Pennad 17 — Ar Wirionez war-raok en diaesterioù

GSAM 265.1“Evel ma klask ur meser e zheñved en deiz ma vez e-touez e deñved strewet ; evel-se e klaskin ma deñved, hag e savin anezho eus an holl lec'hioù ma'z int bet strewet en deiz koumoulek ha teñval.”¹

GSAM 265.2Ar re o doa degemeret betek-henn (1847) kemennadenn an trede ael a oa paour e madoù ar bed-mañ, ha da heul ne c'hellent ober nemet nebeut a dra a-fet arc'hant evit skignañ ar gemennadenn. Ar Pastor White hag e wreg hag ar Pastor Bates a wele pouez al labour personel e-touez ar breudeur strewet, hag ivez an ezhomm da brientiñ danvez da lenn da lakaat e daouarn an dud, evel un harp evit o heñchañ war-du anaoudegezh ar wirionez. Skoazellet-bras e voe ar Pastor Bates da ginnig goulenn ar Sabad gant e levrig diwar-benn an danvez-se, pa'z ae da lec'hioù disheñvel, ha dre skignañ anezhañ dre ar post. Labourat a reas gant ar starderezh brasañ.

GSAM 265Aberzh ur C'hoar Yaouank evit ar Wirionez

GSAM 265.3Ur wech, dre ma n'en doa ket a arc'hant da baeañ e dreizhad, e oa war-nes loc'hañ war droad da vont eus Massachusetts da New Hampshire. D'ar mare-se end-eeun e resevas ul lizher a-berzh ur c'hoar yaouank he doa en em engouestlet d'ober labourioù-ti evit $1 bep sizhun evit ma c'hallfe kaout un dra bennak da sikour an oberenn. Goude ur sizhunvezh labour e voe ken fromet gant ar soñj e oa ezhomm arc'hant gant ar Pastor Bates ma'z eas da welet he mestr ha ma resevas digantañ he gopr en a-raok evit gallout kas $5 dezhañ diouzhtu. Gant an arc'hant-se e paeas e dreizhadenn da New Hampshire, gant ur c'harr-boutin. E pep lec'h en doa emvodoù mat, ha kalz eneoù a zegemeras ar wirionez.

GSAM 266Mererezh un ti gant arrebeuri amprestet

GSAM 266.1Evit diskouez spered an aberzh a vroudas an diaraogerien kentañ er c'hemenn-mañ, e notomp ar pezh a heul tennet eus disklêriadenn an Itron White diwar-benn o stad e goañv 1847-48, pa oant o chom e kambroù e ti ec'hon S. Howland, e Topsham, e Maine, e-lec'h ma savjont o zi gant arrebeuri amprestet:—

GSAM 266.2“Paour e oamp, ha poan hon doa. Labourat a rae ma gwaz o treuzdougen mein evit an hent-houarn, ar pezh a use kroc'hen e vizied betek ar c'hig, hag e teue ar gwad er-maez e meur a lec'h. Divizet hon doa chom hep bezañ dindan dalc'h ar re all, met en em zerc'hel hon-unan, ha kaout peadra da sikour ar re all. Met ne reas ket berzh ganeomp. Labourat kalet-kenañ a rae ma gwaz, met ne c'halle ket kaout ar pezh a oa dleet dezhañ evit e labour.

GSAM 266Ar Pastor White o troc'hañ koad-tan

GSAM 266.3“Ma gwaz en deus kuitaet an hent-houarn, ha gant e vouc'hal ez eas d'ar c'hoad da droc'hañ koad-tan. Gant ur boan dibaouez en e gostez e laboure adalek beure-bihan betek an noz da c'hounit war-dro hanter-kant sent dre zeiz. N'halle ket kousket en noz abalamour d'ur boan rust. Buan goude-se e resevjomp lizhiri a vreudeur e Stadoù disheñvel o pediñ ac'hanomp da zont d'o gwelet; met dre ma n'hon doa doare ebet da vont er-maez eus ar Stad, e respontjomp ne oa ket digor an hent dirazomp.

GSAM 266.4“Resevet hon eus ul lizher a-berzh ar Breur Chamberlain, eus Connecticut, o pediñ ac'hanomp da vont d'ur c'hendalc'h er Stad-se. Divizet hon eus mont ma c'hellfemp kavout an tu. Ma gwaz en deus renket gant e vestr-labour, ha kavet en deus e oa dek dollar dleet dezhañ. Gant an hanter eus an arc'hant-se em eus prenet dilhad a oa ezhomm bras anezho, ha goude-se em eus pezhiet mantell ma gwaz, oc'h ober ar pezhioù zoken eus meur a damm, ma oa diaes gwelet ar gwiad orin er mañchoù. Pemp dollar a chome ganeomp evit mont da Zorchester, Mass. En hor malizenn e oa hogos kement tra a oa ganeomp war an douar. Met peoc'h hor spered ha ur goustiañs sioul a oa ganeomp, ha muioc'h a dalvoudegezh a roemp d'an dra-se eget d'an aezamantoù douarel.

