Jalja 6 — Yatiyäwi ukhamaraki Yatiyirinaka

GSAM 108.1“Uñjawxa qillqt'am, ukat tablunakan qhanancham, khititix ullkixa jank'aki t'ijuñapataki. Kunatix uñjawix mä amtat pachakamaukiwa, ukampirus tukuyarux aruniniwa, janiw k'arintaniti: suyt'aykchisa, suyt'apxam; kunatix chiqpachapuniw purinini, janiw qhiparitaniti.”¹

GSAM 108.2“Ukatsti mayni angelar alaxpach taypin jalaqtasir uñjta, wiñay suma yatiyäwi apasiri, aka uraqin jakasirinakarusa, taqi markanakaru, ayllunakaru, arunakaru, jaqinakaru yatiyañataki, jach'a arumpi akham sasa: ¡Diosar ajjsarapxam, jupar jach'añchapxam! Kunatix jupan taripäw urasapax purinxiwa: ukatsti alaxpach, uraqi, lamar quta, ukhamarak uma phuch'unaka luririru yupaychapxam.”²

GSAM 108.3Jutäwipat yatiyirinakax sapxänwa, Habacuc profetamp aytat aka “uñjawi” ukax “uchata” pachapampi, Danielan ukhamarak Apocalipsis libron profecianakapan uñjawinakapamp chikachatawa. Ukanakax profético diagramanakapan qhananchäwinakapan ukham qhanstayapxäna, ukhamat khititix uka qhananchäwi liyirïkän ukax chiqpachapuni “t'ijuñ” atinïna ukat uka yatiyäwi yaqhanakar yatiyañataki.

GSAM 108Mä Qhananchata Yatiyäwi

GSAM 108.4Adventista jaqinakana yatiyäwipax janiw Pablo-n Félix-aru yatiyatapakïkiti, “Chiqapar sarnaqaña, jupa pachpa apnaqasiña, ukhamaraki jutiri taripäwi;” janirakiw Martin Lutero-n arunakapasäkiti, Biblia jaqukipäwipa tukuyasina, jiwäwipata juk'a pacha nayraqata, akham sasin yatiyatayna: “Nayax iyawstwa taripäwix janiw jayankiti; jïsa, Tatitux pachpa janiw kimsa pataka marat juk'ampi suyt'aykaniti.” Janirakiw John Wesley-n arunakapax ukhamäkiti, jupax “waranqa maranix mä patak maranakan qalltaspa sasaw amuyta” sän ukhaxa. Adventistanakax Apocalipsis 14:6, 7 ukan uñacht'ayata arunaka churapxatapwa sapxäna, “Jupan taripäwipan urasapax purinxiwa,” ukhamarak Apocalipsis 10:6 ukan arnaqäwipa, “Pachax janiw juk'amp utjxaniti.” Ukham profecíaxa janiw phuqhasispati mä “jutiri” luräwi yatiyawimpi, “kimsa patak maranaka qhipat” jan ukax “patak maranaka qhipat” jutkani ukampi, jan ukasti mä chiqap pachan, “purinxiwa” sasin. Ukhamarakiw mä yatiyäwi, uka alaxankir profecianakax maykän uka pachpa chiqapampixa, Adventista jaqinakax taqi akapacharu yatiyapxäna.

GSAM 109Criston Jutawipan Taripäwipa

GSAM 109.1Aka yatiyäwix nayraqat yatiyatäkäna uka pachanxa, taqi cristianu tamachäwinakax amuyapxänwa taripäwix Criston payïr jutäwipan lurasini sasina. Ukhamasti, uka pachanakana, taripäw pachax purinxiwa sasina yatiyäwi churir jaqinakax, uka amuyunïkasina, Criston payïr jutäwip yatiyapxañapänwa. Chiqpachansa, yatiyäwir ch'ama churkäna ukat jaqinakar juk'amp ch'amamp kuynt'aykäna ukaxa, mä chiqap pacha yatiyäwiwänwa. Nayraqatax jupanakax akapach tukusiñax 1843 maran “judío mara” taypin jutani sasaw sapxäna, ukat uka pachax 21 uru marzo phaxsit 1843 marat 21 uru marzo phaxsit 1844 marakama ukhamänwa. Uka pacha pasatatxa, 1844 marana Midnight Cry qillqatana yatiqtanwa, profecía pachanakana tukusiñapataki mä chiqap uru uñt'ayata ukata. Ukax paqallqüri judío phaxsin tunka urupänwa, ukax 1844 marana octubre phaxsin pä tunka payan urupamp chikachasi.

GSAM 1092300 Urunakana Jakthapipxata

GSAM 109.2Pachan saphipa—1843 mara—Daniel 8-n pä waranqa kimsa patak urunakapänwa. Satawänwa, kunatix aka “urunakan” profecianakampi chikt'atawänwa, kawkhantix uywanakax reinonak uñacht'ayañataki ajllitäna, ukat “urunakan” simbólicamente maranaka uñacht'ayañataki apnaqañapänwa, Tatitun pacha simbólico tuqit amuyt'äwiparjama, kunjamatix Números 14:34 ukat Ezequiel 4:5, 6 qillqatanakan uñacht'ayatawa; Daniel 9-n paqallq tunka simananakaxa—490 urunakaxa—paya waranqa kimsa patak urunakan nayrïr chiqapänwa, ukat uka pä pachanakax mayak qalltawayapxänwa. Daniel 9 qillqatan, paqallq tunka simananakan qalltawip uñacht'ayir luräwixa, “Jerusalén mark wasitat sayt'ayañataki ukhamarak utt'ayañataki kamachi mistuñapänwa”. Uka kamachix Artajerjes Longimanus sutinin paqallqür marapan, 457 a.C. maran mistuwayi, kunjamatix Esdras 7 qillqatan qillqantata ukhama.

