Pennad 24 — Diouganoù all sevenet

GSAM 376.1“SOÑJIT bremañ adalek an deiz-mañ ha diwar vremañ, adalek pevare deiz warn-ugent an navet miz, ya, adalek an deiz ma voe lakaet diazez templ an Aotrou, soñjit en dra-se. Hag emañ ar greun c'hoazh er sanailh? Ya, rak n'en deus ket roet c'hoazh ar gwezenn-win, nag ar wezenn-fiez, nag ar greunadez, nag ar gwezenn-olivez: adalek an deiz-mañ e bennigin ac'hanoc'h.”¹

GSAM 376.2An araokadenn sur ha dibaouez a reas kemennadenn an trede ael adalek he deroù a c'hall bezañ keñveriet mat gant ar berzh a heulias Zerubabel adalek an deiz ma lakaas maen-diazez an templ.

GSAM 376Ur Rakwel Spouronus

GSAM 376.3Pa voe galvet ar bobl yuzev, gant seier ha sanailhoù goullo, da sevel templ an Aotrou, e seblante d'an holl daoulagad un dae spontus. Pa sentjont d'ar galv dre feiz, ha pa gemerjont perzh el labour a-youl-vat, e voe splann dezho dorn madoberus Doue. Pa heuliomp an darvoudoù e savidigezh an trede kemennadenn-mañ, e tiforc'homp an dorn heñcher gant ar re a zibab e hent. Daoust ma'z eo ar c'houzañv o lod, e vez atav splann preder Doue evit e bobl hag e labour d'ar re a laka o fiziañs ennañ.

GSAM 376Testeni a Zeskriv ar Perzh

GSAM 376.4D'ar 24 a viz Du 1862 e voe dalc'het div emvod d'an hevelep eur e ti William Wilson, eus Greenville (Michigan), gant ar pal aozañ div iliz evit ar re o doa degemeret gwirionez ar Sabad er c'horn-bro-se. An emvod evit iliz Greenville a voe kaset en-dro gant ar Pastor White hag e wreg en ur sal, tra ma oa ar Pastor Byington ha me e karg eus un emvod en ur sal all evit iliz West Plains. Tra ma oamp o kas al labourioù prientiñ en-dro en ur sal, e klevemp mouezh an Itron White o reiñ he testeni en egile. Diaesterioù bennak a oa ganeomp en hor labour, pa zigoras an Itron White an nor dres d'ar mare mat, hag e lavaras : “Breur Loughborough, o sellet ouzh an dud-mañ a welan ez eus testenioù ganin evit lod anezho. Pa viot prest, e teuin tre da gomz.” Dre ma oa just ar mare ma oa ezhomm skoazell ganeomp, e teuas e-barzh. Estreget ar Pastor Byington ha me, ne anaveze nemet anvioù tri den er sal. Diavaezidi e oa ar re all, ha n'he doa biskoazh gwelet anezho, nemet evel ma oant bet diskouezet dezhi en ur weledigezh.

GSAM 377Buhez an Aotrou Pratt Deskrivet

GSAM 377.1Pa savas evit komz e lavaras : “Rankout a reot ma digareziañ da gontañ ar pezh am eus da lavarout, ma deskrivan ho neuzioù, rak ne anavezan ket hoc'h anvioù. Pa welan ho fasoù e teu dirazon ar pezh en deus an Aotrou plijet diskouez din diwar ho penn. An den-se er c'horn gant ul lagad hepken [unan bennak a gomzas, o lavarout, ‘Pratt eo e anv’] a ra disklêriadurioù uhel, ha brudoù bras a-fet relijion, met n'eo ket bet treuznevezet biskoazh. Na gemerit ket anezhañ en iliz en e stad a-vremañ, rak n'eo ket ur c'hristen. Tremen a ra ul lodenn vras eus e amzer o valasiñ dirak ar stalioù hag ar magazinoù, o tabutal diwar-benn teorienn ar wirionez, tra ma rank e wreg er gêr troc'hañ ar c'hoad-tan, ober war-dro al liorzh, hag all. Prometiñ a ra traoù en e varc'hadoù ha ne seven ket. N'eus fiziañs ebet gant e amezeien en e zisklêriadenn a-fet relijion. Gwelloc'h e vefe evit oberenn ar relijion, evitañ, en e stad a-vremañ, chom hep komz diwar-benn se.”

