqiw uraqi phuqhantapxañapataki iwxt'atäpxänwa; ukampirusa, jupanakaxa mirantañ qalltkäna ukhaxa, Tatitun jupanakar apnaqañ amtapxa janiw iyaw sapxänti. Nimrod-axa Babel markan apnaqäwipa sayt'ayäna (qhiparuxa Babilonia sutimpi uñt'ata, aka uraqin nayrïr apnaqäwipa).¹⁰ Juk'a pachatsti jaqinakax Babel torre lurañ qalltapxäna, jupanak pachpa sutiñchañataki ukat jani ch'iqintatäñataki, ukasti Tatitux Noe tuqi yatichkäna ukaru kuntra. Tatitux amtanakap phuqhañap pacienciampi suyt'añat sipansa, jupanak pachpaw lurañ amtapxäna, ukata Diosax arunakap ch'axwayxäna, ukhamatwa ch'iqintatäpxäna.

GSAM 41Abrahamax Akapachan Herederoñapataki

GSAM 41.2Noé-t tunkir miraykam jisk'a qillqata arkasaxa, Abraham-an jawillt'atap jikxatastanwa, juparux Tatitux akham sänwa: “Taqi aka uraq uñjta ukxa, jumaruw churäma, ukhamarak mirayamarux wiñayatakisa. Ukat mirayamarux uraqin laq'apjamaw jilxattayä, ukhamat khititix uraqin laq'ap jakhaspaxa, ukhax mirayamas jakhthapitäniwa. Sartam, aka uraqina sayt'aparu jach'akaparu sarnaqam; kunatix nayax jumaru churäma.”¹¹ Ukampirus Abrahamaru aka uraqi katuntaniwa sasina arsuwix utjkchisa, Tatitux juparux jiwätawa sasina chiqanchawayiwa. Pablox siwa, jupax “mä chiqaruwa sarxatayna, ukax qhiparux mä herencia ukham katuqañapatakiwa.”¹² Aka arsuwi phuqhasiñapataki jiskt'awixa, chiqpachapuniw Abrahamatakix Diosan mä uñjawipan qhananchata, kunatix jupax “mä markwa suyäna, kawkiritix cimiento-nakaniwa, kawkiritix Diosaw luriripasa ukhamarak utt'ayiripasa” sasa.¹³ Romanos 4:13 qillqatanxa akham siwa, arsuwix “akay pachana herencia katuqañapatakiwa” sänwa; janiw jichha pachan ukhamäkiti, jan ukasti, qhiparux, wasitat jakatat qhipata.

GSAM 42.1Jaqin amuyuparjamaxa, Abrahamax janiw amuykänti kunjams arsuñataki sata jathapax jupan wawapaspäna ukxa. Ukhamasti, jupax Eliezer, uta apnaqiriparuw jatha ukham uñt'ayañ amtawayi. Tatitux siwa, Janiw ukhamäkiti; jan ukasti mayniw “juman purakamat mistunini” ukaw sasin. Jichhax Tatitux jupar qhanstayañ qallti, jupan jathapan qhipa luräwipax janiw jank'ak phuqhaskaniti. Jupax Abrahamarux akham siwa: “Juman jathamax janiw jupanakan markapan jakkaniti, jan ukasti yaqha jaqinakaw juparux apnaqapxani; ukat pusi patak maranakaw jupanakarux t'aqhisiyapxani... Ukat jumax achachilanakamarux sumankañan saräta; suma achachïkasaw imatäta.”¹⁴

GSAM 42.2Abraham-an warmipax mä jan wali amtaw amuyt'äna, arsuwi jank'ak phuqhasiñapataki; ukampirus Isaac, Abraham-ampi jupan kamachirjam warmipäki uka Sarah-ampin chiqap yuqapax, yurxatayna ukhaxa, Tatitux Ismael-mpi taykap Hagar-mpit akham säna: “Aka uywat warmiru yuqapamp chika jaqsupxam.”

GSAM 42.3Isaac altararu churañan Abraham-an iyawsäwip yant'äwinxa, jupax jiwatanakan jaktäwipat mä yatichäwi katuqäna. Jupat akham siwa: “Jupax amuyänwa Diosax [Isaac-aru] jiwatanakatpach jaktayaspawa; ukhamarusa mä uñacht'äwin juparuw katuqarakïna.”¹⁵

GSAM 42Chiqa Jatha

GSAM 42.4Abrahamarux mä kutix yatichapxäna, chiqpach Jatha, khititix taqi markanakax bendicitäpxañapäna, janchipat jutir wawanakapatäkchisa, chiqpachanx Diosan Cristopäñapänwa; kunatix Tatitux janiw juparux “Walja jathanaka, ukhamawa; jan ukasti maynitawa, ukat Jathamaruxa, khititix Cristowa” sasax sänti.¹⁶ Apóstol Pablox akham siwa: “Qillqatax, Diosax jan judionakäpkis ukanakar iyawsañ tuqi chiqanchaniw sas amuyasaxa, Abrahamarux suma yatiyäwi nayraqat yatiyäna, akham sasa: Jumampiw taqi markanakax bendisitäni”¹⁷ Abrahamar arsuñax Isaacampiru jupan jathapampiruw wasitat arsusitäna,¹⁸ ukhamaraki Jacobampiru.

GSAM 42.5Jacobox tunka payani yuqanïkänwa, ukhamax jichhax akham jiskt'asiñaw utjaspawa: ¿Kawkïri yuqap taypitsti chiqpach Jathan mirayapax uñt'atäni? Jacobon yuqanakapat Diosan ajllit arunakapamp arsuwaykäna uka qillqatanxa, akax qhananchatawa: “Judá markatxa janiw apnaqir lawax chhaqtkaniti, janirakiw kayunakap taypit kamachirix chhaqtkaniti, Shilo jutañapkama; ukat juparuw jaqinakax tantachasipxani.”¹⁹ Aka phuqhasiñapataki, Israelitanakaxa, kunayman markanakana apnaqata kasipansa, Sanhedrinkap utjañapataki jaysataw karapxäna, uk amuyt'añaxa wali askiwa. Ukhamasti, Judá—Judionakan ayllupa, Judan sutipat uñt'ata—jupanakaxa apnaqasiwipana arunïpxänwa, Shilo (Cristoxa) chiqpachapuni purinkama.

