Pennad 4 — Amzer an Diwezh

GSAM 77.1“Neuze e lavaris, Va Aotrou, petra e vo dibenn an traoù-se? Hag eñ a lavaras, Kerzhed da hent, Daniel : rak serret ha siellet eo ar gerioù betek amzer an dibenn. ... An drouk-oberourien a raio droug-oberoù : ha hini ebet eus an drouk-oberourien ne gompreno ; met ar re fur a gompreno.”¹

GSAM 77.1“Ha lavarout a reas din: Kompren, mab an den: rak da vare an diwezh e vo ar weledigezh.”²

GSAM 77.1“Met te, a Daniel, serriñ an gerioù, ha sielañ al levr, betek amzer an diwezh; kalz a re a redo a-gleiz hag a-zehou; ha kreskiñ a raio ar ouiziegezh.”³

GSAM 77.1Petra a dalvez amañ “amzer an diwezh”? N'hall ket bezañ an diwezh e-unan, rak en degouezh-se al lodenn eus diougan Daniel a oa “siellat” ne servijfe da netra an denelezh. Rak “deomp eo an traoù a zo diskuliet,”⁴ e rank al lodenn-mañ bezañ talvoudus en ur mare bennak. Setu perak e rank an eztaolenn “amzer an diwezh” ober dave d'ur prantad just a-raok an diwezh e-unan, ma vo komprenet an traoù a zo bet lavaret da Zaniel.

GSAM 77Deiz E Brientadur

GSAM 77.2Hep mar ebet e ra anv eus an amzer-se anvet gant ar profed Nahum “deiz e brientadur.” Amañ e komze ar profed eus distruj Ninive gant “trouz ur fouet, ha trouz rodelloù o strakal, ha hini kezeg o lammat, ha kirri-brezel o lammat.”⁵ Da gentañ e vez sachet evezh ar profed war-du ur gwallreuz vrasoc'h a vo o tont war ar bed a-bezh, pa “krenañ a ra ar menezioù dirazañ, ha teuzio ar c'hrec'hioù, hag e vo devet an douar en e bresañs, ya, ar bed, hag an holl re a zo o chom ennañ. Piv a c'hallfe dalc'henn dirak e fulor? Ha piv a c'hallfe chom en e gounnar? E fulor a zo skuilhet evel an tan, hag ar reier a zo diskaret gantañ.... Un termen peurgwir a raio; ne savo ket ar gwallgas un eil gwech.”⁶

GSAM 78Kirri gant flammerioù entanet

GSAM 78.1Pelloc'h c'hoazh e komz ar profed eus an deiz prientiñ-se : “Ar c'hirri-brezel a vo gant torchoù tan en deiz e brientadur, hag an gwez-spar a vo hejet en un doare spontus. Ar c'hirri a raio freuz er straedoù, en em vount a raint an eil ouzh egile war an hentoù ledan : heñvel ouzh faglennoù e vint, redek a raint evel luc'hedennoù. Kontañ a raio e dud veur : strebotiñ a raint en o c'herzhed ; hastañ a raint war-du e voger, hag ar gwarez a vo prientet.”⁷

GSAM 78.2Pebezh deskrivadur resis eus an tren-luc'hed modern, gant ar c'honduer o kontañ hag o adkontañ e dreizhidi dibaouez, eus porzh-houarn da borzh-houarn, ha ganto o strebotiñ en ur gerzhet pa vez o ruilhañ an tren. Goude-se e kaver ar bevezadur ramzel a gwez-sparnez evit treustoù an hentoù-houarn, al labourioù pont, ar goudoroù-erc'h, hag all. Lavarout a reer en deus un hent-houarn dre Menezioù ar Sierra Nevada seizh miltir ha daou-ugent a c'houdoroù-erc'h e gwez-sparnez. Ha kement-se, eme ar profed, a vo en “deiz e brientadur.”

GSAM 78.3Komzet e vez eus an amzer-diwezhañ-mañ ivez gant ar profed Joel pa vez roet ar c'hemenn da servijerien an Aotrou : “Sonit en trompilh e Sion, ha lakait an alarm em menez santel : ra greno holl annezidi ar vro ; rak deiz an Aotrou a zeu, rak tost emañ.”⁸

GSAM 78.4Ha gant ar profed Sofonias adarre e vez lavaret : “En em vodit, ya, en em vodit, o broad n'eo ket c'hoantaet ; a-raok ma vo ganet an diviz, a-raok ma tremeno an deiz evel ar pell, a-raok ma teuio kounnar spontus an Aotrou warnoc'h, a-raok ma teuio deiz kounnar an Aotrou warnoc'h. Klaskit an Aotrou, c'hwi holl re zous eus an douar, hag o deus sevenet e varn; klaskit ar reizhder, klaskit an dousoni: marteze e viot kuzhet da zeiz fulor an Aotrou.”⁹

