Jalja 5 — Payïr Jutäwipat Yatiyäwi

GSAM 93.1“JICHHÄXA higo quqata mä parábola yatiqapxam: Kunapachatix ramapax llamp'u ukhamarak laphinakapax jalsuni ukhaxa, jumanakax yatipxtawa junt'u pachax jak'ankxiwa; ukhamarakiwa jumanakaxa, kunapachatix taqi akanak uñjapxäta ukhaxa, yatiñapxamwa ukax [qillqata thiyan, jupax] jak'ankxiwa, punkunakankiwa. Chiqpachapuniw jumanakarux sista, aka taqi kunanakax phuqhaskañapkamaxa, aka mirayax janiw paskaniti. Alaxpachasa Uraqpachasa chhaqtaniwa, ukampirus nayan arunakajax janiw chhaqtkaniti.”¹

GSAM 93.2Aka qillqatanxa, amuyt'añatakix uka pacharuw uñt'ayistu, kunapachatix Criston jutäwipax “punku jak'ankxiwa” sasin yatiñax jalsuskir nayrïr llamp'u ch'uxña laphinak uñjasin junt'u pachax jak'ankxiwa sasin yattan ukhamarakiwa. Ukhamarakiw yatiñaxa, jiwasax uka mirayanktanwa, uka mirayax Cristox pachpa jutkani ukakamax janiw chhaqkaniti. Uka parábola yatiqañ pacha purinxani ukhaxa, chiqpachapuniwa Tatitun pachapawa uka parábola yatichañatak yatiyirinaka sayt'ayañataki. Apóstolun yaqha pachan jiskt'awipax akhamarakiw aka chiqaru askixa: “¿Kunjamasa ist'apxani jan khitis yatichkixa? ¿Ukat kunjamsa yatichapxani jan khitis khitkixa?”²

GSAM 93Unanchanakataki Pacha

GSAM 93.3Nayra jaljanxa, uñjapxtanwa kunjams pä waranqa kimsa patak uru pachan tukusitapat yatiñax jikxatasïna, ukatsti ukax “taripäwipan urasapkama” purinitapata. Aka uñacht'äwin uñt'ayataruxa, Tatitun pachaparuw puriyapxtan, aka uñacht'äwitakisa ukat “taripäwi” yatiyäwix akapachan yatiyatäñapatakisa. Jupan jaqinakapar purinkañapäkäna uka jach'a “t'aqhisiwi” tuqit, ukax “jisk'aptayatäniwa” sasina arsuwaykäna uka qhipatxa, Qhispiyirix akham siwa: “Uka urunakan t'aqhisiwipat qhipatpachaw inti ch'amakt'ani, phaxsix janiw qhanap churxaniti, warawaranakas alaxpachat jaqtanukutäniwa, alaxpachan ch'amanakapas khathatitaniwa: ukat ukhaw Jaqin Yuqapan unanchapax alaxpachan uñstanini.”³

GSAM 94.1Amuyt'añäni, qhipa unanchäwitxa janiw siskiti jupan jutäwipan uñacht'äwipawa sasa; jan ukasti, Jaqin Yuqapax ukanawa, jutir uñjasiski uk uñacht'ayi. Aka qillqatan iyawsäwi jank'aki jutäwipar ch'amanchañatak unanchäwinakax inti, phaxsi, warawaranakan unanchäwinakapawa. Ukat qhipar jutir yaqha luräwinakax alaxpachan qinayanakapan chiqpach jutäwipamp chikaw lurasini. Ukhamasti, aka unanchäwinakat kimsïri—warawaranakan unanchäwipa—ukat qhipatpachaw Tatitun pachapax purini yatichirinakapar sayt'ayañataki, Criston jutäwipax punkunakankiw sasa yatichañapataki.

GSAM 94.2Jichhax aka señalanakan uñstañ pachapatxa: Lupi ch'amakt'añapax t'aqhisiwi qhipatpachaw utjañapäna.⁴ Marcos qillqiritix akham siwa, “uka urunakan, uka t'aqhisiwi qhipatpacha”.⁵ Qhispiyirisax sänwa urunakax jisk'aptayatäniwa. Maria Teresa-n kamachipampi, ukhamaraki 1773 marata 1776 marakama Iyawsäwinakataki Kamachinakampi, iglesiaru t'aqhisiyañan jach'a phiñasitapax juk'achayatawa. T'aqhisiyir ch'amax 1798 marakama markan apnaqäwip katxaruskchïnsa, t'aqhisiyäwinakapax 1773 maran jak'aru tukuyatawa. Qhispiyirisana arunakap uñtasaxa, aka señalanakat nayrïrix 1773 marampi 1798 marampi taypinkaspawa.

