Pennad 23 — Ensavadurioù ar Yec'hed

GSAM 358.1“Karet, c'hoantaat a ran dreist pep tra e rafes berzh hag e vefes yac'h, evel ma ra berzh da ene.”¹

GSAM 358.2D'ar Sabad 6 a viz Mezheven 1863, e heulias ar Pastor White hag e wreg un emvod-prezeg en un deltenn aozet gant ar Bastored Cornell ha Lawrence en Otsego, e Michigan. Eno e voe roet ur weledigezh da Itron White, a zigoras dirazi danvez adreizh ar yec'hed. Adalek an amzer-se e voe embannet pennadoù diwar-benn ar yec'hed hag ar bevañ yec'hedus er Review, ha kroget e voe ganti da skrivañ ar pezh a oa bet diskuliet dezhi diwar-benn ar yec'hed. Un darn eus kement-se a voe embannet en Testimony No. 11, hag en ul levr anvet How to Live.

GSAM 358.3Danvez ar bevañ yac'h hag e zarempredoù reizh gant an diorren korfel, poellel ha speredel a voe lakaet war wel splann d'an dud. Er Review eus an 25 a viz Here 1864 e reas ar Pastor J. N. Andrews ar c'hinnigoù pouezus da-heul diwar-benn an danvez-se:—

GSAM 358J. N. Andrews diwar-benn ar Bevañ Yec'hedus

GSAM 358.4“Paouez gant kement boued noazus, ha bevañ ur vuhez a voder dindan levezon ur gelennadurezh vat hag ur goustiañs e-keñver Doue, a zo e-touez an traoù pouezusañ evit kaout ur yec'hed mat. Hor c'horfoù eo temploù ar Spered Santel. Evit ma c'hallfemp e enoriñ da wir en hor c'horfoù evel en hor speredoù, pegen ret eo deomp kaout holl nerzhioù hor bezañs korfel en o leun-nerzh! Trugarez da Zoue e vez lakaet ar sujed-mañ war wel ent-spesius d'hor pobl bremañ. Ar yec'hed hag an nerzh a zo e-touez an traoù priziusañ deomp, hag ar re a bouez brasañ evit ar re a vo test eus darvoudoù meur mare an trubuilh.”

GSAM 359.1Broudet e veze sujed an higien biblek hag ar moder kristen, n'eo ket hepken dre bennadoù ar Review, met ivez gant hor ministrerien.

GSAM 359.2Da-geñver ar C'hendalc'h Meur, d'an 20 a viz Mae 1866, e voe roet ar c'hemenn da-heul dre an Itron White (hag a gaver ivez en Testimony No. 11) :—

GSAM 359Un Ensavadur Yec'hed da Gaout

GSAM 359.3“Diskouezet eo bet din e tleemp pourchas un ti evit ar re c'hlac'haret, hag evit ar re a fell dezho deskiñ penaos ober war-dro o c'horfoù evit mirout ouzh ar c'hleñvedoù....

GSAM 359.4“Dre ma teuio an di-gredourien d'un ensavadur gouestlet da bareañ ar c'hleñvedoù gant berzh, ha meret gant mezeged a zalc'h ar Sabad, e vint lakaet war-eeun dindan levezon ar wirionez. Dre anavezout hor pobl hag hor gwir feiz e vo trec'het o rakvarnioù, ha bamet e vint en un doare mat. Dre vezañ lakaet evel-se dindan levezon ar wirionez, lod ne gavint ket hepken un disamman diouzh o c'hleñvedoù korfel, met kavout a raint ivez ur balzam pareüs evit o eneoù klañv gant ar pec'hed.

GSAM 359Diougan an Disoc'hoù

GSAM 359.5“A-feur ma'z a yec'hed an dud klañv war wellaat gant ul louzaouerezh fur, ha ma krogont da gaout plijadur er vuhez, e lakaont o fiziañs en dud o deus sikouret anezho da adkavout o yec'hed. Leun eo o c'halonoù a anaoudegezh-vat, ha greunenn vat ar wirionez a gavo aesoc'h ul lec'h eno, hag e degouezhioù zo e vo maget, e tiwano hag e roio frouezh da veul Doue. Un ene prizius saveteet evel-se a dalvezo muioc'h eget an holl arc'hant rekis evit sevel un ensavadur a'r seurt-se....

GSAM 359.6“Lod eus ar re a ya kuit pareet, pe gwelloc'h-kaer, a vo an abeg da gas hor feiz da lec'hioù nevez, ha da sevel banniel ar wirionez el lec'hioù ma vije bet dibosupl mont e-barzh ma ne vije ket bet tennet ar rakvarnioù diouzh speredoù an dud da gentañ dre ur chomadenn e-touez hor re evit adtapout o yec'hed.”

GSAM 360.1Divizet e voe dre vouezh unvan an dud bodet e tlefe bezañ digoret un ensavadur yec'hed en ur mod ar buanañ e Battle Creek pe nepell dioutañ, ha dindan renerezh mezegel an Doktor H. S. Lay, en doa, ouzhpenn e stummadur mezegel kent, tremenet ouzhpenn ur bloaz en un ensavadur pareañ gant dour er Reter evit deskiñ an hentennoù hidropatikel da blediñ gant ar c'hleñvedoù.