GSAM 79.1Evit kompren sklaeroc'h petra a dalv an eztaol “amzer an diwezh”, ha pegoulz e krog, e verzer ur skouer all ma vez implijet an hevelep termen. En unnekvet pennad Daniel e vez meneget un galloud heskinus a zlefe dalc'hen hec'h aotrouniezh betek amzer an diwezh. An Aotrou en deus lavaret diwar-benn ar galloud heskinerez-se, “Lod eus ar re gomprenus a gouezho, evit o amprouiñ, hag o c'hlanaat, hag o gwennat, betek amzer an diwezh : rak chom a ra c'hoazh un amzer resis evitañ [mare an diwezh].”¹⁰

GSAM 79Oberenn ar C'horn Bihan

GSAM 79.2An daveerien brotestant a zo a-du dre vras evit lakaat ar galloud-mañ ha “c'horn bihan” Daniel VII da glotañ gant an Iliz roman he doa ar galloud sivil en he daouarn e-pad an amzer “termenet”. An amzer termenet-se a oa an “amzer, daou amzer, hag un hanter”.¹¹ Hemañ e oa an 1260 devezh profedek — 1260 vloaz — eus ren sivil ar C'horn Bihan, o vont eus 538 da 1798 G.J.K. D'ar deiziad diwezhañ-se e voe lamet kuit galloud sivil ar C'horn Bihan, d'an “amzer resis”. Evel-se, d'ar c'houlz-se, e oa paouezet ar bobl da “kouezhañ” dre zorn ar galloud-se evel ma oant kouezhet a-raok. Ar bloaz-se, neuze,—1798,—a verk deroù ar prantad-amzer-se er brofediezh-mañ a anver “amzer an diwezh”.

GSAM 79.3Ar bloaz 1798 a glozas an “mil daou c'hant ha tri-ugent devezh”—1260 vloaz—e-lec'h ma oa da “daou Test” an Aotrou (an Testamant Kozh hag an Testamant Nevez) “profediñ... gwisket gant sakenn.”¹² E-pad an Oadvezhioù Teñval an heskinerezh e veze miret ar Skriturioù er yezhoù gresianeg ha latin, ha ne gomprene ket an dud ordinal ar yezhoù-se. An dalc'h-se d'ar Skriturioù a vez keñveriet ouzh o gwiskañ “gant sakenn.”

GSAM 80An Daou Test Lazhet

GSAM 80.1“Pa vint echu ganto o testeni [en stad ar sac'h-gwiad], ar beist a sav eus an toull dibaouez a raio brezel en o enep [Satan o broudañ hag o labourat dre dud ar bed], hag a drec'ho warno hag a lazhio anezho. Ha korfoù-marv anezho a chomo en ur straed eus ar gêr vras, a vez anvet en un doare speredel Sodom hag Ejipt, el lec'h ma voe kroazstaget hon Aotrou ivez [‘a zo kroazstaget,’ hervez an daneg hag ar Revised Version]. Hag ar re eus ar bobl, eus ar c'herent, eus ar yezhoù hag eus ar broadoù a welo o c'horfoù-marv e-pad tri devezh hanter, ha ne lezint ket o c'horfoù-marv da vezañ lakaet e bezioù.”¹³

GSAM 80Ren an Teror

GSAM 80.2Kaset e voe da benn lazhadenn an Testoù-se e-pad “roueañs an Teror” e Frañs, eus 1792 da 1795 — tri bloaz hanter. Daoust ma kendalc'has an Dispac'h Gall e-pad c'hwec'h pe seizh vloaz bennak, e-pad an tri bloaz hanter kentañ eo e voe graet o striv vrasañ da zistrujañ ar Bibl, ar relijion, hag an holl re a gredas komz en o favr. Daoust ma tisklêrie an Dispac'h Gall bezañ o stourm a-enep ar roueelezh hag ar belegiezh, e teuas da vezañ e gwirionez ur brezel evit diouennadur Doue hag ar Bibl. Diwar-benn an amzerioù just a-raok an Dispac'h e lennomp,

GSAM 80.2“Na vefe morse ankounac'haet, a-raok Dispac'h 1792, e oa bet dastumet kenetrezo ha dispignet gant brudourien an digredoni e Frañs, hervez a lavarer, 900 000 £ [$4,500,000] en ur bloaz, ha zoken meur a wech, evit prenañ, moullañ ha skignañ levrioù da vreinchañ speredoù an dud ha d'o frientiñ evit doareoù dizesper.”¹⁴

GSAM 80Skrivagnerien Dizoue

GSAM 80.3“An hent evit un Dispac'h a'r seurt-se a voe prientet gant skridoù Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D'Alembert, Condorcet, Rousseau, hag ar re all eus an hevelep stamp, ma klaskent skignañ enno pennaennoù a ziskarfe ar relijion naturel koulz hag an hini diskuliet. N'eo ket hepken bet taget an Diskuliadur, met lakaet a-gostez penn-da-benn ; skarzhet eo bet an Doue eus an hollved, hag un tasmant ijinet dindan anv Doueez ar Rezon a zo bet lakaet en e lec'h.”¹⁵

GSAM 81.1Er bloaz 1793 e oa soñj an dud ken-se ma veze meulet an aktourien gant youc'hadennoù evit o goapaerezh drouglavarus a-enep Doue hag ar Bibl. Da skouer e venegomp:

GSAM 81.1“An aktour Monert, en Iliz Sant Roc'h [Pariz], a gasas an dizouegezh d'he barr. ‘Doue, mard oc'h,’ emezañ, ‘dialit hoc'h anv gloazet! Me a sav a-enep deoc'h. Chom a rit mut. N'ho peus ket kalon da lañsañ ho kurun. Piv a gredo goude-se en ho bezañs?’”¹⁶

GSAM 81Oberenn vlasfemat e Lyon, Frañs

GSAM 81.2Diwar-benn an doare ma vo gwelet ar re o doa lazhet an Testoù, “o c'hroazstagañ Mab Doue adarre, hag o lakaat anezhañ da vezañ mezhet dirak an holl” (Hebreed 6:6), en darvoudoù ur gouel aozet gant Fouché e Lyon, en enor da Chalier, Gouarnour Lyon, a oa bet lakaet d'ar marv. A-raok e erruadenn e Lyon, en doa gourc'hemennet Fouché e

GSAM 81.2“rankout a rafe an holl arouezioù relijiel bezañ distrujet; ha ma vije skrivet a-us da zorjoù ar beredoù, Ar marv zo ur c'housk peurbad.... Bust Chalier a voe douget a-dreuz ar straedoù, heuliet gant ur morad divent a vuntrerien hag a c'histi. War o lerc'h e teuas un asen o tougen an Aviel, ar groaz, ha listri ar C'homunion, a voe lakaet en tan buan, tra ma voe rediet an asen da evañ gwin sakr al lestr-komunion.”¹⁷

GSAM 81.3Setu penaos e vez deskrivet ur Gouel ar Rezon dalc'het e Pariz :

GSAM 81.3“Mont a rejont e prosesion d'ar C'honvañsion Vroadel, hag ar bobailh... a garikaturas en doare farsusañ lidoù ar relijion.... Paotred, gwisket gant surplis ha mantilli, a zeuas o kanañ hallelujahoù hag o tañsal ar Carmagnole, da varrenn ar C'honvañsion Vroadel. Eno e lakajont an osti, ar boestoù ma veze miret enno, ha delwennoù aour hag arc'hant. Ober a rejont prezegennoù farsus.... ‘O c'hwi,’ a huchas un dileuriad eus Sant-Denis, ‘O c'hwi, binvioù ar fanatouriezh, sent benniget a bep seurt, bezit patrioted a-benn ar fin, savit a-vras, ha servijit ar vro en ur vont d'an ti-moneiz da vezañ teuzet.’”¹⁸

GSAM 82Ger Doue a zeu war wel eus an deñvalijenn

GSAM 82.1“Goude tri devezh hanter e teuas Spered ar vuhez a-berzh Doue enno” (an Testoù), hag e “pignjont d'an neñv en ur goumoulenn.”¹⁹ Deuet e oa amzer Doue evit ma teufe e c'her er-maez eus an deñvalijenn ha bezañ lakaet dirak ar bed. Deuet e oa an amzer (1798) ma vefe graet labour misioner er bed a-bezh. E 1804 e voe aozet ar British Bible Society. War-lerc'h e voe krouet degadoù a gevredigezhioù biblek all, ha bremañ eo troet ar Bibl e holl yezhoù pennañ ar bed. Evel-se, an Skriturioù, an Daou Test, o tont war wel e-lec'h ma c'hall an holl o gwelet hag o lenn, a zo keñveriet gant o pignat d'an neñv en ur goumoulenn.

GSAM 82.2Da vare an Dispac'h Gall e lavaras Voltaire e vefe deuet ar Bibl da vezañ diamzeriet a-benn kant vloaz. En kantvet bloaz goude an deiziad-se e voe skignet muioc'h a Vibloù e Frañs hepken eget na ouied e oa anezho pa reas Voltaire ar fougeadenn c'houllo-se. Hag an ti zoken ma lavaras kement-se a vefe implijet bremañ evel un ti-Bibl.

GSAM 82Dizoloet Maen Rosetta

GSAM 82.3Daou boent zo liammet gant ar bloaz 1798 hag ar bobl c'hall a rankomp menegiñ: Da gentañ, er bloaz-se, an arme c'hall, dindan ren ar Jeneral Berthier, a ziskaras gouarnamant ar Pab e Roma, o kas da benn (hep gouzout dezho) sevenidigezh ar brofediezh a-zivout an darvoud-se, a oa en hec'h-unan el levr o doa graet brezel outañ; Eil, er memes bloaz, e Kreñvlec'h Sant Julien, war skourr Rosetta an Nil, e tizoloas an arme c'hall, en ur ober un furchadenn, ar maen brudet a Rosetta, a zo bremañ e Mirdi Breizh-Veur. War ar maen-se ez eus un inskrivadur e tri stumm : Hieroglifoù, ar skritur implijet gant ar beleged ; an demotek, ar stumm skritur implijet gant an dud ordinal ; ha gresianeg. Hemañ eo an alc'hwez en deus digoret ar skridoù demotek ha hieroglifek a oa kevrinus betek-henn. Bremañ, evel m'en lavaras unan bennak all, “ar pikerez hag ar bal, o tizoleiñ ar skridoù-mañ e karakterioù demotek, a ro muioc'h a brouennoù eus reizhder enrolladennoù kozh ar Bibl eget na zeu eus forzh pe vammenn all en diavaez d'ar Skriturioù o-unan.” Evel-se, an dud end-eeun a soñje distrujañ ar Bibl a voe implijet, hep gouzout dezho, evit seveniñ ur profediezh en ur dennañ kuit ren ar papelezh e fin an 1260 vloaz, hag ivez evit dizoleiñ alc'hwez ar skridoù end-eeun a gadarna gwirionez ar Skriturioù o doa klasket kement a dra distrujañ.