GSAM 94Ch'amaka Uru ukhamaraki Aruma

GSAM 94.31780 marana, mayo phaxsit 19 urunxa, intix muspharkañjam ch'amakthapitäna. Janiw inti ch'amakthapiñäkanti, kunatix phaxsix nayra urun phaxsintatayna. Ukampirusa, Estados Unidos markana alay inti jalsu tuqinkir taqi chiqapanxa, alwat tunka mayani urasata arumt tunka mayani uraskama mä ch'amaka utjäna. Uka pachanxa janiw inti sapak ch'amakt'känti, jan ukasti phaxsis janiw inti qhanap kutt'aykänti. Mä ch'amakänwa, ukax intix phaxsi patxan qhant'añap jark'äna. Ukatsti, Noah Webster-an walja maranak qhipat arst'ataparjamaxa, “Aka ch'amaka tuqitxa janiw kuna suma qhanañchäwis utjkänti.”

GSAM 95.1Aka ch'amaka urutxa, Herschel, warawar uñjirixa, akham siwa: “Norte America markan Ch'amaka Urux pachamaman muspharkañ lurawinakapat maynïriwa, ukax wiñayaw munasiñampi ullatäni, ukampirus filosofíax janiw qhanañchañ atikiti.”

GSAM 95.2Uka 1780 marana, mayo phaxsit 19 uru arumana ch'amaka tuqita qhanañchirinakaxa, phaxsix phuqhatäskchïnsa, akham sapxänwa: “Taqi aka pachana qhanani kunaymaninakax chhaqtayatäspäna ukhaxa, aka ch'amakax janiw juk'amp ch'amakt'aspänti.”

GSAM 95Warawaranakan Jaquqtawipa

GSAM 95.3Aka señalanakat kimsïri, warawaranakan jaquqtawipaxa, 1833 marana, noviembre phaxsit 13 urun phuqasïna. Uka arumana, jan ukax qhantatiñatak phisqa urasa nayraqata, mä warawara jallux utjäna, mayninakax alaxpachat saraqir nina jawiranakamp uñtasipxäna; yaqhanakasti, mä jach'a phunchäwi nina phallawit t'iskir nina t'iskunakampiw uñtasipxarakïna. Aka muspharkañax taqi Norteamérica uksaruw purt'äna, sur tuqinkir Golfo de México uksata alay tuqinkir Bahía de Hudson uksakama, ukatsti inti jalanta tuqinkir Islas Sandwich uksata inti jalsu tuqirux Liverpool markatxa mä qawqha patak milla ukch'aruw purt'arakïna. Kawkhantix uñjatäkäna ukanxa, mä sapa, jan sayt'ir warawaranakan jallupänwa, khunu jallun khunu phuyunakjam walja warawaranakaw t'ijunipxäna.

GSAM 95.4Aka 1833 maran warawar jallu tuqitxa, Connecticut Observer, 25 uru noviembre phaxsit 1833 maran qillqatata, juk'amp uñt'ayapxarakiwa:—

GSAM 95.5“Old Countryman qillqatan p'iqinchiripax ‘warsir warawaranaka’ tuqit wali llakisiñjam amuyt'ayi. Jupax akham siwa: ‘Nanakax aka qhipa miércoles arumirjama uñjapkta uka nina jalluxa, mä axsarkañ uñanchawa, mä chiqap nayraqat yatiyiriwa, mä khuyapayasiñ uñanchawa, uka jach'a axsarkañ urutaki, kunapachatix aka uraqin jakirinakax suxta sellux jist'araskani ukhax uñjapxani. Uka pacha jichhakiw purinxi, ukax janiw Machaq Testamento-naki qillqatakiti, jan ukasti Nayra Testamento-nsa qillqatarakiwa; ukatsti mä higo quqax jach'a thayampi achunakap jaqtanukki ukham suma uñacht'äwix janiw uñjañjamäkänti.’”

GSAM 96Thomas Burnett-an Yatiyäwipa

GSAM 96.1Jaqinakax nayra pachan jaqinakampiw aka señalan chiqap phuqasiñap suyt'añ yatichatäpxänwa. Thomas Burnett, Londres markan 1697 maran uñstayat, Theory of the Earth sat qillqatapanxa, Mateo 24:29 tuqit akham siwa:—

GSAM 96.2“Janiw pächasiñasäkiti, uka pachanxa taqi kasta nina warawaranakaw utjani; ukat yaqhanak taypinxa, jaquqiri warawara satanakaw utjani, ukasti, sapa mayni janiw jach'äpkchisa, ukampirus walja kuti jilxattaspa ukhaxa, jaquqkaspa, kunjamtix profetax sixa, uva quqan laphinakapjama jan ukax higo achunakjama, mä muspharkañ uñjäwiw tukuspa.... Janiw aka arunakax jiljatañchat jan ukax poesía arunakjam amuyasiñapäkiti, jan ukasti chiqap profecianakjam, ukat chiqapun phuqhasir kunaymaninakjamaw amuyasiñapa.”

GSAM 96Olmstead-an Testimonionakap

GSAM 96.3Yale Jach'a Yatiqañ Uta, Mass. uksankir Yatichiri Olmstead, jupax “America markan jach'a pachan sarnaqäwipat yatxatiri” sas uñt'atawa, jupax 1833 maran noviembre phaxsit 13 urun warawaranak t'ijtañat akham siwa:—

GSAM 96.4“1833 maran warawar jallux uraqpachan jach'a chiqanakaparuw purt'äna, inti jalsu tuqinkir Atlántico quta taypitpacha Inti jalanta tuqinkir Pacífico qutakama; ukhamaraki Suramérica-n alay tuqinkir quta thiyapatpacha alay tuqinkir Británicos-anakan apnaqat markanakapan jan qhana uñt'ayat chiqanakapkama. Warawar t'ijurinakan uñstawipax janiw uñjasiñakikïkänti, jan ukasti taqi chiqan pachpa uñnaqaniw uñjasïna.”