GSAM 110.1Ukax paqallq tunka simananakan qalltañapatakix chiqap pachapunïnwa, ukax akham uñacht'ayasi: 457 maran J.C. janïrïkipatpach suxta tunka llätunkani simananakaki—483 maranakaki—pasatatxa, mä arunxa 27 maran J.C. qhipata, Cristox Juanampiw bautisasiwayi ukat irnaqäwip qalltawayi, akham sasa: “Pachax phuqhataxiwa,”³ ukat yaqhanakampi. Criston irnaqäwipan qalltawipa, 27 marana, ukat kimsa mara chikatat qhipatwa kurusiruw aptatäna, “paqallq tunkïr simanan chikatanxa,” judionaka taypin sapa irnaqäwin tukusïwipa, 34 marana, ukhamaraki gentil-anakana apostolapäna uka Saulan jank'ak iyawsäwir kutt'atapaxa, paqallq tunka simananakax uka pachan tukusxatapwa uñacht'ayäna, ukatsti uka laykux 457 marana, Cristo janïr jutkasina qalltawayatapwa amuyt'ayäna. Jupanakax akham amuyt'apxäna: 2300-t 457 apsuñäni, ukatxa 1843 qhipararaki. Ukatsti, 457 maranakax Criston janïr jutkäna uka pachankänwa, ukhamax 2300 urunakan tukuyawipax 1843 maran tukuyaparuw puriyistu.

GSAM 110Uñisirinakan Arsuwinakapa

GSAM 110.2Chiqpachapuniw satäna, “chiqañchäwiru uñisirinakapan iyaw sañanakapax taqit sipansa jach'a chiqañchäwiwa”. Jutäw yatiyäwin uñisirinakapax janiw maynisa amuyt'ayapkänti Tatitun jaqinakapan uñakipäw taripäwipax Criston jutäwip nayraqatan luraskani sasina; jan ukasti, Adventistanakamp chikaw uka tuqit amuyt'apxäna. Aka arun chiqañchäwipatakiw pä jach'a uñisirinakat arunaka apst'apxta.

GSAM 110.3Tata N. Colver jupax, 1842 maran Boston markan Marlboro Street Chapel uksan Adventistanakar uñisisa yatiyäna:—

GSAM 111.1“Aka urunakax maranakächi ukhaxa, akapachax 1843 maran tukusiniwa; kawki yatiqir wawas uk amuyaspawa; kunatix 490 ukax Criston jiwäwipan tukusxäna ukhaxa, 2300 urunakax 1843 maran tukusxaspawa; ukat akapachax tukusipuniwa, janitix yaqha kuns lurasini uk uñacht'ayasiñapäkchi, ukat nayax janiw amuykti kunjamas uk lurasispa.”

GSAM 111.2Profesor Stuart, uka pachparakiw, akham säna:

GSAM 111.2“Muspharkañawa, kunatix Inglaterra ukhamarak America markanakanxa, walja maranakawa, qhanañchirinakan jilpachapax Daniel ukhamarak Apocalipsis qillqatan uñacht'ayata urunakax maranak uñacht'ayiriwa, jan ukax chimpunakapawa, ukham amuyapxatayna. Nayataki ch'amawa aka taqinin, jan ukax niya taqinin, luräwipan qalltawip jikxatañaxa.”

GSAM 111Yatichiri Bush-an Arsuwipa

GSAM 111.3Profesor Bush-ax akham siwa: “Khitis Tata Miller juparu pachapata tuqix jisk'achañ munix, jupax juk'amp ch'amani chiqaparuw jisk'achañ munixa. Pachapax chiqawa; ukampirus kunatix pasani uka tuqitxa pantjasitaynawa.” Bush jilatax Criston jutäwip nayraqata taqi akapachan iyawsäwir kutt'añap iyawsirïnwa. Jupan amuyupax akänwa, waranqa maran qalltawipax 1844 maran qalltaniwa.

GSAM 111.4Advenimiento iyawsäwin ministrunakapaxa jach'a aruskipäwinakapan yatichapxäna, akapachan sarnaqäwipaxa Daniel 2 ukan uñacht'äwiparjama markanakaxa ukham pachparakiw uñacht'ayäna, kunawsatix qalatxa uka uñacht'äwiru kayunakapana jawq'antañapäna, ukat alaxpachankir Diosaxa qhapaq suyup sayt'ayañapäna; ukat 7 jaljanxa, kunawsatix “taqi alaxpach manqhankir qhapaq suyu, apnaqäwi ukhamaraki jach'añchäwipaxa Jach'a Apun qullan jaqinakaparu churatäniwa.” Ukhamarakiw amuyt'ayapxäna, uka señalanakax—janchi tuqita, marka apnaqaña tuqita, ukat jakañ thakhi tuqita—Qillqatanakan yatiyatapjamaw uñjasiskäna, Tatitux uñstaniñapäkän ukhaxa.

GSAM 111Alaxpachan Muspharkañanaka

GSAM 111.5Tatitux Joel profetampix akham siwa: “Alaxpachan ukhamarak uraqin muspharkañanak uñacht'ayä, wila, nina, ukhamarak q'usñi jach'a lawanak. Jach'a ajayu uru janïr purinkipanxa, intix ch'amakanakaruw tukuni, phaxsisti wiljamaw tukuni.”⁴ Adventistanakax iyawsapxänwa ukat yatichapxarakïnwa, qhipa patak maranakan alaxpachan qhananakax (norte qhananak sasin uñt'ata) profetax qhanañchkäna uka “nina ukat jiq'i sayanakawa” sasina; ukat nayra pachat yatiñanak jikxatañjamäki ukarjamaxa (Edinburg Enciclopedia ukax mä qhanañchiriwa), ukax janiw aka pachata nayrax sinti uñjatäkänti.

GSAM 112.1Ukhamasti, Tatitun jank'ak jutäwipat yatiyäwix uraqpachan jaya chiqanakaparu puriskäna ukhaxa, alaxpachan señalanakaw uñacht'ayasiwayi, ukax chiqaparuw ch'amanchäna, ukat jaqinakan amuyunakap katuntarakïna.

GSAM 112.21837 marana, enero phaxsit pä tunka phisqhani uruna, mä wali muspharkañ nina alaxpach qhanaw uñjasïna, ukax waljanin amuyunakapxa Joel profetana jach'a uru Tatitun janïr purinkipan kunanakas pasani sasina yatiyäwipar chiqak irpirjamänwa. Aka uñstawit qillqatax 1839 maran, octubre phaxsin 22 urun New York Commercial Advertiser qillqatan jikxatasi. Ukax chiqapuniw qillqirin Victor, Ontario County, N.Y. uksan uñjkatayna uka uñstawimpi kikipakiwa.