GSAM 360Ul lec'hienn evit ur Sanatorium prenet

GSAM 360.2Diazezañ un ensavadur a'r seurt-se d'ar mare-se a hañvale bezañ un embregadenn vras; ha ma ne vije ket bet eus an testeni kalonekaus-mañ diwar-benn an disoc'h, e vije bet daleet un tamm gant an ober. E-lec'h dale, avat, nebeut deizioù hepken a dremenas goude fin ar c'hendalc'h a-raok ma vije prenet ti-annez ec'hon ar Barner Graves, gant eizh akrad douar, a yae d'ober e annez kaer e West Battle Creek. Ouzhpennet e voe diouzhtu ur rann daou estaj d'ar savadur-mañ evit servijout da salioù-kouronkañ. Er savadurioù-se e voe digoret Ensavadur Adreizh ar Yec'hed.

GSAM 360.3Er Review eus an 19 a viz Mezheven 1866 e voe graet ar galv hollek kentañ evit kevala an ensavadur. Er memes niverenn eus ar gazetenn e voe embannet e oa bet gouestlet kevala dija gant ilizoù Battle Creek (Michigan) hag Olcott (New York), evit ur sammad a $2,625, da lavaret eo 105 lodennoù a $25 an tamm. Dre ma ne oa lezenn ebet e Stad Michigan a-benn sevel un embregerezh evit merañ ensavadurioù yec'hed, e voe miret ar madoù gant tud all en anv an aozadur da vezañ savet e-pad ur prantad, betek ma c'hallfed krouiñ an embregerezh.

GSAM 360Kroget gant ur gelaouenn yec'hed

GSAM 360.4D'ar c'hentañ a viz Eost e voe lañset ivez gant ar vererien embann ur gelaouenn yec'hed miziek, c'hwezek pajennad gant golo, dindan stumm ur magazin. Anvet e voe ar Health Reformer. Kenderc'hel a ra ar gelaouenn-mañ da vezañ embannet, dindan an anv Good Health, ha bremañ eo ar magazin yec'hed pennañ er bed. Ar gelaouenn-mañ ne rae ket hepken kaozeal diwar-benn pennaennoù ar yec'hed hag ar moder, met un doare e oa ivez da vrudañ an ensavadur yec'hed, a voe digoret ent-ofisiel d'ar glañvourien ha d'an herberc'hidi d'ar 5 a viz Gwengolo 1866. Setu penaos e oa an ensavadur, prenet, pourvezet, ha prest da vont en-dro nebeutoc'h eget pevar miz goude ma voe meneget an afer evit ar wech kentañ d'hor tud; ha $11,000 a voe gouestlet d'ar c'hevala, ul lodenn vras anezhañ paeet dija.

GSAM 361Ur Gevredigezh Vezegel Aozet

GSAM 361.1E-pad goañv 1866-67 e voe votet ul lezenn gant Lezennerezh Michigan a roe an tu da sevel ur gompagnunezh evit merañ an ensavadur yec'hed. D'ar 17 a viz Mae 1867 e voe kemeret ar pazenn-se, degemeret reolennoù-diabarzh, hag an diloc'hel hag ar madoù all a voe treuzkaset d'ar guzulierien dilennet ent-ofisiel. Samm hollek ar c'hevala gouestlet betek an deiziad-se a oa $26,100; en o zouez e oa bet paeet $18,264.87. En ensavadur e oa ur skipailh barrek a vedisined hag a skoazellerien, hag ar savadurioù a oa hogos leun a glañvourien, hag un nebeud anezho o doa dija degemeret hor feiz, goude bezañ desket diwar-bennomp evel pobl ha diwar-benn ar wirionez pa oant deuet d'an ensavadur.

GSAM 361Gwiskamant Yec'hedus

GSAM 361.2En holl oadoù hag en holl vroioù e c'hall levezon ar bed tizhout aes kalon an den naturel, gant e lorc'h-buhez, e follentezioù hag e c'hizioù. Ar bloaz 1863, en hor bro hon-unan, pa voe diskouezet da Itron White goulenn ar yec'hed hag an dilhad, ne voe ket un nemedenn, evel ma weler gant follentez ar maouezed o heuliañ ar c'hiz a oa da wiskañ krinelloù, hag a rae kalz anezho da seblantout bezañ o kerzhet en ur volotenn-aer zistro. War-dro an hevelep mare e voe degaset daou estrem all en dilhad a zegasas kalz a gaoz. Un evezhiadenn verr diwar-benn ar re-mañ a briento, marteze, al lenner da gompren gwelloc'h un testeni roet gant an Itron White diwar-benn an dilhad, a gaver e Testimony for the Church, No. 10.

GSAM 362Kondaonidigezh an Estremoù en Dilhad

GSAM 362.1An estrem kentañ a oa gwiskañ saeoù gant un hirenn, pe ul lost sae, etre dek meutad ha hanter yard pe vuioc'h a hirder, diouzh c'hoant an hini a wisk anezho. Alies e veze lezet ar re-mañ da stlejañ war an douar, ha graet e veze gant an aotroued “skubellerien-straed” anezho. An eil estrem a oa rik ar c'hontrol, hag e oa en ur stil ken heñvel ha ma oa posupl ouzh an hini gwisket gant ar baotred. Ar c'hiz-se a voe degemeret gant ar re a heulie roudenn an Dimezell Bloomer, ha setu perak e veze graet an “dilhad Bloomer” anezhañ. A-benn ar fin e voe cheñchet an anv da “Gwiskamant Amerikan”. Kendalc'hioù a veze dalc'het a lec'h da lec'h gant harperien ar gwiskamant-se, ha kalz eus hor c'hoarezed a oa a-du gant e zegemer. Lod anezho a wiskas anezhañ.