GSAM 96.5Aka uñacht'äwita, ukax 12 uru noviembre phaxsit aruma niya 11 pacharu qalltasina, 13 uru aruma niya 4 pachakama sarantaskäna ukatxa, yatichirix akham siwa:—

GSAM 96.6“1833 marana, noviembre phaxsit 13 uru arumanthix warawaran t'ijtawip uñjañ atipkäna uka jaqinakaxa, inas akapach luratäkäna uka pachata, jan ukax nayra pacha sarnaqäwin qillqatanakapanxa, janipuni uñjat jach'a alaxpach nina phunchäwi uñjapxchïna.”

GSAM 97Warawaranakan Jallupax Europa-nsa Uñjasirakïnwa

GSAM 97.1Leonard Heinrich Kelber jupan Stuttgart, Alemania markan 1835 maran uñstayat mä pankanxa, yatistanwa aka uñacht'äwix Atlántico quta khurkat yaqha tuqinxa, pachpa phaxsin, ukampirus mä qawqha uru qhipatxa, wasitat uñjasitayna. Jupax akham siwa:—

GSAM 97.2“1833 marana, noviembre phaxsit pä tunk phisqhani uruna, Europa uraqina wali suma warawaranaka jaquntañax utjäna,” ukatsti “Minsterburg, Silesia markana, warawaranakax nina jallu ukhamaw jaquntäna. Jupanakamp chika nina muruq'unakaw jaquntarakïna, ukhamat arumax wali qhanäxäna, jaqinakax jak'ankir utanakax nakhantaskpachänwa sasaw amuyapxäna.

GSAM 97.3“Uka pachparakiw Prin, Austria markanxa, warawaranakax t'ijnawayi, phisqa pataka cuadrado milla jila jach'a chiqaru imantasa. Yaqhipanakax alaxpachat t'ijunir nina jawiranakjamaw sasaw qhanañchapxäna. Yaqhipanakax nina jallu sasaw sapxäna. Kawallunakax ukamp axsarasaw uraqir jaquqantapxäna. Walja jaqinakaw axsarañat usuntapxäna.”

GSAM 97Parabolana Amuyt'awipa

GSAM 97.4Aka profecía arunxa, kimsïri señalan phuqhasiwipata juk'ampi sarantasina,—warawaranakan jaquqtawipata,—Qhispiyirisax akham siwa: “Jichhax higo quqat mä parábola yatiqapxam.” Aka arunakax janiw Tatitusax aka arunaka arsuwaykäna uka maranakan jaqinakapatakikiti, jan ukasti, aka lurawinakax phuqhata uñjañapäkäna uka maranakan jaqinakapatakiwa—janiw phuqhasipkiti, jan ukasti phuqhata. Cristox punkun sarkatapata señalanakax phuqhasiñapax janiw alaxpachan khathatitapax utjkiti, kunapachatix jupax chiqpachapun jutir uñjasini ukhaxa. Jupan jak'a jutäwipat señalanakapax aka kimsïr señalanirakiwa, warawaranakan utjki uka. Tatitun higo quqata mä parábola yatiqañataki ajllit pachapax 1833 marat qhiparuw uñt'ayi. Akax Tatitun pachapawa, akapachax jupan purinitapax punkunkxiwa sasina jach'a chiqaru sartasiñapataki, ukat uka parábola ist'ir jaqinakana mirayapax janïr chhaqkipan jupan purinitapax utjañapataki. Ukhamasti, aka profecíana kunapachas jach'a purinita yatiyäwix akapacharu churasini ukxa pachax kunjams uñt'ayata uk uñjtanwa.

GSAM 98Taqi Uraqpachan Yatiyawi

GSAM 98.1Aka yatiyäwi phuqhasiñapataki, uñjtanwa 1833 maranpacha Tatitux akapachan kunayman chiqanakan irpirinakapa jan ukax ministrunakapa sayt'ayaskatayna, jupanakasti 1833 marata 1844 marakama Criston jutäwipat arnaqasipxatayna, “punku jak'ankiwa;” ukatsti higon quqan parabolapa yatichapxatayna, jutäwipan señalanakap uñacht'ayasa, kunjamti jupax jupanakar lurañapatak yatichkäna ukhamarjama. Aka yatiyäwixa, jakkir yatichiritpacha jan ukax qillqatanak tuqitpacha, akapachan taqi misionero utanakaru, ukhamarak taqi quta thiyanaka markanakaru purïna.

