Jalja 23 — Qullañ utanakaxa

GSAM 358.1“Munata, taqi kunat sipansa muntha jumax walikïñama ukat k'umaräñamaraki, ajayumax walikïskix ukhama.”¹

GSAM 358.2Samarañ uruna, 6 uru junio phaxsit 1863 marana, Pastor White jupax warmipampix Pastornaka Cornell ukhamarak Lawrence jupanakan Otsego, Mich. markan wakicht'at mä carpa tantachäwir sarapxatayna. Ukanx Mama White jupax mä uñjawi katuqatayna, ukax juparux qullañ tuqit machaqaptäwi amuyt'ayäna. Uka pachata, qullañ tuqita ukhamarak suma jakañ tuqit qillqatanakax Review qillqatan uñt'ayatäna, ukat jupax qullañ tuqit jupar uñstayatäkäna uk qillqañ qalltäna. Aka qillqatanakatxa yaqhipanakax Testimony No. 11 ukan uñstawayi, ukhamaraki How to Live sutini mä qillqatan.

GSAM 358.3Q'uma jakañata, ukatsti ukax kunjams janchi, amuyu, ukhamarak ajayu jilxatañapatakix askïki ukata, jaqinakaruw wali qhanstayat uñacht'ayasiwayi. 1864 maran, octubre phaxsit 25 urun Review qillqatanxa, Pastor J. N. Andrews jupax aka tuqitxa akham wakiskir amuyt'awinak churawayi:—

GSAM 358J. N. Andrews-an Q'uma Jakañat Qillqatapa

GSAM 358.4“Taqi jan wali manq'añanaka jaytaña, ukat Dios nayraqatan concienciarusa suma yatichäwinakarusa iyawsasa, suma amuyumpi jakaña, ukax suma q'umara jakañatakix wali wakiskiriwa. Jiwasan janchisax Qullan Ajayun templopawa. Juparux ajayusan ukhamarak janchisan chiqpachapuni jach'añchañatakixa, ¡kunjamasa wakisiriwa jiwasan taqi ch'amasa, taqi atiñanakasa wali ch'amampi utjañapa! Yuspärañapuniw Diosaruxa, jichhax aka yatiyäwix juk'ampis jaqinakasar uñt'ayatawa. Q'umara jakañasa ch'amasa jiwasatakix wali askiwa, ukat juk'ampis llakisiñ pachan jach'a luräwinak uñjirinakatakixa.”

GSAM 359.1Biblia tuqit q'umachasiñata ukhamarak cristiano templanza tuqit yatiyäwix janiw Review qillqatanakampik arxataskänti, jan ukasti jiwasan ministrunakasampiw arxatasirakïna.

GSAM 359.2Jach'a Tantachäwinxa, 20 uru mayo phaxsit 1866 marana, aka qhipa iwxt'awixa Mama White tuqiw churasiwayi (ukapachparakiw Testimony No. 11 ukan jikxatasi):—

GSAM 359Qullañataki mä Uta Wakichañataki

GSAM 359.3“Nayaruw uñacht'ayapxitu, usuchjat jaqinakataki, ukhamaraki janchinakap imañ yatiqañ munirinakatakisa, usunaka jark'añapataki mä uta wakichañasa....

GSAM 359.4“Jan iyawsirinakax mä qullañ utaru, usunaka suma qullañataki wakicht'ata, ukhamaraki Samarañ uru imiri qullirinakampi apnaqata, ukaru sarapxani ukhaxa, chiqapuni yatiyäwin ch'amaparuw puripxani. Jiwasan jaqinakasa ukat chiqap iyawsäwisampi uñt'asisaxa, jupanakan jan wali amuyunakapax atipjatäniwa, ukat suma amuyumpiw uñjapxani. Ukham chiqap yatiyäwin ch'amaparu uchatäpxasaxa, yaqhipanakax janiw janchin usunakapata qullasiñakikiti, jan ukasti juchampi usuntat ajayunakatakix qulliri qullarakiw jikxatapxani.

GSAM 359Tukuyanakat Nayra Arsuwi

GSAM 359.5“Kunjamatix usutanakan q'umara jakañapax suma qullañampi askiptki ukhaxa, ukat jakañamp kusisiñ qalltapxi ukhaxa, jupanakax khitinakatix q'umara jakañar kutt'ayañatak yanapt'awayki ukanakarux iyawsapxiwa. Chuymanakapax yuspärawimpi phuqhantatawa, ukat chiqa sata suma jathax juk'amp jank'akiw ukan utjasiñapatak jikxatasi, ukat yaqhip pachanakax uywatäniwa, jilsuniwa, ukat Diosan jach'añchäwipatak achuniwa. Mä ukham qhispiyat wali aski ajayuxa, ukham mä utt'awi sayt'ayañatakix wakiski uka taqi yänakat sipansa juk'ampi chaniniwa....

GSAM 359.6“Yaqhipa qullat sarxirinakaxa, jan ukax jach'a yanapt'a katuqirinakaxa, machaq chiqanakan iyawsäwis uñt'ayapxani, ukat chiqaw arun unanchapax jiltayapxarakiniwa, kawkhantix jan mantirjamäkäna uka chiqanakan, janïr qullañ thaqhirinakax jiwasan jaqinak taypin qhiparapkäna ukhaxa, amuyunakat jan wali amuyunak apsusina.”

GSAM 360.1Taqi jaqinakasan mayak amtawipampiw amtatäna, kunapachatix lurañjamäki ukhax mä qullañ utax Battle Creek markan jan ukax jak'apan jist'aratäñapawa, ukatsti Dr. H. S. Lay jupan qullirin p'iqinchäwipan uñjatäñapawa, jupasti nayra qullañ yatiqäwiparu yapxatasax, mä mara jilaw Inti jalsu tuqinkir mä uma qullañ utan usunaka qullañatak uma qullañ thakhinaka yatiqañataki qhiparäna.