GSAM 43Imantat Pacha

GSAM 43.1Awki achachilanakaxa kutt'ayasiñata ukhamaraki arsuñat Jathata mä juk'a yatxatapxänwa; ukampirus kunapachas jan ukax qawqha pachas jupax puriniñapäna ukax jupanakatakix imantatäskänwa. Jacoban wawanakapax Egiptun walja tukupkäna ukhaxa, ukat Asirion—Faraón (Isaías 52:4)—khititix “Josef-arux janiw uñt'känti”²⁰ jupanakar t'aqhisiykäna ukhaxa, amuyunakapax Abrahamar arsuwayat 400 (chiqpachanxa 430) maranakaruw kutt'awayxäna, ukax t'aqhisiwinakapata ukat yaqha markankirjam jakäwipata pachänwa, aka t'aqhisiwinakat qhispiyasiñax arsuwayat herenciap katuqañ qalltayaspawa sasina suyasa.

GSAM 43.2Moisés yuritayna ukhaxa, awk taykapaxa “mä suma wawa” ukham uñjapxatayna.²¹ Diosan qhanapaw jupanakaruxa churatayna, jupax Diosan amparapampi, Israel markan jan khuyapayasiñampi katuntatäpxatapat qhispiyiripänwa uk yatiñataki. Chiqpachansa aka yatiñaxa Moisésarux yatiyatänwa; kunatixa, pusi tunka maranïkasina, jupax t'aqhisiyata Israelitanakampi sarantañwa amtawayi, jupanakamp chika t'aqhisiñataki, janiraki Faraonan phuchapan yuqapasa ni Egipto markan qhapaq irpiripan qhipariripas satañataki,²² ukatsti markapan arxatañ qalltasina, ukat jark'aqañatakix mä Egipcionar jiwaykasina, jupanakax luratanakap jan uñt'apxatapata wali muspharäna; “jupax jilatanakapax amuyapxañapänwa, kunjamatsa Diosax jupan amparapampix qhispiyañapäna.”²³

GSAM 44.1Kuna pachatix Tatitux Israelitanakar Egipto markat mistuñapatakix amtkäna ukapachanxa, jupanakax mistxapxänwa, ukat mä urukamaw yatiyat pachanpuni. Éxodo 12:40, 41. Jupanakax janiw Moisésarux qhipa p'iqinchiripjam amuyapxaspati, janirakiw arsuwi churasiwayki uka jathjam amuyapxaspati, kunatix jupax Leví ayllunkirïnwa, ukat ¿janiw Jacobox Diosan ajayupamp arsusinx yatiykänti, Judax p'iqinchiripäniwa Shilo jutankama?

GSAM 44“Juparuw Uñjä, Jichhax Janiw.”

GSAM 44.2Israelitanakax Canaán markar sarkäna ukhaxa, Moab markan reyipa, Balac (Lot-an mirayapa), Balaam-ar jawst'äna Israel markar ñanqha arumpi arsuñapataki. Tatitux uka ñanqha arunakapxa bendicionaruw tukuyäna, ukampix jupanakax juk'amp qhanaruw katuqapxäna, ukax Satanás-an katuntatapat qhipa qhispiyasiñax Canaán markar mantasax jank'akïni siski uka amuyu chhaqtayañatakiw wakicht'ata. Qillqatanxa akham siwa, Balaamaxa, Diosan uñjawipanxa, akham säna: “Juparux uñjäwa, ukampirus janiw jichhäkiti; juparux uñkatäwa, ukampirus janiw jak'ankkiti: Jacobotxa mä Warawaraw mistuni, Israelotxa mä Apnaqañaw mistunini, ukatsti Moab markan k'uchunakapwa jawq'ani, ukatsti Set-an taqi wawanakaparuw t'unjani.”²⁴

GSAM 44.3Aka Abraham-an jalsu walja jathanakapatxa, Pablo-x akham siwa: “Ukhamasti, mä jaqitpachaw, jupasti jiwañampïkchïnsa, alaxpachankir warawaranakjama, lamar quta thiyankir ch'alla jan jakhüñjamäki ukham walja jaqinakaw jilsuwayi. Jupanakax taqpachaniw iyawsañan jiwawayapxi, arsuwinak jan katuqkasina, jan ukasti jayata uñjasaw iyawsapxäna, ukat qhumantapxäna, ukat akapachan jaya markankirïpxatapata, sarnaqirïpxatapataw arsupxäna.”²⁵

GSAM 44.4Israel markan chuymanakapax janiw Balaam-an arunakapat llakisiñapäkanti, kunatix jupanakan suyäwipan phuqhasiñapax “janiw jichhäkiti” jan ukax “jak'ankkiti” sasaw säna; kunatix Tatitux, aka profecía mä juk'a pacha janïr utjkipanxa, jupa pachpaw jakañapamp arsuwayatayna, uka suma pachax qhiparux purininiwa sasa. Moisés tuqiw akham säna: “Ukampirus nayax jakaskta ukhama, taqi uraqpachax Tatitun jach'añchäwipampiw phuqantatäni.”²⁶ Habacuc profetana pachanxa, kimsaqallqu patak suxta tunka kimsani maranak qhipatxa, uka pachpa chiqaw wasitat arsusïna, ukampirusa jutïr pachan luraskani ukham amuyt'ayasa: “kunatix aka uraqix Tatituna jach'a kankañapata yatiñampi phuqhantatäniwa, kunjamatix umanakax lamar quta phuqhantkixa ukhama.”²⁷