GSAM 83“E da lodenn e savi”

GSAM 83.1Petra e oa an dra en doa disklêriet an ael da Zaniel a c'hoarvezfe da vare an diwezh? Abaoe an deiz ma klevas ar sant o lavarout, “Betek daou vil tri c'hant devezh, ha neuze e vo glanaet ar santual,”²⁰ e oa leun e spered a anken ouzh petra e vefe “diwezh an traoù-se,” ha “pegen pell” e padefe.²¹ A-benn ar fin e vo lakaet da gompren dezhañ n'eo ket evit e amzer-eñ anaoudegezh an deiziad. Lavaret e vez dezhañ : “Kit kuit betek an diwezh ; rak diskuizhañ a reot, ha sevel a reot en ho lodenn en diwezh an deizioù.”²²

GSAM 83.2Lod o deus soñjet e rae ar yezh-mañ dave da fin diwezhañ ar bed, ha d'ar mare-se e resevfe Daniel, gant peurrest pobl an Aotrou, e c'hopr, hag e chomfe en e lod hêrezh. Ar ger hebraek evit lod hêrezh, rann vro, hag all, a zo, hervez a lavarer, gheh-vel. N'eo ket ar ger-se a zo troet dre lod er Skritur-mañ; ar ger amañ eo goh rahl. Ar skolveuridi hebraek a lavar deomp e kaver ar ger-se, goh rahl, c'hwezek gwech ha tri-ugent en Testamant Kozh, ha m'eo an hevelep ger a vez implijet pa gomzer eus naetadur arouezius ar Santual, e-lec'h ma veze taolet an tennadoù evit termeniñ pehini eus an daou vouc'h a oa da vezañ lazhet. Pa gemere ar beleg-bras gwad bouc'h an Aotrou ha pa'z ae er santual da seveniñ labour ar c'hlanidigezh, e chome holl Israel er-maez, o c'hlac'hariñ o eneoù hag o anzav o fec'hedoù, evit ma chomfent glan, ha resev bennigadenn ar beleg-bras pa zeufe er-maez eus ar santual. Evel-se, en deiz-se, e chome Israel en o lod.

GSAM 84.1Pa zeuio naetadur diwezhañ ar Santual, e fin an daou vil tri c'hant deiz, e oa da vezañ adwelet dirak Doue afer Daniel, gant aferioù an holl re reizh aet da anaon. Evel-se emañ Daniel en e lodenn.

GSAM 84Ar Gerioù siellet betek 1798

GSAM 84.2Da respont da c'houlenn Daniel, “Va Aotrou, petra e vo dibenn an traoù-se ?”²³ e vo lavaret dezhañ, “Serret ha siellet eo ar gerioù betek amzer an diwezh.”²⁴ Ar pezh a lakae kement a breder e spered Daniel a oa an “pegoulz?”, an “pegen pell?”, ha “petra e vo an diwezh?”. Ar poentoù-se eo a strafuilhe hag a drubuilhe ar profed, hag an traoù-se hepken a oa da vezañ serret ha siellet betek “amzer an diwezh”, ha n'eo ket levr Daniel en e bezh, evel m'o deus soñjet lod. A-raok ar mare-se eus 1798, studierien ar brofediezh o doa sklêrijenn a-zivout an dek sizhun ha tri-ugent, ha kompren a raent e krogent e 457 a-raok J.K., ministrerezh publik ar C'hrist, e varv, hag all, o c'hoarvezout en un emglev peurvat gant jedadenn an nav sizhun ha tri-ugent hag an dek sizhun ha tri-ugent adalek an deiziad-se. An sevenidigezh rik-ha-rik-se eus kefridi ar Salver, a-du gant ar jedadenn-se, en doa roet dezho ur brouenn galloudus e oa eñ da wir ar C'hrist gwirion, ha penaos e oa bet termenet da vat deiziad deroù an dek sizhun ha tri-ugent. Dre ma ne oant ket deuet a-benn da zizoleiñ e oa an dek sizhun ha tri-ugent lodenn gentañ an daou vil tri c'hant devezh, e chomas an afer siellet betek goude 1798, evel ma oa bet diouganet.