GSAM 98.2Aka yatiyäwina jach'atapaxa, Rochester, N.Y. markankiri Voice of Truth qillqata apnaqiripana, 1845 marana, enero phaxsin mä yatiyäwipanxa, qhanpach uñacht'ayatawa:—

GSAM 98.3“Wiñay suma yatiyäwixa, Apocalipsis 14:6, 7 ukan qillqatäki ukhama, taqi markaru, aylluru, aruru, ukat jaqinakaru yatiyatäna; jach'a arumpi akham sasa: ‘Yusar ajjsarapxam, ukat jupar jach'añchapxam; kunatix jupan taripäwipan urasapax purinxiwa: ukat alaxpach, aka pach, lamar quta, ukat uma phuch'unaka luririru yupaychapxam.’ Janiw kuna yatiyäwis juk'amp chiqanakampi chiqap uñacht'ayatakispati, aka yatiyäwix wali juk'a qhipa maranakanxa, 1843 maran [1843, judionakan pachan—jiwasan pachasanxa, 1844], jan ukax jak'ankxiwa, Criston jutäwipat yatiyäwinxa, taqi markaru, taqi arunir jaqinakar alaxpach manqhar apayatäna ukhama. Yatichäwinakampi ukat qillqatanakampiwa, aka arux taqi uraqpachar puriwayi, ukat arunakax akapach tukuykamaw.”

GSAM 98.4Yaqhip jaqinakaxa, chiqanakata jan yatisaxa, payïr jutäwita sarnaqäwixa mä chiqakikamakiw sasaw amuyapxi, William Miller jupampi ukhamaraki Estados Unidos-na alay tuqinkiri jupampi chika yaqhip patak p'iqinchirinakampikiw lurata sasina. Jupanakatakix muspharkañawa yatxatañaxa, America markan uka sarnaqäwixa, kawkhantix Pastornaka Miller ukhamarak Himes jupanakax jach'a p'iqinchirinakäpxäna, ukax mä jach'a sarnaqäwin jisk'a chiqapakïnwa, kawkiritix, nayraqat siskäna ukhama, “aka uraqpachan tukuyanakaparu” saräna.

GSAM 99KUNJAMSA AKA SARNAQÄWIXA YAQHA MARKANAKAN QALLTAWAYI

GSAM 99.1Tatitun pachapaw aka yatiyäwix akapacharu mistuñapatakix purïna, ukatx pä tunka jan ukax juk'amp chiqanakanwa, niya pachpa pachana, jaqinakaw sayt'ayatäpxäna, jupanakasti maynin maynin luräwip jan uñt'asisaw aka yatiyäwi taqi akapacharu yatiyañataki mistupxäna. Pusïri jaljan uñstirinakaxa, khitinakatix pä waranqa kimsa patak urunaka tukusiñapataki qhanar katuqapxäna, mayniki A. Campbell jupaw jani ukhamäkäna, jupanakax Apocalipsis 14 ukan nayrïr angelan arun yatiyäwip yatiyañatakiw ch'amanchatäpxäna; akax Diosan Ajayupan chiqap ch'amanchäwipampiw lurasiwayi, janiw maynit maynikam qhanar yatiyasipxatapampikiti.

GSAM 99Reforma ukamp chikachata

GSAM 99.2D'Aubigné jupax tunka suxtan patak maranakan jach'a Reforma uñstiritapatxa pachpa kamachi apnaqawayi ukhaxa, jiwasanakax aka sarnaqäwirux ukhamarakiw apnaqañasa, chiqpachapuniw Tatitun arunakapjam ukat Tatitun pachaparjam jakthapitäñapawa. Uka Reforma tuqitxa, taqpachapata, nayra pacha qillqirix akham siwa:—

GSAM 99.3“Alemania markax janiw chiqawsa Suiza markaru yatiykataynati, janirakiw Suiza markax Francia markaru, janirakiw Francia markax Inglaterra markaru. Taqi aka markanakax Diosat katuqapxatayna, kunjamatix akapachan mä chiqapax janiw qhana mayni chiqaru apaykiti; jan ukasti, uka pachpa qhanani muyux taqi uraqpacharu chiqak yatiyi. Cristoxa, alaxpachat qhana uruxa, taqi jaqinakat wiñay jach'anchata, Reforma pachanxa, kunjamati Cristianismo qalltawaykän ukhama, akapacharu jakañ churir Diosan ninapänwa. Tunka suxtan patak maranxa, mayak yatichäwixa mä pachpan jaya ukat mayj mayja markanakan utanakapan ukhamarak iglesianakapan utt'ayatänwa. Ukasti, kunatix mayak Ajayuw taqi chiqan mayak iyawsañ uñstayas irnaqaskäna.

