Pennad 11 — Kemennadenn an Eil Ael

GSAM 171.1“HA setu un ael all da heul, o lavarout : Kouezhet eo, kouezhet eo Babilon, ar gêr vras-se, rak lakaet he deus an holl vroadoù da evañ gwin fulor he c'horsierezh.”¹

GSAM 171.2“Neuze, e vestr an ti, fuloret, a lavaras d'e servijer : Kerz' buan er-maez e straedoù hag e ruioù ar gêr, ha degas amañ ar re baour, ar re vac'hagnet, hag ar re gamm, hag ar re zall.”²

GSAM 171.3Dre e servijerien en doa an Aotrou broudet ar bed gant ar gemennadenn, “Deuet eo eur e varn,”—ur gemennadenn ma c'halle an holl re a embann a vezañ e bobl en em unaniñ diwar he fenn ma oant bet mennet. Hemañ e oa ar galv kentañ da “goan” an eured. Disklêriet e oa bet “d'ar re a oa bet pedet.”³ Dre ma voe laosket a-gostez ar galv-se gant digarezioù a-bep seurt, e voe graet un eil galv, a glot gant kemennadenn an eil ael.⁴ Dre ar galv-se en deus an Aotrou dispartiet ur bobl evit mont war-raok betek fin an amzer gant sklêrijenn war-gresk e wirionez.

GSAM 171An Eil Galv da Goan an Eured

GSAM 171.4An eil c'hemenn — an hini a zeu da-heul huchadenn eur ar varn — a lavar : “Kouezhet eo Babilon, kouezhet eo, ar gêr vras-se, rak lakaet he deus an holl vroadoù da evañ gwin fulor he c'horsiñ.” Hag an eil galv d'ar pred a lenner : “Kit buan er-maez e straedoù ha ruioù ar gêr, ha degasit amañ ar re baour, ar re c'hloazet, ar re gamm hag ar re dall.” E pep hini eus ar skridoù-se e vez graet “kêr” eus pobl anzavet an Aotrou. Gant o c'hredennoù enebet ha mesket e vez graet “Babilon” anezho. Dre ur skrid all a ra anv eus an amzerioù diwezhañ e welomp, just a-raok donedigezh an Aotrou, e vez galvet e bobl da zont er-maez eus “Babilon:” “Kouezhet eo, kouezhet eo, Babilon vras, ha deuet eo da vezañ an annez d'an diaouled, ha dalc'h pep spered lous, ha kaoued pep labous lous ha kasaüs.... Deuit er-maez dizi, va fobl, evit na gemerfec'h ket perzh en he pec'hedoù, ha na resevfec'h ket eus he goulioù.”⁵

GSAM 172“Soñj da penaos ec'h eus klevet”

GSAM 172.1E komz da iliz Sardis e lennomp : “Deu soñj dit neuze penaos ec'h eus resevet ha klevet, ha dalc'h start, ha keuz. Ma ne vi ket dihun neuze, e teuin warnout evel ul laer, ha ne ouezi ket da be eur e teuin warnout.”⁶ Evit doare e voe lakaet Iliz Sardis war wel gant an Adreizh, goude prantad teñval labour “Jezebel” — an iliz he doa nac'het he feiz. Lavaret e voe da iliz Sardis he doa bet ur vuhez ; met pa glevas ha pa distaolas kelennadurezh donedigezh an Aotrou, en em lakaas en ur stad ma c'halle bezañ tapet gant an darvoud-se evel gant “ul laer en noz.” Evel-se, disklêriet eo gant an abostol Paol e 1 Tesalonianed 5:1-5, e vo stad ar re a gri, “Peoc'h ha surentez,” pa vo tost donedigezh an Aotrou. Ar re a heuilh sklêrijenn ar wirionez a zo anvet “bugale an deiz,” ha ne zeuio ket an Aotrou warno evel ul laer.

GSAM 172.2Er deskrivadenn brofedel-mañ eus ar seizh iliz e welomp e vez heuliet diouzhtu kouezhadenn iliz Sardis gant iliz Philadelphia, pe (evel m'en diskouez ar ger) iliz ar garantez vreuriek. Evel-se e oa, e gwirionez, an 50 000 a gredourien a voe tennet, dre gemennadenn an eil ael, eus an holl ilizoù liesseurt, hag unanet en ul liamm a garantez vreuriek war wirionez bennañ donedigezh tost Krist.