GSAM 45Santuarion Luräwipax Chiqapan Mä Uñanchapawa

GSAM 45.1Kunapachatix Tatitux Israel markar Egipto markat apsunïna ukhaxa, taqi campamenton ist'apxañapatakiw moral kamachinakap yatiyäna, ukatsti pachpa qillqata mä qalanwa churarakïna, jupan luk'anapamp qillqt'ata, ukhamat jupanakax sapa kuti uka Qhispiyiriru uñt'ayatäpxañapataki, khititix qhiparux jupanak layku jupa pachpa sacrificio lurani; ukatsti jupan wali aski wilap laykux juchanakapax pampachatäñapataki, Tatitux mä santuario wasaran sayt'ayäna. Aka tabernáculo, jan ukax santuario, taqi lurañapanxa, Moisésax iwxt'ataw uñjasïna, kunjamtix Tatitux qullu patan jupar uñacht'aykäna uka uñacht'äwirjam lurañapataki.²⁸ Aka santuariona luqtäwipaxa, Cristona alaxpachankir santuariona chiqpach luqtäwipan ch'iwipänwa.²⁹ Santuariona waxt'äwinakapan ukhamaraki sacrificionakapan Diosan amtapaxa, jaqinakaru “jutïr suma yänakana” ch'iwipa nayraqatapan uñacht'ayañänwa,³⁰ ukampirusa, Supayan ch'amachäwipaxa jaqinakaru Cristoru ukhamaraki chiqpach luqtäwiparu, kawkiritix akax mä uñacht'äwikïnwa, uka lanti, waxt'äwiruki amuyt'ayañänwa. Ukhamata jupax qhispiyasiñatakix jupanakan lurt'atanakaparu iyawsañapataki irpañ munäna.

GSAM 45.2Tatitun amtapax markapana, Israelitanakana, apnaqiripäñapänwa; jupanakan nuwasiwinakapan nuwasiñataki ukat markanakar atipjañataki. Jupax apnaqañatakix thakhipanïnwa, kunjamtix aka qillqatax uñacht'ayki: “Canaán markan paqallqu markanakaru t'unjatatxa, jupanakan uraqipwa lotempi jupanakar t'aqanuqäna. Ukat qhiparusti, niya pusi patak phisqa tunka maranakaw profeta Samuelkama jupanakarux taripirinak churäna.”³¹

GSAM 45Israel markax mä rey mayi

GSAM 45.3Israelitanakax qhanaw Tatitun apnaqäwip jan munapkänti. Ukampirusa, jupan amtapänwa, munañapänwa jupanakax mä sapa markäpxañapataki, muyuntat taqi markanakat sipan mayjäpxañapataki. Jupan iwxt'anakap chiqapar phuqhapxaspän ukhaxa, markanakax jupanakxat akham sapxaspänwa: “Chiqpachansa aka jach'a markax mä yatiñani, amuyt'asiri markawa. Kuna jach'a markas utjixa, jupanakarux Diosapax ukham jak'ankkixa, kunjamtix Tatitu Diosasax jiwasan taqi mayitanakasana?”³²

GSAM 46.1Jani kusisitäpxatap layku Samuelaruw mayipxäna jupanak patxar mä rey utt'ayañapataki, ukat Tatitux Samuelarux säna: “Jupanakax nayaruw jitt'awayapxitu, jani jupanak patxar reinasiñajataki.”³³ Wasitatwa Samuelarux sapxarakïna, juk'amp ch'amampiw: “Jichhax mä rey utt'ayapxita, taqi markanakjamaraki jiwasanakar taripañapataki.”³⁴ Samuelax wali amuyumpiw jupanakarux mä reyinïpxaspa ukhax kuna t'aqhisiyawis purinispa uk uñacht'ayäna, ukampirus “jaqinakax janiw Samuelan arunakap ist'añ munapkänti; ukat sapxänwa, Janiwa; jan ukasti jiwasax mä reyinïñapuniwa, taqi markanakjamaraki jiwasax reyinïñäni; ukat reyisax jiwasarux taripistani, nayraqatasan sarani, ukat nuwasiwinakasan nuwasirakistaniwa.”³⁵

GSAM 46.2Ukhamasti, niya phisqa patak maranakaw p'iqinchirinakanïpxäna, nayraqatax mä sapa qhapaq suyjam Saulan, Davidan, ukat Salomonan apnaqata; ukatsti pä qhapaq suyuru jaljata, Israel ukat Judaru. Juk'a qhapaqanakapakix askïpkäna ukat chiqap sarnaqirinakäpkäna, ukampirus jilapartix jan wali jaqinakänwa, jaqinakaru ídolonak yupaychañaru ukat jach'a juchanakaru irpirinaka. Ukhamasti, jaqinakaxa janiw muyuntat markanakjamaki reyiniñanïpxänti, jan ukasti jupanakjamaw jan wali lurañanakanïpxarakïna, awkinakapan Diosaparu jaytasina, ukhamaraki ídolonakaru ukhamaraki alaxpachan utjirinakaparu yupaychasina.