GSAM 378Breur Barr laouen

GSAM 378.1Kenderc'hel a reas, o lavarout : “Ar breur kozh-mañ [pa ziskouezas anezhañ, e lavaras unan bennak : ‘Breur Barr’] a zo bet diskouezet din evel an eneb-krenn d'an den all. Ur skouer vat eo en e vuhez, diwallus da zerc'hel e holl brometadurioù, ha pourchas a ra mat d'e familh. A-boan e kred bezañ kement ha komz eus ar wirionez d'e amezeien, gant aon na zismantrfe an oberenn ha na rae droug. Ne wel ket penaos e c'hallfe an Aotrou bezañ ken trugarezus ma pardonfe e bec'hedoù, ha krediñ a ra n'eo ket dellezek zoken da vezañ ezel eus an iliz.” Neuze e lavaras dezhañ, “Breur Barr, an Aotrou en deus lavaret din lavarout deoc'h hoc'h eus anzavet an holl bec'hedoù a anavezet, ha m'en deus pardonet ho pec'hedoù pell zo, ma kredfec'h se hepken.” An neuz trist a oa war dremm ar breur a steuzias buan. Sellout a reas war-grec'h gant ur mousc'hoarzh, hag e lavaras, en e eeunder, “Graet en deus?” “Ya,” a respontas an Itron White, “ha lavaret ez eus bet din da lavarout dit, ‘Deuit, hag en em unanit gant an iliz; ha pa ho po an dro, lavarit ur ger a-du gant ar wirionez; efed mat a vo gantañ, rak fiziañs o deus ho amezeien ennoc'h.’” Respont a reas, “Ober a rin.”

GSAM 378.2Neuze e lavaras, “Ma c'hallfe an Aotrou Pratt, e-pad ur pennadig, kemer ur post heñvel ouzh an hini m'en deus bet ar Breur Barr, e rafe mad dezhañ.”

GSAM 378.3Evel-se e voe lamet unan eus abegoù hor poan evit aozañ an traoù. A-raok ma vije bet roet he testeni, ne zeuemp ket a-benn da lakaat an Aotrou Barr da asantiñ da unaniñ gant an iliz; e-keit-se, diouzh an tu all, e kavemp e oa hogos an holl a-enep degemer an Aotrou Pratt; koulskoude, den ebet ne oa frank da lavarout perak e oa a-enep.

GSAM 378Gwarizi ur Familh Pareet

GSAM 378.4Neuze e komzas ouzh un den gant ur c'hroc'hen melen-gell a oa azezet en tu all d'ar sal ; ha da c'houde e tiskouezas ur vaouez tanav he dremm a oa en tu pellañ-holl, o komz outo evel gwaz ha gwreg. Deskrivañ a reas traoù zo a oa c'hoarvezet en o buhez kent, a-raok ma vije bet graet testeni gant hini ebet anezho d'ar wirionez. Lavarout a reas e oa bet braset an traoù-se gant Satan dirak spered ar vaouez betek ma vije bet kaset d'ar follentez. “Gwelet em eus,” eme an Itron White, “e oa bet ar vaouez-mañ ur bloaz en ti-sot ; met abaoe m'he deus adkavet he skiant-vat, he deus lezet an hevelep santimantoù gwarizi da hegas he spered, da dristidigezh vras he gwaz, en deus graet kement en deus gallet evit diskouez d'e wreg e oa feal dezhi, ha n'he doa abeg ebet da chom pell dioutañ evel ma ra.”

GSAM 379.1Ur pennadig goude e redas ar wreg a-dreuz ar sal, hag en he daoulin e pedas he gwaz da bardoniñ dezhi. An dud-se a oa hogos dianav er c'horn-bro-se, ha dianav e oa o istor. Koulskoude, ar re a anaveze anezho ar gwellañ a ouie e oa un dizemglev etrezo, met ne ouient ket an abeg.

GSAM 379Heñvel ouzh Elizeüs hag Hazael

GSAM 379.2Goude m'he doa an Itron White testeniekaet, e voe kaset da benn buan labour aozañ an iliz. An Aotrou Barr a gemeras perzh a-zevri en aozadur, tra ma voe lezet an Aotrou Pratt a-gostez. Kerkent ha kloz ar vodadeg, e lavaras hemañ diwezhañ, gant kalz a startijenn, “Lavarout a ran deoc'h, n'eus tamm talvoudegezh ebet da glask mont gant ar bobl-mañ ha c'hoari an hipokrit; n'hallit ket ober.”

GSAM 379.3An deskrivadur personelezh-se, evel en degouezh a-us, a zegas da soñj start un degouezh heñvel enrollet da vare Elizeüs ar profed:² Benhadad, Roue Siria, en doa kaset e servijer Hazael da Elizeüs evit goulenn hag-eñ e parefe diouzh e gleñved. Elizeüs en doa bet ur weledigezh eus degouezh Hazael, ha pa zeuas an den dirazañ, ha pa sellas ouzh e zremm, e teuas pep tra da soñj dezhañ splann.