GSAM 173Penaos e voe disklêriet an Eil Kemennadenn

GSAM 173.1Ar Midnight Cry eus ar 12 a viz Gwengolo 1844 a zo ennañ un disklêriadenn graet gant ar Pastor J. V. Himes diwar-benn kemennadenn an eil ael, hag an amstadoù a gasas d'hec'h embann. E lizher a zo deiziadet McConnelsville, Ohio, d'an 29 a viz Eost 1844, hag a lenner evel-henn:—

GSAM 173.2“Pa grogjomp gant al labour gant ar Breur Miller e 1840, e oa nav bloaz o prezegenniñ. E-pad an amzer-se e oa hogos e-unan-penn. Met e strivoù a oa bet dibaouez hag efedus evit dihunañ ar re a embannent bezañ relijiel d'ar gwir esperañs a zo gant pobl Doue, ha d'ar prientadur ret evit donedigezh an Aotrou; hag ivez evit dihunañ an holl rummadoù eus an dud n'int ket bet treuznevezet da gompren o stad kollet, hag o dever da gaout keuz diouzhtu ha da zistreiñ da Zoue, evel ur prientadur evit kejañ gant ar Pried e peoc'h pa zeuio. Setu aze palioù pennañ e labourioù. N'en deus graet striv ebet evit amdreiñ an dud d'ur sekta pe ur strollad relijiel.

GSAM 173.3“Pa oamp kendrec'het eus gwirionez donedigezh an Aotrou a-dost, ha pa zegemerjomp ar gelennadurezh-se dirak an holl, e talc'hjomp d'an hevelep soñjoù, hag e heuljomp an hevelep hent e-touez ar sektoù disheñvel, el lec'h ma oamp galvet, dre brovidans Doue, da labourat. Lavaret hon eus d'ar ministrerien ha d'an ilizoù ne oa ket hor c'hefridi o zispennañ, pe o rannañ hag o zistreiñ o speredoù: Ur pal resis hon doa, ha heñ e oa da reiñ ar ‘youc'h’, ar c'hemenn eus ar varn ‘ouzh an nor’, ha kendrec'hiñ hor c'henseurted da vezañ prest evit an darvoud.... Ar ministrerien hag an izili o doa tennet splet eus hor labourioù, met n'o doa ket degemeret an doktrin a-zevri, a welas e rankent pe mont gant an doktrin, he prezegenniñ hag he derc'hel, pe, en enkadenn a oa o tostaat, e vije diaes dezho gant ar gredourien divrall ha mennet. Divizet o doe neuze mont a-enep an doktrin, ha mennet, lod gant un doare ha lod gant unan all, da vougañ an afer. Kement-se a lakaas hor breudeur ha c'hoarezed en o zouez en ur stad ankenius-meurbet. An darn vrasañ anezho a gare o ilizoù, ha ne c'hellent ket soñjal en em dennañ. Met pa voent goapaet, gwasket, ha troet a bep seurt diouzh o gwirioù hag o flijadurioù kent, ha pa voe miret outo ar ‘boued en e vare’, ha pa veze kanet kanoù hoalus ar ‘peoc'h hag ar surentez’ en o divskouarn a Sabad da Sabad, e voent buan distaget diouzh o c'haredonoù a-du gant o strollad, hag e savjont e meurdez o nerzh, o tiskar an jouk, hag o sevel ar youc'h, ‘Kit er-maez anezhi, va fobl.’

GSAM 174En ur stad diaes

GSAM 174.1“An doare-se da vezañ a lakaas ac'hanomp en ur stad diaes, (1) Rak e oamp just e dibenn hon amzer brofedel, ma c'hortozemp e tastumfe an Aotrou e holl bobl en ul lec'h hepken; ha (2) hon doa prezeget atav un doktrin disheñvel; ha bremañ m'eo cheñchet an amstadoù, e vefe sellet ouzhimp evel tud direizh ma'n em unanfemp gant ar youc'h a zisparti hag a ziskar an ilizoù o doa hon degemeret, ni hag hor c'hemenn. Setu perak e oamp dalc'het en daou soñj, hag e kendalc'hjomp da ober hervez hor savboent kentañ, betek ma voe kaset an afer ken pell gant an iliz hag ar ministrerezh ma oamp rediet, gant aon rak Doue, da gemer ur savboent a zifenn evit ar wirionez ha bugale Doue gwasket.