GSAM 84Alc'hwez an 2300 Deiz

GSAM 84.3Bremañ, deomp da welet ar fedoù. Betek ar bloaz 1798, n'o doa an displegerien ar brofediezh gouloù ebet evit gouzout pegoulz e echufe an daou vil tri c'hant devezh. Kompren a raent an arouezioù, ar skeudenn hag al loened eus levr Daniel, met ne c'hellent ket lavaret pelec'h e echufe an daou vil tri c'hant devezh, rak n'o doa komprenidigezh ebet c'hoazh eus pegoulz e krogas an deizioù. Evit prouenn eus ar poent-se e lennomp er Midnight Cry, ur gazetenn adventour a veze embannet d'ar mare-se e Kêr New York, dindan deiziad ar 15 a viz Mezheven 1842, “Dedenus-kaer eo kavout ar skrivagnerien dizalc'h liesseurt o deus gwelet abaoe 1798 ar pezh na oa ket bet merzet tamm ebet a-raok — e oa an dek sizhun ha tri-ugent un alc'hwez evit an daou vil tri c'hant deiz.”

GSAM 85Kalz a dud o tizoleiñ ar Gouloù

GSAM 85.1Evel ma oa “siellet” ar ouiziegezh-mañ betek ma teufe ar mare termenet gant an Aotrou evit he digeriñ da gomprenidigezh e bobl, evel-se end-eeun, pa zeuas “amzer an diwezh”, e oa da “dremen ha distreiñ” kalz a dud dre ar Skriturioù, o klask an traoù-se. Dre geñveriañ un nebeud troidigezhioù eus an destenn e vo lakaet ar soñj-mañ splann-tre.

GSAM 85.2An Dr. Adam Clarke a lavar : “Kalz a glasko dizoleiñ ar ster ; hag ar ouiziegezh a vo kresket — dre an doare-se.”

GSAM 85.3E Bibl alaman Luther, adwelet, e lennomp : “Evel-se e teuio kalz a dud war e dreuz, hag e kavint ur c'hompren don.”

GSAM 85.4E Bibl Paralel alamanek e lenner : “Kalz a re a redo drezañ, hag evel-se e vo kresket ar ouiziegezh.”

GSAM 85.5Bibl alamanek L. Van Ess, degemeret ivez gant ar Pab evit al lennerien gatolik, a dro anezhañ evel-henn : “Kalz a glasko ennañ, hag ar ouiziegezh a vo bras.”

GSAM 85.6E Bibl Sveden e lenner : “Kalz a glasko ennañ, hag ar ouiziegezh a gresko.”

GSAM 85.7An hini danat-norvegiat, adwelet, a lenner : “Kalz a glasko gant c'hoant, hag ar ouiziegezh a gresko kalz.”

GSAM 85.8E-barzh ar Midnight Cry eus ar 15 a viz Mezheven 1842 e lennomp diwar-benn ar c'hlask-se hag an tapout anaoudegezh war an dra a oa siellet a-raok 1798 : “Ha n'eo ket ur c'henglotadur burzhudus e vefe deuet kement a skrivagnerien, hep anavezout an eil egile, d'an hevelep klozadur war-dro an hevelep mare ?”

GSAM 86.1Kinnig a reomp amañ ur roll eus ugent strollad disheñvel o deus dizoloet ar wirionez a-zivout fin an daou vil tri c'hant devezh, n'eo ket dre eskemm etrezo, met da heul ur c'hlask aketus war ar Skriturioù, kaset gant levezon Spered Doue. E penn ar roll-mañ e lakaomp William Miller eus Stad New York; da heul e teu A. J. Krupp, eus Philadelphia, Pa.; David McGregor, eus Falmouth, Maine; Edward Irving, eus Bro-Saoz; Archibald Mason, eus Bro-Skos; W. E. Davis, eus South Carolina; Joseph Wolff, a labouras e meur a lec'h en Azia; Alexander Campbell, en e dabut gant Robert Owen, e 1829; ar C'habiten A. Landers, eus Liverpool, Bro-Saoz; Leonard Heinrich Kelber, eus Stuttgart, Alamagn; Lacunza, eus Spagn; Hentzepeter, eus La Haye, en Izelvroioù; an Dr. Capadose, eus Amsterdam, en Izelvroioù; Rau, eus Bavaria; beleged an Tartaria, e 1821; studierien ar Bibl eus Yemen, en o levr anvet “Seera;” Hengstenberg, en ul lodenn all eus Alamagn; Rusianed war Mor Kaspia; Molokaned war aodoù ar Mor Balt, hag all.

GSAM 86.2Evit diskouez penaos eo bet digoret an danvez-mañ a-vareadoù da studierien ar brofediezh, ha se zoken hep ma oufent an eil egile, e tiskouezo ar pezh a heul:—

GSAM 86.3E-barzh ar Midnight Cry eus ar 15 a viz Mezheven 1842, e kaver ar gerioù-mañ : “Nevez-resevet, ul levr, gant an titl da-heul, ‘Two Essays on Daniel’s Prophetic Numbers of 2300 Days, and a Christian’s Duty to Inquire into the Church’s Deliverance, gant Archibald Mason, ministr an Aviel, Wishawtown, Bro-Skos, Newberg. Moullet diwar an embannadur Glasc'ho, gant Ward M. Gazeley, 1820.’ Er levr-mañ e lavar Mason, ‘Gwelet em eus nevez zo ur pamflet bihan, a voe embannet da gentañ en Amerika, gant an Aotrou Wm. E. Davis, eus South Carolina, hag adembannet e 1818 e Warkington, e su Bro-Saoz. An aozer-mañ a ziskler e krogas an daou vil tri c'hant deiz gant an dek sizhun ha tri-ugent (pennad 9:24). Rediet on da asantiñ d'ar soñj-se.’”

