Pennad 7 — Araokadenn Vuan ar C'hemenn

GSAM 126.1“HA gwelet em eus un ael all galloudus o tiskenn eus an neñv, gwisket gant ur goumoulenn: hag ur ganevedenn a oa war e benn, hag e zremm a oa evel an heol, hag e dreid evel pilyeroù a dan; hag e oa gantañ en e zorn ul levrig digor: hag e lakaas e droad dehou war ar mor, hag e droad kleiz war an douar, hag e huchas gant ur vouezh uhel, evel pa gri ul leon: ha pa en doa huchallet, seizh kurun a reas o mouezh.... Hag an ael a welis en e sav war ar mor ha war an douar a savas e zorn war-du an oabl, hag a leas touet dre an hini a vev da viken ha da viken, en deus krouet an oabl, ha pezh a zo ennañ, hag an douar, ha pezh a zo ennañ, hag ar mor, ha pezh a zo ennañ, ne vo mui a amzer: met en deizioù mouezh ar seizhvet ael, pa grogo da seniñ, e vo echuet kevrin Doue, evel m'en deus disklêriet d'e servijerien ar brofeded.”¹

GSAM 126Un Ael, Arouez ar Gannaded Denel

GSAM 126.2Evel m'eo bet diskouezet dija, labour prezeg an Aviel a zo bet fiziet en den, hag an Aotrou en deus prometet e vennozh war an ostilh-se betek “fin ar bed.”² Setu e rank an ael a zoug ar c'hemenn-mañ bezañ un arouez eus ur c'hemenn a-zivout an amzer a vo prezeget da annezidi an Douar. Embannet e vez ar c'hemenn adalek ul levr a zo “digor,” ar pezh a laka da soñjal splann e oa serret gwechall. Ar gannaded-se a zo priziet gant Doue; rak ar “ganevedenn,” un arouez eus kevrat Doue, a zo a-us dezho, hag int a zo gwisket gant sklêrijenn gloar Doue, hag a embann ar c'hemenn gant aotrouniezh Krouer an holl draoù. Ar pezh a zo embannet amañ a zo ur c'hemenn amzer, “siellet” gwechall, met bremañ embannet adalek ul levr “digor”.

GSAM 127.1Er pennadoù kent ez eus bet prouet en deus an Aotrou merket an amzer ma vije roet ar sklêrijenn e-keñver fin ar prantad profedek meur — daou vil tri c'hant devezh — a gas d'ar varn enklask; e oa bet sevenet resis an diougan e kreskfe ar ouiziegezh dre sevel kalz a dud a ziskulias dezho ar sklêrijenn-se; ha m'en doa merket ivez ar mare ma tlee bezañ desket “parabolenn ar figier”, en ur sevel e gelennerien d'ar c'houlz-se hag el lec'h-se evit mont da embann ar barabolenn-se d'ar bed. Ken resis-se en deus merket ar poent ma tlee ar c'hemenn amzer kreskiñ betek e gri uhel, ha ken resis-se eo bet sevenet kement-se.

GSAM 127Ar Youc'h Uhel eus ar Gemennadenn Gentañ

GSAM 127.2Poent an amzer ma oa da vezañ graet ar youc'h uhel eus ar c'hemennadenn-mañ a zo ur goulenn dedennus. Lakaet eo amañ etre son ar c'hwec'hvet hag ar seizhvet trompilh, ar pezh a c'haller gwelet n'eo ket hepken dre e lec'hiadur e skridoù ar Skritur, met dre ar gemennadenn hec'h-unan ivez, a lavar : “En deizioù mouezh ar seizhvet ael, pa grogo da seniñ, e vo echuet kevrin Doue, evel m'en deus disklêriet d'e servijerien ar brofeded.” Ur brouenn didrec'hus eo e ya an amzer disklêriet er gemennadenn-mañ betek seniñ ar seizhvet trompilh.

GSAM 127Amzer ar Youc'h Uhel

GSAM 127.3Pa son ar seizhvet ael, e lennomp “e voe digoret templ Doue en neñv, ha gwelet e voe en e dempl arc'h e destamant.”³ E servij ar santual douarel, ar sal enni an arc'h — al lec'h santelañ — ne veze digoret nemet ur wech ar bloaz; d'an deiz an digoll e veze, evit diverkañ ar pec'hedoù — naetaat ar santual. An amzer komzet diwar-benn gant ar brofeded, pa zlefe an oberenn naetaat-se, kaset da benn gant ar C'hrist, c'hoarvezout, a zo e fin an daou vil tri c'hant devezh.⁴ Lavaret e vez ivez, pa son ar seizhvet ael, e klever mouezhioù en neñv o lavarout eo deuet an amzer ma vo barnet ar re varv.⁵

GSAM 128.1Ar symbol profedek-mañ eus Diskuliadur 10 a ginnig an amzer ma vo kaset ar c'hemenn-mañ “gant ur vouezh uhel,” hag a-benn ar fin, “evel pa grial ul leon.” An amzer ma oa, hervez ar brofediezh-mañ, e rankje ar c'hemenn kreskiñ betek e “huchadenn uhel” a ya eus fin ar c'hwec'hvet trompilh betek fin ar prantad profedek-se a gas da naetaat ar santual, da lavaret eo, betek fin an daou vil tri c'hant devezh. Ar pevar trompilh kentañ a gavas o sevenidigezh e brezel ar C'hothed, ar Vandaled, an Huned, hag all, a rannas Roma ar C'hornôg e dek lodenn pe rouantelezh.