GSAM 174Skouer Abostolel evit Hon Hent

GSAM 174.2“‘Ha mont a reas er sinagogenn, ha komz a reas gant hardisiezh e-pad tri miz, o tabutal hag o kendrec'hiñ diwar-benn traoù rouantelezh Doue. Met pa voe kaletet kalonoù lod, ha ne gredent ket, met komz a raent droug eus an hent-se dirak an engroez, e pellaas diouto, hag e tispartias an diskibien, o tabutal bemdez e skol Tyrannus unan bennak.’⁷ N'eo nemet pa ‘voe kaletet tud liesseurt’ ha pa ‘gomzjont droug eus an hent-se [donedigezh an Aotrou] dirak ar bobl’ e voe broudet hor breudeur da zont er-maez ha d'en em zispartiañ diouzh an ilizoù. Ne c'hellent ket gouzañv ar ‘gwallgomz’-se eus ar ‘servijerien fall’, hag an ilizoù a heulie hent an gwaskerezh hag ar ‘gwallgomz’ e-keñver ar re a c'hortoze an ‘esperañs benniget’, ne oant evito nemet merc'hed Babilon vistik. Evel-se o deus o disklêriet, hag int deuet e frankiz an Aviel. Ha daoust ma n'omp ket holl a-du war ar pezh a ya d'ober Babilon, a-du omp evit en em zispartiañ diouzhtu ha da viken diouzh an holl re a sav a-enep kelennadurezh donedigezh ha rouantelezh Doue a zo o tostaat. Krediñ a reomp ez eo un afer buhez ha marv. Marv eo chom stag ouzh ar c'horfoù-se a gomz skañv diwar-benn donedigezh an Aotrou pe a sav a-enep dezhi. Buhez eo dont er-maez eus an holl hengoun denel, en em zerc'hel war ger Doue, ha gortoz bemdez donedigezh an Aotrou. Lavarout a reomp neuze bremañ d'an holl re a zo en em blezhet e doare pe zoare e jouk ar sklaverezh, ‘Deuit er-maez eus o zouez, ha bezit dispartiet, eme an Aotrou, ha na stokit ket ouzh an dra lous; ha ho tegemer a rin, hag e vin ur Dad deoc'h, ha ma mibien ha ma merc'hed e viot, eme an Aotrou Holl-C'halloudek.’”⁸

GSAM 175Enebiezh na c'haller ket displegañ

GSAM 175.1Setu penaos e komz Wm. Miller eus an dizemglev a oa d'ar mare-se etre an ilizoù hag an Adventourien :—

GSAM 175.2“An-naturel-kenañ ha dic'hallus da zisplegañ eo e skarzhfe an ilizoù kristen an doktrin-mañ hag o izili abalamour d'an esperañs benniget-mañ. Gouzout a ran e lavar lod eus an ilizoù badezour ne skarzhont ket anezho abalamour d'o feiz, met abalamour d'o c'henvreuriezh gant ar gredourien en advent. Neuze, ma n'eo ket abalamour d'o feiz en un Salver a zeuio, perak on-me skarzhet eus o c'hadorioù-prezeg, ha n'em eus biskoazh kenvreuriet nemet gant un iliz vadezour? Un digarez faos eo. Met ne c'hall ket an arguzenn-se bezañ hini ar Vedodisted hag ar Bresbiterianed; rak krediñ a reont er c'humuniezh kemmesket. Evit petra e skarzhont? Klevet em eus anv eus tud zo bet skarzhet evit ‘kanañ’ tonioù an Eil Donedigezh; re all evit follentez, pa ne oa an dra nemetañ a oa bet prouet a-enep dezho a follentez eo e oant o c'hortoz Krist. O Doue, ‘pardonit dezho, rak ne ouzont ket petra a reont.’”