GSAM 46.3Tatitux aka reyin apnaqäwipatxa, Hosea profetana lakap tuqi akham siwa: “Ay, Israel, jumaw juma pachpa t'unjasta; ukampirus nayankiw yanapt'äwimaxa. Nayaw reyimäxa; ¿kawkins yaqha utjixa taqi markanakaman qhispiyiristam ukaxa? ¿Ukat jilïrinakamasti, khitinakarutix jumax ¡Mä reyimpi jilïrinakampi churapxita! siskta ukanakaxa? Nayaw colerasiñajan mä rey churayäsma, ukat phiñasiñajan apsuwaytwa.”³⁶

GSAM 47Qhapaq Suyu T'unxata

GSAM 47.1Aka reyin apnaqäwipax Caldeonakax Jerusalén mark nina phichhantapkama, templon yänakap aptasipkama, ukat Judá markar Babilonia markaru katuntat apasipkama ukakama sarantaskänwa, kawkhantix paqallq tunka maranak qhiparapxäna, jupanakataki yatiyatän ukhama. Aka reyin apnaqäwip tukusxän ukhaxa, Tatitux Ezequiel profetatpacha, qhipa reyiparu, Zedequiaru, akham sänwa, “Jumax Israel markan jan yäqir jan wali apupawa, urumax purinxiwa, jan walinakax tukusxaniwa, akham siwa Tatit Diosaxa: P'iqinchir isita apsuñamawa, k'anata apsuñamarakiwa: janiw pachpakxaniti: jisk'achata jach'anchayañamawa [Babilonian apupa], ukat jach'anchata jisk'achañamarakiwa [Judá ayllun jach'a jach'a tukur apupa]. Nayax k'umthapï, k'umthapï, k'umthapïwa: ukat janiw ukhamäxaniti, jupan purinkama, khititakix chiqapaxa, ukat juparuw churäxa.”³⁷

GSAM 47.2Aka chiqap apnaqiri, chiqap Jatha, Cristowa. Jupatwa profeta Miqueasax akham qillqatayna: “Jumawa, uywanakan torrenapa, Sión phuchhan ch'ullqi pirqapa, jumatakiw nayrïr apnaqäwix jutani [Uraqpachan apnaqäwipa, Criston kutt'ayatäki uka]: apnaqäwix Jerusalén phuchharuw purinini.”³⁸

GSAM 47.3Israel markax apnaqañ lawa apt'ayasïna ukhaxa, Babilonia reyipan amparaparuw mantawayi. Medo-Persia, Grecia, ukhamarak Roma markanakan apnaqatäpxän ukhaxa, uka qhapaq suyux kimsa kutiw t'unxatäna. Roma markan emperadorapax César Augusto sutinïn ukhaxa, Cristo, Davidan qhapaq kachupan chiqap herederopaxa,—warmin, Abrahaman, ukhamarak Davidan chiqap Jathapaxa,—yatiyatäpkän uka kasta, yurïna.

GSAM 47.4Jaqinakax yatiñapataki, chiqap Apnaqiri, chiqap Jatha, janiw mä juk'a pacha apnaqawini sapa jaqikiti, jan ukasti juk'ampiw sasina, Tatitux salmo qillqirirux akham qillqayäna: “Juparux nayrïr yuqajaruw tukuyä, aka uraqpachan reyinakapat sipan juk'amp jach'aru. Jupatakix khuyapayasiñajax wiñayatak imatäniwa, ukat arust'äwijax jupamp chikax sayt'atäniwa. Ukat jupan jathapax wiñayatak sayt'ayatarakïniwa, ukat qhapaq kankañapax alaxpach urunakjamarakiwa.” “Jupan jathapax wiñayatak sayt'atäniwa, ukat qhapaq kankañapax nayraqatanx inti jamarakiwa. Wiñayatak sayt'ayatäniwa, phaxsi jamaraki, ukat alaxpachan mä chiqap testigojamarakiwa.”³⁹

GSAM 48.1Isaías profetana qillqatapanxa aka Apnaqiritxa akham sasaw juk'ampi ullañasäspa: “Jiwasatakix mä wawa yurïna, jiwasatakix mä Yuqall wawa churatawa: ukat apnaqäwix jupan kallachipanwa; ukat sutipax akham sasaw sutichatäni: Muspharkañ, Iwxt'iri, Ch'amani Dios, Wiñay Awki, Suma Qamaña Apnaqiri. Jupan apnaqäwipan ukhamarak suma qamañapan jilxatawipax janiw tukuskäniti, Davidan qunuñapan, ukhamarak qhapaq suyupan, askichañataki, ukhamarak chiqañchäwimpi ukhamarak chiqap sarnaqäwimpi sayt'ayañataki jichhatpach wiñaykamasa. Awqaqanakan Tatapan munañapaw ak lurani.”⁴⁰

GSAM 48Enocampi Elíasampin Alaxpachar Aptatäpxatapa

GSAM 48.2Nayra pachanakanxa, yaqhip jaqinakax jan jiwasa alaxpachar apayatäpxatayna, uka tuqit qillqantatawa. Enoc, Adanata paqallqüri, jupat akham siwa: “Diosampi sarnaqäna: ukat janiw jikxatatäxänti; kunatix Diosaw jupar apxatäna.”⁴¹ “Iyawsañ laykuw Enocax jan jiwasiñapatakix apayatäna; ukat janiw jikxatatäxänti, kunatix Diosaw jupar apxatäna: kunatix janïr apayatäkasax akham qhananchäwipaw utjäna, Diosaruw kusisiyäna.”⁴²

GSAM 48.3Wastata, Elías ukat Eliseo jupanakax mayacht'ata sarnaqapkäna ukhaxa, “sarnaqaskäna, parlasiskarakïna ukhaxa, uñt'am, mä nina carru, nina kawallunakas uñstawayi, ukat paypacharuw jaljtayawayi; ukat Elías jupax mä muyta thayan alaxpachar aptataw sarxatayna. Eliseonax uñjasaxa, akham sasaw art'asïna: ¡Awkija, awkija, ¡Israelan carropampi kawallut saririnakapampisa!. Ukat janiw juparux wasitat uñjxänti.”⁴³