GSAM 362Un Testeni diwar-benn Goulenn ar Gwiskamant

GSAM 362.2Evit ar pezh a voe diskouezet d'an Itron White a-zivout goulenn ar gwiskamant, e tennin un nebeud rannbennadoù eus Testimony No. 11:—

GSAM 362.3“Pobl feal Doue eo sklêrijenn ar bed hag holen an douar, ha rankout a rafent derc'hel soñj atav ez eus talvoudegezh gant o levezon. Ma eskemmfent an dilhad hir-kenañ ouzh re berr-kenañ, e tistrujfent, evit ul lodenn vras, o levezon. An diskredourien, a zo o dever ober vad dezho ha klask o degas da Oan Doue, a vefe heuget. Gallout a reer gwellaat kalz gwiskamant ar maouezed evit ar yec'hed, hep ober ur cheñchamant ken bras ma vefe heuget an arvester.

GSAM 362An Dilhad Adreizhet

GSAM 362.4“Ne zlefe ket ar c'horf bezañ gwasket tamm ebet gant korsedoù ha balennoù ar c'horsedoù. An dilhad a zlefe bezañ aes-kenañ evit ma c'hallfe ar skevent hag ar galon labourat en un doare yac'h. Ar sae a zlefe tizhout un tammig dindan krec'h ar botoù, met bezañ berr a-walc'h evit chom a-us da loustoni ar riblenn hag an hent, hep bezañ savet gant an dorn. Ur sae berroc'h c'hoazh eget-se a vefe dereat, aes ha yec'hedus evit ar maouezed pa reont labourioù an ti, ha dreist-holl evit ar re a zo rediet da labourat mui pe vui er-maez.

GSAM 363Ar C'horf da vezañ Gwisket Ingal

GSAM 363.1“Ne vern pegen hir eo ar sae, e tlefe bezañ gwisket o izili ken-mat hag ar baotred. Gallout a reer ober kement-se en ur wiskañ bragoù doubladennet, dastumet en ur vandenn ha staget en-dro d'an ufern, pe graet ledan ha strizhaet en traoñ; hag e tlefe ar re-mañ diskenn a-walc'h evit tizhout ar botoù. Gwarezet eo an izili hag an ufernioù gant an doare-se a zilhad diouzh an avel. Ma vez dalc'het an treid hag an izili tomm gant dilhad tomm e vo kempouezet ar gwadred, hag e chomo ar gwad glan ha yac'h, rak ne vo ket yenet pe harzet en e dremen naturel dre ar c'horf.”

GSAM 363.2Hed an dilhad-mañ a oa kinniget evel ur c'hempouez da veuliñ etre an dilhad gant ul lost hag ar gwiskamant amerikan. Ne oa ket lavaret e oa ret d'an neb e wiskañ, met ne zleent ket klask troc'hañ o levezon, ha lakaat an dud a zleent sikour da gaout heug. Ne oa ket lavaret e oa ret dezho gwiskañ o ufernioù en doare deskrivet amañ, met e c'halled ober en doare-se. Ma vez tizhet an hevelep pal en un doare all, evel gant dilhad-dindan hir ha stignoù-gar gwiazet, e vefe kement-se a-du-kaer gant an testeni-se.

GSAM 363Pemp Poent Diazez evit ur Gwiskamant Yec'hedus

GSAM 363.3Evezh a vo lakaet, er stil gwiskañ erbedet, ez eus pemp poent a bouez evit ur gwiskamant yec'hedus, da lavaret eo :—

GSAM 363.41. Lezel a-gostez ar c'horsezennoù ha kement gwask war ar dargreiz.

GSAM 363.52. Lezel a-gostez kement bandenn war an divrec'h pe an izili a harzfe ouzh red dieub ar gwad.

GSAM 364.13. Gwiskañ an holl lodennoù eus ar c'horf en un doare kevatal, dreist-holl an treid hag an ufernioù.

GSAM 364.24. Stagañ ar brozhioù ouzh an divskoaz, ha nompas lakaat anezho da vezañ istribilhet ouzh an divlez gant bandennoù.

GSAM 364.35. Hirder ar sae.

GSAM 364.4Ar pevar poent kentañ a vez bremañ harpet gant an holl vedisined poellek, ha diwar-benn ar pempvet, al lost hag ar sae berr-kenañ a zo dilezet bremañ o-daou.

GSAM 364An Itron Jenness-Miller diwar-benn an Dilhad

GSAM 364.5E-kerzh ar bloaz 1890, an Itron Jenness-Miller, eus New York, er gelaouenn dilhad yec'hedel skiantelañ diwar-benn ar gwiskamant eus hec'h amzer, a zifenne ma berrafe ar maouezed o saeoù tamm-ha-tamm, evit na vefe ket re drumm ar cheñchamant, betek ma vefent lakaet war-dro krec'h botoù ur vaouez — an hirder-se end-eeun a zifenne Testimony No. 11.