GSAM 379Ar Pastor White skoet gant ar baraliz

GSAM 379.4D'ar Merc'her 16 a viz Eost 1865, ar Pastor White, abalamour d'al labour re vras ha d'an diouer a gousk, en doa bet un taol-paraliz. Dre ma ne oa ket bet savet c'hoazh ensavadurioù yec'hed e-touez hor pobl, e voe kaset da Zansville, N.Y., d'un ensavadur yec'hed anvet “Hon Annez war an Torgenn.” E wreg hag ar skrivagner a oa gantañ eno eus ar 14 a viz Gwengolo d'ar 7 a viz Kerzu. Dre ma ne gave nemet nebeut a ziskuizh gant an tretamantoù roet en ensavadur, ez omp aet da di degemerus Bradley Lamson, e Lake View, Rochester, N.Y., e-lec'h m'omp chomet war-dro teir sizhun. Eno omp bet laouen o kejañ gant ar Pastor J. N. Andrews, a oa nevez-distroet d'ar gêr-se goude bezañ tremenet meur a viz e Maine.

GSAM 380Pedenn evit ar Pastor White

GSAM 380.1Familhoù ar Pastor Andrews hag an Aotrou Orton a gemere perzh ganeomp bep enderv en ur prantad pediñ gant hag evit ar Pastor White. Kenderc'hel a reas kement-se betek an 25 a viz Kerzu. Tra ma oa leun a levenez hag a festoù ar bed diavaez en deiz Nedeleg-se, e voe dalc'het gant iliz Rochester evel un deiz a yun hag a bediñ evit ar Pastor White. Emvodoù a veze ganeomp en diouzh ar mintin hag en diouzh an enderv, e ti ar Pastor Andrews, New Main St., hag en noz e en em gave ar re a oa bet o pediñ gant ar Pastor White a-raok, gantañ en-dro e ti an Aotrou Lamson.

GSAM 380Ar Weledigezh Roet da Noz Nedeleg

GSAM 380.2Galloudus e voe an emvod en noz-se. Benniget-bras e voe ar Pastor White, ha roet e voe d'an Itron White ur weledigezh dispar, ma voe diskouezet kalz a draoù dezhi. E-touez ar re-se e oa kemennoù d'ar Pastor White war an doare da ober evit ma c'hallfe seveniñ e feiz e Doue, a oa deuet ken splann d'ober war e dro evit ma adkavfe e yec'hed.

GSAM 380Rakwelet Tagadenn Satan

GSAM 380.3D'ar re a oa bet o pediñ evit ar Pastor White, an Itron White a lavaras:

GSAM 380.3“Pal Satan a oa distrujañ ma gwaz, ha kas anezhañ d'ar bez. Dre ar pedennoù a-zevri-se eo bet torret e c'halloud. Diskouezet eo bet din eo fuloret Satan gant ar strollad-mañ a zo chomet teir sizhunvezh o pediñ a-zevri evit ar servijer-mañ da Zoue, ha bremañ eo mennet da ober un dagadenn c'halloudus warno. Lavaret eo bet din lavarout deoc'h : ‘Bevit tost-tre da Zoue, evit bezañ prest evit ar pezh a c'hallfe c'hoarvezout ganeoc'h.’”

GSAM 381Rakweledadennoù J. T. Orton

GSAM 381.1D'ar c'hentañ a viz Genver 1866, ar Pastor White hag e familh a yeas kuit gant an tren evit Battle Creek, e Michigan. Chomet on e kornôg New York e-pad ar peurrest eus ar goañv. Adalek an nozvezh-se end-eeun ma voe roet ar weledigezh, e voe sachet evezh an Aotrou J. T. Orton e oa e vuhez en arvar, ha koulskoude ne ouie ket eus pelec'h e teue. An santad-se en doa lavaret da veur a hini. Da nozvezh ar Sul 4 a viz Meurzh e tistroas da Rochester eus Parma, e-lec'h m'en doa kemeret perzh en un emvod a oa padet daou zevezh, gant an Aotrou E. B. Sanders (o chom bremañ, e 1905, e San Jose, Kal.), hag en doa goulennet gantañ heuliañ ar straed sklêrijennetañ pa oant o vale dre gêr, “rak,” emezañ, “a-hed an amzer em eus ar santimant e vo unan bennak o klask ma lazhañ.” Ha koulskoude ne seblante ket kaout mennozh ebet piv a felle dezhañ tennañ e vuhez.