GSAM 267.1“Mont a rejomp da di ar Breur Nichols, ha a-raok ma'z afemp kuit, e roas ar C'hoar Nichols da'm gwaz pemp dollar, a baeas hor frejoù betek Middletown, Conn. Diavaezidi e oamp er gêr-se, ha n'hon doa biskoazh gwelet unan eus ar vreudeur er Stad. N'hon doa nemet hanter-kant sent a chome ganeomp. N'en doa ket hardizhegezh ma gwaz da implijout an arc'hant-se evit goprañ ur c'harr, neuze en deus stlapet ar valizenn war ur bern plankennoù, ha ni a zo aet war-raok war droad o klask unan bennak eus an hevelep feiz. Buan hon eus kavet ar Breur Chamberlain, a gasas ac'hanomp d'e di.”

GSAM 267Kendalc'h e Rocky Hill, Conn.

GSAM 267.2Dalc'het e voe ar c'hendalc'h-mañ e Rocky Hill, hag ar sal-emvod a oa ur gambr vras diechu e ti ar Breur Belden. An tennad da-heul, tennet eus ul lizher skrivet gant ar Pastor White da S. Howland, a ro munudoù dedennus a-zivout an emvod :—

GSAM 267.3“D'an 20 a viz Ebrel e kasas ar Breur Belden e garr-marc'h da Middletown evidomp-ni hag ar breudeur strewet er gêr-se. Erruout a rejomp en e di [Rocky Hill] war-dro peder eur goude merenn, ha nebeut amzer goude e teuas ar Breudeur Bates ha Gurney. Un emvod hon eus bet en noz-se, war-dro pemzek den ennañ. D'ar Gwener vintin e teuas ar breudeur betek ma voe war-dro hanter-kant ac'hanomp. N'oant ket holl er wirionez penn-da-benn. Dedennus-kenañ e oa hor bodadeg en deiz-se. Ar Breur Bates en deus kinniget ar gourc'hemennoù en un doare sklaer, ha pouezet eo bet war o fouez gant testenioù galloudus. Ar Ger en deus graet e efed evit startaat ar re a oa dija er wirionez, hag evit dihunañ ar re ne oant ket divizet penn-da-benn c'hoazh.”²

GSAM 267Pedet e Kontelezh Oswego, N.Y.

GSAM 267.4Da heul skignerezh levrig ar Pastor Bates e-touez an Adventourien, e krogas tud e Stadoù all da zoujañ d'ar Sabad. Hiram Edson, eus Port Gibson, N.Y., a skrivas o pediñ ar Pastor hag an Itron White hag ar re all da gemer perzh en ur c'hendalc'h eus an dud a zouje d'ar Sabad e Volney, e Kontelezh Oswego, e miz Eost 1848. Lavaret en doa e oa paour ar vreudeur dre vras, ha ne c'halle ket prometiñ e rafent kalz evit paeañ an dispignoù. Ar Pastor White en doa resevet $40 a-drugarez d'al labour graet e park ar foenn. Un darn eus an arc'hant-se a voe dispignet da brenañ dilhad a oa ezhomm bras anezho, hag ar peurrest a voe implijet evit o beaj da Volney hag o distro.

GSAM 268.1Dalc'het e voe ar c'hendalc'h-mañ e kornôg Stad New York e ti-karr an Aotrou Arnold. War-dro pemp den ha tregont a oa eno, an holl re a c'halled bodañ er rann-se eus ar Stad, met a-boan ma oa daou anezho a oa a-du. Pep hini a zalc'he start d'e soñjoù dezhañ, o tisklêriañ e oant diouzh ar Bibl. An holl o doa c'hoant da gas o mennozhioù war-raok ha d'o prezeg. Lavaret e voe dezho ne oa ket deuet ar Pastor White hag e wreg eus ken pell evit o selaou, met evit deskiñ ar wirionez dezho. An Aotrou Arnold a zalc'he e oa mil bloaz Diskuliadur 20 tremenet dija, hag e oa ar c'hant pevar ha daou-ugent mil a zo meneget en Diskuliadur ar re a oa bet adsavet da vare adsavidigezh ar C'hrist.