GSAM 360Qullañ Uta Lurañataki Uraqi Alasita

GSAM 360.2Uka pachanxa, ukham mä uta sayt'ayañax mä jach'a luräwiw amuyasïna; ukatxa, kunatix jikxatasïna uka tuqit aka ch'amachiri yatiyäwix jan utjkaspän ukhaxa, irnaqäw qalltañax mä juk'a qhiphart'aspänwa. Ukampirusa, qhiphart'añat sipansa, tantachäw tukuyatatxa juk'a urunakakiw pasawayxäna, ukatxa Juez Graves-an kimsaqallqu acre uraqini jach'a utapaxa, West Battle Creek markan suma utjasiñapampi chika, alasiwayxäna. Aka utaru jak'anxa, mä pä pisoni yapxatawix jank'akiw bañunakataki lurt'asiwayi. Aka utanakana, Qullañ Machaqaptäwi Institutox jist'arasiwayi.

GSAM 360.319 uru junio phaxsit 1866 maran Review qillqatanxa, uka utt'awitakix nayrïr jach'a qullqi churañatak jawillt'awiw lurasïna. Uka pachpa qillqatanxa, Battle Creek, Mich., ukhamarak Olcott, N.Y. markanakan iglesianakapax $2,625 qullqi churañatak arsuxapxataynawa, jan ukax sapa maynix $25 churasin 105 ch'iqatanakaru, sasaw yatiyasïna. Michigan markanxa, janis mä kamachis utjkänti, kawkiritix qullañ utanak apnaqañatak mä tantachäwi utt'ayasiñapataki, ukhamax yänakax mä pachatak uñjirinakar imañatak katuyatänwa, mä tantachäwi utt'ayasiñapkama.

GSAM 360Qullañataki Yatiyäwi Qillqata Qalltawayi

GSAM 360.4Agosto phaxsi qallta urunxa, irpirinakax mä phaxsit phaxsiru qullañataki qillqata uñstayapxarakïna, tunka suxtani laphi, tapapampi, mä revistjam lurt'ata. Akax Health Reformer sutiniwa. Aka qillqatax jichhakamax sarantaskakiwa, Good Health sutimpi, ukat jichhax akapachan nayrankiri qullañataki revista ukhamawa. Aka qillqatax janiw q'umara jakañata ukhamarak suma sarnaqañataki amuyunakata qillqañakikiti, jan ukasti qullañ uta uñt'ayañatakis ukhamarakïnwa, ukax 1866 maran, septiembre phaxsin 5 urupanwa usutanakataki ukhamarak qurpachasiñatakix chiqaparux jist'aratäna. Ukhamasti, aka qullañ utax utjapunïnwa, alata, wakichata, ukat irnaqaskäna, jiwasan jaqinakasarux aka amta nayraqat yatiyapkäna uka pachat pusi phaxsit juk'amp juk'a pachaki; ukat 11,000 dólar qullqiw qallta qullqitakix churañatak arsutäna, uka qullqitxa jach'a chikatax nayraqatpachaw phuqhatäxäna.

GSAM 361Qullañ tuqit mä Tantachäwi Utstayata

GSAM 361.11866-67 marana juyphi pachanxa, Michigan Jach'a Tantachäwipax mä kamachi apsüna, ukampix qullañ uta apnaqañatakix mä tantachäwi utt'ayasiñapänwa. 17 uru mayo phaxsit 1867 maranxa, aka lurañax phuqhasïna, manqha kamachinakax iyaw satäna, ukatsti uraqinakasa yaqha yänakasa chiqap ajllit uñjirinakarux katuyasxäna. Uka urukamax taqpach qillqantat qullqi churañatakix $26,100 ukhamänwa; ukatx $18,264.87 ukaw phuqhataxänwa. Uka utax suma yatiñani qullirinakampi yanapirinakampiw utjäna, ukat utanakax usutanakampix niya phuqhantatänwa, jupanakatxa yaqhipanakax jiwasan iyawsäwisarux iyawsxapxänwa, jiwasax kuna jaqinakäpxtansa ukat chiqäwitsa uka utar puripxatapa qhipatxa yatipxatayna.

GSAM 361Q'umara Isisiña

GSAM 361.2Taqi pachanakanxa, taqi markanakanxa, jaqin chuymapax akapachan amuyunakapampiw atipjayasi, jakañan jach'a jach'a tukuñapampi, jan wali lurañanakapampi, isisiñanakapampisa. 1863 maraxa, jiwasan markasanxa, kunapachatix qullañ tuqit isisiñ tuqitx Mama White-ar uñacht'ayasiwayi, janiw mayja ukhamäkänti, kunjamatix warminakan jach'a muyu isinak isisiñ moda arkañ munañapax uñjasiwayi, uka isinakax jach'a jach'a ukhamänwa, ukhamat waljaniruw mä k'umt'ata globo ukham sarnaqirjam uñtayasïna. Uka pachparakiw isisiñ tuqitx paya yaqha jilark'a amuyunakax uñstawayi, ukax walja aruskipäwinak uñstayäna. Aka tuqit mä juk'a qhanañchäwix, inas, liyiriru yanapt'ani, Mama White-an isisiñ tuqit Testimony for the Church, No. 10 ukan jikxataski uka testimonio uk sum amuyt'añapataki.

GSAM 362Isinakana Jilanchirinakax Juchanchatawa

GSAM 362.1Nayrïr jilark'atax akänwa: isinakax qhipäxani lurata, ukax tunka pulgadatsa chika yardatsa juk'amp jach'aruw isir jaqin munañaparjam lurata. Ukanakax sapa kutiw uraqin qatatasiñataki jaytata, ukatsti chachanakax “thakhi pichirinaka” sasaw sutichapxäna. Payïr jilark'atax taqpach mayjänwa, ukatsti chachanakamp chikachasiñjam isisiñänwa. Aka isisiñax Imilla Bloomer-an qhipap saririnakamp katuyatänwa, ukatsti “bloomer isisiña” sutimp uñt'atänwa. Qhiparusti, sutipax “American Costume” ukham mayjt'ayatänwa. Aka isisiñ arxatirinakax taqi chiqan tantachäwinak lurapxäna, ukat walja kullakanakasax ukham isisiñatakix iyaw sapxäna. Yaqhipanakax chiqpachapuniw ukham isisipxäna.