GSAM 176Storrs diwar-benn emzalc'h an Ilizoù

GSAM 176.1George Storrs a gomzas eus emzalc'h an ilizoù e-keñver an Adventourien, evel-henn :—

GSAM 176.2“Pehini anezho, er mare-mañ, n'emañ ket o lavarout, ‘Azezet on evel ur rouanez’ ? Ha pehini anezho n'emañ ket o'n em blijout gant ar soñj e teufent a-benn un deiz da aloubiñ ar bed, ha ma vo lakaet dindan o feiz ? Pehini anezho a lezo un ene da chom en o zouez e peoc'h, unan hag a zisklêr splann ha didrabas e gred e donedigezh an Aotrou a zo o tostaat ? Ha n'eo ket an diviz evit chom en o zouez e peoc'h eo e ‘paouezfec'h krenn’ da ezteurel ho feiz ent-foran e donedigezh an Aotrou er bloaz-mañ, ne vern petra eo ho kendrec'hioù war an dra-se, ha ne vern pegen pouezus e kavfec'h krial, ‘Doujit Doue, ha roit gloar dezhañ, rak deuet eo eur e varn’ ?”

GSAM 176Testeni Mansfield

GSAM 176.3L. D. Mansfield, o skrivañ eus Oneida, N.Y., d'an 21 a viz Meurzh 1844, a testeni evel-henn:—

GSAM 176.4“Doue a labour e spered e vugale muiañ-karet a c'hortoz an Aotrou eus an neñv, hag o heñchañ n'eo ket hepken da selaou an ael ‘en doa an Aviel peurbadel da brezeg, o lavarout, Deuet eo eur e varn,’ met ivez da sentiñ ouzh an urzh da heul, ‘Deuit er-maez diouti, va fobl!’ Muioc'h eget biskoazh on kendrec'het e ra an aozadurioù relijiel a-vremañ ul lodenn vras eus ar Babilon-se a vo diskaret gant feulster, ha na vo kavet tamm ebet ken.... Evidon-me, koulskoude, en darn eus an aozadurioù eo ar muiañ heverk an heñvelder gant ar c'horn bihan. Skouerioù zo a sklaeraio an dra-se.

GSAM 176Spered an Engroez Feuls Diskouezet

GSAM 176.5“Ur breur en doa labouret gant berzh bras er rannvro-mañ o embann donedigezh an Aotrou, en doa kemeret un emgav evit prezegenniñ en ul lec'h bennak d'ur mare resis. Aozet en doa an Aotrou an traoù evel-henn ma oa c'hwezek miltir diouzh al lec'h ma oa sañset bezañ, met ur ministr _____ a oa eno, e penn ur bagad, gant goudron ha pluñv, gant ar soñj d'o lakaat war servijer an Doue Uhel-Uhelañ-se. An hevelep ministr a grogas gant un emvod hirbad nebeut amzer goude, met yen ha skornus e oa pep tra evel skornenn an Norzh — ne voe dihunet na treuznevezet ene ebet. A-benn ar fin e lavaras ar ministr e krede e vije ‘ret dezhañ kemer ar sez prederius.’

GSAM 177.1“Ur penn-klas er vourc'h-mañ en doa lavaret d'e glas, abaoe m'hon eus dalc'het emvodoù amañ, ma teufe un den bennak d'e di ha ma lavarfe e krede e teufe Krist ar bloaz-mañ, e kasfe anezhañ er-maez.”

GSAM 177Dever ouzh an Ilizoù

GSAM 177.2Emaomp bremañ o kinnig un testeni tennet eus ur brezegenn d'ar c'hendalc'h adventour ar gredourien bodet e Boston, Mass., deiziet d'an 31 a viz Mae 1844, ha sinet gant Wm. Miller, Elon Galusha, N. N. Whiting, Apollos Hale, ha J. V. Himes. Setu ar pezh a lavaront:—

GSAM 177.3“Diwar-benn hor dever e-keñver an ilizoù e c'hallomp ivez lavaret ur ger. Ar riskl amañ, evel en an darn vrasañ eus an degouezhioù all, a seblant deomp bezañ en estremoù. Stumm kentañ ar riskl eo lezel aotrouniezh an iliz m'emaomp kevreet ganti d'hol lakaat da devel en ur goulenn dever evel hemañ. N'hon eus tamm mar ebet ez eus miliadoù a dud en em lakaet dindan gondaonidigezh dirak Doue dre blegañ da c'houlennoù direizh o ilizoù war an afer-mañ, hag a vefe bremañ en ur stad kalz surroc'h ha talvoudusoc'h, daoust ma vije bet galvet anezho da c'houzañv ivez, ma vijent bet divrall ha feal.