GSAM 87Davis, eus South Carolina

GSAM 87.1En hevelep niverenn eus ar Midnight Cry e lavaras ar pennskridaozer, “Levr Davis a rank bezañ bet skrivet war-dro 1810.” O komz eus ar poellata kinniget el levr e tisklêr, “Al lenner a c'hallfe soñjal emañ da vat o lenn oberennoù Miller, Litch, Stores, pe Hale, met krediñ a reomp ne ouie den ebet eus ar skrivagnerien a-vremañ war an eil donedigezh eus bezañs al levr-mañ betek ar sizhun dremenet. N'en doa morse klevet anv eus al levr-se a-raok pennskridaozer ar gazetenn-mañ [ar Cry]. Savboent Davis war an amzer, aprouet gant Mason, a oa e echufe an daou vil tri c'hant deiz gant ar bloavezh yuzev 1843 — hor bloavezh 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff ha Ugent Den All

GSAM 87.2E-barzh ar Midnight Cry eus an 31 a viz Eost 1843 e lennomp “e 1822 e embannas Joseph Wolff (eus Bro-Saoz) ul levr anvet ‘He Will Come Again, the Son of Man in the Clouds of Heaven.’” Ha pelloc'h, “e 1826 e en em vodas ugent den, eus an holl gredoioù reizhkredennek, e Londrez, gant an Aotrou Wolff, evit studiañ ar Bibl. A-unvouezh e teujont d'ar memes klozadur. Ouzhpennañ a rejont 45 bloaz d'ar 1260.” Ouzhpennañ 45 bloaz d'ar 1260 vloaz a echuas e 1798 a gasfe ac'hanomp betek fin 1843, bloavezh yuzev, a zo e gwirionez hon 1844.

GSAM 87Savboent Alexander Campbell

GSAM 87.3En hevelep niverenn eus ar gazetenn e vez lavaret diwar-benn Alexander Campbell, “e 1829 en doa bet e dabut brudet gant Robert Owen, an difeiz, ma tifenne ennañ e astenn gweledigezhioù Daniel betek fin an amzer, ez eo bloavezhioù an daou vil tri c'hant devezh, hag e echufent war-dro 1847 bloaz goude ganedigezh ar C'hrist, a oa, hervez e ziskouezadenn dezhañ e-unan, pevar bloaz a-raok ar gont voutin.” Evel-se e echue e jedadenn an daou vil tri c'hant devezh e fin 1843 bloavezh yuzev leun adalek an amzer A.D., da lavaret eo 1844.

GSAM 88.1E-barzh ar Midnight Cry eus ar 21 a viz Gwengolo 1843, e kaver un disklêriadenn diwar-benn ul levr resevet gant an titl-mañ, “A Voice to Britain and America, in a Scriptural statement of the second advent of our Lord and Saviour, which we daily pray for, saying, ‘Thy kingdom come, thy will be done in earth as it is in heaven,’²⁵ gant ar C'habiten A. Landers, eus Liverpool, embannet gant S. Kent and Co., 1839.”

GSAM 88.2“Eñ, evel ar re all, a ro un jedadenn eus an amzer, o reiñ fin an daou vil tri c'hant devezh da 1847 vloaz adalek ganedigezh wirion ar C'hrist.” Ar pezh a vefe hon 1844 deomp-ni, rak ganet e oa bet pevar bloaz a-raok ar gont voutin.²⁶

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Er Review and Herald, d'ar 17 a viz Mae 1892, ez eus ur pennad gant ar Pastor L. R. Conradi, eus Hamburg, en Alamagn, ma lavar ennañ:—

GSAM 88.4“An darn vrasañ eus hor lennerien o deus klevet moarvat kaoz eus ar brelat luterian brudet Bengel, a zifinas, er c'hantved diwezhañ [hervez Schaff, e varvas Bengel e 1751], amzer donedigezh an Aotrou en 1836, e jedadennoù diazezet war an niver 666 en Diskuliadur. Met pell a-raok ma vije tremenet an amzer-se, un den all a grogas da skrivañ, ur penn-skolaer anvet Leonard Heinrich Kelber. E bamflet kentañ a zeuas er-maez e 1824, anvet ‘The End Near,’ ennañ un displegadenn eus Mazhev 24 ha 25. Moullet e voe e Bavaria. Met e 1835 e teuas er-maez e Stuttgart ur pamflet brasoc'h, gant an hevelep titl, 126 pajenn ennañ. Dedennus-tre e vo hemañ, ha evit reiñ ur soñj sklaeroc'h d'hor lennerien e ouzhpennan un droidigezh eus pajenn an titl : ‘An Dibenn a zeu, prouet en un doare klok ha kendrec'hus diwar ger Doue hag an darvoudoù diwezhañ ; o tiskar penn-da-benn an holl rakvarnioù a-enep gortoz donedigezh hon Aotrou, pe jediñ an amzer; o tiskouez splann penaos en deus ar brelat Bengel faziet seizh vloaz e-keñver ar bloaz meur divizus; rak n'eo ket 1836, met ar bloaz 1843, an termen, ma vo echuet ar stourm bras etre ar gouloù hag an deñvalijenn, ha ma krogio war an douar ren hir-c'hortozet ar peoc'h gant hon Aotrou Jezuz.’