GSAM 362Isinak tuqit mä Testimonio

GSAM 362.2Uka isinak tuqit Mama White-ar uñacht'ayatäna uka tuqitxa, Testimony No. 11 uksat mä qawqha t'aqanak apst'äxa:—

GSAM 362.3“Diosan chiqa chuymani jaqinakapax akapachan qhanapawa, ukhamaraki uraqin jayupawa, ukatsti jupanakax amuyt'asiñapawa ch'amapax wali askiwa. Jupanakax wali jayan isinakap wali jisk'a isimpi turkaspäna ukhaxa, jach'a ch'amap chhaqtayapxaspawa. Jan iyawsirinakaxa, khitinakarutix yanapt'añasa ukat Diosan Corderopar irpañasa lurañapäkän ukanakaxa, milljatasipxaspawa. Warminakan isinakapanxa walja askichäwinakaw q'umara jakañatakix lurasispa, jan uñjirinakar milljayañkama jach'a mayjt'äwinak lurañax wakiskiti.

GSAM 362Askichat Isi

GSAM 362.4“Janchi uñnaqax janiw kunjamatsa corsets ukat ballena ch'akhanakampi ch'irmthapitakiti. Isix wali qhispiyatäñapawa, ukhamat chuyma ukat pulmonanaka suma irnaqañapataki. Isuxa botan patapata juk'a aynachkamaw puriñapa, ukampirusa amparampi apt'añ jan wakisiri, thakhinakan ukhamaraki callinakan q'añupata q'umañapataki jisk'akiñapawa. Akat sipansa juk'ampi jisk'a isuxa warminakataki walikïspawa, askïspawa, ukhamaraki q'umara jakañatakis, uta irnaqäwinakap lurañkama, juk'ampisa khitinakati anqan juk'a jan ukaxa walja irnaqañapax utjki ukanakataki.

GSAM 363Janchi Pachpaki Isthapt'ata Uñjaña

GSAM 363.1“Isin jayukayapax kunjamäkipansa, jupanakan kayunakapas chachanakan ukhamarakiw suma isthapt'atäñapa. Akax manqhan isthapt'at waranaka isisaw lurasispa, mä chinuwan mä ch'ullqhiru katxarutampi, jan ukax aynachan phuqhachata ukhamarak juch'usar tukuyata; ukatsti wisk'uru puriñkama jayurakiw saraqañapa. Ukham isthapt'at kayunakasa, tobillonakasax thayat jark'aqatawa. Kayunakas janchis junt'u isinakamp sum jikxatasispax, wilax pachpak sarnaqani, ukat wilasax q'umäniwa, k'umaräniwa, kunatix janiw thayantkiti, janirakiw janchin sarnaqäwipan jark'atäkiti.”

GSAM 363.2Aka isin sayt'apax, qhipäxani isimpi ukhamarak Americano isimpi taypin mä suma chikañchäwjam uñacht'ayatawa. Janiw khitis uka isimpi isthapt'asiñapawa sasax satäkiti, jan ukasti jupanakan ch'amap t'unjañataki, ukat yanapt'añapkäna uka jaqinakarux milljayañapataki thakhi jan sarapxañapawa sasaw satäna. Janiw kayu muqunakapax akham uñacht'ayatjam isthapt'asiñapawa sasax satäkiti, jan ukasti ukham lurasispawa sasaw satäna. Uka pachpa amtax yaqha thakhinakamp phuqhasispaxa, kunjamati jach'a manqha isinakampi ukat ch'uku ch'ankha isinakampi, ukax uka arsuwimpix wali sum apasirispawa.

GSAM 363Q'umara Isisiñatakix Phisqa Wakiskiri Tuqinaka

GSAM 363.3Amuyasiniwa, iwxt'at isisiñ thakhinxa, phisqa wakiskir amuyunakaw utji suma q'uma isisiñatakixa, akirinakawa:—

GSAM 363.41. Corsetanaksa taqi cintura ch'irmthapiñanaksa jaytaña.

GSAM 363.52. Amparanakana jan ukax kayunakana wila sarnaqäwip jark'ir taqi chinuwinaka apaqasiña.

GSAM 364.13. Janchi taqpach chiqanakaru pachpak isthapaña, juk'ampisa kayunaka ukhamaraki kayu muquqanaka.

GSAM 364.24. Polleranakax kallachinakat warkkatäñapawa, ukat janiw kuna pachas caderanakaru cintanakamp warkkatäñapäkiti.

GSAM 364.35. Isin sayt'apa.

GSAM 364.4Nayrïr pusi amuyunakax jichhax taqi yatiñani qullirinakampiw arxatata, ukat phisqïr tuqitxa, qhipäxani isimpi ukhamarak ancha jisk'a isimpix jichhax janiw apnaqatäxiti.

GSAM 364Mama Jenness-Miller isinakata

GSAM 364.51890 maranxa, Nueva York markankir Mama Jenness-Miller jupaxa, uka pachan juk'amp yatiñamp qillqat q'umachasiñ isinak tuqit qillqatanxa, warminakax isinakap juk'at juk'at jisk'aptayapxañapawa sasaw arxatäna, jan jank'ak mayjt'ayañataki, mä warmin botanakapan patapkama puriyañkama,—ukapuniw Testimony No. 11 ukax arxatäna uka sayt'apaxa.

GSAM 364Dr. Trall-an Iyaw Satapa

GSAM 364.61868 maranxa, amtawayapxänwa Dr. R. T. Trall, jupax N.J., Florence Heights markankir Higioterapia Jach'a Yatiqañ Uta uksankiriwa, jupax mä simana yatichäwinaka jiwasan ministrunakasaru Battle Creek, Mich. markan churañapataki, mayo phaxsi tukuyaru. Yatichäwinakana pachanxa, qullirixa Pastor White-an utapan qurpachasirïnwa. Mama White jupax janiw yatichäwinakaru sarirïkanti, ukampirusa qullirix sapa uru Pastor White, warmipampi, ukhamaraki Pastor J. N. Andrews jupanakamp chikaw karrun sarnaqirïna, ukata amuyasïnwa jupax q'umachasiñata, usunaka ukat kunatix uñstayiri ukata, qullanakana luräwipata, ukat yaqhanakampit amuyunakap ist'añapataki. Jupax uñjawipan uñjayata ukak arsurïna, ukampirusa janiw yatiñapax kawkitsa jutatayna uk yatiyirïkanti. Qullirixa siwa, qullañ yatiñaxa jupan amuyunakapampi suma apasitawa. Pastor Andrews-axa nayarux siwa, payïr uru aruskipäwi tukuyataruxa, qullirixa Mama White-arux jiskt'atayna, kawkina qullañ yatiñan yatiqawayta, sasa. Jupaxa muspharäna yatiqasina jupaxa janipuniw aka yänaka yatiqkänti, jan ukasti Otsego, Mich., 6 uru junio phaxsit 1863 maran uñacht'ayata ukata yatiyäna. Jupax juparux siwa, amuyunakapax taqpachaniw fisiología ukat higiene ukanakampix wali sum apasïna, ukat walja yatiñanak tuqitx jupat sipans juk'amp manqharuw mantatayna. Phisqa uru ukham sarnaqäwinakampi aruskipäwinakamp qhipatxa, qullirix Pastor White juparux jiskt'äna kunats colegiopat mistuñapataki jawillt'atayna Battle Creek markan ministrunakar yatichañapataki. Jupax akham siwa: “Mama White jupax nayjamakiw wakicht'ata jupanakarux higiene tuqit wakiskir yatichäwi churañataki.”