GSAM 99.4“Alemania markan Reforma ukhamarak Suiza markan Reforma ukax aka chiqaw sañ uñacht'ayi. Zwingle jupax janiw Lutero jupampix uñt'asirïkänti. Chiqpachansa, aka pä chachan taypinx mä chinuw utjäna; ukampirus ukax uraqit alaxpachan thaqhañasawa. Khititix alaxpachat Luteror chiqaw sa churkäna ukax Zwingle-rurakiw churarakïna. Diosaw jupanak taypin aruskipäwipatakix taypinkiripänxa. ‘Nayax suma yatiyäwi yatiyañ qalltawayta,’ sasaw Zwingle-ax si, ‘1516 marana, khuyapayasiñ marana, may arunxa, kunapachatix markasanxa Luteron sutipax janipuniw ist'atäkäna ukhaxa. Janiw Criston yatichäwipax Luterot yatiqawaykti, jan ukasti Diosan arupatwa. Luterox Cristot yatiyixa, nayax lurkta uk luri; ukakipuniwa.’”⁶

GSAM 100.1Farel ukat Lefèvre jupanakana Francia markan luratanakapat aruskipasina, nayra pacha qillqirix akham siwa:—

GSAM 100.2“Ukatsti, Francia markan Reforma ukax janiw anqax markat apanitäkanti. Francia markpachanwa yurïna; Paris markanwa jilsüna; nayrïr saphinakapax jach'a yatiqañ utanpachänwa, ukax Roma markan cristianismo ukan payïr ch'amapänwa. Diosax uka luräwin qallta amuyunakap Picardía ukhamarak Dauphinía markanakan suma chuymani jaqinakapan chuymaparuw uchäna, janïr yaqha markanakan qalltkipan.

GSAM 100.3“Uñjapxtanwa, Suiza markan Reforma ukax Alemania markan Reformapat jani maynit maynikam apnaqatäkänti. Ukhamaraki, Francia markan Reformapax panpachanit jani maynit maynikam apnaqatäkänti. Aka may maya markanakanx irnaqäwix mäkiw qalltawayi, jani maynit maynikam yatiyasisa; kunjamatix mä nuwasiwinxa, nuwasir taman taqi may maya ch'amanakapax pachpa pachan sarantapxi, maynix maynirux janiw sarantam saskiti, kunatix mä sapa kamachiw, mä sapa Jilïr P'iqinchirit misturi, taqinin ist'ata. Pachax phuqhataw sasaw, jaqinakax wakicht'ataw sasaw, ukat Diosax taqi markanakana iglesiapana Reforma lurañ qalltawayiwa. Ukham lurt'awinakax uñacht'ayiwa, tunka suxtan patak maranakan Jach'a Reformax mä Diosan lurañapänwa.”⁷

GSAM 100.4Inglaterra markan Reforma tuqita, Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, ukat yaqhanakampin p'iqinchata, D'Aubigné jupax akham sasaw juk'amp qillqi:—

GSAM 100.5“Ukatsti, Inglaterra markan Reforma ukax qalltawayiwa, Lutero ukat Zwingle jupanakat janiw amuyt'asisa, jan ukasti Diosan ch'amapampikiw sayt'ata. Taqi aka cristianu markanakanxa, Diosan arun mayak pachan irnaqäwipaw utjäna. Reforma ukan qalltapax Oxford, Cambridge, Londres markanakanxa, Erasmo jupan uñstayat Griego arun Machaq Testamento ukawa. [Tyndale ukat Thomas Bilney jupanakax 1519 maran Cambridge markat sarxapxatayna.] Mä urux purinïna, kunapachatix Inglaterra markax aka Reforma-n jach'a qalltawipat jach'añchasïna.”⁸

GSAM 101.1Reformacionan uñacht'ayata ukhamarjamaw Adviento yatiyäwix uñstawayi. Jaqinakax pachpa pachanwa pusi kuti jila uraqpachan chiqanakapan sartapxatayna, maynit maynikam jan uñt'asisasa, jan amuyunakapsa yatiyasisa, ukatxa pachpa Qillqatan chiqanakap yatiyañ qalltapxatayna, janiw pusi uraqpach markanakankikiti, jan ukasti taqi yatiqata uraqpachanwa.

GSAM 101Joseph Wolff-an Irnaqäwinakapa

GSAM 101.2Jichha pachaxa, jutäw yatiyäwina jach'a jilxatatapata chiqanakaru amuyt'ayañaxa wali askiwa:—

GSAM 101.3“1831 maranxa Joseph Wolff, D.D., jupax Gran Bretaña markat misionerjam khithatänwa Palestina markankir Judionak taypin irnaqañapataki. Jupax, qillqatanakaparjamaxa, 1845 marakamaxa, Tatitun jank'ak jutäwip yatiyäna Palestina, Egipto, Quta Wila thiyanaka, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, taqpach Imperio Otomano, Grecia, Arabia, Turquía, Bokhara, Afganistán, Cachemira, Hindostán, Tíbet, Holanda, Escocia, Irlanda, Constantinopla, Jerusalén, Santa Elena, ukhamaraki Mediterráneo qutan lanchanakan, ukat Nueva York markan, taqi kast religionan jaqinakar. Jupax yatiyiwa judionaka, turconaka, mohamedanonaka, parseenaka, hindunaka, caldeonaka, yesedonaka, sirionaka, sabeonaka taypin yatiyatapata, pashanakaru, sheikhanakaru, shahnakaru, Organtsh ukhamaraki Bokhara markanakan reyinakaparu, Grecia markan reynaparu, ukat yaqhanakarusa.”⁹

GSAM 101.4Yemen markanxa, Hobab, Moisés-an suegropan allchhinakapax jakapki uka chiqanxa, Joseph Wolff jupax mä panka uñjäna, ukata akham siwa: “Aka chiqan Arabinakax ‘Seera’ sutini mä pankaniwa, ukax ‘Criston Payïr Jutäwipa, ukhamarak K'ajan Apnaqäwipa!’ tuqitwa parli.”¹⁰