GSAM 177.4“An eil stumm an dañjer eo plegañ d'ur spered a veñjañs a-enep an ilizoù abalamour d'o direizhder e-keñverimp, ha kas ur brezel diziforc'h a-enep an holl aozadurioù a'r seurt-se. Evit a sell ouzh dever an Adventourien, e-keñver an ilizoù a c'hallfent bezañ kevredet ganto, ma vefemp galvet d'hen ober, ne c'hallfemp reiñ kemennadenn ebet a c'hallfe bezañ lakaet e pleustr dre vras. Rankout a reont ober gant doujañs ouzh Doue, hervez ezhommoù an degouezh.

GSAM 178.1“Mennet e tleemp bezañ avat evit seveniñ hor dever, evit testeniañ evit ar wirionez e kement degouezh dereat ha klotadek. Ha ma feukomp an ilizoù en ur heuliañ an hent-se, ha ma gourdrouzont ac'hanomp da vezañ skarzhet ma ne choumomp ket mut (daoust ma c'hallfe bezañ an doare gwellañ ma kav deomp terriñ hor c'hevredigezh gant an iliz en un doare peoc'hus), ra raimp hon dever, ha pa vimp skarzhet, ra vimp pasiant o c'houzañv an droug, ha prest, gant hor Mestr, da ‘zont er-maez eus ar porzh, o tougen e goapaerezh.’”

GSAM 178.2Diwar an arroudennoù-se a-zivout obererezh an ilizoù e-keñver ar re a roe kemennadenn an eil ael, e c'haller gwelet aes penaos, evel disoc'h kentañ eus reiñ an eil galv-se d'an “koan”, e vez komzet eus ar re a oa bodet en ur c'hraou-deñved speredel evel eus ar “re c'hloazet”, “ar re gamm,” hag “ar re zall,” ar pezh a ziskouez splann an droug-ober a oa bet graet dezho gant “taol” o “c'henseurted,” a oa bet dispartiet diouto.

GSAM 178Ur Fobl Dibar Dibabet da Resev Gwirionezioù Nevez

GSAM 178.3Pal an Aotrou a c'haller dizoleiñ splann en degas ur bobl zisheñvel war wel dindan embann kemennadenn eil ael — an eil galv d'an “koan” — hag ar “krial hanternoz”. Gwirionezioù prizius evit an deizioù diwezhañ a oa da vezañ klasket ha disklêriet — ul labour na c'halle ket bezañ graet en ilizoù “staget ouzh ar c'hredennoù” muioc'h eget ma c'halle an Aviel bezañ embannet d'ar bed gant an iliz abostolel en ur virout ul liamm gant ar sektoù yuzev. Galvet en deus Doue d'an disparti eno,⁹ ha galvet en deus ivez da zisparti ar gredourien adventour diouzh ar re a glaskfe o derc'hel e kelc'h o c'hredennoù.

GSAM 179“Six Sermons” Storrs

GSAM 179.1Neuze, nebeut goude ar mont er-maez-se, e verzer e teuas ar sklêrijenn da strolladoù an advent war dachenn ar c'hastiz da zont, evel m'eo displeget er levrig, “Six Sermons,” gant George Storrs, a zifenn ar savboent eo marvus an den dre natur; n'o deus emskiant ebet ar re varv etre ar marv hag an adsavidigezh; e vo an distruj klok kastiz diwezhañ an direizhidi; hag ez eo an divarvelezh ur prof a-berzh Doue, a vez resevet dre ar feiz en hon Aotrou Jezuz-Krist hepken.

GSAM 179.2Miliadoù a Adventourien a zegemeras an doktrin-se diwar-benn natur an den, met n'eo ket an holl anezho. Ar fed ma voe nac'het ne zegasas ket a reuz en o zouez, rak sellet e veze outañ evel un afer a gred hepken, ha n'eo ket evel un arnodenn eus o stad moral; setu perak e chomas unvan ar striv da ziwall ar bed diwar-benn donedigezh tost ar C'hrist. Koulskoude e vroudas kounnar an ilizoù a-enep dezho.