GSAM 364Aprouadenn an Dr. Trall

GSAM 364.6E 1868 e voe aozet evit an Dr. R. T. Trall, eus ar Skol-veur Higieoterapiek eus Florence Heights, N.J., da reiñ ur staj sizhunvezh a brezegoù dirak hor ministrerien e Battle Creek, Mich., e fin miz Mae. E-pad ar c'hentelioù e oa an doktor kouviad ar Pastor White. Ne gemere ket an Itron White perzh er c'hentelioù, met dre ma'z ae an doktor bemdez er c'harr gant ar Pastor White, e wreg hag ar Pastor J. N. Andrews, e oa komprenet e selaoue he mennozhioù diwar-benn an yec'hedouriezh, ar c'hleñvedoù hag o abegoù, efedoù al louzeier, hag all. Ne rae nemet komz eus ar pezh a oa bet diskouezet dezhi en ur weledigezh, hep lavarout avat a-belec'h e teue he gouiziegezh. Disklêriañ a reas ar medisin e oa ar skiant medisinel a-du gant ar mennozhioù eztaolet ganti. Ar Pastor Andrews en deus lavaret din, pa voe echuet kaozeadenn an eil deiz, e c'houlennas ar medisin digant an Itron White pelec'h he doa bet he diplom war ar skiant medisinel. Souezhet e voe o teskiñ ne oa biskoazh bet studiet an traoù-se ganti, met e oa o reiñ dezhañ disoc'h ar pezh a oa bet diskouezet dezhi en Otsego, Mich., d'ar 6 a viz Mezheven 1863. Suraet en doa dezhi e klote he mennozhioù penn-da-benn gant ar fiziologiezh hag an higien, ha war kalz a danvezioù e oa aet donoc'h eget ma oa-eñ aet biskoazh. Goude war-dro pemp devezh a valeoù hag a gaozeadennoù a'r seurt-se e c'houlennas an doktor digant ar Pastor White perak e oa bet pedet da guitaat e skol-veur evit ober ur brezegenn dirak ar vinistrerien e Battle Creek. Lavarout a reas : “Ken prest-mat eo an Itron White da reiñ dezho ar c'helennadurezh rekis war an higien ha ma on-me.”

GSAM 365Ar Skiant Medisinel a Aprouv

GSAM 365.1He skridoù niverus diwar-benn meur a skourr eus ar yec'hedouriezh pleustrek a zo bet embannet abaoe bloavezhioù, hag un toullad anezho a zo bet dastumet bremañ en ul levr anvet Christian Temperance and Bible Hygiene. Medisined zo, eus ar re wellañ desket, o deus disklêriet, goude bezañ studiet pizh ar skridoù-se, e klot ar skiant medisinel penn-da-benn ganto. Ganti, n'int ket disoc'h ur studiadenn, met hepken ar pezh a zo bet skrivet diwar ar pezh en deus an Aotrou diskuliet dezhi en ur weledigezh.

GSAM 365Testeni an Doktor Kellogg

GSAM 365.2Evel testeni eus an doare ma klot enklaskoù ar skiant medisinel gant ar pezh a voe diskuliet dre weledigezh da Itron White e 1863, e venegin gerioù tennet eus rakger Christian Temperance, skrivet gant J. H. Kellogg, M.D., a zo e penn ar sanatorium brudet-bras eus Battle Creek, e Michigan. Setu ar pezh a lavar:—

GSAM 365.3“1. D'ar mare ma voe embannet ar skridoù meneget, e oa bet lezet a-gostez sujed ar yec'hed hogos penn-da-benn, ket hepken gant an dud a oa o fal, met gant ar bed a-bezh.

GSAM 365.4“2. An nebeud a zifenne retad ur reizhadenn en doareoù-bevañ korfel a skignas, ouzhpenn ar pennaennoù reizhañ gwirion, ar fazioù splannañ ha, e degouezhioù zo, heugus.

GSAM 366.1“3. E lec'h ebet ha gant den ebet ne oa bet kinniget ur strollad gwirionezioù yec'hedoniel sistematek ha kenglotus, dieub diouzh fazioù anat ha kenglotus gant ar Bibl ha pennaennoù ar relijion kristen.

GSAM 366.2“En degouezhioù-se eo deuet war wel ar skridoù meneget. Ar pennaennoù kelennet ne oant ket harpet gant aotrouniezh skiantel, met kinniget e oant en un doare eeun ha eeun-ha-eeun gant unan bennak na lavar ket bezañ gouiziek war ar skiant, met a lavar skrivañ gant sikour hag aotrouniezh ar sklêrijennadur divin.

GSAM 366Ar Pennaennoù o deus Dalc'het ouzh an Amprouenn

GSAM 366.3“Penaos o deus ar pennaennoù kinniget en amstadoù ken ispisial-se ha gant disklêriadennoù ken heverk dalc'het ouzh amprouenn an amzer hag ar skiant-prenet? a zo ur goulenn a c'haller sevel ent-reizh. E respont a gaver er fedoù a c'haller gwiriañ en un doare klokañ.... Ar pennaennoù a veze pe lezet a-gostez penn-da-benn pe graet goap anezho pemp bloaz warn-ugent zo o deus gounezet goustadik fiziañs ha doujañs an dud, betek ma'z eo bet disoñjet krenn gant ar bed ne oant ket bet atav degemeret evel-se. Dizoloadennoù nevez er skiant hag interpretadennoù nevez eus fedoù kozh o deus ouzhpennet prouennoù kadarnaat dibaouez, betek ma'z eo bremañ pep hini eus ar pennaennoù a veze difennet ouzhpenn pemp bloaz warn-ugent zo kreñvaet en doare startañ a c'haller gant prouennoù skiantel.