GSAM 365Qullañ Yatiñax Iyaw Siwa

GSAM 365.1Jupan walja qillqatanakapaxa, sapa mayni q'umachasiñ tuqita, walja maranakaw jaqinakan uñjatäna, ukatxa waljanipuniw jichhax mä pankar apthapita, Christian Temperance and Bible Hygiene sutini. Yaqhipa wali yatiqata qullirinakaxa, aka qillqatanaka suma amuyump uñakipatatxa, qullañ yatiñax taqpachaniw jupanakamp chikachasi, sasaw sapxi. Jupatakixa, janiw yatiqañan luratanakapäkiti, jan ukasti, Tatitux mä uñjawipan kunatix jupar uñacht'aykäna ukakiw qillqata.

GSAM 365Qulliri Kellogg-an Testimonionpa

GSAM 365.2Kunjamsa qullañ yatiñan yatxatäwinakapax 1863 maran Mama White-an uñjawin uñacht'ayata arunakampix mayakïpxi uk uñacht'ayañataki, Battle Creek, Mich. markan akapachan uñt'at qullañ utapan p'iqinchiripa, J. H. Kellogg, M.D. jupan Christian Temperance pankan qallta arunakapata mä qawqha arunaka apst'äxa. Jupax akham siwa:—

GSAM 365.3“1. Uka qillqatanakax nayraqat uñstkäna uka pachanxa, qullañ tuqit amuyt'añax niya taqpach armatawa, janiw uka qillqatanakax khitinakarutï apayatäna uka jaqinakakikiti, jan ukasti taqi akapachan jaqinakampisa.

GSAM 365.4“2. Janchi sarnaqäwinakan askichäwipax wakisirit amuyt'ir juk'anikiw utjäna, jupanakasti chiqpach askichäwi amuyunak arxatapamp chika, wali qhanpach, ukat yaqhip pachanakax millasiñ pantjasitanak yatiyapxäna.

GSAM 366.1“3. Janiw kawkirusa ni khitis mä suma wakichata, mayacht'ata, q'umachasiñataki chiqanak uñacht'aykänti, qhanpach pantjasitanakat q'umachata, ukhamaraki Biblia ukhamaraki Cristianu iñiwin amuyunakapampi chikachata.

GSAM 366.2“Aka pachanakana, uka qillqatanakax uñstawayi. Yatichat amuyunakax janiw ciencia ukan ch'amapampix phuqhayatäkänti, jan ukasti, ciencia yatiñanïtwa sas jan jach'a jach'a tukur jaqin tuqitwa, jan ukasti, Diosan qhananchäwipan yanapt'apampi ukhamarak ch'amapampiw qillqañ siwa, ukhamarak chiqa, qhana thakhin uñacht'ayatawa.

GSAM 366Kamachinakax Yant'äwin Sayt'asipxiwa

GSAM 366.3“Kunjamasa aka mayja pachanakana ukatsti muspharkañ arunakampi uñacht'ayata amuyunakaxa pacha ukatsti yant'awinakana sayt'asipxi? ukax mä jiskt'awiwa, wali askimpi jiskt'asiñataki. Jaysawipax chiqanakana jikxatasi, ukax jach'a chiqañchañjamawa.... Pä tunka phisqani maranak nayraxa, taqpach jan uñjatäkäna jan ukax k'umit uñjatäkäna uka amuyunakaxa, amukiw jaqinakan iyawsäwiparu ukat yäqäwiparuw mantawayi, akapachax janiw sapa kuti ukham katuqatäpkän uk armt'awayxi. Ciencia uksan machaq jikxatatanakasa ukat nayra yatiñanakan machaq amuyt'äwinakapas sapa kutiw chiqapuniwa sas uñacht'ayir qhananchäwinak yapxatayawayi, jichha pachanxa, pä tunka phisqani maranat jila nayra arxatata sapa mayni amuyunakaxa ciencia uksan qhananchäwinakapampiw taqi ch'amamp ch'amañcht'ataxi.

GSAM 366Uñjawinakana Diosan Uñstayatapata Qhananchawi

GSAM 366.4“Chiqpachansa muspharkañjam uñjañawa, ukatsti Diosan amuyt'awipan ukat irptawipan qhanapuni uñacht'ayiriwa, kunatix ch'axwiri ukat mayjt'at yatichäwinaka taypinxa, ciencia ukat yatiqäwin sutip apnaqasina, ukampirus jilpach amuyunakampi k'umt'ata ukat juchanakampi chhaqhantata askitakix ch'amap chhaqhata ukhanxa,—katuqañapuniwa muspharkañapuniwa, mä jaqix janiw ciencia yatiñanisa jan ukax yatiqirit uñt'ayaskasinxa, ch'axwata ukat pantjasita-pantjata amuyunaka, mä qawqha qillqirinakana ukhamaraki amuyt'irinakana qullañ tuqita uñstayatapata, suma apthapita, mayak amuyuni, ukhamaraki chiqpachapuni qullañ tuqita suma sarnaqañataki kamachinaka wakicht'añ atipxatapaxa, ukasti wali muspharkañapuniwa, ukhamaraki Diosan amuyt'ayata ukhamaraki irpt'ata ukata qhana uñacht'ayiwa. Pä tunka phisqani maranaka aruskipäwinakasa, thaqhañanakasa, jikxatañanakasa, ukhamaraki yant'atanakasaxa janiw maynïr kamachirusa t'unjañatakix puriykiti, jan ukasti yatichat yatichäwinaka chiqaparu sayt'ayañatakikiw yanapt'awayi.” Uñt'ayata, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Qullañ Uta Jach'aptayata