GSAM 179N'o doa ket gallet torriñ ar “Six Sermons”

GSAM 179.3Ar ministr metodour er gêr ma veven, hag a oa bet kemeret perzh gantañ a-raok e prezeg an doktrin a-zivout an donedigezh e 1843, a resevas ar “Six Sermons”, a lennas anezhi, hag a anzavas dirak izili e iliz ne oa ket gouest da zisprouiñ an doktrin ; met pa welas e oa kalz eus izili e iliz o tegemer anezhi, e alias d'ar re all chom hep lenn al levr, rak “e kredfent an doktrin ma lenfent anezhi.” E miz Gwengolo 1844, goude ma tistroas ar ministr-mañ eus ar c'hendalc'h bloaziek, en em savas en e gador-brezeg hag a zilezas ent-foran kelennadurezh an advent, ha goulennas en un doare uvel pardon an iliz abalamour m'en doa pedet biskoazh ar brezegourien da gomz en ti.

GSAM 179Barnet evit Hereziezh

GSAM 179.4Buan goude an ober-se gant ar ministr e voe graet ur striv da varn an adventourien evit hereziezh ; met dre ma voe lezet anezho da zifenn o aferioù diouzh ar Bibl, ne c'hounezas an iliz trec'h ebet. Meur a hini a voe skarzhet eus an iliz-mañ peogwir ne glote ket o emzalc'h gant an disiplin, ha kalz a re all a guitaas an iliz abalamour ma voe skarzhet izili na c'halled ket diskouez e oa o feiz enep da Skriturioù Santel. Evel-se e voe stanket da viken an doktrin adventour er-maez eus an iliz ma oa bet kavet ar Salver gant kantadoù a dud ha ma oant bet laouen en Doue.

GSAM 180.1Ar pezh a voe graet em c'hêr c'henidik a voe sevenet ivez e kantadoù a ilizoù all dre ar vro a-bezh. Ar re a voe tretet evel-se gant o breudeur a-raok a gavas kalz a frealz e gerioù ar profed Yesaia : “Selaouit ger an Aotrou, c'hwi a grenv d'e c'her : Ho breudeur a gasae ac'hanoc'h, hag a skarzhas ac'hanoc'h abalamour da'm anv, a lavare : Ra vo meulet an Aotrou ; met eñ a zeuio war wel evit ho levenez, ha mezhek e vint.”¹⁰

GSAM 180Fulor ar re fall diskouezet

GSAM 180.2Evel ma tostaee an deiz ma oa gortozet an Aotrou, e teue ar gredourien da vezañ aketusoc'h en o labourioù, hag ar re fallakr a fulore hag a goape gant muioc'h a feulster, evel ma weler en disklêriadenn da-heul graet gant pennskridaozer ar Midnight Cry eus an 31 a viz Here 1844:—

GSAM 180.3“An efed en doa ar fiñv-mañ war an dud fall a servijas kalz ivez d'hor c'hadarnaat en hor c'hredenn e oa Doue ennañ. Pa oa bodet bugale Doue evit en em stouiñ hag en em izelaat dirazañ, ha da brientiñ evit e zonedigezh, evel ma oa dereat d'ur strollad pec'herien na c'hellent bezañ salvet nemet dre ar c'hras, e tiskouezas ar re fall ar vilentez vrasañ. Pa n'hon doa ket kemennet hon emvodoù nemet en hor c'hazetenn hon-unan, ha pa n'hon doa ket pedet an dud eno, e teuas mibien Belial a-vernioù enno, hag e rejont kalz a drubuilh. Da nozvezh ar Sadorn, an 12 a viz [12 a viz Here 1844], ne oa bet dalc'het emvod ebet ganeomp en deltenn, evit ma c'hallfe an diwaller [servijer] naetaat an ti evit ar Sabad [ar Sul]. Met an engroez a dorreas en ti, hag a nac'has zoken ar gwir-se. Ar maer avat, hep ma vefe bet goulennet digantañ, a emellas diouzhtu, hag a skarzhas anezho.

GSAM 181.1“Da-geñver hon emvodoù d'ar Sabad war-lerc'h, goude ma oa leun an tabernakl, e oa ur mor a dud en straed dirak ar savadur, ha kalz anezho a oa fuloret ma kredfe den ebet e donedigezh an Aotrou. Da noz, abalamour da emzalc'h fuloret an engroez, ne voe dalc'het emvod ebet; koulskoude e oa leun ar straed gant an engroez abred; met emell prim ar maer hag e bolis efedus a skarzhas an engroez eus ar straed, goude bezañ kaset un nebeud anezho d'an ti-garzh. Ne c'hallemp nemet keñveriañ emzalc'h an engroez ouzh an hini a oa en-dro da zor Lot, da noz, a-raok distruj Sodom.... Ken trumm, ken kenamzerel ha ken ledan e voe al luskad-se a-berzh dezho ma kreñvaas eñ, o vezañ c'hoarvezet da zeiz kentañ seizhvet miz ar Yuzevien, hor soñj e oa an miz-se an hini.”