GSAM 366Prouenn Orin Divin ar Gweledigezhioù

GSAM 366.4“Un dra heverk eo, hep mar ebet, hag a ziskouez prouennoù splann eus ur sklêrijenn hag ur stur divin, e-kreiz kelennadurezhioù kemmesket hag enebus, a c'houlenne aotrouniezh ar skiant hag ar skiant-prenet, met a oa kammdreñvet gant mennozhioù pellaet ha lakaet dic'halloud evit ober vad gant ar meskaj bras a fazioù,—ret eo anzav ez eo un dra dreistordinal, e vije bet gouest un den na c'houlenne tamm aotrouniezh ebet war ar skiant pe an deskadurezh da aozañ, diwar ar bern mennozhioù kemmesket ha saotret a fazioù kinniget gant un nebeud skrivagnerien ha soñjerien diwar-benn ar yec'hed, ur c'horf a bennreolennoù yec'hedouriezh ken kenson, ken heñvel, ha ken gwirion ma n'eo ket bet diskaret ur pennreolenn hepken gant an divizoù, an enklaskoù, an dizoloadennoù, hag ar skiant-prenet a-hed ur c'hard-kantved, met n'o deus servijet nemet da gadarnaat an doktrinoù kelennet.” Deiziadet, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Astennet an Ensavadur Yec'hed

GSAM 367.1Dindan renerezh J. H. Kellogg, M.D., a zeuas da vezañ liammet ouzh an ensavadur evel pennvezeg e 1876, e voe kavet e oa ken bras ar goulenn evit an tretamantoù ma oa ret pourchas muioc'h a blas e nevezamzer 1877. E 1876 e voe cheñchet anv an ensavadur eus Ensavadur Adreizh ar Yec'hed da Sanatorium ar Vezegiezh hag ar Surjianerezh, hag e 1878 e voe savet ur savadur pennañ nevez.

GSAM 367.2Ar savadur-mañ a oa 136 troatad war 46, gant peder estaj a-us d'ar c'hav. Tommaet e veze penn-da-benn gant aezhenn, ha goulaouet gant gaz. Nebeut amzer goude e zigoradur e oa hogos leun a glañvourien hag a gouvidi.

GSAM 367.3Betek an amzer-se e oa bet sevenet en un doare heverk-kaer ar pezh a oa bet diouganet e 1866 gant testeni an Itron White a-zivout an ensavadur. Un toullad tud a oa dija deuet da zegemer sklêrijenn ar wirionez a-vremañ, pa oa bet sachet o evezh war-du ar bobl-se da gentañ dre ma oant deuet d'an ensavadur o klask yec'hed.

GSAM 367Repu Yec'hed ar Maezioù

GSAM 367.4E-barzh ar Signs of the Times, an 22 a viz Du 1877, M. G. Kellogg, M.D., hanterbreur J. H. Kellogg, en doa kemennet e oa deuet a-benn da gaout un dachenn war gostez Menez Howell, div viltir hag hanter en norzh-reter da St. Helena, e Kontelezh Napa, Kal., hag e oa war-nes sevel ur savadur a vefe anvet “Repu Yec'hed ar Maezioù,” lec'hiet e-kichen Crystal Springs. E-pad goañv 1877-78 e voe savet ur savadur, hag e voe digoret evit prederiañ ar glañvourien e deroù 1878. An ti-diskuizh yec'hed-mañ, evel an ensavadur mamm, ar sanatoriom e Battle Creek, n'eo ket hepken kresket e vent, met bet eo ivez ul lec'h ma'z eus bet degaset kalz a dud da anavezout ha da zegemer ar c'hemenn.

GSAM 368Ar Pacific Health Journal

GSAM 368.1Hañv 1885 a voe ur prantad leun a zarvoudoù hag a araokadennoù evit kefridi kemennadenn an trede ael. D'ar c'hentañ a viz Mae e voe lakaet ar Repu Yec'hed ar Maezioù e St. Helena dindan renerezh mezegel ur medisin diplomet. E miz Mezheven e voe kroget da embann bep daou viz ar Pacific Health Journal and Temperance Advocate, ur gelaouenn 24 pajenn dindan evezh pennskridaozer ar Pastor J. H. Waggoner. Dre an aozadurioù-se e teuas ur vuhez nevez da ensavadur ar yec'hed, a grogas, e-lec'h koll, evel er bloavezhioù kent, da ziskouez, a vloaz da vloaz, ur gounid rik etre $2,000 ha $4,000 bep bloaz, betek ar bloaz a echuas e miz Ebrel 1891, ma tiskouezas ur gounid rik a ouzhpenn $12,000.

GSAM 368.2Da-geñver emvod ar Rural Health Retreat Association, e St. Helena, e 1887, e voe graet an disklêriadenn da-heul a-zivout arc'hant an ensavadur : d'ar 1añ a viz Mae 1885, ne oa talvoudegezh rik an ensavadur nemet $5,322.76, da lavaret eo $2,547.24 nebeutoc'h eget an holl lodennoù-kevala a oa bet embannet betek an deiziad-se. Da lavaret eo, debret he doa an ensavadur he holl c'hounidoù hag $2,547.24 eus he c'hevala. D'ar 1añ a viz Ebrel 1887, talvoudegezh an ensavadur, goude he holl zleoù, a oa $21,372.64, da lavaret eo ur gounid a $16,049.88 e-korf tri miz warn-ugent. Diwar ar sammad-se, e oa bet kemeret lodennoù kevala da dalvoudegezh $5,280, ha roet donezonoù d'an ensavadur da dalvoudegezh $2,497.60; neuze, war mont en-dro an ensavadur, e oa ur gounid rik a $8,272.28. War-dro ar mare-se e voe embannet ar Pacific Health Journal evel ur gelaouenn 32 pajenn bep miz, gant ur golo, ha kavet e voe e oa servijusoc'h c'hoazh evit kas war-raok interestoù ha pennaennoù an ensavadur.

GSAM 369Labour Karitez

GSAM 369.1Er Medical Missionary, miz Genver 1891, o komz diwar-benn ar Sanatorium Battle Creek, en doa lavaret an Dr. J. H. Kellogg :—

GSAM 369.2“An tretamant a garitez roet e-pad ar c'hard-kantved m'eo bet an ensavadur anezhañ a sav da galz muioc'h eget $100,000, meur a wech muioc'h eget ar c'hevala a oa bet postet da gentañ.