GSAM 1121837 marana Nina Aurora

GSAM 112.3“1837 marana, Enero phaxsit 25 uru jayp'uxa, aka markana kunaymana chiqanakapanxa, mä muspharkañ uñacht'äwiw uka pachpa [aurora borealis sañ muni] utjäna, kunjamtix jiwasan liyt'irinakasax jan pächasis amtasipxaniwa. Kawkhantix uraqix khunumpi ch'uqt'atäkäna uka chiqanakanxa, uka uñjäwix jach'änwa ukat ‘ajjsarkañänwa’ janipuni uñjatjam. Mä chiqanxa, mä qullu jak'an, uka uñjirinakaxa jiwasarux yatiyapxituwa, ukax ‘qullut aynacharu jalnaqiri nina mathapinaka’ ukhamänwa, ukatxa, yatiqatanakjamaxa, pamparu ch'uqt'at khunux wilaampi chhaxtat nina ukhamänwa, alaxpachansti (kunjamtix apostolax sixa), ‘alaxpachax nina nakhantata’ ukhamänwa, qhipa uru tuqita profecianakan qillqatanakaparu wali uñtasitäna, ukata waljanix muspharapxäna; Uñjirin wawanakax axsarasipxänwa, ukatsti ¿juchanchäwix jutxiti? sasaw jiskt'asipxäna; uywanakasa ukhamarakiw jach'a axsarañamp khathatipxäna.”

GSAM 113.1Joel profetana aka señapax janiw Americankikiti uñacht'ayasiwaykiti, jan ukasti, kunapachatix Tatituna jutäwipat yatichäwix Gran Bretaña markan juk'amp yatiyaskäna ukhaxa, pachpa señax uka markan alaxpachan uñacht'ayasiwayarakiwa. Nueva York Commercial Advertiser, 22 uru octubre phaxsit 1839 maran qillqatax, Londres markan qillqatanakapat akham siwa, uka markan 3 uru septiembre phaxsin arumax mä muspharkañ uñjawita:—

GSAM 1131839 maran Aurora

GSAM 113.2“LONDRES, SEPTIEMBRE 5.—Jueves aruma tunka urasata wasüru alwa kimsa urasakama, alaxpachanx aka muspharkañ uñstawinakata, warawaranakana jaquqantatapata ukat alay tuqinkir qhananakata, qhipa maranakan uñjatat sipansa, juk'amp muspharkañ uñacht'äwinakaw uñjasïna. Aka muspharkañ uñstawin nayrïr uñacht'awipax tunka pachar tunka minutunaka faltkipanwa qalltäna, kunawsatix mä llampu wila, waporjam uñtata, chika uraqin alaytuqir chiqapat mistunïna, ukat k'achat k'achata alaxpach taypiruw jilxattäna, ukat tunka pacharu jan ukax tunka phisqhani minutunaka pasatarux, inti jalsu tuqita inti jalanta tuqikamax taqpachaw mä jach'a qhana pampäxänwa. Ukax wali axsarkañ uñnaqanïnwa, ukat mä jach'a nina nakhantäwimp uñstayatjamänwa. Qhanax wali mayjt'äna; may kutix jaquntaskirjamänwa, ukat jank'akiw wali k'ajkir qhanampi jalsunïna. Uka qhanampi chika, muyuskir walja jiq'inakaw uñjasïna, ukat taqi uñjirinakax ‘mä jach'a nina nakhantäwiwa’ sasaw iyawsapxäna.

GSAM 113.3“Jach'a markan axsarañapax wali jach'änwa; waranq waranq jaqinakaw uka llakkañ jan walt'äw amuyatäki uka tuqir t'ijnaqapxäna. Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road uksanakan nina jiwayirinakan utanakapan nina jiwayir carronakapasa, ukhamaraki Londres markan inti jalant tuqinkir utanakapan carronakapas—chiqpachansa, Londres markan taqi nina jiwayir carronakapaxa, kawallunakar uchataw jank'akiw uka amuyat ‘t'unjañawjan’ qhipäxar t'ijtapxäna, janiw kunapachas ukham ch'amampikiti, qhipäxarux carronaka, kawallun jaqinaka, ukhamaraki walja jaqi tamampi arkatata. Yaqhipa nina apnaqañ maquinanakaxa High Gate ukhamaraki Halloway [pusi milla ukha] uka chiqanakakamaw sarapxäna, pantjasiwixa janïra amuyaskäna ukhaxa. Aka uñstawinakaxa pä urat sipansa jilaw utjäna, ukat alwathix uka uñjäwixa jach'a muspharkañäxänwa.

GSAM 114.1“Arumirja pä urasaru uka muspharkañax wali suma uñnaqaniw uñjasïna, ukatsti arsuñatakix wali ch'amawa. Taqpach Londres markax chika uru qhanjamaw qhant'atäna, ukatsti thayax wali q'umäna. Uka pachanxa, alaxpachan aynach tuqinkir chikatapaxa, jan qinayt'atäkchisa, wali ch'amakt'atawa; ukampirusa, jan jakhukir warawaranakaxa, wali sumaw qhanart'apxäna. Alaxpachan mayni tuqipaxa mä sapa ukampirusa wali muspharkañ mayjaptäwi uñacht'ayäna; wali qhanawa, ukat qhanapaxa wali ch'amaniwa; jan tukuskir warawara nakhtirinakaw utjäna, ukax qhanapan mayjt'asirïna—alaxpachan taypipata uñstirjamaw amuyasïna, ukat phallañkamaw jilxattirjamäna. Uka uñstawix wali muspharkañänwa. Walja jisk'a warawaranakaw horizonte patxaru uñstawayi, ukat Uraqiruw wali jank'aki t'ijuntapxäna, nayrax janiw thakhip arkayirjamäkänti; phallapxirjamaw amuyasïna, ukat taqpach alaxpach chikat patxaru ch'amaka wila waphuruw jaqt'apxäna. Saminakapax wali muspharkañapunïnwa.

GSAM 114.2“Pä uras chikatanxa, uka uñstawix ch'amakaruw tukuwayi, ukax chhaqtayasax alaxpachan chika taypipan mä qhanir k'uychi uñacht'ayäna, ukhamarak markan aynach tuqir k'umantat ch'amaka k'irwan muytaparu. Uka qhipatxa, qullqir uñtasit qhana sayanakaw ukat mistunïna. Jupanakax muspharkañaw jilxattäna, pachpa pachan uñstir wila waphur chhaqthapisisa, ukat kunawsatix taqpach jach'aru puripxäna ukhaxa, uka uñjäwix janiw amuyt'añjamäkänti. Warawaranakax taqi tuqiruw t'ijnaqasipkäna, ukat pusi uraskamaw ukham sarantaskakïna, ukatsti taqpach chhaqtawayxäna.”