GSAM 268An Aotrou Arnold a sav a-enep an Ordonansoù

GSAM 268.2Pa oa arouezioù hon Aotrou o vervel dirak ar strollad-mañ, ha pa oant war-nes enoriñ e c'houzañvoù, e savas an Aotrou Arnold hag e lavaras ne grede ket en dra a oant war-nes ober,—e oa Koan an Aotrou un heuliad d'ar Pask, da vezañ dalc'het ur wech ar bloaz hepken.

GSAM 268.3An diforc'hioù soñjoù iskis-se a lakaas ur pouez pounner war an Itron White. Gouzout a rae mat e oa an Aotrou Arnold en e fazi, hag ur glac'har bras a boueze war he spered, rak seblantout a rae e oa bet disteraet Doue. Lod o doa aon e oa o vervel; met ar Bastored Bates, White, Chamberlain, Gurney, hag Edson a bedas eviti, hag an Aotrou a selaouas gant truez pedennoù e servijerien, hag e teuas en-dro. Sklêrijenn an neñv a gouezhas warni, ha buan e voe distennet diouzh an traoù douarel. E-keit ha ma oa er stad-se, e voe diskouezet dezhi fazioù lod eus an dud a oa eno, hag ivez ar wirionez en enep d'ar fazioù-se, o tiskouez e oa ar mennozhioù dizun-se, a lavarent e oant hervez ar Bibl, hervez o mennozhioù dezho diwar-benn ar Bibl hepken, ha e rankent dilezel o fazioù, hag en em unaniñ war gemennadenn an trede ael. Echuet e voe an emvod en un doare gloarius ; trec'h e voe ar wirionez. Ar re a zalc'he an diforc'hioù soñjoù iskis-se a anzavas o fazioù, hag en em unanas war wirionez a-vremañ kemennadenn an trede ael, ha Doue a vennigas anezho kalz.

GSAM 269Ur Weledigezh gant un Implij Burzhudus eus ar Bibl

GSAM 269.1An danevell da-heul eus an emvod-mañ a voe roet gant an Aotrou Alexander Ross, d'ar 4 a viz Genver 1884, a oa unan eus ar pemp den ha tregont a yae d'ober ar strolladig. Eñ a lavaras :—

GSAM 269.2“C'hoar White, e-pad ar weledigezh, a savas war he zreid hag a gemeras Bibl an tiegezh en he dorn kleiz; ur Bibl a vent ordinal e oa al levr. O terc'hel anezhañ digor, uhel en aer, hep sellet war e du, gant he dorn dehou e troe eus an eil testenn d'eben, ha pa lakae he biz war ar skrid sakr, e adlavare an hevelep tra. Sellet em eus ouzh kalz eus an testennoù evit gwelet hag-eñ e adlavare an hini a ziskoueze. Me pe lod eus an dud a selle outo holl. E pep degouezh ne rae ket nemet adlavarout an destenn a ziskoueze, met ober a rae kement-se he daoulagad o sellet war-zu an nec'h hag en tu kontrol d'ar Bibl. Ar skriturioù-se a adlavare eo a ziskaras teoriennoù faos dalc'herien ar Sabad en em vodet e Volney, e miz Eost 1848, hag a reas deomp unaniñ en gwirionez.”

GSAM 269.3E gwirionez, diaes e ranke bezañ kendrec'hiñ an neb na zileze ket fazioù an doktrin reizhet en hevelep degouezhioù, gant testennoù sklaer tennet eus ar Bibl, hag en doare heverk-se. Ar strollad-se a zerc'herien ar Sabad e Kontelezh Oswego, goude m'eo bet reizhet o fazioù evel-se, ha goude bezañ unanet war ar wirionez, a yeas kuit eus an emvod-se da skignañ ar sklêrijenn d'ar re all. An disoc'hoù a ziskoueze splann e oant labour Doue. Satan a zo atav prest da rannañ, da zistreiñ an evezh, ha da skignañ, dre forzh peseurt doare a c'hall implijout. “N'eo ket Doue aozer an dizurzh, met ar peoc'h, evel en holl ilizoù ar sent.”³

GSAM 270Kazioù Pareañs Marzhus

GSAM 270.1Goude ar c'hendalc'h meneget a-raok, e voe dalc'het emvodoù e Kontelezh Madison, e Port Gibson, e Port Byron, hag e Kêr New York. War-lerc'h an emvodoù-se e voe un emvod hollek e Connecticut. En lod eus al lec'hioù-se e teuas an Aotrou tost-tre d'e servijerien, ha galloud pareañ ar Medisin Meur a zeuas war ar re glañv en ur respont da bedennoù a-zevri e bobl, pa heulient ar reolenn lakaet en Epistol Jakez.⁴ Zoken tud barnet dibare gant ar vedisined a voe pareet diouzh o c'hleñvedoù. Darvoudoù a'r seurt-se a zo bet bevet alies a-vareadoù abaoe 1845.