GSAM 369.3“Ouzhpenn al labour karitez meneget, an ensavadur en deus kaset prezegennerien, klañvdiourezed, kelennerezed e skolioù keginerezh, ha tud all a zo bet stummet evit meur a seurt labour misioner.”

GSAM 369Galv evit an emzivaded

GSAM 369.4Da-geñver ar C'hendalc'h Meur, an 8 a viz Meurzh 1891, en doa an Dr. Kellogg graet ur galv a-zevri en anv an emzivaded. Lavaret en doa : “En em gavout a ran anvet ‘kannad hollek’, ha mont a ran da zileuriañ ar re hep dileuriad — an emzivaded, n'o deus den ebet d'ober war o zro.”

GSAM 369Roadenn $30,000 an Itron Haskell

GSAM 369.5Er Home Missionary, miz Genver 1892, e voe graet ur galv kreñv evit kaout ar peadra da sevel un ti evit ar vugale emzivaded. Er gelaouenn-se e oa anvioù ar re a save o fromesaoù evit an ti da $17,716 — ur sammad re vihan, hervez soñj kaserien an embregenn, evit un oberenn ken bras, ha setu ma oa aon e vefe daleet sevenidigezh al labour. Met an hini a wel an diwezh adalek an deroù, hag a zo perc'henn war “al loened war mil torgenn,” en deus renet an darvoudoù en doare ma lakaas ur vaouez pinvidik ha n'eo ket eus hor feiz, an Itron Caroline E. Haskell, eus Chicago, intañvez an Aotrou Frederick Haskell, o klevet anv eus ar raktres karitez-se, diouzhtu e kerz poellgor ar savidigezh ar sammad a $30,000, gant ar goulenn eeun e vefe implijet penn-da-benn evit sevel un ti-emzivaded hervez ar steuñvoù displeget a-raok, e vefe meret gant ur spered ledan ha frank, hag e vefe anvet an ensavadur Ti-eñvor Haskell e koun he gwaz aet da anaon.

GSAM 370.1Gant an arc'hant pourvezet evel-se e voe gouest ar Medical Missionary and Benevolent Association da sevel ha da zigeriñ ar savadur e-kerzh ar bloaz, evel un ti-emzivaded. Dediet e voe ar savadur-mañ d'ar 25 a viz Genver 1894. Abaoe an deiziad-se, e-pad an darn vrasañ eus an amzer, en deus ar familh, enni emzivaded, skoazellerien ha kelennerien, tizhet ar c'hementad keitat a gant den.

GSAM 370An Ti-eñvor James White

GSAM 370.2Ouzhpenn ober war-dro ar vugale emzivaded-se, e ra ar gevredigezh-mañ war-dro un ensavadur karitez all, anvet Ti-eñvor James White, e-lec'h ma vez graet war-dro ouzhpenn ugent den kozh ha dizi, ha ma vezont lakaet en o aes.

GSAM 370Misionerien vezegel

GSAM 370.3War an dachenn labour-mañ e voe kemeret ur pazenn all start pa voe kroget da stummañ misionerien mezegel. Da veuliñ ar striv-mañ evit sevel an denelezh, an Itron White, pa oa o skrivañ eus Preston, en Aostralia, d'ar 16 a viz Gwengolo 1892, a lavaras :—

GSAM 370.4“C'hoant am befe e vefe kant den o heuliañ ur stummadur el lec'h ma n'eus nemet unan bremañ. Evel-se e tlefe bezañ. Gallout a ra ar wazed koulz hag ar maouezed bezañ talvoudusoc'h evel misionerien mezegel eget evel misionerien hep stummadur mezegel.”

GSAM 370.5Kresket kalz eo bet an niver a dud o heuliañ ur stummadur prientiñ a-raok kregiñ gant ur vuhez servij a'r seurt-se, abaoe m'eo bet skrivet ar pezh a-us.

GSAM 370Kresk al Labour Yec'hed

GSAM 370.6Er gelaouenn Medical Missionary, miz Genver 1894, e kaver un disklêriadenn verr a ziskouez fedoù dedennus diwar-benn kresk al labour yec'hed. Setu ar pezh a lenner enni:

GSAM 371.1“Aozet e voe Ensavadur Adreizh ar Yec'hed e 1866.... Prenet e voe un ti-framm modest, un annez prevez en ul lec'h plijus ha yec'hedus war uhelennadoù Battle Creek, unan eus kêrioù o kreskiñ Michigan. Daou vedisin, daou servijer-kibellerezh, ur glañvdiourez (dideskad), tri pe bevar skoazeller, ur c'hlañvour, ha kement a ziaesterioù a oa, hag ur feiz vras e dazont an ensavadur hag er pennaennoù ma oa bet diazezet warno — setu aze penn-kentañ an embregadenn a-vremañ. Anavezet e oa dindan an anv Ensavadur Adreizh ar Yec'hed.

GSAM 371.2“War lec'h an tiig orin emañ bremañ ur savadur 312 troatad hir ha 100 troatad don, c'hwec'h estaj uhelder, a c'hall degemer tri c'hant den, aveet gant an holl ardivinkoù a c'hall ar skiant modern kinnig evit prederiañ hag adsevel ar re glañv. Dek mezeg, an darn vrasañ anezho arbennigourien en o zachenn, a ya d'ober ar c'horf mezegel. Klañvdiourien ha skoazellerien all a ya d'ober ur familh a ouzhpenn tri c'hant den, ha klienlez an ensavadur a zo dileuridi eus pep Stad eus an Unaniezh, ha kalz a dud deuet eus broioù all. Digor-frank eo he dorioù d'ar misioner, eus ar vro pe eus an estrenvro, ne vern e anv, ha ral eo gwelet ar familh hep unan pe meur a hini eus ar weladennerien-se.