GSAM 114Intin Muspharkañ Uñstawinakapa

GSAM 114.3Jakir yatiyirinakax Tatitun jutäwipat chiqapa yatiyapkäna ukhaxa, akapachan kunayman chiqanakanxa alaxpachan walja ukat mayj mayja muspharkañanakaw uñjasïna. Ukanakatxa, jiwasan chiqasax Norwich, Inglaterra markan, 1843 maran diciembre phaxsin inti uñstawipat uñacht'ayañakiw jayti. Ukhamarakiw New Haven, Conn. markanx, septiembre 9 uru, 1844 maran, chika uru manqhat paya urasa nayraqata ukat qhiparusa uñjasïna, ukat waranq waranqa jaqinakaw uñjapxäna.

GSAM 115Intin Muspharkañ Uñstasiwipa

GSAM 115.1Manqha jisk'a muyuxa intiru uñacht'ayi. Qhana naranja saminïnwa. Pä muyun anqa chiqapaxa, inti muyt'ata, jan pachpa jayankkasa, pachpa saminïnwa; ukampirusa uka muyun manqha chiqapaxa ch'amaka q'illünwa, uka muyun manqhankir alaxpachaxa ch'amaka ch'umphi samin uñjasïnwa, ukatsti kimsa jach'a muyunakaxa inti taypi ukhamaraki aynachata pasasaxa, sapa mayni qhana qhanjam uñjasïna.

GSAM 115.2Inglaterra markan uka pasatatxa, Londres markankir E. Lloyd jupan 3 uru enero phaxsit 1844 maran apayanit mä qillqatanxa, akham siwa:—

GSAM 115.3“Norwich markan ukhamarak jak'a markanakapan jilïr jaqinakapampiw mä muspharkañ ‘Intin señapax’ uñjasïna, ukhamax Inglaterra markan janipuniw nayrax uñjatäkänti. Pasir diciembre phaxsin, chika uru 12 pacharuw uñjasïna, ukat pä uraw qhiparäna. Uka markan jakirinakarux wali ajjsarayäna. Ukax Jilatanaka Winter, Burgess, ukat Routon jupanakax uka markan misionap qalltapkipan nayraqatpachaw pasäna. Chiqäwitakix thakhi wakichkaspa ukhamänwa, ukhamata jupanakax ukan suma jikxatawinak jikxatapxañapataki.”

GSAM 116.1Uka muspharkañ uñstawi New Haven, Conn. markan kunjamtix uñstawayki uka tuqit qillqataxa, Octubre 10, 1844 maran Midnight Cry qillqatan uñsti, ukatsti New Haven Palladium, Septiembre 10, 1844 maran qillqatapat apsutawa. Uka Cry qillqatan qillqiripax akham siwa: “Janiw kuna yatiñan jaqis aka muspharkañ uñstawin qalltawipat qhananchañ atikiti, jupapachpa iyawsañkama.”

GSAM 116.2Aka uñjawita qillqata, New Haven, Conn. markan intiampi chikata 9 uru septiembre phaxsit 1844 maran uñstkäna ukaxa, ukhamaraki Hartford Courant qillqatan 12 uru septiembre phaxsit 1844 maran uñt'ayatarakiwa, ukatsti akham siwa:—

GSAM 116.3“Lunes, septiembre 9, 1844 marana, chika uru nayraqata ukhamaraki qhipata pä urasa, inti muytata muyt'anakaxa, jiwasan markachirinakasax wali munasiñampi uñjapxataynawa, ukatsti ukham uñstawinakata ukhamaraki kunats ukhamäki ukanakata juk'ampi yatiñataki mä suma amuyt'añ munañwa sartayawayi.

GSAM 116.4“Jichha pacha muyt'ir qhananakax jaya pacha uñjasitapata muspharkañänwa, ukat uñjañatakix wali aski pachanak churäna. Chika uru jak'anxa, jilpachax pä phuqhat muyt'anakänwa, maynïrix pusi tunka phisqhani gradonak jach'atapänwa, inti taypipan muyuntasa, ukat maynïristi paqallq tunka payani gradonak jach'atapänwa, taypipax alaxpach taypin ukhamänwa, muyt'apasti inti taypi paskäna. Jisk'a muyt'ax mä jach'a sayt'u, jisk'a ch'iqa muyt'ani elipsimpi chikäna. Inti uñkatasinxa, ukatsti zenit uksat kimsa tunka suxtani grados alay tuqiru, jach'a muyuxa yaqha pä muyunakampi chikt'atawa, niya pachpa jach'akankirinakampi, uka chikt'asiñ chiqanxa mä qhana ch'aqa uñstayasa, kunjamatix kimsa qhana muyunakan mayachata qhanapax uñstayaspa ukhamarjama. Inti muyuntir muyuxa kurmi saminak uñacht'ayäna, walja kuti wali qhanampi ukat suma k'achampi. Yaqha anillunakax janq'u ukhamarak juk'amp ch'amaka uñjasirïnwa, kunatix juk'amp jayan jikxatasipxäna. Ukampirus, jisk'a muyu chiqanakax, prisma [k'uychi] saminakani, kunayman pachanakana uñstirïna, inti jalsu tuqinsa inti jalanta tuqinsa.... Ukham mayak luratäwipax mä kamachirjamaw utjañapa, kunatix qhana muyt'anak uñstayañ kamachi; ukampirus uka kamachin kasta ukax janiw sum uñt'atäkiti.... Inti muyt'ir muyu uñstañapat qhanañchañax janiw sinti ch'amäkänti, kunatix uka uñstayirix kurmi uñstayirimpix mä juk'a pachpakïkiwa, ukampirus inti taypin muyupax utjki uka muyu qalltawipat qhanañchañax juk'amp ch'amaruw tuküna.”

GSAM 117Qillqatanakan Yatiyäwinakap Phuqhiri Muspharkañanaka

GSAM 117.1Aka alaxpachan uñjat muspharkañanakax kunjams Inglaterra ukhamarak America markanakan apnaqatäna uk yatiqañatakix, Sylvester Bliss jupan 1843 maran Boston markan uñstayat, Exposition of the Twenty-fourth of Matthew sat qillqatap liyt'asaw yatiqtanxa. Uka nayraqat uñacht'ayat qillqatanakat yaqhipanak aytxasaxa, akham siwa:—

GSAM 117.2“Ukhamasti, chiqap Qillqatanakan yatiyat ‘jach'a señalanakasa’ ukat ‘ajjsarkañ uñjawinakasa’, taqpach phuqhatjamaw amuyasi, ukhamaraki Qhispiyirix jutäwip nayraqatan uñstaniwa sasin yatiyatäna ukanakampi.