GSAM 48.4Enocax Criston taqi uraqpachan taripirjam jutäwipat akham arunakampiw yatiyäna: “Uñjam, Tatitux tunka waranqa qullan jaqinakapampiw jutaski, taqinir taripañataki, ukatsti jupanak taypin taqi jan yupaychiri jaqinakarux taqi jan wali luratanakapat, ukatsti taqi jan wali arunakapat, jan yupaychiri juchaninakax jupar arsupkäna ukanakat juchanchañataki.”⁴⁴

GSAM 49Jobax Tatitun Jutäwipat Yatichäna

GSAM 49.1Job, jupax Moisés pachan jakirjam amuyatawa, Criston jutäwipata ukhamarak jakthapitäwipata mä juk'a yatïna; kunatix akham sänwa: “¡Ay, arunakajax jichhax qillqatäspäna! ¡Ay, ukanakax mä pankan qillqantatäspäna! ¡Ay, ukanakax mä qalan wiñayatak ch'iyar qillqañampi ukhamarak plomompi qillqantatäspäna! Kunatix nayax yattwa Qhispiyirijax jakaskiwa, ukat jupax qhipa urun aka uraqin sayt'aniwa; ukatsti, janchijax jiwxani uka qhipatxa, laq'unakaw t'unjanini, ukampirusa janchijana Diosaruw uñjä, juparuw nayax pachpa uñjä, ukat nayranakajaw uñjani, janiw yaqhäkiti.”⁴⁵

GSAM 49Davidana Qunuñapax Tatituna Qunuñapawa

GSAM 49.2David-an qhapaq tiyanapax Tatitun qhapaq tiyanapa sasaw sutichatäna. “Salomonax Tatitun qhapaq tiyanapan reyjam qunt'asïna, awkipa Davidan lantipa.”⁴⁶ Tatitux “juparux [Davidarux] mä arust'äwimpi arsuwayatayna, jupan mirayapat, janchiparjama, Cristuru sayt'ayäniwa qhapaq tiyanapan qunt'asiñapataki: jupax ak nayratpach uñjasax Cristun jaktanïwipat arsuwayatayna, ajayupax janiw manqhapachan jaytatäkänti, janirakiw janchipas t'unjaskänti.”⁴⁷ Ukhamarakiw Criston jutir apnaqäwipatxa arsusirakiwa, Jupax Davidan qhapaq tiyanapan qont'asiniwa. (Uñxatt'aña Isaías 9:7.) Wasitatxa, “Uraqpachan qhapaqanakapax sayt'asipxiwa, ukat apnaqirinakapas amuyt'asipxiwa, Tatat contra, ukat Jupan Jawichataparusa.... Ukampirus nayax reyijarux qullan Sión qullu patxaruw qamachiyätxa. Kamachi yatiyä: Tatitux nayarux akham siwa: Jumaw Yuqajätaxa; jichhüruw jumarux yuriyätamxa.”⁴⁸ Wasitat, “Tatitux Tatitujarux akham siwa: Kupi amparajana qamama, awqanakam kayunakaman takt'asiñapar tukuyäñkama.”⁴⁹

GSAM 49Judionakax Musphart'ata

GSAM 49.3Aka qillqatanakax Judionakarux muspharayiwa. Akax jupanakan jan askichirjamäkäna ukhamawa: Davidax Tatitu sasin sutichäna ukhaxa, ¿kunjamarak jupax yuqapaxäna? ¿Kunjamarak jupax Davidan jathapat yurita wawäspäna, ukampirus Immanuel—Jiwasampi Diosaxa—kaspa? Ukampirus Isaías, jupanakan profetapax akham sasaw yatiyäna: “Mä virgen tawaquw usuriptani, mä yuqall wawa ususini, ukat sutiparux Immanuel sutichani.”⁵⁰

GSAM 50.1Cristuxa suma yatïnwa kuna jiskt'awis k'umiñ thaqhiri fariseonakar amukt'ayaspawa, ukata jupanakarux jiskt'äna: “¿Cristotxa, kunsa amuyapxta? ¿Khitin wawapasa?. Jupanakasti juparux sapxänwa: Davidana wawapa. Jupasti jupanakarux säna: ¿Kunjamasa Davidax ajayun juparux Tatitu sasin sutichixa, akham sasa: Tatitux Tatitujaruw säna: Kupi amparajana qamama, awqanakamar kayuchamar tukuyäñkama?. Ukat Davidax Tatay sasina jawst'äna ukhaxa, ¿kunjamatsa jupan yuqapaxa?”⁵¹

GSAM 50.2Aka tuqitxa Salmo 45:6, 7 ukan wasitat parlasirakiwa: “Diosay, qamachimaxa wiñay wiñayawa: qhapaq suyuman apnaqañ lawapax chiqap lawawa. Chiqaparu munasta, jan walirusti uñistawa: ukhamasti Diosaxa, Diosamaxa, masinakamat sipansa kusisiñ aceitempiwa jawintätam.”⁵² Aka Qillqatanak amuyt'asaxa, judío jaqinakax jutïr Apnaqirimpi Kutt'ayirimpin kankañapatxa jach'a amuyunakaniw jikxatasipxañapäna. Janiw yaqhäkaspänti.