GSAM 371Ospital ar Sanatorium

GSAM 371.3“Savet e voe an ospital e 1888, ur savadur 100 x 60 troatad, pemp estaj uhelder. Tri eus estajoù uhelañ ar savadur a vez implijet evit rann ar surjianerezh er sanatoriom, kambreier ar glañvourien, ha salioù-klañvourien. Kavout a reer amañ ivez burevioù evit labour karitez an ensavadur. Ugent tiig a zo bodet en-dro dezhañ, meur a hini anezho tommet gant aezhenn ha goulaouet, evel ar savadur pennañ, gant tredan, ha leun int gant klañvourien pe studierien. Ur skol evit stummañ klañvdiourezed misionerez a voe aozet d'ar 1añ a viz Gouere 1884. E-pad ar c'hwec'h miz kentañ e voe enskrivet pemp studierez ha tregont.”

GSAM 372Diougan al Labourerien a Ya Er-maez

GSAM 372.1Pa gomz eus an ensavadur yec'hed lec'hiet e St. Helena, Kal., a lavar an Itron White, en ur c'hemenn skrivet eus Tramelan, e Suis, d'ar 6 a viz C'hwevrer 1887:—

GSAM 372.2“Doue en deus lavaret, ma kerzhfe an dud liammet ouzh an ensavadur-mañ en un doare uvel ha sentus, oc'h ober youl Doue, e vevfe hag e rafe berzh ; hag anezhañ e vefe kaset misionerien da vennigañ ar re all gant ar sklêrijenn en deus Doue roet dezho. Ar re-mañ, e spered Jezuz, a ziskaro an idoloù el lec'hioù uhel ; diskuliañ a raint ar gred-fall, ha plantañ a raint ar wirionez, ar c'hlanded, hag ar santelezh el lec'h ma ne vez maget nemet fazi, en em lezel da vont gant ar plijadurioù, dirollentez, ha direizhder bremañ.”

GSAM 372.3Menegiñ a reomp ar gerioù-se, rak klotañ a reont gant kement a nerzh ouzh ensavadurioù all heñvel.

GSAM 372Berzh el Labour Yec'hed Prometet

GSAM 372.4En un testeni ispisial roet d'an iliz e 1891 e lennomp : “Bennigadenn Doue a vo war bep striv graet evit dihunañ un dedenn evit adreizh ar yec'hed ; rak ezhomm zo anezhañ e pep lec'h. Un adnevezadur a rank c'hoarvezout a-zivout an afer-mañ ; rak Doue en deus ar soñj ober kalz a draoù dre an ostilh-mañ.”

GSAM 372Skol-veur Amerikan ar Vezeged Misioner

GSAM 372.5Pazenn-ha-pazenn e kreske ar sklêrijenn war an doare poellek da blediñ gant ar c'hleñvedoù, betek ma voe savet ur goulenn e miz Mezheven 1895 evit aozañ un ensavadur deskadurezh vezegel. Evit respont d'ar goulenn-se e voe savet Skol-veur Amerikan ar Vezeged Misioner gant ar pal ispisial da stummañ mezeged da labourat dindan ar Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association, war dachennoù ar vro hag en estrenvro. Dalc'het e voe an obererezhioù digeriñ e Battle Creek, d'an 30 a viz Gwengolo 1895, ha digoret e voe ar skol-veur an deiz war-lerc'h, d'ar 1añ a viz Here, gant ur c'hlasad a zaou-ugent studier.

GSAM 372.6E kemennadenn ar skol-veur e lenner :

GSAM 372.6“Enskrivet eo ar skol-veur e Chicago, hervez lezennoù Stad Illinois. Ar stummadur a vo ken klok ha hini ar skolioù-vezegiezh gwellañ er Stadoù-Unanet. Roet e vo ar c'helennadurezh evit un darn e Chicago, hag evit un darn all e Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Diwar-benn ar re a oa oc'h en em brientiñ evit al labour misionerezh mezegel e lenner ar pezh a heul er Medical Missionary, miz Eost 1895:

GSAM 373.1“Ar rummad klañvdiourezed o heuliañ stummadur e Skol-stummañ Klañvdiourezed Sanatorium Battle Creek a gont ouzhpenn 250; pep hini anezho a zo barrek bremañ da labourat evel misionerez medisinel he deus ur post lakaet a-ratozh eviti. Ezhomm zo eus klañvdiourezed evit Inizi ar Mor Habask, India, Indez ar C'hornôg, Suamerika, pemp warn-ugent pe tregont evit Stadoù su ar Stadoù-Unanet, hag evit hor c'hêrioù bras.”

GSAM 373Kresk al Labour Misionerezh Mezegel

GSAM 373.2Da-geñver lidoù diplomiñ klas Klañvdiourezed Misioner ar Sanatorium, dalc'het en Tabernakl d'ar 5 a viz Du 1895, e lavaras an Dr. Kellogg :—

GSAM 373.3“Daouzek vloaz zo, en un oberiantiz a'r seurt-mañ, e voe diplomet div glañvdiourez. Hiziv an deiz ez eus ur c'horfad etre tri c'hant ha pevar c'hant a glañvdiourezed. Naontek medisin zo er sanatorium, ha daou warn-ugent en ensavadurioù heñvel, liammet mui pe vui gant ar sanatorium, hag evezhiet gant ar Medical Missionary and Benevolent Association. Tri ha hanter-kant eus hor c'hlañvdiourezed a zo e broioù estren disheñvel,—e Sveden, Mec'hiko Kozh, Aod an Aour en Afrika, Aostralia, Suafrika, Danmark, India, Zeland-Nevez, Samoa, ha Guiana Breizhveuriat. Tri ha tri-ugent a studierien war ar medisinerezh a zo o stummañ en amzer-mañ. Unan ha daou-ugent anezho a zo amañ, daou warn-ugent e Skol-veur Michigan ha skolioù all. Div glañvdiourez warn-ugent a vo diplomet amañ fenoz, prientet-mat da vont kuit evel klañvdiourezed aprouet.”