GSAM 102.1Yemen markanxa, suxta urunakaw Recabitanakampi qhiparawayi, jupanakxat akham siwa: “Jupanakax janiw vinu umapkiti, janiw uva yapuchapkiti, janiw jatha satapkiti, karpanakan jakasipxi, ukat Rechab-an yuqapa Jonadab-an arunakap amtasipxi. Jupanakampi chikaw Israel-an wawanakapax utjäna, Dan ayllun wawanakapa, jupanakax Hatramawt-ankir Terim jak'an jakasipxi, jupanakax Rechab-an wawanakapampi chika, Mesías-an alaxpachan qinayanak taypin jank'ak purinitap suyapxi.”

GSAM 102.2Uka qillqatanakatxa, amuyt'tanwa, uka tunka pusini maranakanxa, Wolff pachpaw Criston jutäwipax punkunkxiwa sasin yatiyäna, pä tunka jila markanakana. Uka pachparakiw uka yatichäwix walja aruskipata uñjasïna Alemania markanxa, juk'ampisa aynach tuqina Moravianos ukanak taypinxa.

GSAM 102Alemania ukhamaraki Rusia markanakan Yatiyäwi

GSAM 102.3Mä inglés qillqiri, Mourant Brock sutini, akham siwa: “Württemberg markanxa patak patak jaqinakani mä cristiano aylluw utjäna, jupanakasti Criston jank'aki jutañapwa suyapxäna”. Uka yatichäwixa Alemania markan yaqha chiqanakapanxa Hengstenberg-ampi yatiyatänwa, jupax uka pachanxa Alemania markan juk'amp yatiñani teólogo ukham uñt'atänwa.

GSAM 102.4Review and Herald qillqatanxa, Diciembre 13, 1892 maranxa, Alemania markankir Pastor L. R. Conradi jupax akham siwa:—

GSAM 102.5“Bengel, Alemania markanxa, walja chuymanakanwa Tatitusana jutäwipataki munasiñ naktayäna, ukasti waranq waranq jaqinakaruw profetía arunaka nayrat sipan juk'ampi yatxatañapataki ch'amanchawayi.... Qhanaw Alemania markanxa qhant'äna, ukatsti uka pä waranqa kimsa pataka urunaka kunjam apnaqañsa uñacht'ayiri qillqatanakaw ukan uñt'ayasiwayi. Mä yupaychañ sarthapawiw qhiparux utjäna, juk'ampis Württemberg markan, ukatsti t'aqhisiyawinakax utjipanxa, patak patak wila masinakaw Aynach Rusia markar sarxapxäna, ukatsti uka markanx walja maranak nayraw jakiripxirïna uka jupanakan markamasinakaparuw yatiyapxäna. Pastornakax iglesianakap jist'antapkäna ukhaxa, juk'anikiw jani ukham lurapkäna, jilapartix ‘stunden,’ jan ukax tantachäwin ‘mä urasa’ ukham sutini tantachäwinakapax uta manqhanakan lurasirïna, ukat patak patak jaqinakaw iyawsäwir kutt'apxäna. Uka pachansa, samarañ urux jupanak taypin aruskipatawa, ukampirus khitis jan qalltkänti, ukhamat chhaqtayatänwa. Mä Ruso yapuchirix uka ‘stunden’ tantachäwin iyawsäwir kutt'awayi, ukatsti pachpa irnaqäwi Rusonak taypin qalltäna. Aka qhiparux jichha pacha jach'a ‘Stundist’ sarnaqäwiruw puriyäna, kawkiritix ch'amapax Siberia ukat Trans-Caucasus uka jaya k'uchunakakam puri.”

GSAM 103.1Review and Herald qillqatanxa, 31 uru julio phaxsit 1891 maranxa, Pastor Conradi-n mä arunakapaw utji, Australia markankir Jilata Schäche tuqita, jupasti, uka pachanxa, Silesia markan jakasirïnwa, ukatsti awk Gosner-an uta misionap laykuw mä juk'a pachax irnaqarakirïnwa, jupax mä uñt'at alemán yatiyiri yusankir jaqïnwa. Jilata Schäche-tatwa, Kelber-an p'anqapata akham si:—

GSAM 103.2“1836 marat qhipata, jan ukax Bengel-an Jakhuwipax tukusxäna ukhaxa, Schweidnitz markan yatiyäwi p'anqapanxa, uka markankir Tata Sommerfeldt jupan p'anqa aljañ utapat mä yatiyäwiw uñstawayi, L. Henry Kelber-an p'anqapat, 1843 ukat 1844 maranakan jach'a kusiskañ luräwinakat qhanañchiri. P'anqan chiqap sutipax janiw amtkti. Uka panka alasisaw, 1839-40 maranxa, walja yatiñ munir jaqinakampi, punkunak jist'antata, liyt'apxta. Uka pankax Daniel, Apocalipsis, ukhamaraki Mateo 24 qillqatanakat uñacht'ayäna, tukusiwix jak'ankxatapata, ukatsti mä jakhuñ tabla ukampirakiw utjäna, uka alaxan aytat urux kunjams purinïna uk uñacht'ayasa.”