GSAM 367.1J. H. Kellogg, M.D. jupan p'iqinchäwipana, jupax 1876 maran jilïr qullirjam uka utar mantawayi, uñjasiwayiwa qullayasiñ mayiwinakax sinti waljäxatapata, ukhamat 1877 maran panqara pachanx juk'amp jach'a utanak wakicht'añax wakisïna. 1876 maranxa, uka utana sutipax Qullañ Machaqaptäwi Instituto ukata Medicina ukat Cirugía Qullañ Uta ukhamaruw mayjt'ayatäna, ukat 1878 maranxa mä machaq jach'a utaw sayt'ayatäna.

GSAM 367.2Aka utax 136 x 46 kayunïna, manqha utat pusi pataniruw jiltäna. Taqpachaw waporampi junt'uchatäna, ukat gasampi qhananchatäna. Justu justu jist'arasitapatxa, usutanakampi ukat qurpachasirinakampi niya phuqhantatäxänwa.

GSAM 367.3Uka pachakamax, 1866 maran Mama White-an aka utat arst'atapax wali muspharkañjam phuqhasiwayiwa. Walja jaqinakaw jichha chiqawin qhanap iyawsapxäna, jupanakasti aka utar qullañ thaqhir jutapxatap laykuw nayraqat aka jaqinakar uñt'ayata.

GSAM 367Pampa tuqinkir Qullañ Samaraña Uta

GSAM 367.4Signs of the Times qillqatan, noviembre phaxsi 22, 1877 marana, M. G. Kellogg, M.D., J. H. Kellogg-an chikata jilapaxa, yatiyäna jupax Howell Qullu thiyanxa, St. Helena, Napa County, Cal. markata paya milla chikata alay inti jalsu tuqiru, uraqinak katuntatapata, ukat mä uta sayt'ayañatakïskatapata, “Pampa tuqinkir Qullañ Samaraña Uta” sutini, Crystal Springs thiyan utt'ayata. 1877-78 marana juyphi pachanxa, mä utaw sayt'ayasiwayi, ukatsti 1878 marana qalltawipanxa usutanakar qullañatakix jist'aratawayiwa. Aka Qullañataki Samarañ Utaxa, Battle Creek markankir jach'a qullañ uta ukhamaraki, janiw jach'at jach'aru tukuwaykikiti, jan ukasti walja jaqinakaw aka chiqan yatiyäwiru uñt'ayata ukat iyawsayatarakiwayapxi.

GSAM 368Pacific Health Journal

GSAM 368.11885 marana jallupacha ukaxa, kimsïri angelana yatiyäwipan nayrar sartañapataki mä jach'a luräwinakani pachänwa. Mayo phaxsit nayrïr urunxa, St. Helena markankiri Pampa tuqinkir Qullañ Samaraña Utax mä suma yatiqata qullirina apnaqäwiparuw uchatäna. Junio phaxsinxa, Pacific Health Journal and Temperance Advocate, mä pä phaxsit mä kuti misturi, pä tunka pusini laphi qillqata, Pastor J. H. Waggoner jupan qillqatanak uñakipäwipampi, uka uñstayasiñ qalltawayi. Aka lurawinakampix qullañ utax machaq jakañ katuqäna, nayra maranakana chhaqhayirïkäna ukata sipansa, sapa maraw irnaqawinakapanx $2,000 ukhat $4,000 ukjakama qullqi jilxattayasisa uñacht'ayañ qalltäna, Abril, 1891 maran tukuykamaxa, ukax $12,000 jila qullqi jilxattayasitap uñacht'ayäna.

GSAM 368.21887 maran, St. Helena markan, Rural Health Retreat Association tantachäwinxa, aka institucionan qullqi tuqitpacha akham arunakaw arst'asiwayi: 1885 maran, mayo phaxsin mayan urunxa, institucionan q'uma valorapax $5,322.76 ukakïnwa, jan ukax uka urukamax uñstayat taqi capitalat sipanx $2,547.24 ukampiw juk'amp jisk'äna. Yaqha arunxa, uka tantachawix taqi qullqi jikxatatapampi ukhamaraki $2,547.24 qullqi imatapatxa tukusxänwa. Abril 1, 1887 maranxa, taqi manunakapata jaltasaxa, tantachawin chanipax $21,372.64 ukhamänwa, jan ukax pa tunk kimsani phaxsinakanxa $16,049.88 jilxattatayna. Uka qullqitxa, $5,280 ukja qullqitakiw acciones alasiwayi, ukatsti $2,497.60 ukja qullqimpiw institucionaru yanapt'asiwayi; ukhamasti, institucionan irnaqäwipanxa $8,272.28 ukja q'uma jiltäwiw utjäna. Uka pachanakaruw Pacific Health Journal sat qillqatax sapa phaxsi 32 laphi, mä tapachani uñstayatäna, ukatsti uka institucionan amtanakapa ukat chiqanakap jilxattayañatakix juk'amp aski yanapt'irïtapax uñjasiwayi.

GSAM 369Khuyapayasiñ Luräwi

GSAM 369.1Medical Missionary, Enero, 1891 maran qillqatanxa, Battle Creek Qullañ Uta tuqit aruskipasina, Dr. J. H. Kellogg jupax akham siwa:—

GSAM 369.2“Aka utax pä tunka phisqani maranak utjkipanxa, khuyapayasiñ qullañanakax $100,000 dolaranakat sipansa juk'ampiwa, qalltan uchat qullqit sipansa walja kuti jilampiwa.

GSAM 369.3“Uka yanapt'äwi irnaqäwita sipansa, aka utax yatichirinaka, usutanaka uñjirinaka, phayaña yatiqañ utanakan yatichirinaka, ukat yaqha jaqinakaru khitawayi, jupanakasti kunayman misionero irnaqäwinakataki wakicht'atawa.”