GSAM 381.2Distroet on eus Parma da Rochester d'ar 7 a viz Meurzh, hag e oan chomet gant an Aotrou Lamson, mab-kaer an Aotrou Orton. D'an 8 e teuas eñ hag an Itron Orton da welet ac'hanomp, ha setu ma reasomp an aozadurioù evit mont an deiz war-lerc'h vintin gant an tren da Lancaster, e Kontelezh Erie, e-lec'h ma oa din ofisiañ eured e vab nemetañ. Plijus eo tremenet an deiz ganeomp, koulskoude e oa un deiz solenn.

GSAM 381Muntr J. T. Orton

GSAM 381.3Aet e oant kuit eus ti an Aotrou Lamson da 5 eur goude merenn, ha da 7e30 noz e teuas ur c'hemennour da gemenn deomp e oa bet taget kriz an Aotrou Orton gant un den dianav bennak en e c'hrañj dezhañ e-unan, e-keit ha ma rae war-dro e varc'heged. Buan omp aet d'al lec'h, ha kavet hon eus e oa bet skoet kriz war e benn gant ur vazh-karroñs houarnet, ha dizemouez e oa. Marvet eo da 12e35 noz-se. Betek hiziv an deiz n'ouzer ket piv en deus graet an ober kriz-se. Sur a-walc'h n'eo ket bet graet evit an arc'hant, rak e eurier en e c'hodell a oa chomet didorr, evel e yalc'h ivez, ma oa 45 dollar enni. Ur stroñs vras e voe kement-se evit an Itron Orton, ha ne adkavas morse he yec'hed diwar an taol-se. He yec'hed a yae war fallaat buan, ha ne badas ket pell goude he gwaz.

GSAM 382Diougan graet da Nedeleg a sevenas

GSAM 382.1Un nebeud mizioù goude an nozvezh Nedeleg eñvorus-se, c'hwec'h eus an nav a gemeras perzh en teir sizhunvezh pediñ-se a oa en o bezioù. Hag evel-se e voe sevenet un diougan all en un doare heverk-kenañ.

GSAM 382Skoazell d'ar re zic'hoanaget

GSAM 382.2Da vintin abred an 12 a viz Kerzu 1866, e teuas Elias Stiles, eus North Liberty, en Indiana, d'am zi, o c'houlenn diganin mont gantañ d'al lec'h-se da zegas sikour, ma oa posupl, da James Harvey, a oa en diesper hag a soñje ne oa esper ebet en e stad. O c'houzout he doa bet an Itron White ur gweledenn ledan-kenañ er weledigezh diwezhañ, ha ma oa bet diskouezet kalz a draoù dezhi en un doare profedel, e lavaris dezhañ : “Marteze he deus ar C'hoar White gwelet un dra bennak diwar-benn e afer, ha ma'z eo gwir, ha ma skriv anezhañ, e vo kreñvoc'h eget kement tra a c'hellfen lavaret dezhañ.”

GSAM 382.3Diouzhtu ez aemp d'he gwelet, ha hep ma vefe bet lavaret ger ebet dezhi diwar-benn stad an Aotrou Harvey, e c'houlennis, “C'hoar White, ha gouloù zo bet roet deoc'h en unan eus ar gweledigezhioù a zo bet roet deoc'h diwar-benn afer ar Breur James Harvey?” “Ya,” emezi, “bet ez eus, ha santet em eus abaoe un nebeud devezhioù evel pa vije dleet din e skrivañ, hag e gas dezhañ.” Neuze e krogas da gontañ deomp ar pezh he doa gwelet. Lavarout a ris, “Mont a ran d'e welet warc'hoazh vintin, ha ma skrivet a rez ar pezh a zo bet diskouezet dit, e kasin anezhañ dezhañ.” Gant an emglev-se e kuitaasomp anezhi, hag en abardaez e teuasomp en-dro. Echuet he doa gant he skrid, ha lenn a reas anezhañ deomp a vouezh uhel.

GSAM 383Testeni evit James Harvey en Diesper

GSAM 383.1An testeni a lavare splann e teufe an Aotrou Harvey da vezañ gwan e yec'hed, ha e klaskfe Satan e stlepel en diesperañs, hag e klaskfe lakaat anezhañ da soñjal ne oa trugarez ebet evitañ, ha spi ebet en e afer; met gwelet a rae en doa graet kement a oa en e c'halloud evit reizhañ fazioù e vuhez tremenet, ha m'en doa Doue pardonet dezhañ; hag ouzhpenn-se, pa vije temptet d'en em zistrujañ, e oa bet diskouezet dezhi e oa aeled Doue o kelc'hiañ en-dro dezhañ hag o tiskouez dezhañ an esperañs e Doue hag en neñv. Kalz a gomzoù heñvel a frealz hag a galonekadur a oa en testeni.