GSAM 270An Diaraogerien a Zoug ar Boan

GSAM 270.2Ar Pastor White, er Review and Herald, d'ar 5 a viz C'hwevrer 1880, pa oa o komz eus an deizioù pioner-se, a lavaras :—

GSAM 270.3“En hon labourioù kentañ hon eus gouzañvet an naon abalamour d'an diouer a voued dereat, hag ar yenijenn abalamour d'an diouer a zilhad dereat. En em zibourc'hiet omp zoken diouzh an traoù ret evit ar vuhez a-benn espern arc'hant evit oberenn Doue. E-keit-se e oamp oc'h en em ziskar spontus evit kas da benn ar c'hementad bras a labour a hañvale bezañ ret ober dre skrivañ, aozañ, beajiñ, ha prezegenniñ a Stad da Stad.”

GSAM 270.4Ar bloaz 1848 a voe unan eñvorus, ket hepken en istor an donedigezh, met war an dachenn bolitikel ivez. Gwirionezioù kemennadenn an trede ael a oa bet termenet-mat, hag an hent a oa o tigeriñ e meur a du evit lakaat al labour da vont war-raok. D'ar mare-se e oa an darvoudoù er bed moral ha politikel o kemer ur stumm hag a oa mennet da zihuniñ adarre evezh studierien ar profediezh. N'eo ket hepken e oa ur c'hemmesk bras e-touez broadoù ar Bed Kozh, met en Hydesville, e Wayne Co., N.Y., e krogas diskouezadegoù ar Speredouriezh vodern, a lavare studierien ar Bibl a oa ret e vefe “speredoù an diaouled, a zo da vodañ broadoù an douar da vrezel deiz an Aotrou.”

GSAM 271Dizurzh ar Broadoù e 1848

GSAM 271.1D'an 21 a viz C'hwevrer 1848, pa oa tud al lez Louiz-Filip, a Frañs, bodet en-dro dezhañ, e lavaras : “Morse ne'm eus bet ur sez startoc'h war dron an impalaeriezh eget fenoz.” Da serr-noz an deiz war-lerc'h, gwisket gant ur “chupenn vor verr”, en em dreuzwisket evel ur c'harrdiour, e tec'has e-maez mogerioù kêr Bariz o klask repu evit e surentez personel. Lavarout a reer e oa abeg ar cheñchamant bras ha trumm-se un taol-esae a-berzh e du da harpañ an uzurperezh papel, hag a feuke e sujidi hag e soudarded. An deiz-se en doa kaset da benn, e kêr Bariz, un enselladenn vras eus arme Frañs ; ha pa voe lakaet an armoù a-gostez, e tistroas d'ar palez, pa lammas a-daol-trumm ur paotrig war ur c'hanol, o hejañ ur banniel tri liv, en ur youc'hal : “D'an traoñ gant ar Pab ! D'AN TRAOÑ GANT AR PAB !!” Ar soudarded, o kemer perzh en huchadenn, a lakaas anezhi da dremen buan a-hed al linennoù, o c'hounit nerzh a-feur ma'z ae war-raok, betek ma voe staget outi an huchadenn : “HA D'AN TRAOÑ GANT AR ROUE !” E-korf un nebeud eurvezhioù e oa Pariz a-bezh ur gwir reuz. Ar soudarded, gant o fuzuilhoù en o dorn, heuliet gant ur yoc'h, a redas war-du palez ar roue. Eñ, pa voe kelaouet eus an dizurzh, a reas buan evit tec'hout en e dreuzwisk.

GSAM 271Broadoù a gemeras perzh en emgann

GSAM 271.2An drubuilh hag an dizurzh e Frañs en em ledas buan-ha-buan d'ar broioù all. Prusia, Hannover, Sardinia, Sikilia, Napoli, Venezia, Lombardia, Toskana ha Roma a dapas ar memes spered engroez. Dindan tri miz e oa an Europa a-bezh e-sav, ha muioc'h eget tregont impalaeriezh ha rouantelezh a oa en dizurzh brasañ. Devet e voe gadorioù-roue er straedoù, ar rouaned hag an impalaerien a dec'he hag a guzhie gant aon da goll o buhez. Ar bolitikerien a rakwele e vefe un dispac'h hollek eus gouarnamantoù ar bed.