GSAM 117.3“Kunjamati quqanakan laphinakapan mistutapax jallupachan señapäkixa, ukhamarakiw aka señalanakana phuqhasitapampi cristianonakax Cristona jutäwipax jak'ankiw, punkunakankiw sasina yatipxañapa. Janiw yatxañatakix mä iyaw sañakikiti, jan ukasti Qhispiyirix yatipxañapatakiw kamachi.”⁵

GSAM 117YATIYIRINAKA

GSAM 117.4Payïr kutin jutäw yatiyäwina nayrïr yatiyatäkäna uka jach'a uñacht'äwinakaparu amuyt'ayxasaxa, jach'a yatiyäwin jach'a luräwinakani ukanakat yaqhipanak uñjañax wali askiwa. Jichhax yaqha markanakan uka pachan wali yatiñani ministrunakapat, khitinakatix uka arnaqäwi yatiyapkäna ukanakan sutinakapwa churapxtanxa. Kunjamatix America markan nayrar sartayirinakar uñt'ayapxtanxa, khitinakarutix Tatitux uka irnaqäwi jaytawaykäna, ukax juk'amp qhananchañatakiw yanapt'ani, Tatitun amparapaw chiqpachapuni uka sarnaqäwin utjäna.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Nayraqatax William Miller-an sarnaqäwipat amuyt'añäni, jupax Estados Unidos markan jutäw suyäw sarnaqäwin wali uñt'atänwa, ukhamat waljanitakix uka sarnaqäwix “Millerismo” sutimpikiw uñt'ata.

GSAM 118.2William Miller jupax 1782 marana, febrero phaxsin, Pittsfield, Mass. markan yuritayna. Jisk'a wawatpachanxa, jach'a amuyt'añ ch'amapata ukhamaraki ch'ikhi amuyupat uñacht'äwinakax uñjasitayna. Mä qawqha maranakatax aka chimpunakax jupamp chikachasirinakatakix juk'amp juk'amp amuykayäxänwa. Jupax ch'ullqi janchini, ch'ikhi ukhamarak suma jilsuñapatpach amuyt'irini, jan juchani suma jakañanïnwa. Jisk'a markan yatiqañ utapan mä juk'a yatiqasirïnwa, ukampirus mä qawqha maranakaki yatiqasxäna ukhaw taqinin amuyasxäna jupan yatiqatapax jilpach contratat yatichirinakana yatiqatapat sipan juk'amp jach'äxatapata.

GSAM 118.3Tata Miller jupax 1802 maran jaqichasïna, ukat Poultney, Vt. markan qamasiwayi. Poultney markar sarxäna uka pachata, khitinakampitix sarnaqäna uka jaqinakaxa, ukat khitinakarutix aka pacha askinakapat jach'a yuspärañapäkäna ukanakaxa, pächasiñ amuyunakampi ukat deísta amuyunakampi wali ch'amampi katuntatäpxänwa. Jupanakax janiw jan wali sarnaqäwin jaqinakäpkänti, jan ukasti, mä tamjamax suma markachirinakäpxänwa, ukat jilpachax amuyt'asis sarnaqiri, jaqi masir yanapiri, ukat khuyapayasiñanïpxänwa. Ukampirusa, jupanakaxa Biblia qillqataxa Diosan chiqap yatiyäwipawa ukxa janiw iyawsapkänti, ukatxa Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, ukat yaqhanakan qillqatanakapat yanapt'ampiwa, uka jani iyawsañaxa chiqäkaspa ukham amuyt'ayañatak ch'amachasipxäna. Tata Milleruxa aka qillqatanaka wali amuyumpiw yatxatäna, ukatxa qhiparuxa jupax mä deísta ukhamaw sasaw arsusïna. Jupapachpaw siwa, deísta jakañapaxa tunka payani maranakaw utjäna, niya 1804 marat qalltasina.

GSAM 118.4Capitán ukham utt'ayata, 1810 maranxa awqaqir mantawayi. Awqaqita kutt'anisinxa, 1812 maranxa, familiapampi Low Hampton, N.Y. markaruw sarxatayna, ukan yapuchañ qalltañataki. Yapuchirjamaxa, ullañatakix juk'amp pachanïnwa. Jupax amuyasïnwa, deísta amuyunakapax janiw jichha jakañat juk'amp qhipa kusisiñ utjañapatakix chiqap arsuñ churkänti. Imäwit juk'amp qhiparux taqi kunas ch'amaka ukhamarak llakiskañänwa. Jupan pachpa arunakapampixa:

GSAM 118.4“Chhaqtäwix mä thaya, khathatt'ayiri amuyt'äwiwa, ukat juchanit uñjasiñax taqinitakix chiqapuni t'unjañänwa. Alaxpachax p'iqij patxan latónjamänwa, ukat uraqix kayuj manqhan khirujamänwa. Wiñay jakañaxa!—¿kunasa? Ukat jiwañaxa!—¿kunatsa? Kunjamatix juk'amp amuyt'kta, ukhamarjamaw chiqap yatiñat juk'amp jayanstxa. Kunjamatix juk'amp lup'kta, ukhamarjamaw amuyujanakajax juk'amp ch'iqintatäna. Amuyt'añ jaytañ yant'ta, ukampirus amuyunakajax janiw katuntatäkänti. Chiqpachapuniw llakitäyäta, ukampis janiw kunats uk amuykäyätti.... Uka qhipatxa, akatjamatwa Qhispiyirina jaqikankañapaxa amuyujaru qhanpach uñstayatäna. Amuyt'asiwaytwa, mä ukham suma, khuyapayasiñani jaqix utjaspa, jupapachpa jiwasan juchanakasata pampachayaspa, ukhamat juchan t'aqhisiwipat qhispiyistaspa. Uka pachpaw amuyt'awayta, ukham jaqix qhanpun munatäñapawa; ukat amuyt'arakiyätwa, ukham jaqina amparaparu jaquntasina, khuyapayasiñaparu atinisiristwa.”