GSAM 89.1“Un eil embannadenn a zeuas er-maez e 1841, e Stuttgart ivez, hag unan all e Saksia, war a ouzon. Evel m'en diskouez pajenn an titl, ar follenig, goude bezañ talañ ouzh ar rakvarnioù boutin, a ziskouez en un doare sklaer ha splann al liamm a zo etre an daou vil tri c'hant devezh eus Daniel 8 hag an dek sizhun ha tri-ugent eus Daniel 9, hag a gas anezho betek ar bloaz 1843 (1843 evit ar Yuzevien — 1844 evidomp-ni). Goude-se, e peurrest al levr, e tiskouez dre sinoù an amzerioù e rank an darvoud-se bezañ tost.

GSAM 89.2“Ar fed ma voe embannet meur a embannadur a testenie diwar-unan eus an dedenn a savas. Ar Breur Schäche, a vev en Aostralia bremañ, a welas ur bruderezh diwar e benn, e proviñs pell Silezia zoken, ha goude bezañ e urzhiet, e lennas anezhañ gant kalz a zedenn, a-dreñv dorioù prennet. El levr ne c'haller kavout roud ebet a ziskouezfe e ouije an aozer ez eus ur fiñv heñvel bennak er bed, ha koulskoude, dre Spered Doue, e teuas d'an hevelep klozadurioù.

GSAM 89.3“E 1842 e skrivas ul levrig brasoc'h c'hoazh a 286 pajenn, ivez e Stuttgart, diwar-benn ‘Cardinal and Scriptural Thoughts Concerning the Creation and Duration of the World; or a thorough answer to the question: Why God has created the world in six successive days—the nearness of our Lord to judge antichrist—the great and joyful events of the year 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4War-dro ar bloaz 1812 e embannas Lacunza, e Spagn, ul levr anvet The Coming of Messiah in Majesty and Glory. An aozer a gemeras an titl dizanv “Ben Ezra,” ha soñjal a reer e oa ur Yuzev nevez-krediñ. Edward Irving, eus Bro-Saoz, goude ma voe kroget gant e oberenn diwar-benn an eil donedigezh, a droas al levr-se e saozneg. Evel-se e voe kontet an istor en daou yezh da nebeutañ.

GSAM 89.5Dedenus-tre eo, goude an holl vloavezhioù-se, bodañ klozadurioù ar studierien liesseurt a jedas, adalek penn-kentañ ar c'hantved diwezhañ betek 1840, prantad an daou vil tri c'hant devezh, hag a lec'hias an dek sizhun ha tri-ugent evel lodenn gentañ eus ar prantad-se, ha neuze o c'havout holl a-du diwar-benn fin ar prantad e 1844.

GSAM 901844, Termen Gwirion an 2300 Deiz

GSAM 90.1Gallout a rafe ar goulenn sevel : Ha gallout a reomp bezañ sur eo 1844 an deiziad gwirion evit fin an daou vil tri c'hant deiz ? Ya ! Rak evel ma n'hall ket un sevenidigezh faos eus ur brofediezh c'hoarvezout d'ar mare reizh evit ar sevenidigezh wirion, evel-se end-eeun e rankomp dont d'ar c'hlozadur-mañ : ar bloaz 1844 eo termen reizh an daou vil tri c'hant deiz. Doue, en doa siellet ar ouiziegezh-se betek 1798, ha prometet e lugernfe ar sklêrijenn neuze, a heñchas dre e Spered difazius ar re a glaske anezhañ gant aked evit kaout ur gomprenidigezh reizh eus an amzer. Deuet e oa e vare evit ma vije “kresket” an “ouiziegezh” war an danvez-se, ha roet en deus ar sklêrijenn wirion.

GSAM 90.2Pa'z eo bet kavet termen an amzer a voe lakaet da gompren d'an dud en “amzer an diwezh”, mat eo goulenn petra eo ster an dizoloadenn-se. Kavout a reomp er prantad-se, e klozadur labour an Aviel, e vo embannet un amzer resis evit dalc'h ar varn. “Ha gwelet em eus,” a lavar Yann, “un ael all o nijal e-kreiz an oabl, gant an Aviel peurbadel da brezeg d'ar re a zo o chom war an douar, ha da bep broad, ha meuriad, ha yezh, ha pobl, o lavarout gant ur vouezh uhel : Doujit Doue, ha roit gloar dezhañ ; rak deuet eo eur e varn : ha azeulit an hini en deus graet an oabl, hag an douar, hag ar mor, hag feunteunioù an doureier.”²⁷ Ne brezeg ket aeled gwirion an Aviel d'an dud. An den eo an den dibabet gant an Aotrou e-unan da brezeg e Aviel betek fin ar bed.²⁸ An ael-mañ, neuze, zo un arouez eus ur gemennadenn aviel a gemenn eo deuet an amzer evit ar varn da “gregiñ e ti Doue.”²⁹ Ne c'halle ket ur seurt kemennadenn bezañ roet diwar ar Skriturioù a-raok ma vije bet dizoloet enno ar mare a gas d'ar varn. Ar prantad daou vil tri c'hant devezh, evel m'eo bet lakaet da gompren dija, a dizh betek barn enklask pobl Doue.