GSAM 369Wakcha Wawanakataki Mayiwi

GSAM 369.4Jach'a Tantachäwinxa, 8 uru marzo phaxsit 1891 marana, Dr. Kellogg jupax wajcha wawanakan sutiparu mä jach'a mayiwi luräna. Jupax akham säna: “Nayax ‘taqinitaki khitjata’ ukham uñt'ayataw jikxatastxa, ukat jani khitin sayt'atäpki ukanakan, wajcha wawanakan, khitinakatix jani khitin uñjañapatakix utjki ukanakan, sutiparu sayt'añatakiw sarä.”

GSAM 369Mama Haskell-an 30.000 Dular Churapa

GSAM 369.5Home Missionary, Enero, 1892 maranxa, wajcha wawanakatak mä uta wakichañatakix qullqi mayiñatakix mä ch'amani mayiwiw lurasiwayi. Uka qillqatanxa, utatak arsuwinakapax $17,716 ukhar puririnakan sutinakapaw utjäna—ukax jisk'akiw sasaw uka luräwi nayrar sartayirinakax amuyapxäna, ukham jach'a luräwitakixa, ukhamatwa luräwix qhiphart'aspa sasaw axsarasipxäna. Ukampirusa, Qalltatpach Tukuy uñjiri, ukat “waranqa qullunkan uywanakan” dueñopaxa, ukham lurt'ayäna, mä qamir warmi, jan jiwasan iyawsäwisankiri, Mama Caroline E. Haskell, Chicago markankiri, Tata Frederick Haskell-an ijma warmipa, aka yanapt'añ lurañ amtatat ist'asaxa, jank'akiw uta lurir tamanakarux 30.000 dólar qullqi churäna, akham sasinaki mayisa: taqpachaniw wajcha wawanakan utapa lurañatakix nayraqat uñacht'ayat amtanakarjam apnaqatäñapa, jach'a chuymampi ukhamarak khuyapayasiñampi apayatäñapa, ukatsti aka utax jiwat chachapan amtañapatakix Haskell Amtañ Uta sutiniñapawa.

GSAM 370.1Ukham churat qullqimpiw Medical Missionary and Benevolent Association ukax maranxa uka uta sayt'ayäna ukat jist'aräna wajcha wawanakan utapjama. Aka utax 25 uru enero phaxsit 1894 maranwa luqtatäna. Uka urutpachax walja pachaw uka utankir jaqinakax, wajcha wawanaka, yanapirinaka, ukat yatichirinakampi chika, patak jaqiruw puripxirïna.

GSAM 370James White Amtañ Uta

GSAM 370.2Aka wawanakar uñjañampi yanapt'añampit sipansa, aka tantachawix yaqha khuyapayasiñ uta apnaqaraki, James White Amtañ Uta sutini, kawkhantix pä tunkat jila achachilanaka, awichanaka jan utani ukanakarux uñjatäpxiwa ukat suma jakasiñapataki wakicht'atawa.

GSAM 370Qullañ tuqit misioneronaka

GSAM 370.3Aka irnaqäwinxa, qulliri misioneronakan yatichäwip qalltawayapxatayna, ukampiw mayni ch'amani thakhi sarantawayapxatayna. Jaqinakar jach'anchayañatak aka ch'amachäwitxa, Mama White jupax, Preston, Australia markat qillqkasina, septiembre 16, 1892 maranxa, akham säna:—

GSAM 370.4“Nayax muniristwa, jichhax mayniki yatichäwinkki uka chiqan patak jaqinakaw yatichäwinkapxaspa. Ukhamäñapawa. Chachanakasa warminakas qulliri misioneronakjamax juk'amp yanapt'irïpxaspawa, jan qullañ yatiqäwin misioneronakäñat sipansa.”

GSAM 370.5Aka qillqata qhipatxa, ukham jakañ thakhin irnaqañataki wakichasiñataki yatichäwi katuqirinakaxa jilpachaw jilxattawayi.

GSAM 370Qullañ tuqit irnaqäwin jilxattatapa

GSAM 370.6Medical Missionary, Enero, 1894 maran qillqatanxa, mä jisk'a qhanañchäwiw utji, qullañ tuqit irnaqäwin jilxatatapata muspharkañ yatiyäwinaka uñacht'ayasa. Akham siwa:

GSAM 371.1“Qullañ Machaqaptäwi Instituto 1866 maran utt'ayatawa.... Mä jisk'a k'ullu utaw alasiwayi, mä sapa jaqin utapawa, Battle Creek markan jach'a uraqinakapan mä suma, q'uma chiqan, ukax Michigan markan jilxattir markanakapat mayniriwa. Paya qulliri, paya jarisiñ uta uñjiri, mä usuta uñjiri (jan yatichata), kimsa jan ukax pusi yanapiri, mä usuta, ukhamarak kunayman ch'amäwinaka, ukatsti aka utan jutïr sarantäwipata ukhamarak qalltañ amuyunakapata jach'a iyawsäwi—ukaw jichha lurañan qalltapaxa. Qullañ Machaqaptäwi Instituto sutimp uñt'atänwa.

GSAM 371.2“Nayra jisk'a uta sayt'atäna uka chiqanxa jichhax mä jach'a utaw sayt'ata, 312 kayuni ukhamarak 100 kayuni, suxta pisoni, ukax kimsa pataka jaqitakiw wakicht'ata, jichha pacha yatiñanakax usutanakar uñjañataki ukhamarak k'umaraptañapataki amuyt'ki uka taqi yänakampi wakicht'ata. Tunka qullirinakaw qullañ tuqit irpirinakäpxi, jupanakatxa jilpachax sapa mayni yatiñanakapan wali yatiñanipxiwa. Enfermeranakampi yaqha yanapirinakampixa kimsa patakat sipansa jila mä familia ukhamaw uñt'ayasi, ukatsti aka utana yanapt'at jaqinakaxa Unión uksankiri sapa Estado ukatsti yaqha markanakat walja qurpachasirinakaw utjaraki. Punkunakapaxa sapa kutiw jist'aratawa misionerunakataki, markankirinakatakisa jan ukax anqäx markankirinakatakisa, kuna sutiniñapkchisa, ukatsti aka familiax juk'a kutikiw mä jan ukax juk'ampi aka qurpachasirinakax jan utjkiti.