GSAM 119William Miller-an Iyawsäwir Kutt'atapa

GSAM 119.1Jupax ukhamarak akham siwa:

GSAM 119.1“Nayax amuyt'awaytwa Bibliax nayan munatajäna ukham Qhispiyiriru uñacht'ayitu; ukatsti musphararakiyätwa kunjams mä jan Diosan ajayupamp qillqata pankax mä t'unjaqata uraqin munañanakaparu ukham suma wakichat amuyunak uñstayaspäna. Ukat iyaw sañax wakisituwa qillqatanakax Diosan uñacht'ayäwipapuniwa. Ukanakax nayan kusisiñajäxänwa; ukat Jesusanxa mä masiru jikxatta.... Bibliax jichhax jilïr yatxatawija tuküna, ukat chiqpachapuniw sañjamäski, jach'a kusisiñampiwa thaqhantayäta. Jikxatta, chikatapax janipuniw nayarux yatiyatakänti. Muspharayäta kunatsa nayraqat jan uñjkayäta suma k'achacht'atapampi jach'añchäwipampi, ukat musphararakiyätwa kunjams nayax uk apanukirïkayäta.”

GSAM 119.2William Miller-an Biblia yatxatañ thakhipax jupapachpaw akham qhanañchi:

GSAM 119.2“Taqi nayraqat amuyunakaj apanukuñ amtawaytwa, qillqata qillqatampi suma kikt'añataki, ukat yatxatañajax mä suma wakichata, thakhinjam sarantayañataki.... Kunapachatix kuns jan qhanäki uk jikxirïta ukhaxa, luräwijax taqi uka tuqit qillqatanakampi uñtasiyañänwa; ukatsti, Cruden-an yanapt'apampi, taqi qillqatanak uñakipirïta, kawkhantix uka jan qhana chiqan jach'a arunakax utjkäna ukanaka.... Akhamarjamaw Biblia liyt'añ yatiqäwijax sarantayäta, nayrïr liyt'äwijanxa, niya pä mara, ukatxa taqpach chuymampiw iyawsayäta, jupapachpaw qhanañchasi.

GSAM 120.1“Ukham yatxatasaxa, nayax amuyt'asiwaytwa, nayra pachan phuqhasirïki uka profecianakax mä tupüñjamäspawa, jutïr pachan phuqhaskani ukanakax kunjams phuqhasini uk amuyt'añataki, ukhamarusa, jaqinakan Criston ajayun apnaqäwipat amuyunakapaxa—akax pacha tukusiñap nayraqatan aka uraqinkir mä waranqa marani pachawa, ukhamaraki judionakan kutt'anïwipawa—janiw Diosan arupampix ch'amanchatäkiti.... Qillqatanakanxa qhanapuniw yatichatap jikxatta, Jesus Cristox wasitat aka uraqir saraqaniniwa, alaxpachan qinayanakapan, Awkipan taqi jach'añchäwipampi jutani.

GSAM 120.2“Qillqatanaka yatxatañax nayarux mä jach'a kusisiñ churitu, ukax nayraqat janiw yatichäwinakapat mistuspa sas amuykayätti. Qalltawinxa, Qhispiyirina jutäwipa kuna pachas uk jikxatañ amuyt'asisa janiw yatxatañ qalltkti, ukat qalltanx jikxatkayäta ukarux janiw iyawsañjamäkänti; ukampirus chiqäñchäwix wali ch'amampiw nayar purt'itu, ukhamat janiw iyawsäwinakaj atipjañjamäkänti. Amuyunakajax niya ch'ullqhichasiwayiwa, ukat Qhispiyirina jutäwipataki suyäña, uñjäña, ukat mayisiña qalltawaytwa.”

GSAM 120.3Wasitat jupax akham siwa:

GSAM 120.3“Nayax iyawsayätwa; ukatsti jank'akiw aka yatichäwi yatiyañax amuyujar ch'amancht'itäna, akapachax iyawsañapataki ukat Taripiriru ukhamarak Noviorux jutäwipan katuqañatak wakichasiñapataki. Janiw aka chiqanx jaya, t'aqhisiñanakajatxa taqi kunat qhanañchañajäkiti. Akaki sañax wakisi: walja maranak qhipatxa, Diosan Ajayupampi, chiqañchawin ch'amapampi, ukat ajayunakar munasiñampiw ch'amanchatäyäta, kurusaj apt'asiñataki ukat aka yatiyawinak jiwir, t'unjaskir aka pachan jaqinakapar yatiyañataki.”

GSAM 120.4Tata Miller jupax, yaqha markanakan aka yatiyawimp ch'amanchat jaqinakjamarakiw, nayraqat amtawayi irnaqäwip phuqhañataki qillqasa ukatsti markan qillqatanakapan ukhamarak jisk'a pankanakan uñt'ayasa. Jupax nayraqat amuyunakapxa Vermont Telegraph sutini Bautistan qillqatapan uñt'ayäna, ukax Brandon, Vt. markan luratänwa. Ukax 1831 maranänwa. Jupax nayraqat 1832 maran uka tuqit taqi jaqin nayraqatan arst'äna. Jupax aka tantachäwit akham säna: “Tatitux khuyapayasiñap tantachäwir warantäna, ukat waljaniw ajayunakap qhispiyasiñapatak iyawsapxäna.”

GSAM 121.11836 maranxa, yatichäwinakapaxa uka pachan yaqhipa markan qillqatanakapan uñstayatäna. 1837-38 maranakan juyphi pachanxa, yatichäwinakapaxa mä jisk'a panka uñstayatäna. 1838 maranxa, payïr panka jisk'a, 204 laphi qillqataw uñstayatäna, ukat uka pankana Tata Miller jupax säna, Otomano ch'amapax 1839 jan ukax 1840 maran t'unjatäspawa. Jach'a markanakana nayrïr yatichäwinakapax 1836 maranïnwa. Ukatsti Randolph, Lowell, Groton, ukhamarak Lynn, Mass. markanakan arst'äna.