GSAM 272.1Kalz eus ministrerien an Adventourien, n'o doa ket klevet komz c'hoazh eus kemennadenn an trede ael, a welas an dizurzh-se, hag a soñjas e oa ret e vefe bodadeg ar broadoù evit “emgann deiz bras Doue an Holl-C'halloudek.”⁵

GSAM 272Kavet Kemennadenn ar Sielañ

GSAM 272.2Dres d'ar mare-se e oa an Adventourien ar Seizhvet Deiz o teskiñ diwar ar Skriturioù e oa Sabad ar pevare gourc'hemenn ar sin, pe ar siel, eus an Doue bev, ha deuet e oa ar c'houlz da embann kemennadenn ar sielañ eus Diskuliadur 7:1-4, hag e oant o klask doareoù ha hentoù da lakaat ar gemennadenn-mañ dirak an dud. Tra ma oa tud ar seizhvet deiz o prientiñ an ober-mañ, e lavare Adventourien an deiz kentañ : “Re ziwezhat oc'h gant ho kemennadenn sielañ, rak emañ emgann an deiz bras ha donedigezh wirion an Aotrou o tostaat outomp.”

GSAM 272An dizurzh a sioulaas trumm

GSAM 272.3War-dro tri miz diwezhatoc'h e sioulaas an tarzh e-touez ar broadoù; n'eo ket, avat, dre ziskoulmañ o c'hlemmoù, met en un doare na c'halle ket ar gazetennerien o-unan displegañ. Diwar-benn an drubuilh-se e lavaras Horace Greeley, en New York Tribune: “Ur marzh bras e oa deomp-holl petra en doa lañset ken trumm an dizurzh-se e-touez ar broadoù; met ur marzh brasoc'h c'hoazh eo petra en deus e harzet.”

GSAM 272Ar Senedour Choate diwar-benn stad an traoù er Bed Kozh

GSAM 272.4En em gavout a reomp e 1851, hag e kavomp ar Senedour Choate, en ur brezegenn dirak Kendalc'h ar Stadoù-Unanet, o komz eus stad an traoù er Bed Kozh, hag o lavarout:

GSAM 272.4“Petra eo rik ar stad hag an neuz-se, ma seblant skeudoù, koumoul ha teñvalijenn bezañ azezet warnañ, a gomprenit penn-da-benn ; pegen distabil-holl eo. Evel pa vije bet gwirion ganin e oa war-nes prerogativioù ar gurunenn, ha gwirioù an dud, ha kasonioù dastumet mil bloaz, diskouez o c'hleze evit un emgann ma redfe ar gwad, evel en ur weledigezh apokaliptek, ‘betek bridoù ar c'hezeg’, hag ennañ e tremenfe kuit ur ouenn a dud a-bezh; ennañ e sonfe kloc'h bras an amzer un eurvezh all; ennañ e vefe amprouet ar gevredigezh hec'h-unan gant an tan hag an dir, pe e vefe eus an natur ha eus Doue an natur pe get.”

GSAM 273“Testeni” eus an 18 a viz Du 1848

GSAM 273.1Tra m'o doa un dic'hoanag trist ar re a grede e oa an hejañ-se e-touez ar broadoù e 1848 da zigeriñ donedigezh an Aotrou, penaos e oa gant an Adventourien ar Seizhvet Deiz a lavare e oa deuet an amzer bremañ da ginnig “siell an Doue bev” d'an dud? Evit respont e venegomp un destenn tennet eus ul levrig embannet gant ar Pastor Joseph Bates e miz Genver 1849. O komz diwar-benn un darvoud c'hoarvezet d'an 18 a viz Du 1848, e lavar :—

GSAM 273.2“Ur strolladig breudeur ha c'hoarezed a oa bodet en un emvod e Dorchester, e-kichen Boston, Mass. A-raok ma krogfe an emvod, lod ac'hanomp a oa o studiañ poentoù zo eus kemennadenn ar sielañ; un diforc'h soñj a oa diwar-benn reizhder ar sell war ar ger ‘o sevel’, hag all, ha dre ma hon doa lakaet embann ar gemennadenn da sujed ur bedenn e kendalc'h Topsham [Maine] un tammig a-raok, ha ma ne seblante ket an doare d'hec'h embann bezañ sklaer a-walc'h, e tivizjomp neuze a-unvan e lezel kement-se gant Doue. Goude bezañ tremenet un tamm amzer o pediñ a-zevri evit kaout sklêrijenn ha kelennadur, e roas Doue ar pezh a heul d'ar C'hoar White dre weledigezh.”