GSAM 371Qullañ Utan Hospitalapa

GSAM 371.3“Qullañ utax 1888 maran sayt'ayatawa, mä 100 x 60 kayuni, phisqa pata utani. Utan alaxpata patanakapat kimsa patanakax qullañ utan khuchhuqañ chiqapataki, usutanakan ikiñ utanakapataki, ukhamarak jach'a utanakapataki apnaqatawa. Ukhamaraki, aka chiqanx utjarakitaynawa taman khuyapayasiñ irnaqäwipataki oficinanakapa. Pä tunk jisk'a utanakaw uka jak'an tantachata utji, ukanakatxa yaqhipanakax waporampi junt'uchatawa, ukhamaraki jach'a utjamarakiw electricidadampi qhant'ayata, uka utanakasti usutanakampi jan ukax yatiqirinakampi phuqhantatawa. qullañ tuqit misionero enfermeranaka yatiqañatakix mä yatiqañ utaw 1884 maran, julio phaxsin may urupan utt'ayasiwayi. Nayrïr suxta phaxsinakanxa, kimsa tunk phisqhani yatiqirinakaw qillqayasiwayapxi.”

GSAM 372Irnaqirinakan Mistuñapataki Yatiyawi

GSAM 372.1St. Helena, California markan utjiri qullañ utat aruskipasina, Mama White jupax, Tramelan, Suiza markat 6 uru febrero phaxsit 1887 maran qillqat yatiyawipanxa, akham siwa:—

GSAM 372.2“Diosax siwa, aka utampi chikt'at jaqinakax llamp'u chuymampi ukhamarak ist'asirjam sarnaqapxaspa, Diosan munañap phuqhasina, ukax jakaskakiniwa ukhamarak jilxattaskakiniwa; ukatsti uka utatwa misioneronakax khitatanini, yaqhanakarux Diosax jupanakar churki uka qhanampi bendisipxañapataki. Jupanakaxa Jesusan ajayupampiwa pata chiqankir idolonaka t'unjanipxani; jan wali iyawsañanak qhanstayapxani, ukatxa chiqapa, q'uma, ukhamaraki qullan jakaña satañapxani, kawkhantixa jichhaxa pantjasiña, jupa pachpa munaña, jan wali machaña, ukhamaraki jan wali lurañanakaki utjki uka chiqana.”

GSAM 372.3Aka arunakxa qillqt'apxtanwa, kunatix pachpa ch'amampiw yaqha ukham uñstirinakatakis wakisiri.

GSAM 372Qullañ Irnaqäwin Jikxatañataki Arsuwi

GSAM 372.41891 maran iglesiaru mä sapa testimonio churatanxa, akham siwa: “Diosan bendicionapaxa q'umachasiñ tuqit amuyt'ayasiñatak ch'amachasitanakaru jikxataniwa; kunatix taqi chiqan munasipuniwa. Aka tuqitxa mä sartasiñaw utjañapa; kunatix Diosax aka lurawimpi walja lurañ amti.”

GSAM 372America Qullañ Misionero Jach'a Yatiqañ Uta

GSAM 372.5Juk'at juk'ataw usunaka qullañatakix amuyt'at thakhix qhanstawayi, ukhamat 1895 maran junio phaxsinxa, mä qullañ yatiqañ uta utt'ayañatakix mayiwi uñstawayi. Uka mayiwirjam phuqañatakiw, America Qullañ Misionero Jach'a Yatiqañ Uta ukax utt'ayatäna, mä sapa amtampi, Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association ukana, aka markan ukhamarak anqa markanakan irnaqañapataki qullirinakaru yatiqayañataki. Qalltañ luräwinakax Battle Creek markan, septiembre 30, 1895 maran apasiwayi, ukatxa yatiqañ utax qhipüru, octubre 1 urun jist'arasiwayi, pusi tunka yatiqirinakampi.

GSAM 372.6Jach'a yatiqañ utan yatiyawipanxa akham siwa:

GSAM 372.6“Jach'a yatiqañ utax Chicago markan utt'ayatawa, Illinois suyu kamachinakaparjama. Yatiqañ thakix Estados Unidos markan juk'amp suma qulliri yatiqañ utanakapjamaw wali suma yatiqayasiñäni. Yatichäwix chikatanx Chicago markan, ukat chikatanx Battle Creek, Mich. markan churasini.”

GSAM 373.1Qullañ tuqit misionero irnaqäwitak wakichasirinakatxa, Medical Missionary, agosto, 1895 maran qillqatanxa akham siwa:

GSAM 373.1“Battle Creek Qullañ Utan Enfermeranak Yatichañ Utapan jichha yatichatäpki uka enfermeranakax 250 jiläpxiwa; jupanakatxa, khitinakatix jichha qulliri misionero irnaqäwir mantañatakix wakicht'atäpki ukanakax sapa mayniw irnaqäwinixapxi. Enfermeranakaw munasi Sur Mar Qutanakan Islanakapataki, India, Indias Occidentales, Sudamérica, Estados Unidos markan Sur Estado-nakapataki, pä tunk phisqhani jan ukax kimsa tunkaw munasi, ukhamarak jach'a markanakasatakis.”

GSAM 373Qullañ tuqita misionero irnaqäwin jilxattatapa

GSAM 373.2Qullañ Utan misionero enfermeranakana yatiqäwipat tukuyäwi luräwinakana, Tabernaculon, 5 uru noviembre phaxsit 1895 marana apaskäna ukanxa, Dr. Kellogg jupax akham säna:—

GSAM 373.3“Tunka payan maranak nayraxa, akham lurañanxa, paya enfermeranakaw tukuyapxäna. Jichha pachax kimsa patakat pusi patak enfermeranakaw utji. Qullañ Uta uksanx tunka llatunkan qullirinakaw utji, ukat pä tunka payanirux ukhamaraki utanakana, qullañ utamp juk'a mayachata, ukat Medical Missionary and Benevolent Association ukan uñjatäpxi. Phisqa tunka kimsani jiwasan usuta uñjirinakasaxa yaqha markanakana jikxatasipxiwa, Suecia, Old Mexico, Africa markan Quri Quta thiyan, Australia, Sudáfrica, Dinamarca, India, Nueva Zelanda, Samoa, ukat British Guiana markanakana. Jichhax suxta tunka kimsani qulliri yatiqirinakaw yatiqasipki. Jupanakata pusi tunka mayaniw akan jikxatasipxi, pa tunka payanixa Michigan Jach'a Yatiqañ Utana ukat yaqha yatiqañ utanakana. Pa tunka payan usuta uñjirinakaw jichhüru arumax akan tukuyapxi, jupanakasti suma wakicht'ataw uñt'at usuta uñjirinakjama irnaqañataki.”