GSAM 383.2Gant an teul-mañ em c'herz, ez aasomp an deiz war-lerc'h vintin da North Liberty. War an hent e lavaras an Aotrou Stiles din e felle d'an Aotrou Harvey ma gwelet, met e lavaras ne'm bije ger a esperañs ebet evitañ; penaos, pa'm bije un emgav gantañ, e asantfen gantañ ne oa esper ebet en e stad, e oa un den kollet; ha neuze, evel Eli gwechall, pa voe lavaret dezhañ e oa bet kemeret Ark Doue, e kouezhfe war e gein hag e varvfe.

GSAM 383.3Erruet e oamp e ti an Aotrou Harvey war-dro 3 eur goude merenn. Pa'm eus e welet em eus lavaret : “Breur Harvey, penaos emaoc'h ?” Gant ur vouezh glac'harus-meurbet en deus respontet : “Kollet ! kollet !! KOLLET !!!” “Nann ! n'oc'h ket kollet. Sperañs zo en ho stad !” emezon. Pa welas e respontjen evel-se dezhañ e lavaras, gant ur vouezh siouloc'h, “Tri sizhun zo e soñjen ne oa esperañs ebet evidon, ha ma oan kollet; ha hiziv, pa oan o tont d'ar gêr eus an atant, ha pa oan o treuziñ pont ar poull-milin, un dra bennak a seblante lavaret din, ‘Kollet out! N'eus esperañs ebet evidout! Lamm e-barzh stank ar vilin ha beuz dit da-unan !’ Soñjet em eus e tegasfe ober un dra heñvel mezh war oberenn Krist, ha setu perak on chomet a-sav a zistrujañ ma-unan.”

GSAM 384Dont a reas an dieubidigezh buan

GSAM 384.1“Mat, Breur Harvey, n'oc'h ket kollet !” a lavaris. “Un testeni am eus amañ, deuet war-eeun eus an neñv, a lavar n'oc'h ket kollet !” A respontas-eñ : “Neuze e klevin anezhañ.” Neuze e lennis an testeni dezhañ, goude bezañ lavaret da gentañ ne oa bet lakaet ger ebet em daouarn. Pa voe echuet ganin al lennadenn, e skedas e zremm gant ur mousc'hoarzh en ur lavarout : “Neuze ez eus esperañs em degouezh. Krediñ a ran er Aotrou.”

GSAM 384.2Goude al lennadenn hon eus pedet, hag en em sevel a reas un den cheñchet ha laouen. Lavaret a reas deomp e teskrive ar skrid-se labour e spered e-pad an teir sizhunvezh diwezhañ gwelloc'h eget na c'hallje ober e-unan. Evel-se eo bet diskouezet karantez Doue o sevel ar breur-mañ eus an diesper dre an doare-se.

GSAM 384Astennet an dachenn labour

GSAM 384.3Betek ar bloaz 1868 e oa bet bevennet tachenn labour an Adventourien ar Seizhvet Deiz d'ar Stadoù-Unanet, ha d'al lodenn anezhi a oa en norzh da harzoù su Missouri hag er reter da stêr Missouri. Da-geñver un emvod evit prederiañ diwar-benn an tachennoù hag an dasparzh al labour, e-pad un dalc'h eus ar C'hendalc'h Meur a oa dalc'het e Battle Creek, e Michigan, d'an 28 a viz Mae, e voe divizet kas daou labourer hag un deltenn tri-ugent troatad da Galifornia. Ar Pastor D. T. Bourdeau hag ar skrivagner a erruas e San Francisco d'an 18 a viz Gouere eus ar bloaz-se.

GSAM 384Digoradur Mision Kalifornia

GSAM 384.4Un dra a fell din merkañ e liamm gant digoradur mision Kalifornia, a ziskouez mat talvoudegezh pleustrek donezon ar profediezh. Pa gomz Paol diwar-benn an donezonoù speredel, en o zouez donezon ar profediezh, e lavar ez int “evit peurvatadur ar sent, evit labour ar ministrerezh, evit sevel korf Krist.”³ Hep mar ebet, an doare efedusañ da beurvat an sent eo diskouez dezho o fazioù, evit ma c'hallfent o dilezel, ha bezañ gwalc'het diouzh o pec'hedoù e gwad prizius hon Aotrou Jezuz-Krist. Evit se, an harp dre zonezon ar brofediezh e labour ar ministrerezh zo bet diskouezet dalc'hmat a-gevret gant oberenn ar wirionez a-vremañ, o tiskouez da servijerien an Aotrou an diouer en o doare labour, ha penaos, dre un doare disheñvel, e c'hellfent bezañ efedusoc'h evit treuznevezadur an eneoù.