GSAM 273.2Menegiñ a reomp ar gerioù evel ma voent lavaret ganti e-pad he gweledigezh :—

GSAM 274Komzoù lavaret er weledigezh

GSAM 274.1“Pelec'h eo torret ar sklêrijenn ? Ra zeskfe da ael deomp pelec'h eo torret ar sklêrijenn. Kroget he deus gant un dra bihan, pa roes ur sklêrijenn war-lerc'h eben. Liammet eo an testeni hag ar c'hemennoù, n'haller ket o dispartiañ ; da gentañ e teu an dek gourc'hemenn, gant Doue. Plijadur bras en doa pa grogas e lezenn da sevel en nerzh, ha pa grogas al lec'hioù didud da vezañ adsavet. O tont eus ar gwander eo deuet da vezañ kreñv o klask war e c'her. Berr eo bet an amprouenn warnañ. Ar siell eo! O sevel emañ! Sevel a ra, o kregiñ gant sav-heol. Evel an heol, yen da gentañ, o tommaat ha kas e bannoù. Pa savas ar wirionez-se, ne oa nemet nebeut a sklêrijenn enni, met kresket eo. O, galloud ar bannoù-se! Kreskiñ a ra e nerzh. Ar pouez brasañ hag ar sklêrijenn vrasañ a zo war ar wirionez-se, rak padout a ra da viken, pa n'eus ket ezhomm eus ar Bibl. Savet eo aze er reter; kroget eo gant ur sklêrijenn vihan, met pareüs eo he skinoù. O, pegen galloudus eo ar wirionez-se; an uhelañ eo goude bezañ deuet er vro vat, met kreskiñ a raio betek ma vint graet divarvel. Kroget eo gant sav-heol, kenderc'hel a ra war he hent evel an heol, met ne ya morse da guzh.

GSAM 274.2“An aeled a zalc'h ar pevar avel. Doue eo a harz ar galloudoù. N'o deus ket an aeled laosket an avelioù, rak n'eo ket siellet an holl sent. Pa savo Mikael, e vo an drubuilh-mañ war an douar a-bezh. Evel-just, prest-mik int da c'hwezhañ. Un harz a zo lakaet peogwir n'eo ket siellet ar sent. Ya, embann an traoù ac'h eus gwelet ha klevet, ha bennozh Doue a vo ganeoc'h. Sellit! Ar savidigezh-se a gresk e nerzh, hag a sked muioc'h-mui.”⁶

GSAM 274.3Goude bezañ deuet er-maez eus ar weledigezh-mañ e lavaras an Itron White d'he gwaz,

GSAM 274.3“Ur gemennadenn am eus evidoc'h. Rankout a rit kregiñ da voullañ ur gazetennig ha d'he c'has d'an dud. Ra vo bihan da gentañ; met a-feur ma leno an dud e kasint deoc'h peadra da voullañ, hag ur berzh e vo adalek an deroù. Adalek an deroù bihan-se e voe diskouezet din e oa evel froudoù gouloù a yae penn-da-benn tro-dro d'ar bed.”

GSAM 275Diskredus eus savboent an den

GSAM 275.1Graet e oa bet an diouganoù-se e 1848 a-zivout savidigezh ha skignerezh gwirionez ar Sabad. Pa seller ouzh an traoù eus savboent an den d'ar mare-se, e lavare ar poell : “An diougan-se ne vo biken sevenet.” Un den a lavaras da unan eus hor labourerien, nebeut amzer goude ma oa bet graet an diougan : “144 000 vloaz a gemero deoc'h evit ober ar pezh a ginnigit.” “Petra !” a lavarjent, “tri frezegenner — ar Pastor White hag e wreg, hag ar Pastor Bates — holl zizarc'hant, gant nebeutoc'h eget kant harper, an holl anezho diarc'hant, o vont kuit gant un nebeud kantadoù skouerennoù eus ul levrig pevar-ugent pajenn diwar-benn goulenn ar Sabad, da reiñ ur gemennadenn diwall d'ar bed a-bezh ! Soñjenn zizereat !” Tra ma veze lavaret “Dibosupl !” gant ar re a resone evel-se, e lavare ar feiz er gemennadenn hag an testeni eus un trec'h sur “En anv Doue Israel e vo graet ! ha dre fiziout en e nerzh e rank bezañ graet !”