GSAM 121.21840 marakamax Tata Miller jupax Criston jak'a jutawipat arst'irinxa niya sapakiw sayt'asïna. Uka maranxa, akatjamatxa, patak patak jaqinakaw uka yatiyäwi yatiyañatakix jupamp chikachasipxäna. Aka jach'a mayjt'äwi kunatsa utjäna ukax qhipa jaljan qhananchataniwa. 1839-40 marana juyphi pachanxa, Tata Miller jupax Exeter, N.H. markan walja yatichäwinaka churäna. Ukanwa nayraqatpach Pastor J. V. Himes jupamp jikisïna, jupasti uka pachan iyawsäwi katuqäna, ukat uka urutpach Pastor Miller jupamp chikachasisa jach'a payïr jutäw yatiyäwi uñt'ayirimpi ukhamaraki ch'amampi yatiyirimpi sayt'asïna.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Aka jach'a sarnaqäwin aka ch'amampi irnaqiritxa, jupan jakäwipat qillqiritpach arunakap apsuñakiw wali askïni, jupax akham siwa:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes jupax Wickford, R.I. markanwa 1805 marana, mayo phaxsit 19 urun yurïna. Awkipax West India markanakar aljirjam wali uñt'atänwa, ukat Wickford markankir San Pablo Episcopal iglesiankirjam wali uñt'atarakïnwa. Taykapax suma chuymanïnwa, ukat Qhispiyiriru munasiñanïnwa, ukasti yuqapan ist'añ munir jinchuparuw churaräna.

GSAM 121.5“Awkipan amtapax yuqaparu, Joshuaru, jupan pachpa iglesiapan ministrutaki yatichañänwa, ukampirus kunayman lurawinakaw jark'antäna. Diosax uka yuqatakix yaqha luräwiw utjäna, ukatxa taqi kunsa ukham luraskäna, munatäki uka phuqhasiñapataki. 1817 maranxa, awkipax mä jach'a valorani q'ipi apayäna Capitán Carter-an amparaparu, Alexander Stewart-ampi supercargo ukhamarjama. Aka jaqinakax jan chiqapäpxänwa, ukatsti mä Antinakatuqinkir quta thiyaru purisaxa, barcumpi q'ipimpi aljapxatayna, ukatsti jaltxapxatayna. Aka lurawixa wayna Joshuana jutïripatak luratäkäna taqi amtanaka mayjt'ayawayi, jupax Brown Jach'a Yatiqañ Uta, Providence, R.I. markaru khitanukupänwa. Uka lantixa, 1821 marana, Abril phaxsinxa, juparux New Bedford, Mass. markaru apapxatayna, ukatsti William Knights-aru katuntayapxatayna, qiru lurañ yatiqañapataki.

GSAM 122.1“Machaqa utapar purisinxa, jupar churat irnaqäwiparux ch'amampiw qalltawayi, irnaqäwipan yatxatt'atäñ amtasina. Ukampirus jank'akiw amuyasïna, jupan iyawsäwipar muyuntat jakäwipax janiw chuymaparjamäkänti. Jupax akham siwa: ‘Yatichirijax mä Unitario ukhamänwa, ukat jupan iglesiaparuw irpitu. Rev. Orville Dewey satänwa pastorapaxa. Jupax chiqa iyawsäwit jichhakiw mayjt'awayatayna. Obispo Griswold ukat Wickford markankir San Pablo iglesian recturapawa, Reverendo William Burge jupanakamp yatichatäta, ukat Providence, R.I. markankir San Juan iglesiankir suma arsuri Dr. Crocker jupar sapa kuti ist'asaxa, taqi ukanakax janiw nayarux iyaw sayañatakix wakicht'kituti, Tata Dewey jupan Criston ukat apostolanakapan yatichäwinakapat suma arsut janiw sañanakap katuqañataki.’

GSAM 122.2“Uka pachanx New Bedford markanx janiw Episcopal iglesianix utjkänti, ukhamasti jupax Nayrïr Cristiano iglesiaru [janiw Discípulo ukäkiti] sarañ amtawayi ukat qhiparux uka tamaru mantawayi. ‘Akankiw,’ sasaw si, ‘jist'arata Biblia ukhamarak amuyt'añ qhispiyaw jikxatta, ukat panpachaniruw wali askit apnaqawayta.’ Aka iglesianax Reverendo Moses Howe-n uñjawipankänwa. Reverendo Clough jupax 1823 maran, febrero phaxsit payïr urun Joshua V. Himes jilataru bautizänwa. Yatichirip layku nina chuymampi, jupax tunka kimsaqallquni maranïkasinxa, jank'akiw kurusat yatiyäwi yatiyañ qalltäna ukat jaqinakarux arrepentisipxañapataki ch'amanchañ qalltarakïna. Jupax jupatpach akham siwa:—

GSAM 122.3“‘Jank'akiw mä ch'amanchirïxtwa, ukatsti churaj juk'amp sumaptayañatakix iyaw satänawa.... Yatiqañajax kusisiñampiw tukuytwa, ukat jallallt'ataw uñjasiyätwa. Ukampirus phisqa jan ukax suxta maranakax sinti irnaqirïtwa, ukat ukhamat sapa simanan mä jan ukax paya urux pisin jakasir jaqinakan utjki uka chiqanakan yatiqañataki ukhamarak misionero irnaqañatakiw utjitu, uka achunakasti pastorajaruw churirïta.’

GSAM 123.1“1825 maranxa, jupax Massachusetts aynach tuqinkir Cristianu iglesianakan tantachäwipat misionerjam khititäna. ‘Misioneronakar yanapt'añatakix janiw kuna amtawis ni thakhis utjkänti,’ sasaw Pastor Himes jupax si, ‘ukat nayax jakasiñajatakiw negocio lurañ amtawayta, ukat atiñajkama yatiyañataki.’

GSAM 123.2“1828 maranxa, jupax New Bedford markat sarxäna, janiw pächasisisa janiraki ch'amap chhaqhata, jan ukasti atipjañatak ch'amampi amtasisa, Plymouth markaru saräna, ukanxa Diosan arunakap yatiyäna yatiqañ utanakana, uka ratutak wakichat utanakana, ukat kawkhantix ist'apkäna ukanakana. 1829 maranxa, Fall River markanxa ukhamarakiw irnaqäna 1830 marakama, ukatsti Boston markaruw sarxäna Nayrïri ukhamarak Payïri Cristianu iglesianakan pastorapjama; ukatsti kimsa tunka kimsani maranakaw ukan qhiparäna. 1839 maranxa, uñt'at Pastor William Miller jupan qhanañchäwiparjama, jutäw sarnaqäwiruw mantawayi. Jupax taqi chuym ch'amapampiw aka machaq sarnaqäwir mantawayi, ukatsti Diosan arunakap yatiyäwipax nina ukhamarak ch'amampiw phuqhantatäna. 1840 maranxa, jupax Signs of the Times qillqata uñstayäña qalltäna, taqi chuymampiw iyawsäwip arxatäna. Taqi qullqipa, taqi irnaqäwipa, taqi ch'amapax aka iyawsäwiruw uchäna, ukhamat waranq waranq jaqinakaw iyawsäwir mantapxäna.”