GSAM 385Testeni diwar-benn an doare da labourat e Kalifornia

GSAM 385.1Nebeut goude hon erruadenn e Kalifornia e resevjomp ul lizher a-berzh an Itron White, ma kontas ennañ ur weledigezh roet dezhi e Battle Creek da nozvezh ar Gwener 12 a viz Mezheven,—un deiz hon boa tremenet e Lancaster, N. Y., a-raok loc'hañ evit mont da Galifornia. Biken ne oa bet e Kalifornia, ha ne anaveze ket emzalc'h an dud drezi hec'h-unan. E gwirionez, d'ar mare-se, ne oa bet biken er c'hornôg da stêr ar Missouri. An holl anaoudegezh he doa diwar-benn an traoù eno a zeue eus ar pezh en doa an Aotrou kavet mat da ziskuliañ dezhi.

GSAM 385.2En he c'hemenn en he lizher e teskrivas doareoù frank pobl Kalifornia, hag an efed a vefe gant al labour en o zouez hervez ur steuñv strizh ha “stard”. O prezegenniñ da bobl Kalifornia e ranker tostaat outo gant un tamm eus ar spered frank ma labouront, ha koulskoude hep bezañ foran.

GSAM 385Deuet eo ar Berzh Rakwelet

GSAM 385.3Bremañ pa sellan war-gil ouzh ar seizh vloaz ha tregont diwezhañ abaoe m'eo bet kroget gant al labour e Kalifornia, ha pa welan stad an traoù d'ar mare-se, stad an dud, hag an doare ma vije bet kaset hon labour war-raok ma ne vije ket bet an testeni resevet, ha pa welan disoc'hoù heuliañ ar c'hemenn roet, Gallout a ran lavaret eo aet hon oberenn war-raok muioc'h e tri miz eget n'he defe graet e-pad ur bloaz ma ne vije ket bet sikouret “e labour ar ministrerezh” gant ar c'hemenn resevet dre zonezon ar brofediezh. Betek nevezamzer 1871, da heul strivoù Kontelezh Sonoma, e oa bet savet pemp iliz a zerc'herien ar Sabad.

GSAM 386Ar C'hentañ Emvod en Deltenn e San Francisco

GSAM 386.1E miz Mezheven ar bloaz-se end-eeun, e savjomp hon teltenn evit ar wech kentañ e San Francisco. Dre ma oa distroet ar Pastor Bourdeau d'ar Reter, e voe kaset ul labourer all eus Michigan d'ober e lec'h. Erruout a reas d'ar 17 a viz Mezheven, hag en em unaniñ a reas diouzhtu ganin er labour er gêr. Goude un nebeud sizhunvezhioù a strivoù en deltenn, e kendalc'homp gant hon emvodoù betek ar 1añ a viz Kerzu 1871, e salioù feurmet. Da heul al labour-se, ouzhpenn hanter-kant den a zegemeras ar c'hemenn e San Francisco.

GSAM 386Amprouennoù diabarzh e Kalifornia

GSAM 386.2Betek an deiziad-se e oa bet hon arnodoù e Kalifornia muioc'h diwar enebiezh diavaez, met bremañ e savas un arnod feiz dic'hortoz evit hor tud, a natur disheñvel. Ur c'henlabourer a badas en un doare ober a oa sur din a lakafe anezhañ hag an oberenn da vezañ disprizet. Enebourien c'hwerv a oa ganeomp er gêr, a evezhie hon holl fiñvoù, hag a oa prest da dennañ splet eus kement ober dijaouek a rafemp d'hor droug. Dre-se e teuas da vezañ ret-holl heuliañ ali an abostol da “dec'hout diouzh pep neuz a zroug.”

GSAM 386Dizalc'hiezh dañjerus

GSAM 386.3N'em boa ket lavaret en doa ar breur graet pec'hed gwirion gant e zoare d'ober, met poellat a raen e rafe hon enebourien o mad eus ar pezh a lavare bezañ didamall. Lavaret en doa en doa ar gwir da “ober evel ma plije dezhañ” en afer-se, dreist-holl pa oa anavezet ne oa pec'hed ebet en dra a rae. Evel-se e kendalc'has an traoù betek an 23 a viz Genver 1872, pa'z on aet eus Kontelezh Sonoma da San Francisco da welet petra a c'halled ober evit mestroniañ an traoù eno.