GSAM 275Penaos e voe moullet ar gazetenn gentañ Adventour ar Seizhvet Deiz

GSAM 275.2Adalek ar mare ma voe testeniekaet diwar-benn al labour embann, kalz a bedennoù a voe savet gant ar re a zouje d'ar seizhvet deiz, evit ma tigorfe an Aotrou an hent evit moullañ ur “gazetenn vihan.” An diouer bras a oa arc'hant evit kas da benn embann an niverenn gentañ. E miz Mezheven 1849 en doa bet ar Pastor White an dro da droc'hañ daou-ugent akr a c'heot timothy gant ur falc'h-dorn, evit pemzek sent ha tri-ugent an akr; hag evel-se e oa bet gouest da embann niverenn gentañ ar gazetennig. Mat e vo lakaat amañ un eilskrid eus pajenn gentañ ar follenig. Merzout a raio al lenner er c'holonenn gentañ komzoù ar Pastor White, e-lec'h ma lavar : “N'eo ket bet digoret an hent evit kregiñ gant al labour a-raok bremañ.” Ha gwelet a c'haller ivez eo dre e emsakrifis en deus “digoret an hent”.

GSAM 276Testeni an Itron White diwar-benn ar c'hazetennoù kentañ

GSAM 276.1A-zivout deroù al labour embann e lavar an Itron White :—

GSAM 276.2“Ma gwaz a grogas da embann ur follenig e Middletown, eizh miltir diouzh Rocky Hill, Conn., hag alies e kerzhe an hevelep hentenn-se ha distreiñ en-dro, daoust ma oa kamm d'ar mare-se. Pa zegase an niverenn gentañ eus ar moullerezh, e stouemp holl en-dro dezhi, o c'houlenn digant an Aotrou, gant kalonoù uvel ha daeroù e-leizh, ma chomfe e vennigadenn war strivoù gwan e servijer. Neuze e skrive war ar gazetenn chomlec'hioù an holl re a soñje dezhañ e lenfent anezhi, hag e tegase anezhi d'ar burev-post en ur sac'h-tapizerezh. Kaset e veze pep niverenn eus Middletown da Rocky Hill, ha bepred, a-raok o fardañ evit ar post, e vezent astennet dirak an Aotrou, ha pedennoù a-zevri, mesket gant daeroù, a veze kinniget da Zoue evit ma teufe e vennozh war ar gemennourien didrouz. Buan-tre e teuas lizhiri o tegas peadra da embann ar gazetenn, ha keleier mat eus kalz eneoù o tegemer ar wirionez.”⁷

GSAM 276Sevenet an Diougan a-zivout Skoazell ar Gazetenn

GSAM 276.3Gant santimantoù donoc'h eget dedenn eeun hepken eo e kinnigomp ar bajenn gentañ-mañ eus ar gazetenn gentañ embannet gant an Adventourien ar Seizhvet Deiz. En holl e oa e levrenn The Present Truth unnek niverenn eizh pajennad, gant div golonenn bep hini. Ar pezh a oa da lenn war ar bajenn a vuzulie pevar meutad ha pemp eizhvedenn war eizh meutad. Niverennoù 1 ha 4 a voe moullet e miz Gouere, Eost ha Gwengolo, e Middletown, Conn. Niverennoù 5 da 9 a voe moullet en Oswego, N.Y., hag a zo deiziadet Kerzu 1849, Meurzh, Ebrel ha Mae 1850. Niverenn 11 a zo deiziadet Du 1850, hag a voe moullet e Paris, Maine. En Niverenn 6 e lavaras ar Pastor White : “O embann an pevar niverenn gentañ e teuas muioc'h eget a arc'hant a-walc'h evit paeañ ar c'hazetennoù. Implijet eo bet evit paeañ hor frejoù evit an emvodoù omp bet enno.” E-pad ar bloaz 1849, dindan levezon ar c'hazetennoù-mañ ha labourioù diaraoger ar Pastor Bates, e voe degemeret ar c'hemenn gant kalz a dud e Vermont, e Michigan, hag e Stadoù all.

GSAM 278.1E-skoaz stad digalonus al labour e 1848, e sellimp ouzh un nebeud fedoù evel m'emaint e 1905, ha dre-se e c'hallimp barn gwelloc'h diwar-benn disoc'h diwezhañ an oberenn-mañ, da c'houzout hag-eñ e oa rezon gant ar re a oa a-enep deroù uvel ar c'hemenn, pe gant Doue an neñv a gomzas dre e vatezh a-zivout nerzh “o kreskiñ” labour ar “siellañ”.