GSAM 103Jach'a Britania markan Yatiyäwi

GSAM 103.3The Millennium sutini mä inglés qillqatanxa, akham siwa: “paqallqu patak inglés markan iglesiapankir ministrunakaw Qhispiyirina kutinpanitapata arnaqasipkäna.” Uka pachan wali yatiñani ministrunak taypinxa, 1840 marata 1844 marakama Inglaterra markan jutäwi yatichäwi yatiyapkäna ukanakaw utjäna. Jupanak taypitxa, Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, sutinak uñt'ayapxañäni, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [jupan p'anqapan, Look to Jerusalem, 114 laphi uksanxa, Mateo 24 ukan parabolap jichha mirayaru apxati], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ukh.

GSAM 104Holanda markan Yatiyäwi

GSAM 104.1Payïr jutäwita yatichäwixa Holanda markanxa Hentzepeter-ampi yatiyatänwa, jupax uka pachanxa uka markanxa juk'amp suma ministruw sasaw sapxäna. Jupax reyin uñt'ayata, La Haya markanxa Museo Real ukan uñjiripänwa. Jupax jupatpachawa, 1844 marana junio phaxsinxa, Midnight Cry qillqirir mä qillqatanxa, akham siwa, aka yatiñarux nayraqatax mä wali muspharkañ samka tuqiw amuyt'ayasiwayi. Jupax uka tuqit Qullan Qillqatanak yatxatäna, ukat 1830 maranxa mä jisk'a panka uñstayäna, uka yatichäwi qhananchasa. 1841 maranxa, akapach tukusiñ tuqit yaqha jisk'a panka uñstayarakïna. Uka pachpa qillqatanxa, jupax siwa, William Miller ukat yaqhanakampi, khitinakatix Criston jak'a jutawipat yatichäwi taqi jaqinakar yatiyapkäna ukanakat nayrïr yatiyäwi katuqatapax 1842 maranwa, America markat Holanda markar purinkäna mä chachampi aruskipasin.

GSAM 104Tartaria markan Yatiyäwi

GSAM 104.21821 maranx Tatitun jutäwipat yatichäwix Tartaria markan iyawsata ukat yatichatawa. Uka pachanx mä irlandés misionerow uka markar khitata, ukat mä tartaro tatakuruw jupar jiskt'äna: “¿Kunapachas Cristox payïr kuti jutani?” Jupasti janiw kunsa uka tuqit yatkti sasaw jaysäna, ukata tatakurux wali muspharäna, Bibliyan yatichäwinakap yatichiri jutir misionerot ukham jaysäwipata, ukatsti akham sänwa: “Biblia kankirinakax taqiniw uk yatipxaspäna” sasa. Ukatsti tatakurux amuyunakap arsuwayi, Cristox niya 1844 maran jutaniw sasina. Aka chiqax 1821 maran Irish Magazine qillqatan jikxatasi.

GSAM 104Americana, India markana, ukat Continente uksana Yatiyäwi

GSAM 104.3Advent Tracts, Vol. 2, 135 laphi, 1844 maranxa, Inglaterra markankir Mourant Brock jupax akham siwa:—

GSAM 105.1“Janiw Gran Bretaña markan sapakikiti Qhispiyirina jak'a kutinpaniñap suyasi, ukatsti amuyt'ayir arunakas apt'asi, jan ukasti America, India, ukatsti Europa uraqpachan ukhamarakiwa. America markanxa, niya kimsa pataka arun ministrunakaw akham ‘Qhapaq Suyu Suma Yatiyäwi’ yatiyasipki; ukhamarusa aka markanxa, niya paqallqu pataka Iglesia de Inglaterra uksankirinakaw pachpa arumpi art'asipki.”

GSAM 105Akapachan Taqi Lamar Quta Puertunakaru

GSAM 105.2Seneca Falls, N.Y. markankir E. R. Pinney, jutäw yatichäwi yatiyañataki jakañap churat mä suma chuymani Bautista ministru, jupax Exposition of Matthew 24 qillqatapan, 8, 9 laphi ukanakana, akham siwa:—

GSAM 105.3“1842 maranx, payïr jutäwit qillqatanakax Europa, Asia, Africa, ukat America markanakanxa, Rocky Mountains qullunaka purapachanxa, taqi misionero utanakaru apayataxänwa.... Barconakasana p'iqinchirinakapasa ukat marinonakasasa sapxistu, janiw kuna puerto ukarus puripkiti, kawkhantix aka yatiyäwix jupanakat nayraqat jan purinkän ukharu, ukat ukata sapa kutiw jupanakar jiskt'apxi.”