GSAM 50Diosat Jutir Jatha

GSAM 50.3Cristot ukhamaraki jupan yurïwipatxa, sum qhanañchat yatichäwiw churasiwayi, kunatix Tatitux profeta Miqueas taypiw jupan diosat jutirïtapxa, ukhamaraki kawki jisk'a markan yurïñapäna ukxa uñt'ayawayi: “Jumasti, Belén Efrata, Judá waranqanakan jisk'akïstasa, nayatakix Israel markan apnaqirïñapatakix jumatwa jutaskani; jupan mistuñapax nayra pachata, wiñayatawa” (qillqa thiyanxa, Heb. arunxa, “wiñay pacha urunakat”).⁵³

GSAM 50Diosan Utjatapax Shekinah ukhamarak Qhinayana Qhanstawayi

GSAM 50.4Qhiparuxa, Israelitanakan sarnaqäwipanxa, Salomonax templu sayt'ayaña tukuykäna ukhaxa, ukax jupax “wali jach'a” ukhamäñapaw sasaw säna, Diosan jach'a kankañapan shekinahapax kerubinanaka taypin, pampachäwi qunuña patxan chiqaparuw sayt'asïna. Qillqatanxa siwa, templu luqtañ urunxa, kunapachatix sacerdotenakax qullana utata mistunipkäna ukhaxa, “qhinayax Tatitun utap phuqhantawayi, ukhamat sacerdotenakax uka qhinay laykux janiw luqtañatak sayt'asipxaspänti: kunatix Tatitun jach'a k'ajapax Tatitun utap phuqhantawayi.”⁵⁴ Aka templon Tatitun utjatapax jaqinakan nayranakaparuw qhanancht'asïna, jach'a qhanan phuyun. Tatitux uka pachan Salomonan mayitaparux jaysawayiwa, ukat juparux akham siwa: “Juman mayitamax ist'awaytwa, ukat aka chiqxa nayatakix mä sakripisyun utjam ajllista.”⁵⁵

GSAM 51.1Jaqinakaxa juchachasipxäna, ídolonak yupaychañaru mantapxäna, ukatsti markapasa yupaychaña utapas paqallq tunka maranaka t'unja utjäna. Katuntatäpxat qhipata, yupaychaña utaxa Zerubabelan amparapampi wasitat sayt'ayatäna. Salomonan lurata uka nayrir utat sipansa jani ukham k'ajkiri ukhamäkchisa, ukampirusa Tatituxa profetapan tuqiw akham säna: “Aka qhipa utana k'ajanakapaxa nayrir utat sipansa juk'ampi jach'äniwa.”⁵⁶ Aka utax Herodes-ampiw k'achacht'atänxa, ukat pationakapanwa Qhispiyirix yatichäna. Nayrïr utax Tatituru uñacht'ayir mä jach'a qhanani qinayanïnwa, ukampirus payïr utarux Qhispiyiripuniw mantäna, taqi kunan Luriripa.

GSAM 51Jesse-n Saphipat Jutirin Jach'a Qhapaq Apnaqäwipa

GSAM 51.2Isaías-an urunakapan suyirinakatakixa, jupan profecíapan qhipa qhispiyasiwimpi chikachat jach'a k'ajkir yänak uñacht'ayawinakapax ch'amañcht'iri ukhamarak chuymacht'iriwa ukhamäpachänwa. Aka profecianakax wasitatwa qhanpach uñacht'ayi kawki chiqatsa aka suyt'at Qhispiyirix jutani, akhamata: “Jesse-n k'allunapatxa mä lawaw mistunini, ukat saphinakapatxa mä ch'aphix jilsuniniwa: ukat Tatitun ajayupax juparu samart'aniwa, yatiñan ukhamarak amuyt'añan ajayupa, amuyt'ayir ukhamarak ch'aman ajayupa, yatiñan ukhamarak Tatituru ajjsarañan ajayupa; ukatsti Tatituru ajjsarañan jank'a amuyt'iriruwa tukuyani; janiw nayranakapamp uñkatasinxa, janirakiw jinchunakapamp ist'asinxa taripkaniti: jan ukasti chiqaparuw wak'chanakarux taripani, ukatsti uraqin llamp'u chuymaninakatakix chiqaparuw chiqanchani: ukatsti lakapan lawapampiw uraqiru jawq'ani, ukatsti ispillunakapana samanapampiw jan wali jaqinakaru jiwayani.”⁵⁷

GSAM 52Profetanakan Yatichata Jaktäwi

GSAM 52.1Isaías profetax ukhamarakiw jiwatanakan sartañapat yatichäna, aka chuymacht'ir arunakampi: “Aka qullunxa, Awqaqanakan Apupax taqi jaqitakix mä phunchäwi wakichani, lik'i manq'anaka, p'allan patxankir vinonaka, ch'akha lik'impi phuqhantat lik'inaka, suma q'umachat p'allan patxankir vinonaka. Ukatsti aka qullunxa, taqi jaqinak patxar uchat imantiri, ukat taqi markanak patxar t'ijuyata ch'amakachiri chhaqtayaniwa. Jupax jiwäwi atipjaniwa; ukat Tatitu Diosax taqi ajanu patxata jach'anak picharaniwa; ukat markapan juchañchäwipsa taqi uraqpachata apsuniwa; kunatix Tatitux ukham siwa. Ukat uka urunxa akham sataniwa: ¡Jichhawa, akax jiwasan Diosasawa! Juparu suyt'apxta, jupasti qhispiyistaniwa. ¡Akax Tatitüwa! Juparu suyt'apxta, qhispiyäwipan kusisipxañäni, k'uchisipxañäni.”⁵⁸