GSAM 123Miller ukhamaraki Himes jupanakana mayacht'ata irnaqäwipa

GSAM 123.31840 marat 1844 maran auti pachakama, Pastor Miller ukhamaraki Himes jupanakana irnaqäwipax jilpachax mayacht'atänwa, markat markar sarasipkäna ukhaxa, jallupachanxa jach'a karpa utanakapampi, juyphi pachanxa iglesianakana ukhamaraki jach'a tantachasiñ utanakana. Pastor Himes jupan jach'a janchi ch'amapax 92 marapar mantañkama juparux qhispiyäna. Amuyu ch'amapax qhipa pachakamax wali ch'amänwa. 1894 marana, septiembre phaxsit 28 uruna, jupax Michigan markan Lansing chiqan campamento uksan kimsa waranqat jila Paqallqu uru Adventista tantachasirinakatakix mä wali ch'amani arst'äwi churäna. Jupax nayra pachanakjam wali ch'amampi ukhamarak chuymampi arst'irjamänwa. Akax chiqpachapuniw muspharkañänwa, mä jaqitakixa, kimsa phaxsiw 91 marapar mantxäna, ukhamarak mä jan qullkay usump t'aqhisiskäna, uka usutwa qhipür maran jiwxatayna.

GSAM 124.1Pastornaka Miller ukhamaraki Himes jupanakaxa, Americana payïr jutäwi sarnaqäwina, “nuwasiñ nayraqatan” sayt'asipxäna, ukatxa Criston jutäwipat yatichäwi yatiyasa jupanakamp chika irnaqir walja jaqinak taypinxa payakiw jikxatasipxäna, jupanakan p'iqinchir kankañanakapaxa amtan ch'ullqhiñapampi ukhamaraki q'uma chiqap sarnaqäwipampïnwa. Aka chachanakax jilpachax akapachan “jupanakpachpach jilsuwayiri chachanaka” satäpkäna, — jakañan ch'ama chiqanakapamp uñjasis jilsuwayiri chachanaka, khitinakatix mä amtan askipat amtañ yatipxäna, chiqap amuyutpacha, janiw jupanakan askip thaqhañatäkiti. Jupanakax Pastor Miller-an sataparjamax iglesianakat yatiyäwi katuqir jaqinakjamäpkäna, “jilpach yupaychiri, taqi chuymampi luriri, ukat jakir miembronaka.” Aka chiqax kunayman iglesianakan ministrunakapampiw chiqanchata, jupanakasti Adventistanakax jupanakata jaljtawayxapxäna uka qhipatxa akham sapxänwa: “Jupax [uka yatichäwixa] jiwasan uywasanakatxa jilïr suma t'awranak apsuskiwa.”

GSAM 124Yaqha Uñt'at Adventista Yatiyirinaka

GSAM 124.2Nayra pachanakan Pastor Miller ukhamarak Himes jupanakamp chika jach'a luräwinakan ch'amanchasipkäna uka chachanaka, sutinakapat arsuñax wali askiwa. Nayraqat listanxa Charles Fitch, Cleveland, Ohio markankiriwa, jupaw 1842 maran Daniel ukhamarak Apocalipsis ukan uñjawinakap uñacht'ayañatak graficonak lurañ amuyt'ayäna. Uka amuyun qalltapax Habacuc 2:2, 3 qillqataruw sayt'ata. Charles Fitch jupan jiwäwipax 1844 maran, Octubre phaxsin 10 urupanwa utjäna.

GSAM 124.3Dr. Josiah Litch, Filadelfia markankiri, jupax, qhipa jaljan uñjañäni ukhama, Tatitun ch'amanchataw mä chiqaw arsuñataki, ukax phuqhasinx jutäw yatiyäwirux jank'akiw jach'a munañ utjayäna.

GSAM 124.4Elon Galusha, Lockport, N.Y. markankiri, mä uñt'at Bautistana ministruwa, jupan qillqatanakapa ukhamaraki Tatituna jak'a jutäwipat yatichäwinakapaxa uka tamana jach'a kuynt'äwi uñstayäna.

GSAM 125.1E. R. Pinney, Seneca Falls, N.Y. markankiri, jupax Bautistana iglesiapata yaqha ch'amachata ministrupänwa, khitin irnaqäwipasa qillqatanakapas uka irnaqäwinxa jach'a ch'amapänwa. Jupax “Uraqina jayupawa” sasaw sutichatarakispäna.

GSAM 125.2Geo. Storrs, Nueva York markankiri, jupax jutäw yatichäwir iyawsañapata nayraqatax mä uñt'at kutt'ayiri yatichirïnwa. Qillqatanakapax jaqinakarux juk'amp jupanakpachpa ukhamarak yänakapampis uka irnaqäwir churañapatakiw wali ch'amampiw ch'amanchawayi; juk'ampis ukax pä waranqa kimsa patak urunakan tukuyir simananakapan ukhamänwa. Jupaw, llakisiñ tukuyatatxa, Adventista jaqinakaru ukhamaraki akapacharu amuyt'ayäna, jaqin kankañapa, jiwatanakan kunjamäpxatapa, ukat jutir juchañchäwita suxta arunakapampi.

GSAM 125.3Portland, Maine markankir Pastor Stockman jupax William Miller-an uka markan kutt'ayäwinakapanxa mayni ch'amamp irnaqirïnwa. Jupax 1843 maran judionakan marapax janïr tukuskipan mä qawqha simananak nayraw jiwawayi, ukapachax Adventista jaqinakax Tatitux uka pachan jutaniw sasaw suyaskapxäna.⁶

GSAM 125.4Yaqha uñt'at chachanakaw utjarakïna, ukampis qillqañatakix janiw walja chiqax utjkiti, ukhamax jupanakan sutipak amuyt'ayapxäma, sañäni: N. N. Whiting, jupax Machaq Testamento inglés arur jaqukipäna, ukax Whiting’s Translation sutimp uñt'atawa; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, ukat Edwin Burnham (kimsa jilanaka), taqiniw yatiyäwin wali suma irnaqirinakäpxäna.