GSAM 105Kimsa Waranqa Jaqinakaw Yatiyäwi Yatiyapki

GSAM 105.4Zanesville, Ohio markankir Pastor G. W. Mitchel, jupax uka yatichäwi yatiyir mayni ministrurakiwa, Newark, Ohio markan mä aruskipäwin qillqirirux akham siwa, Agosto 8, 1894 marana, McConnellsville, Ohio markan, septiembre 1844 maran mä aruskipäwin, Pastor William Miller jupax säna, uraqpachan kunayman chiqanakan kimsa waranqa ministrunakan “sutinakapampi ukat utjawinakapampi utjatayna, jupanakasti akham sasaw yatiyasipkäna: ‘Yusar ajjsarapxam, ukat jupar jach'añchapxam; kunatix jupan taripäwipan urasapax purinxiwa,’ jilapartixa aka Norteamérica ukat Gran Bretaña markanakan jikxatasipkäna.”

GSAM 105.5William Miller, aka “jach'a arnaqäwi” jach'a chiqanakaru puritapata aruskipasina, akham säna:—

GSAM 105.6“Akapachan sapa chiqanxa mayni jan ukax paniw aka yatiyäwi yatiyapxi, ukat taqiniw pachax pachpakïskatap amuyapxi,—Asia markankir Wolff; nayra Inglaterra markankir Irving; Escocia markankir Mason; South Carolina markankir Davis; ukat aka chiqanxa walja jaqinakaw, jichhax jan ukax nayrax, aka arnaqäwi yatiyasipki.”¹¹

GSAM 106Hutchinson-an Voice of Elijah taqi chiqaru Apayat

GSAM 106.1Pastor R. Hutchinson, 1837 maranxa, Inglaterra markatpachaw Canadá markaru mä misionero wesleyano ukham khithatäna. Qhiparusti Montreal markan qamawayi. Jupax anqäx markanakan walja uñt'atanïnwa. 1843 ukat 1844 maranakanxa, mä qillqata uñstayäna, Voice of Elijah sutini, ukanxa jutäw tuqit yatichäwita qillqäna. Yaqa markanakaru sarir barconakaru jank'aki mantirjamäkasina, ukat qillqatanakapan jach'a q'ipinakap jan qullqi churas apayañatak atinïkasina, jupax taqi uraqpacharu walja apayäna. Jupax pachpan irnaqäwipat akham säna, jupax Nueva Escocia, Nuevo Brunswick, Tierra Nueva, Inglaterra, Irlanda, Escocia, Gales, Francia, Alemania, Constantinopla, Roma, ukat taqi Reino Unido markan chiqanakaparu ukhamarak colonianakaparus jan qullqi churasa apayäna.

GSAM 106Sandwich Islanakana

GSAM 106.21843 marana, Octubre phaxsit 12 urunxa, Midnight Cry qillqatanxa, Sandwich Islanakana, Kaui islana Kaloa markankiri Mama O. S. Burnham jupan mä qillqatapaw utjäna. Jupax chachapampiw uka chiqan yatichirinakäpxäna. Jupanakax uka chiqan purintäwi yatichäwi iyawsapxäna ukat yatiyasipkäna, ukat mä qutu iyawsirinakaw islanakan jupanakamp chik yupaychasipkäna.

GSAM 106Yatiyäwix Juan Bautista-n Yatiyäwipampi Kikipachata

GSAM 106.3Ukhamasti, jutäw yatichäwipax uka tuqit qillqatanakan arunakapa phuqhañatakix wali aski ukhakamaw yatiyatäna uk uñjtanxa.

GSAM 106.4Criston nayrïr jutäwipat yatiyañ arunxa Isaías profetax akham arunakampiw säna: “Ch'usa pampan arnaqasir aru: Tatitun thakhip wakicht'apxam, jiwasan Diosatakix ch'usa pampan mä jach'a thakhi chiqanchapxam. Taqi qhirwa jach'anchayatäniwa, ukatsti taqi qullu, qullu patanakas aynacht'ayatäniwa: k'iñunakasti chiqanchayatäniwa, ch'ama chiqanakasti pampachayatäniwa: ukatsti Tatitun jach'a k'ajanakapax qhanstayatäniwa, ukatsti taqi jaqinakaw mayak uñjapxani: kunatix Tatitun lakapaw uk arsuwayi.”¹² Aka profecía ukax “Juan Bautistan irnaqäwipan phuqhasïna, Judea wasaran yatiyasa, akham sasa: Arrepentisipxam, kunatix Alaxpachan qhapaq suyupax jak'ankxiwa.”¹³

GSAM 107.1Aka jaqixa, sapa, Judea markan suxta phaxsi irnaqkasina, aka muspharkañ arunak phuqhawayi. Aka profecía ukax Juanan irnaqäwip pachanpisa chiqanpisa jark'kchïnsa, janiw ukhamäkiti payïr jutäw yatiyäwipat profecianakampi, kunatix irnaqäwix mä “jach'a arumpi” akapachpachan lurañänwa.

GSAM 107.2Ukhamasti, uñacht'ayata chiqanak tuqita uñjasispawa, kunjams jutäwi tuqita yatiyäwi tuqita profecía ukax chiqapar phuqhasïna. Diosan pachapax purinïna higo quqa parábola yatichañataki, nayrïr angelan yatiyäwipan nayrïr yatiyäwipa churañataki, ukat jupax arxatirinakapar sayt'ayäna taqi markanakaru, jaqinakaru, ukat arunakarusa uka arnaqäwi yatiyañapataki.