GSAM 52Machaq Pachan Qhapaq Suyu

GSAM 52.2Uka pachpa profetaxa siwa, mä machaq uraqinwa qhipa apnaqawixa sayt'ayatäni: “Kunatixa, amuyt'apxam, nayax machaq alaxpachanaka [wayra alaxpachanaka] ukat mä machaq uraqi lurä; ukat nayrïrix janiw amuyt'atäkaniti, janirakiw chuymar purkaniti [qillqata thiyanxa, Hebreo arunxa, ‘chuymar purini,’ ukax sañ muni, wasitat munaña]. Jumanakasti, nayax lurt'ä ukan wiñayatak kusisipxam, k'uchisipxam: kunatix, uñjapxam, nayax Jerusalén markaruw kusisiñapataki lurt'ä, jaqinakaparus k'uchiñapataki. Ukat nayax Jerusalén markampiw kusisï, jaqinakajampis k'uchisirakïwa: ukat janiw jachañ arusa, janirakiw arnaqasiñ arusa ukana ist'asxaniti. Ukatsti janiw utjxaniti ukhatpacha [machaq uraqi luratäki uka pachatpacha] mä juk'a urunak jakir wawa [mä jisk'a jakañani wawa], janirakiw mä achachi jupax maranakap phuqhachkiti [janïr pachan achachiptaña]: kunatix wawax patak maranïkasaw jiwani [nayra pachanakan jaqinakax llätunka patak maranak jakapxäna ukhax wawanakax patak maranïpxaspawa]; ukampis juchanix patak maranïkasax [patak maran jakañ qhipa maranakanxa] juchanchataw uñjasini. [Machaq uraqix utt'ayatäki uka pachan jiwirinakaxa, ‘jan yupaychiri jaqinakan chhaqtawipanwa’ chhaqtawayapxi. 2 Pedro 3:7.] Ukatsti utanak lurapxani, ukanakansti jakapxani; ukatsti uva yapunak satantapxani, ukanakan achunakapsti manq'apxani. Janiw lurapxaniti, maynisti utjani; janiw satantapxaniti, maynisti manq'ani: kunatix mä quqan urunakapa [Jakañ quqa, Septuaginta] ukhamawa nayan markajan urunakaxa, ukat ajllitanakajasti jaya pachaw amparanakapan luratanakapat kusisipxani.”⁵⁹

GSAM 53.1Ezequielax jaya pachanak qhipäxar uñtasina jiwatanakan jaktanipxañaparuw uñji. Jupa tuqiw Tatitux si, “Uñjam, aylluja, imawinakama jist'arä, ukat imawinakamat jaktayapxäma, ukat Israel markaruw apanipxäma.”⁶⁰

GSAM 53“Jupaw Jiwasan Llakinakas Apxatayna”

GSAM 53.2Isaías, evangelio profetaru, juk'amp qhanaw qhanstayatäna Qhispiyirina jaqinak layku yant'äwipa, t'aqhisiñanakapa, ukhamaraki jiwañapa. “Khitisa,” sasaw profetax si, “jiwasan arunakas iyawsawayi? Ukat khitirus Tatituna amparapax qhanstayata? Jupax nayraqatapanxa jisk'a ali k'aphi ukham jilsuniwa, ukhamaraki waña uraqita saphi misturi ukhamarakiwa: janiw uñnaqapasa ni suma uñnaqapasa utjkiti; ukat uñjtan ukhaxa, janiw munañatakix suma k'achachäwipasa utjkiti. Jaqinakax juparux jisk'achapxiwa, jitt'apxiwa; llakinakani jaqiwa, t'aqhisiñanakamp uñt'atawa: ukat jiwasax juparux ajanunakas imantapxtanwa; jisk'achatawa, ukat janiw jiwasax juparux kuns amuyapxtanwa. Chiqpachansa jupaw jiwasan usuyasiñanakas apxatayna, llakinakas apxararakitayna: ukampirus jiwasax juparux Diosan nuwata, jawq'jata, t'aqhisiyata ukham amuyapxta. Ukampis jupax jiwasan juchanakas laykuw ch'akjatäna, jiwasan juchanakas laykuw t'unxatarakitayna: jiwasan sumankañasatakix castigox jupa patxanwa; ukat jawq'jata usuchjatanakapampiw jiwasax qullasipxtanxa.”⁶¹

GSAM 53.3¿Aka lurawinakax nayan urunakajan ukham muspharkañ utjañapatakicha? jaqinakasa, ukhamaraki profetasa, jiskt'asipkasapäna. Jaysawix akhamäkasapäna: Janiw jichhax ukanakax paskaniti; janiw jichhakamax aka jach'a Qhispiyirina purinitapatakix pachax purinkiti; ukampirus profetax siwa: “Nayranakamax Reyirux k'achacht'atapana uñjaniwa; jupanakax wali jaya markaruw uñjapxani.”⁶²

GSAM 54Danielan Profecianakapax Jutïr Pachata Uñacht'ayi

GSAM 54.1Ukampirusa, Daniel profetampiwa Tatituxa jaqinakaparu yatichañ qalltäna, qhipa qhipa apnaqirinakana sayt'asiñapata ukhamaraki wiñay apnaqäwipa sayt'ayasiñapkama apnaqapxañapata; ukhamaraki mä sapa pacha uñacht'ayañataki, uka pachata janïra lurasirïkän uka luräwita, Mesías-an chiqpach uñstañapkama ukhamaraki jiwayatäñapkama. Nabucodonosoran samkapan amuyt'awipax uñacht'ayänwa, akapach apnaqir pusi qhapaq suyunakax ch'amapansa jach'añchäwipansa jisk'aptaskaniwa, quri, qullqi, latuna, ukhamarak khirun chanipax juk'aptaski ukhama; ukat qhiparusti, uka qhapaq suyunakan p'akjata, jaljtata uñstawipax ñiq'i laq'ampi chhaqht'ata khirun p'akjasiñapampiw kikipakïni. Ukatsti, alaxpachan qhapaq suyupaw jutañapäna, uka qhapaq suyunakax jallupachan t'ixsuñ pampan jipiru uñtasit tukupxañapäna uka qhipatxa, ukhamat jupanakatakix janiw kawkirus chiqax utjañapäkänti, ukampirus Diosan qhapaq suyupax taqi uraqi phuqhantañapäna.