GSAM 181Goapaerien o Wiskañ Rochedoù ar Bignidigezh

GSAM 181.2D'an 22 a viz Here 1844, an deiz ma teuas da benn an daou vil tri c'hant deiz, e Paris, Maine, e-keit ha ma oa ar gredourien bodet en ti-pediñ, o pediñ a-zevri Doue, en ur c'hortoz e teufe an Aotrou en deiz-se, en em vodas ar goapaerien goapaus en-dro d'an ti, o kanañ kanaouennoù goapaus. Daou eus ar reuzerien-se a wiskas rochedoù gwenn hir, a bignas war doenn an ti, a ganas kanaouennoù hag a rae goap ouzh ar re a oa en ti, o pediñ hag o c'hortoz donedigezh an Aotrou.

GSAM 181.3Moarvat eo diwar an darvoud-mañ e teuas ar gaouioù a rede a-zivout an Adventourien o wiskañ rochedoù ar bignidigezh ; rak daoust m'o deus kinniget kazetennoù an Advent garedonoù betek $500 evit un degouezh gwirion hepken ma vije bet gwisket ur roched pignidigezh gant un Adventour e 1844, hag eñ o c'hortoz evel-se donedigezh an Aotrou, n'eus bet biskoazh kinniget degouezh ebet.

GSAM 182Gweledigezh Hazen Foss, 1844

GSAM 182.1War-dro ar mare-se e oa o vevañ e Poland, e Maine, ur paotr yaouank anvet Hazen Foss, a grede start e teufe an Aotrou d'an dekvet deiz eus ar seizhvet miz. Un den brav e neuz e oa, hegarat e gomz, ha desket-mat a-walc'h. Un nebeud sizhunioù a-raok ma teujfe fin da “grial hanternoz”, e teuas an Aotrou tost dezhañ hag e roas dezhañ ur weledigezh, ma voe diskouezet dezhañ beaj pobl an adventourien war-du kêr Doue, gant an dañjerioù a oa ennañ. Roet e voe dezhañ kemennadoù diwall a oa da embann, ha gwelet en doa ivez an arnodoù hag an heskinerezh a heulfe da heul ma vefe feal o kontañ ar pezh a oa bet diskouezet dezhañ. Eñ, evel an Aotrou Foy, a welas tri bazenn a oa da heuliañ gant pobl Doue evit dont penn-da-benn war hent ar gêr santel. Dre ma krede start e teufe an Aotrou “a-benn un nebeud deizioù ouzhpenn” (evel ma kanent d'ar mare-se), ne oa ket komprenus evitañ al lodenn eus ar weledigezh a denne d'an teir fazenn war an hent; ha dre ma oa lorc'h ennañ a-natur, e pellaas diouzh ar groaz, hag e nac'has kontañ anezhi. Adroet e voe ar weledigezh un eil gwech, hag ouzhpenn-se e voe lavaret dezhañ ma nac'he c'hoazh kontañ ar pezh a oa bet diskouezet dezhañ, e vefe lamet ar bec'h dioutañ, ha roet da unan eus ar re wanañ eus bugale an Aotrou, unan a gontfe feal ar pezh a zizolofe Doue. Nac'hañ a reas adarre. Neuze e voe roet un trede gweledigezh dezhañ, hag e voe lavaret dezhañ e oa dieubet, hag e oa bet lakaet ar bec'h war unan eus ar re wanetañ eus ar re wan, a rafe hervez youl an Aotrou.