GSAM 91Devezh an Digoll, un Amzer Varn

GSAM 91.1Devezh an Digoll, naetaat ar santual douarel, a oa ha a zo c'hoazh komprenet gant ar Yuzevien evel un deiz barn. Ha memes bremañ, en o stad strewet, daoust ma ne c'hallont ket kaout an holl oberezhioù eus an amzer gozh a oa liammet ouzh an deiz solenn-se, e vez dalc'het evel un deiz barn. Da brouenn an dra-se e venegimp da gentañ un arroud eus ur gazetenn yuzev embannet e San Francisco, Kalifornia, anvet The Jewish Exponent, organ ar Yuzevien ortodoks e kornôg ar Menezioù Roc'hellek. En niverenn miz Gwengolo 1892 e oa ar gemennadenn e teufe ar seizhvet miz hag deiz an digoll a-raok embann an niverenn da heul. Tishree eo o anv evit ar seizhvet miz, hag Ellul hini ar c'hwec'hvet; evel-se e tisklêrias ar gazetenn, “Deuet eo miz Ellul, ha sonioù dihun ar Shofar [ar c'horn-boud a oa da vezañ c'hwezhet eus an deiz kentañ betek an dekvet deiz eus ar seizhvet miz, Salm 81:3, 4] a vo klevet bep mintin er sinagogoù ortodoks, o c'huzuliañ en em brientiñ evit deiz an eñvor, ha barn diwezhañ Yom Kippur.” Pa oant e dibenn Ellul, ar c'hwec'hvet miz, ha pa oa Tishree, ar seizhvet miz, o vont da zigeriñ, e klevjent, bep mintin e-pad dek devezh, an trompilh o kemenn barn diwezhañ ar bloaz er reizhiad arouezius-se.

GSAM 91Testeni ur rabi yuzev

GSAM 91.2Adarre, e 1902, ar Rabbi Isidore Myers, eus ur gumuniezh vras a Yuzevien e San Francisco, Kal., en ur embann deiz an digoll, a lavaras : “O treuziñ treuzoù an amzer eus ur bloaz d'egile, e teu soñj start d'an Israelat eus ar grouidigezh ha eus uhelrenerezh hollvedel ar C'hrouer, ha galvet e vez da lidañ, gant un tenn-korn, deiz-ha-bloaz, da lavaret eo, ganedigezh an amzer ha kurunidigezh ar Roue meur. Galvet e vez ivez gant mouezh an hevelep trompilh, pe Shofar, da ensellout pizh ouzh e oberoù eus ar bloaz tremenet en ur chom o krenañ dirak lagad hollwelus ar Justis Peurbadel azezet war dron ar varn.”

GSAM 92.1Evel ma veze naetaet ar santual ur wech ar bloaz e lidel an Templ yuzev, e ranke bezañ bet anat da Zaniel e oa an naetadur-mañ eus ar santual e fin an daou vil tri c'hant devezh liammet ouzh un dra bennak all estreget al lidel arouezius bloaziek. Ar Aotrou en doa desket dija d'e bobl, pa reer gant arouezioù er brofediezh, e tlee an amzer roet bezañ kontet “un devezh evit ur bloaz.”³⁰ Neuze, ar prantad-mañ a zaou vil tri c'hant devezh, evel m'hon eus gwelet, a glot gant fin labour ar C'hrist evel beleg-bras er santual neñvel — gant barnadenn enklask an dud a zo bet degaset o aferioù, dre anzav, d'ar santual neñvel.

GSAM 92Kemennadenn ar Barn da vezañ roet e 1844

GSAM 92.2Pa voe dizoloet ar prantad amzer ma krogfe barnadeg ar sent, e voe digoret an hent evit ma c'hallfe, hervez urzh an darvoudoù gant an Aotrou, evel m'eo merket er brofediezh, ar gemennadenn bezañ roet : “Deuet eo eur e varn.” Merzit, ne lavar ket e vefe embannet ar gemennadenn diouzhtu goude dizoloidigezh ar prantad-se, met e tlefe ar sklêrijenn a oa bet “siellet” a-raok bezañ lakaet war wel. Gwelet a reomp splann eo bet sevenet kement-se. Er pennadoù da heul e vo diskouezet en doa an Aotrou merket ken resis an amzer ma vefe embannet kemennadenn an Eil Donedigezh, ha penaos e voe roet an embann-se d'ar bed ken ger-ha-ger.