GSAM 373.4O heuliañ diorren hon ensavadurioù yec'hed betek 1902 e kaver eo ar Sanatorium Battle Creek, gant e skol-veur vezegiezh hag e skol stummañ klañvdiourezed, an ensavadur brasañ a'r seurt-se er bed a zo perc'hennet gant an Adventourien ar Seizhvet Deiz.

GSAM 374Ar Savadurioù Pennañ Devet

GSAM 374.1Da noz an 18 a viz C'hwevrer 1902 e voe devet gant an tan ar savadur bras pennañ, gant e dafar dispar, hag an ospital ec'hon. Pevar c'hant den klañv ha kouviad a oa er savadurioù d'ar mare-se, met a-drugarez da strivoù harozel ar vedisined, ar glañvdiourien hag ar skoazellerien, ha gant gwarez ispisial an Aotrou, e voe saveteet an holl anezho diouzh ar savadurioù hep gwall c'hloaz.

GSAM 374Ar Sanatorium Nevez

GSAM 374.2Savet ez eus bet ur savadur all, brasoc'h ha solutoc'h eget an hini kent, war lec'h ar savadurioù kozh. Lakaet e voe maen-korn ar savadur a-vremañ d'an 12 a viz Mae 1902, ha dediet e voe d'an 31 a viz Mae 1903. Hervez merourien an ensavadur, a-zivout ar savadur nevez, “ken solut ha padus ha ma c'haller ober ur savadur gant houarn, maen, brik ha simant eo.

GSAM 374.3“Aveadur an ensavadur a zo, e pep poent, an hini modernañ, klokañ, yec'hedusañ, aesañ ha solutañ a c'haller kaout; ha krediñ a reer, evel m'emañ bremañ, peurechuet, e kinnig Sanatorium Battle Creek aezamantoù ha servijoù evit an dud klañv na vezont ket dreistet, sur a-walc'h.

GSAM 374.4“Pal renerien an ensavadur a zo bet bodañ en ul lec'h hepken ha dindan amstegoù mat an holl hentennoù hag ostilhoù nevez evit pareañ ar glañvourien a zo anavezet gant ar medisinerezh poellek, ha tennañ splet eus an hentennoù-se en un doare aketus ha poellek.”

GSAM 374Kalz Sanatoriomoù da vezañ savet

GSAM 374.5Ar sklêrijenn roet d'an dud-se eo e fellfe d'an Aotrou kaout kalz sanatoriomoù, a vent kreiz, dasparzhet dre ar bed, kentoc'h eget kaout un nebeud ensavadurioù ramzel. Laouen omp o notenniñ ez eus bet graet un deroù da zigeriñ sanatoriomoù bihan e meur a lec'h er bed, dreist-holl e-pad an dek vloaz diwezhañ. E General Conference Year Book evit 1904 ez eus ur roll eus ouzhpenn hanter-kant eus an ensavadurioù bihanoc'h-se.

GSAM 375Roll ar Sanatoriomoù

GSAM 375.1Daoust ma c'hallfe bezañ dedennus kontañ an amstadoù o deus kaset da sevel ar re-mañ, e rankomp, en hor plas strizh, en em gontantiñ gant ur roll eus ar broioù m'emaint enno, hag an niver a zo e pep bro. Kavout a reer er Stadoù-Unanet, 35; e Breizh-Veur, 3; en Alamagn, 1; e Suis, 1; e Danmark, 1; e Norvegia, 1; e Sveden, 1; e Suafrika, 1; en Aostralia, 2; e Zeland-Nevez, 1; en enezenn Samoa, 1; e Mec'hiko Kozh, 1; en India, 1; e Japan, 1.

GSAM 375Roll ar Salioù-Pareañ

GSAM 375.2Ouzhpenn ar sanatoriomoù-se ez eus daou warn-ugent a gambroù-pareañ, seitek anezho er Stadoù-Unanet; unan e Jaffa, unan e Jeruzalem, Palestina; unan e Guadalajara, Mec'hiko Kozh; unan e Kimberley, Suafrika; hag unan e Rockhampton, Aostralia. Ouzhpenn anezho ez eus c'hwec'h warn-ugent preti vejetarian ma c'hall an dud kaout boued yec'hedus ha glan, ha resev ivez mui pe vui a gelennadurezh diwar-benn an doare bevañ reizh.

GSAM 375.3An stadegoù-mañ a-zivout araokadennoù pennaennoù adreizh ar yec'hed a ziskouez penaos e c'hall an Aotrou “kas ur labour bras da benn dre an ajañs-mañ,” evel ma oa bet diouganet ent-doueel e 1866; ha diskouez a reont ivez, evel ma oa bet diouganet e 1863, penaos e c'hall “pennaennoù adreizh ar yec'hed” c'hoari ur roll evit “prientiñ ur bobl evit an treuzkas da zeiz donedigezh an Aotrou.” Ra gresko neuze an ensavadurioù yec'hed-mañ betek kant gwech, ha ra gasint da benn buan ar pezh a oant bet lakaet ha soñjet evit.