GSAM 54.2Ukatsti, paqallqun jaljan uñjawipanxa, pusi jach'a animalanakan unanchanakapampi, uka pachpa yatichäwix wasitat uñacht'ayasi, ukat aka apnaqirinakan yaqha kasta uñacht'äwinakapas uñacht'ayasiwa. Aka jaljanxa, pusir apnaqirix tunka chiqaru jaljtayat qhipatxa, uka “jisk'a wajra” ch'aman sarnaqäwipasa luräwipasa qillqantatawa, ukax kimsa chiqanak t'unjasina jan ukax katuntasa, taqpachanxa mä ajayu apnaqirjam sayt'asiñatakiwa. Aka papa-n ch'amapax pusïr qhapaq suyun jaljata ukhamarak p'akjasiñjamäki uka pachan sarantaskakiniwa, 1260 maranakpuni. Ukhamatwa Cristox Awkipat qhapaq suy katuqkani uka pachakama, ukhamarak Jach'a Qhapaq-an qullan jaqinakapar churi uka pachakam lurasirinakax uñacht'ayasiwayi; mä qhapaq suyu, qhiparux taqi uraqpach apnaqkani, ukhamarak wiñayatak sayt'atani.

GSAM 55Pä waranqa kimsa patak urunaka

GSAM 55.1Danielan kimsaqallquñ qillqatapanxa, uka iwija urqu, cabra urqu, ukat “wali jach'aptir jisk'a wajra” uñjawipanxa, profetax wasitat pacha tukuykam apayatäna. 13 ukat 14 t'aqanakanxa, amuyupax mä pacha—2300 urunaka—juiciokama purir ukaru uñtayatawa. Ukax jaya pacha ukhamänwa, ukhamatwa profetax amuyt'äna; kunatix angelax juparux yatiyäna uka uñjawix walja urunakatakïskänwa. Uka urunakan qalltawipatakix janïraw urux churatäkänti, ukhamatwa jupax uka jalja akham sasin tukuyi: “Nayax uka uñjäwit muspharäyätwa; ukampirus janiw khitis amuyt'känti.”

GSAM 55Cristor Puriniñapataki Paqallqu Tunka Simananaka

GSAM 55.2Llatunka jaljax siwa, Danielan mayitaparu jaysasa, mä angelax jupar yatiñampi amuyumpi churañataki jutatapata. Jupax paqallq tunka simanan pachat yatiyäna. Aka maranakan simananakapatxa [ukawa, sapxiwa, shevooim arun amuyupa, “simananaka” sasin jaqukipata], suxta tunka llätunkaniwa Mesíaskama puriniñapäna. Uka pachax qalltañapatakix, “Jerusalén mark wasitat sayt'ayaña ukhamarak luraña” kamachix, janïraw churatäkänti. Ukhamasti, akham jiskt'asi: ¿Kunjamarak Danielax yatispäna suxta tunka llätunkani simananakax kawkins tukusini ukxa? Tunk payan jaljawinx pacha tuqit jiskt'awix wasitat amuyt'ayasi, ukat jupan jiskt'awiparu, “¿Kunas aka yänakan tukusïwipaxäni?” sasinxa, sarxakim sasaw satäna, kunatix arunakax “tukuy pachatakiw jist'antata ukat sellantata” ukhamawa, kunapachatix “amuyt'irinakax amuyapxani” ukhaxa.

GSAM 55.3Chiqpachansa, aka pacha tuqita jiskt'awix apostol Pedrux akham sasin arsuwayki uka uñacht'awinakat maynïriwa: “Uka qhispiyawita profetanakax wali ch'amampiw jiskt'apxatayna ukat thaqhapxatayna, jumanakar purinir khuyapayasiña tuqita profetizañapxatayna; kuna, jan ukax kuna kasta pachatsa jupanakankir Criston Ajayupax amuyt'ayäna uk thaqhasina, kunawsatix nayraqat Criston t'aqhisiñanakapata, ukat qhipar jutir jach'añchäwipata yatiyäna ukhaxa.”⁶³

GSAM 56Jan Yupaychasirinakan Tukusïwipa

GSAM 56.1Malaquías, Nayra Testamento profetanakana qhipqiri, jan walinakana qhipa t'unjañapatxa mä muspharkañ qhanañchäwi jaytawayi: “Uñjam, mä urux jutaskaniwa, mä q'uñu furnjam nakhantani; ukat taqi jach'a jach'a tukurinaka, ukhamaraki taqi jan wal luririnakaxa, rastrojoruw tukupxani; ukat uka urux jutaski ukax nakhantayaniwa, sasaw Awqaqanakan Apupax si, janiw saphinakapsa ni ch'aphinakapsa jaytanukutaynati. Ukampisa, jumanakax sutij ajjsarirïtanxa, chiqañchäwi Intipaw qullañ chhiqhanakapampi sartanini; ukat jumanakax mistupxäta, ukat establonkir uñitanakjamaw jilsupxäta. Ukat jumanakax jan wali jaqinakarux takt'apxäta; kunatix jupanakax qhillaruw kayunakam manqhan nayax ak lurkä uka urun tukusipxani, sasinwa taqi awqaqirinakan Apupax si.”⁶⁴

GSAM 56.2Israelitanakan amparapan utjiri, Nayra Testamento ukan qillqantat taqi aka yatiyäwinakampi, qhispiyasiñ amta tuqit walja uñacht'äwinaka jupanakatak qhananchasina, aru ch'amampi yatiqirinakan yatiñ munañapax wali jach'apunïnwa, kunapachatix aka arsuñat Jathax jutani ukha pachax jak'achasiskiw sasina uñjasina amuyasipkäna ukhaxa. Walja jaqinakasa, ukhamaraki sinagoganakana sapa samarañ uru Qullan Qillqatanaka ullapkiri jupanakasa, uka aru janiw amuyapkänti (Hechos 13:27), ukampirusa, iyawsiri, yatxatiri jaqinakaxa, khitinakatix ajayu irpt'ata Qullan Qillqatanaka chiqaparu thaqhapkäna, jupanakax chiqpachapuniw ch'amampi mayisipxpachäna, kunjamtix aka pachana apostol Juan lurkäna ukhama: “Jutam, Tatitu Jesusa, jank'aki jutam.”