GSAM 387.1D'ar c'houlz-se e oa hon enebourien oc'h ober o mad eus e emzalc'h, evel m'em boa aon, hag eñ a zifenne ar soñj ne oa “netra o ober dezho”, e tiskouezfe dezho e oa e benn dezhañ e-unan, hag e c'halle kerzhet er straedoù evel ma plije dezhañ, ha gant piv ma plije dezhañ, hep bezañ dindan o evezhioù. Klasket em eus, dre labour prevez, diskouez dezhañ ne yafe ket an doare-ober-se da benn, ha penaos e echufe ur spered ken dizalc'h-se en droug. Mignoned en doa, a oa a-du-kaer gantañ, ha lod anezho a grogas da gemer un emzalc'h a lakafe anezhañ dindan ur rebech brasoc'h c'hoazh. Ul lodenn vras eus an iliz a wele an droug a oa en e zizentidigezh, ha prest e oant da harpañ ar strivoù a raen evit saveteiñ an oberenn diouzh an dizenez.

GSAM 387Emvod Enklask Anvet

GSAM 387.2Setu penaos e oa an traoù d'ar Sabad 27 a viz Genver, pa voe divizet e ranke bezañ un enklask war an afer, ha kemeret un diviz bennak divrall gant an iliz, evit o wareziñ diouzh ar gwallvrud a c'halle dont diwar ar spered disent-se. Un emvod a voe lakaet, da gregiñ d'ar Sul 28 a viz Genver da 9 eur vintin, evit prederiañ diwar-benn an degouezh, ha diwar-benn hor c'hefridi evel iliz e-keñver anezhañ. War a seblante e oa dibosupl ma ne vefe ket rannet an iliz-se. Tremenet em eus ul lodenn vras eus an nozvezh-se o pediñ Doue, ma labourfe en hor favr.

GSAM 387Un anzav dre skrid

GSAM 387.3Da vintin an 28, pa oan o vont d'an emvod, e kejis gant ar c'henlabourer war ar riblenn, e-kichen ma lojeiz, o ouelañ. Lavarout a reas, “Breur Loughborough, n'ez an ket d'an emvod hiziv.”

GSAM 387.4“N'eo ket mont d'an emvod ?” a lavaris ; “diwar-benn da afer eo an emvod.”

GSAM 388.1“Gouzout a ran se,” emezañ, “met faziet penn-da-benn on. Gwir hoc'h eus en emzalc'h hoc'h eus kemeret e-keñver din. Setu ul lizher anzav am eus skrivet d'an Iliz ; kemerit anezhañ ha lennit anezhañ dezho. Gwelloc'h e vo evidoc'h, ha gwelloc'h evit ar re a c'hallfe bezañ techet da vezañ a-du ganin, ma ne vin ket eno.”

GSAM 388.2“Petra en deus degaset ar cheñchamant bras-se ennout abaoe dec'h?” a c'houlennis.

GSAM 388Ur Weledigezh Burzhudus Resevet

GSAM 388.3Respont a reas, “Aet on d'ar burev-post dec'h da noz, goude ar Sabad, ha resevet em eus ul lizher a-berzh ar C'hoar White, eus Battle Creek, Mich. Un testeni eo he deus skrivet evidon.” O reiñ anezhañ din e lavaras, “Lenn anezhañ, ha gwelet a ri penaos e wel an Aotrou ma afer.”

GSAM 388.4Goulenn a reas diganin lavarout d'an iliz en doa resevet un testeni digant ar C'hoar White, o rebech dezhañ e emzalc'h, hag e tegemere anezhañ, rak ar wirionez e oa.

GSAM 388Natur Kendrec'hus ar Weledigezh

GSAM 388.5Ul lodenn e oa eus ur gweledigezh roet d'an Itron White e Bordoville, Vermont, d'an 10 a viz Kerzu 1871. Kroget he doa da skrivañ al lodenn a denn da afer ar breur-mañ d'ar 27 a viz Kerzu 1871, met abalamour d'un abeg bennak e voe daleet peurechuadur an teul betek an 18 a viz Genver 1872, d'ar mare-se e voe echuet ha kaset dre ar post eus Battle Creek. Goude-se e kemere war-dro nav devezh d'al lizhiri da vont dre an douar eus Michigan da Galifornia.