GSAM 182Foss ne zeu ket a-benn da gontañ e weledigezh

GSAM 182.2Spontet e voe ar paotr yaouank gant se, ha divizout a reas kontañ ar pezh a oa bet diskouezet dezhañ, hag evel-se e embannas e emgav. En em vodas an dud a-vras evit gwelet ha klevout. Gant evezh e kontas e skiant-prenet, penaos en doa nac'het kontañ ar pezh en doa an Aotrou diskouezet dezhañ, ha petra a zeufe eus e nac'hadenn. “Bremañ,” emezañ, “e kontañ a rin ar weledigezh.” Met siwazh ! re ziwezhat e oa : en e sav dirak an dud e oa mut evel ur skeudenn, hag a-benn ar fin e lavaras gant an anken donañ, “N'on ket evit kaout soñj eus ur ger eus ar weledigezh.” Gweañ a rae e zaouarn gant an anken, o lavarout, “Doue en deus sevenet e c'her. Lamet en deus ar weledigezh diganin,” hag en ur boan-spered vras e lavaras, “Un den kollet on.” Adalek an amzer-se e kollas e esperañs e Krist, hag e kouezhas en diesperañs. Biken mui ne zeuas da un emvod adventour, ha ne oa tamm dedenn bersonel ebet gantañ er relijion. E emzalc'h, e meur a geñver, da lavaret an nebeutañ, a zo bet hini un den hep levezon dous Spered ar Mestr, hini unan “lezet d'e zoareoù dezhañ e-unan, da vezañ leuniet gant e oberoù dezhañ e-unan.” En stad-se e spered e varvas e 1893.

GSAM 183Gweledigezh Foss kontet gant unan all

GSAM 183.1War-dro tri miz goude ma oa c'hwitet gantañ da adsoñjal en e weledigezh, e klevas eus ur pezh nes unan all o kontañ ur weledigezh. Dalc'het e veze an emvod en un ti-annez el lec'h ma oa. Broudet e voe da zont d'an emvod, met nac'hañ a reas. Lavarout a reas e oa ar weledigezh ken heñvel ouzh an hini a oa bet diskouezet dezhañ ha ma c'hallfe daou zen kontañ an hevelep tra. Hag evel-se e voe gouezet ar pezh en doa gwelet met na c'halle ket kaout soñj anezhañ pa glaske e gontañ. Pa welas an den-se diwezhatoc'h e lavaras : “Hemañ eo an ostilh war an hini en deus an Aotrou lakaet ar bec'h.”

GSAM 183Dic'hoanaget en un doare trist

GSAM 183.2An dekvet deiz eus ar seizhvet miz, hervez an amzer yuzev (22 a viz Here 1844), a erruas a-benn ar fin. Kavout a reas miliadoù ha miliadoù a dud a oa o c'hortoz ar poent-se evit sevenidigezh o gobeziadoù. N'o doa graet raktres ebet evit an traoù douar en tu all d'an deiziad-se. Ne oant ket en em soñjet zoken er soñj, “ma ne zeu ket”, met aozet o doa o aferioù douarel evel ma oufent graet ma vije bet gortozet ganto e vije fin an deiz-se da vare o buhez naturel. Kelaouet ha broudet o doa ar re fall da dec'hout rak ar fulor da zont, ha kalz anezho o doa aon e vije gwir ar c'hemenn. Kuzuliet ha pedet o doa gant o familhoù, ha lavaret kenavo d'ar re anezho n'o doa ket roet o c'halon da Zoue. E berr gomzoù, kenavoet o doa gant an holl draoù douarel gant holl lidelezh an hini a sell outañ e-unan evel unan a zo war-nes en em ziskouez tal-ouzh-tal gant Barnour an holl zouar. Evel-se, gant un anken hogos hep anal, en em vodjont en o lec'hioù azeul, o c'hortoz, da bep pred, klevout “mouezh an arc'hangel ha trompilh Doue,” ha gwelet an neñvoù o teviñ gant gloar o Roue a oa o tont.

GSAM 184.1Mont a rae an eurvezhioù goustadik, ha pa gouezhas an heol a-benn ar fin a-drek gorizont ar c'hornôg, e oa echu an dekvet deiz yuzev eus ar seizhvet miz. Teñvalijenn an noz en em ledas adarre war ar bed; met gant an deñvalijenn-se teuas ur boan a zrouk-kalon e kalonoù ar gredourien adventour, unan heñvel ouzh an hini a c'haller kavout he far hepken e tristidigezh diskibien hon Aotrou, pa oant o tistreiñ en un doare solenn d'o ziez en noz goude e groazstagadur hag e interamant, an hini a oa bet degaset ganto e Jeruzalem gant trec'hlidigezh nebeut a-raok evel o Roue.