GSAM 373.41902 marakama qullañ utanakasan jilxatatap uñakipasa, Battle Creek Qullañ Uta, qulliri yatiqañ utapampi ukhamaraki enfermeranak yatiqañ utapampi, akapachan Paqallqu uru Adventistanakan yänakapäki ukham kasta utanak taypinxa juk'amp jach'a utatap jikxatastanwa.

GSAM 374Jach'a Utanakax Nakhantatawa

GSAM 374.11902 marana, febrero phaxsit 18 uru arumana, jach'a uta jilïrixa, suma wakichäwinakapampi, ukhamaraki jach'a qullañ utasa, ninampi phichhantatawa. Uka pachana, pusi pataka usutanaka ukhamaraki invitadonakaw uka utanakana utjäna, ukampirusa qullirinakana, enfermeranakana, ukhamaraki yanapirinakana jach'a ch'amachasitapampi, ukhamaraki Tatitun jach'a jark'aqäwipampi, jupanakax taqiniw utat jan jach'a usuchjasiñampi mistuyatawayapxäna.

GSAM 374Machaq Qullañ Uta

GSAM 374.2Nayra utanakana chiqaparuxa, mayni uta, nayrir utat sipansa juk'ampi jach'a ukhamaraki ch'ullqi, sayt'ayatawa. Jichha utana qallta rumipaxa 1902 marana, mayo phaxsit 12 urunwa uchatäna, ukatsti utaxa 1903 marana, mayo phaxsit 31 urunwa Diosar luqtatäna. Uka qullayasiñ utana p'iqinchirinakapaxa machaq utat akham sapxiwa: “Aka utaxa khirumpi, rumimpi, tixampi ukhamaraki simintumpi luratäkasina, ch'ullqimpi ukhamaraki jaya pachatakiwa.

GSAM 374.3“Uka uta wakichäwipax taqi tuqit jichhapachankir, phuqhat, q'umachata, aski, ukhamarak ch'ullqi jikxatañjamäki ukhamawa; ukat amuyasiwa, jichhax tukuyata ukhamäkasax, Battle Creek Qullañ Uta ukax usutanakatakix chiqans jan yaqha qullañ utanakan atipjat yanapt'äwinaka ukhamarak aski jakañanaka chuririwa.

GSAM 374.4“Uka uta apnaqirinakan amtapax akänwa: taqi machaq usutanak qullañ thakhinaksa, ukhamarak yänaksa, kunatix suma amuyt'at qullañ yatiñan uñt'atawa, mä chiqaruw suma jakañ pachanakan tantachaña, ukat uka thakhinakxa suma chuymampi, amuyumpi apnaqaña.”

GSAM 374Walja Qullañ Utanakaw Utt'ayatäni

GSAM 374.5Aka jaqinakar yatiyata qhanax akawa: Tatitux walja taypi jach'ani qullañ utanak, akapachan jaljata, mä qawqha jach'a jach'a utanak utjañapat sipansa, utjañap munatayna. Kusisitapxtanwa uñjasina, qalltawix lurasxiwa jisk'a qullañ utanak jist'arañataki akapachan kunayman chiqanakana, juk'ampisa qhipa tunka maranakanxa. 1904 maran Jach'a Tantachäwin Maran Panka Qillqatapanxa, phisqa tunka jila aka jisk'a utanakana sutinakapaw utji.

GSAM 375Qullañ Utanakan Sutinchaña

GSAM 375.1Akanakax kunjamsa utt'ayasitayna uka sarnaqäwinak yatiyäñax wali askïkchisa, jisk'a qillqatanakas laykux, kawki markanakans utjki ukanakata, ukhamarak sapa markan qawqhanis utjki uka jakhuñampikiw kusisitäñasa. Jikxatastanwa Estados Unidos markanxa, 35; Gran Bretaña markanxa, 3; Alemania markanxa, 1; Suiza markanxa, 1; Dinamarca markanxa, 1; Noruega markanxa, 1; Suecia markanxa, 1; Sudáfrica markanxa, 1; Australia markanxa, 2; Nueva Zelanda markanxa, 1; Samoa islanxa, 1; Viejo México markanxa, 1; India markanxa, 1; Japón markanxa, 1.

GSAM 375Qullañ Cuartonakan Sutinchäwipa

GSAM 375.2Aka qullañ utanakata sipansa, pä tunk payani qullañ utanakaw utjaraki, ukanakatxa tunka paqallquniw Estados Unidos markanxa; mayni Jaffa markana; mayni Jerusalén, Palestina markana; mayni Guadalajara, Nayra México markana; mayni Kimberley, Sudáfrica markana; ukat mayni Rockhampton, Australia markana. Ukanakat sipansa, pä tunk suxtani jan aychani manq'añ utanakaw utjaraki, kawkhantix jaqinakax q'uma, usunakat jark'aqañ manq'a jikxatasipxaspa, ukatsti kunjäm jakañax walïki ukata juk'ampi jan ukax juk'a yatichäwi katuqapxarakispa.

GSAM 375.3Aka qullañ amuyunaka nayrar sartatapat jakhuwinakax uñacht'ayiwa kunjamsa Tatitux “aka luräwi tuqi mä jach'a luräwi phuqhaspa,” 1866 maran Diosan yatiyatapjama; ukatsti uñacht'ayarakiwa, 1863 maran yatiyatapjama, kunjamsa “qullañ amuyunakax” yanapt'aspa “jaqinakaru Tatitun purinitapan alaxpachar aptatäñapataki wakicht'añataki.” Ukhamasti, aka qullañ utanakax patak kuti jilxattpan, ukat jank'akiw kunatakis utt'ayatäna ukat wakicht'atäna uk phuqhapxpan.