GSAM 388.6E-kerzh gweledigezhioù e vez diskouezet kalz traoù dezhi en un doare profedel. Evel-se e oa en degouezh-mañ. Da vare ar weledigezh ne oa nemet ur skeud eus ar pezh a voe diorroet da vat pa erruas an testeni e San Francisco. Gwelet e vo, dre geñveriañ an deiziadoù, e c'hoarvezas barr an afer e San Francisco goude m'eo aet an testeni dre skrid kuit eus al lec'h kentañ. Gwelet a reas diouzhtu hor breudeur e San Francisco ne c'halle den ebet bezañ skrivet da Vattle Creek ha kemenn ar c'heloù da Itron White a-benn ma vije bet gouest da skrivañ al lizher-mañ, rak ne oa ket an degouezh-se anezhañ d'ar mare-se.

GSAM 389.1Pouezus-bras e oa ar fed-se evit ar vreudeur eno, o kendrec'hiñ anezho e oa galloud divin gant ar weledigezh-se. N'em boa ket skrivet ger ebet d'ar Pastor White pe d'e wreg diwar-benn stad an traoù e San Francisco, hag ar c'henlabourer a zisklêrias n'en doa skrivet netra; hag ar vreudeur a lavaras, “Ma vije bet skrivet gantañ, ne vije ket bet lavaret gantañ an traoù a oa bet diskuliet diwar e benn.”

GSAM 389Penaos e voe Skrivet ar Weledigezh

GSAM 389.2Pa ouezasomp diwezhatoc'h, eus penn all al linenn, a-zivout skrivañ ha kas an testeni dre ar post, e voe anatoc'h c'hoazh e rae an Aotrou, a roas ar weledigezh, evezh eus an amzer ma voe skrivet ha kaset d'e bal, evit ma errufe eno dres d'ar mare mat.

GSAM 389.3Da eur abred-tre vintin an 18 a viz Genver 1872, e voe dihunet an Itron White gant an testeni a-us engravet splann en he spered. Ken sklaer e oa an engravadur eviti ha pa vije bet lavaret a vouezh uhel, “Skriv diouzhtu an testeni-se evit Kalifornia, ha laka anezhañ er post kentañ-tout; ezhomm zo anezhañ.” Pa voe adlavaret kement-se evit an eil gwech, e savas, en em wiskas buan-ha-buan, hag echuet ganti ar skrid. Just a-raok lein e roas anezhañ d'he mab Willie, en ur lavarout : “Kas al lizher-mañ d'ar burev-post, met na laka ket anezhañ er voest. Ro anezhañ d'ar penn-post, ha laka anezhañ da vezañ sur d'e lakaat er sac'h-post a ya kuit ar mintin-mañ.” Goude-se e lavaras e kave he divizoù un tamm iskis, met ne reas goulenn ebet, hag e reas evel ma oa bet goulennet outañ, ha “gwelet en doa al lizher o vont er sac'h-post.”

GSAM 389Prouenn eus heñchadur divin

GSAM 389.4O c'houzout hor stad e San Francisco d'ar mare-se, e welot aes pouezusted lakaat al lizher-se er post-se end-eeun. En amzer-se ne oa nemet ur post dre an douar bemdez ganeomp. Ma vije deuet al lizher da noz ar Sul, an 28, e-lec'h da noz ar Sadorn, an 27, hep mar ebet e vije bet un torradenn drist en iliz. Ma vije deuet meur a sizhun abretoc'h, zoken just goude ma oa bet roet ar weledigezh, ne vije ket bet ken aes gant an iliz gwelet he nerzh.

GSAM 390.1Setu un testeni a ziskoueze splann merkoù dorn an Aotrou, n'eo ket hepken dre ma oa erruet d'ar mare mat evit reizhañ efedus ar fazioù a oa, met, dre ma oa bet degemeret gant uvelded ha lakaet e pleustr gant ar breur, en doa bet ul levezon galloudus evit degas unaniezh ha stabilded en iliz yaouank-se.

GSAM 390An doare da skrivañ ar Gweledigezhioù

GSAM 390.2Ar skouer-mañ a dalvez ivez da ziskouez he lavar dezhi hec'h-unan diwar-benn an doare da skrivañ ar pezh he doa gwelet. Diwar-benn se e lavar : “Dihunet on bet eus ma c'housk gant ur santad splann eus danvezioù a oa bet kinniget dija da'm spered ; ha skrivet em eus, da hanternoz, lizhiri a zo aet a-dreuz ar c'hevandir, hag o tizhout ur prantad pouezus, o deus saveteet an oberenn diouzh ur gwallreuz bras.”⁴