GSAM 278Araokadennoù al Labour Embann

GSAM 278.2Ar wirionez-mañ a vez bremañ embannet ha moullet e war-dro daou-ugent eus pennañ yezhoù ar bed. E-lec'h tri ministr, ez eus, o kontañ ar re urzhiet hag al lisansidi, ouzhpenn 600, ouzhpenn kantadoù a re all o labourat evel mezegien, labourerien ar Bibl, kelennerien, ha misionerien mezegel. Lennegezh an iliz a zo dileuriet gant ouzhpenn hanter-kant kelaouenn disheñvel, a vez moullet en tost da ugent ti-embann lec'hiet en Europa, Azia, Afrika, Amerika an Norzh hag ar Su, en inizi ar Meurvor Habask, hag en Aostralia. En tiez-embann-se e vez moullet ouzhpenn mil ha kant levr, pamfletoù ha levrigoù disheñvel. Evit kaout ur skouerenn eus pep hini, gant ar c'helaouennoù evit ur bloaz, e vefe ezhomm eus war-dro $340. E-lec'h kant harper hepken, n'eus ket pell diouzh an 100 000 a zo o lidañ ar wirionez-mañ. E gwirionez, ar gemennadenn-mañ, evel an heol, a zo “o sevel”, ha gallout a reomp lavaret, e yezh testeni 1848, “O, galloud ar bannoù-se !”

GSAM 278Stad ar Broadoù

GSAM 278.3E-keit ha ma'z a ar c'hemenn war-raok evel-se, petra eo bet stad ar broadoù? Abaoe an amzer-se, er c'hazetennoù foran, hon eus alies lennet disklêriadurioù diwar-benn ar brezel hollek a vo a-benn nebeut en Europa. Daoust ma'z eus bet tabutoù amañ, hag un darzhadenn du-hont, e vez dalc'het en he lec'h ar “gorventenn” hollek,—n'eo ket aotreet d'ar “pevar avel” c'hwezhañ holl war un dro, “ken na vo siellet servijerien Doue.” Emañ elfennoù an tabut hag ar brezel eno, met ne darzhont ket peogwir e vezont miret dindan kontroll, anat eo d'an holl.

GSAM 279.1Henry Ward Beecher, nebeut amzer a-raok e varv, en doa lavaret e oa derc'hel armeoù ken bras en Europa evel “tennañ ar gwad-buhez en a-raok, gant aon e vefe skuilhet.” An degouezh etre ar broadoù, gant o c'hasonioù hag o enebiezhioù, hag o emzalc'h gourdrouzus an eil re ouzh ar re all, en deus keñveriet ouzh ur “stankadenn varv”, abalamour d'ur strollad tud o tiskouez dagoù ouzh bruchedoù an eil egile, ha hini ebet anezho ne gredas skeiñ, gant aon da vezañ skoet. “Met,” emezañ, “unan bennak anezho a welo buan an amzer vat da skeiñ, ha neuze e teuio ar meskaj-meur.”

GSAM 279Keñveriadenn an Armoù-brezel

GSAM 279.2Abaoe 1848 ez eus bet savet binvioù-brezel e-keñver ar re-se e vefe sellet bremañ ouzh ar re wellañ eus an amzer-se evel c'hoarielloù bennak. Ar “Peace Association” eus Amerika, en he galv evit servijoù peoc'h da Sul ar Peoc'h,—15 a viz Kerzu 1895,—a lavaras : “Bremañ, daoust ma'z eus un araokadenn anat er sevenadurezh, diouzh an tu all ez eus muioc'h a brientadennoù-brezel e-touez ar broadoù eget biskoazh.”

GSAM 279Ar Jeneral Miles diwar-benn ar Prientadennoù-brezel

GSAM 279.3Ar Jeneral Nelson A. Miles, en ur brezegenn en ur vodadeg vras e Washington, D.C., d'an 12 a viz Genver 1904, en deus lavaret:—

GSAM 279.4“En amzer sklaeraet-mañ a araokadennoù hag a sevenadur poellek ha fin, laouen e vefemp o krediñ e oa bet skañvaet bechoù ha dañjerioù ar brezel ; koulskoude, souezhus evel ma c'hall seblantout, n'eus bet biskoazh en istor ar bed ur mare ma vefe bet kement a binvidigezhioù foranet evit prientiñ ar brezel, nag ur mare ma vefe bet kemeret kement a vilionoù a wazed gourdonet, ampart ha reoliet, armet gant an armoù distrujusañ, diouzh hentoù an industriezh peoc'hus, evel en amzer-vremañ.”

GSAM 280.1Met korventenn ar brezel a zale c'hoazh, e-keit ha ma kendalc'h labour ar siellañ.