GSAM 128Ar Bempvet Trompilh

GSAM 128.2Ar bempvet trompilh a ginnig pignadenn ar Vohamedanerezh gant e goumoulad a fazioù, met dreist-holl ar prantad a “bemp miz”, pe kant ha hanter-kant vloaz ger-ha-ger adalek ar mare ma “o doa ur roue warno”. D'ar 27 a viz Gouere 1299 e tagas Othman, diazezer an Impalaeriezh Otoman, tiriad Nikomedia. Adalek an amzer-se e heskinas hag e “boanias” an Otomaned impalaeriezh Reter Roma betek ar 27 a viz Gouere 1449, da lavaret eo kant ha hanter-kant vloaz ma son ar bempvet trompilh. D'ar c'houlz-se e teuas an Durked gant o nerzhioù a-enep kêr Kergustentin hec'h-unan, oc'h ober gant poultr-kanol en o brezel; ha gant ur c'hanol pounner-meurbet, a lavare an istorour Gibbon e oa ezhomm tri-ugent ejen evit e dennañ, e tennent reier bras a-enep mogerioù Kergustentin.

GSAM 128Fin ar C'hwec'hvet Trompilh

GSAM 128.3War-dro ar mare-se e varvas Yann Palaiologos, a zo lakaet gant an istorourien da vezañ an impalaer gresian diwezhañ. Konstantin De Kozes e oa an hêr gwirion d'an tron, met lavarout a reer e kasas e aon rak Amurath, sultan an Durked a oa o kas ar brezel-se en e enep, anezhañ da c'houlenn aotre digant Amurath da bignat war an tron. Un ober a'r seurt-se a seblantfe bezañ hogos un dilez eus an tron d'an Durked. E gwirionez, nebeut amzer goude e oa an Otomaned perc'henn war gêr Kergustentin hag impalaeriezh roman ar Reter. Evel-se o doa (war an dachenn bolitikel) “lazhet” an impalaeriezh-se a oant bet o “boaniañ” a-raok. Rankout a raent he “lazhañ” e-pad “un eur, hag un deiz, hag ur miz, hag ur bloaz.”

GSAM 129.1Ma kemerer kement-se evel un amzer brofedel, un devezh evit ur bloaz, pegeit a amzer e vefe? Un dra eeun eo ar gudenn : ur bloaz, 360 devezh, pe bloavezhioù ; ur miz, 30 devezh, pe bloavezhioù ; hag un devezh, ur bloaz,—en holl, 391 devezh, pe, ger-ha-ger, 391 bloaz. Un eur, o vezañ pevarvet lodenn warn-ugent un devezh, a vefe evel un arouez un hanter viz, pe pemzektez. Padelezh hollek ren dizalc'h ar Vohamedaned war tiriad Reter ar Romaned a vefe neuze 391 bloaz ha 15 devezh. Ouzhpennet d'ar 27 a viz Gouere 1449 e kas ac'hanomp da 11 a viz Eost 1840, da fin prantad dizalc'hiezh Turkia, evel m'eo displeget dindan c'hwec'hvet trompilh.

GSAM 129An Doktor Josiah Litch a rakwel Kouezhadenn an Impalaeriezh Otoman

GSAM 129.2E 1838 an Doktor Josiah Litch, eus Philadelphia, Pa., goude bezañ degemeret ar wirionez displeget gant William Miller, en em unanas evit labourat da reiñ muioc'h a vrud d'ar c'hemenn. Prientiñ a reas pennadoù da vezañ embannet d'an holl a-zivout seizh trompilh an Diskuliadur. Staliet e oa start war ar soñj e paouezfe an c'hwec'hvet trompilh da seniñ hag e kouezhfe galloud an Otomaned d'an 11 a viz Eost 1840, ha penaos e tiskouezfe kement-se d'ar bed e talvez ur devezh e rakweled arouezel kement hag ur bloaz e gwir amzer.

GSAM 129.3Lod eus ar vreudeur, memes ar re a grede gantañ war ar poent-se, a grene gant an aon rak an disoc'h “ma ne c'hoarvezfe ket” evel ma lavare. Koulskoude ne lakaas ket kement-se aon gantañ, met mont a reas war-raok d'ober kement a c'halle evit skignañ e vennozhioù war goulenn Turkia. Kelaouennoù foran a skignas a bep tu ar pezh en doa lavaret war an danvez. Kluboù an difeizidi a zivizas ar goulenn en o emvodoù, hag a lavaras : “Setu un den a laka un dra bennak en arvar, ha ma teu an afer-mañ da wir evel m'en lavar, e vo prouet hep mar ebet gantañ e simboliz un deiz e rakwelerezh ur bloaz, ha penaos daou vil tri c'hant deiz a dalv kement all a vloavezhioù, ha penaos e vo echuet anezho e 1844.”

GSAM 130.1Embannadenn brezegenn an Doktor Litch a reas un drouzhadenn vras, ha miliadoù a dud a voe galvet evel-se da evezhiañ fin an diaesterioù a oa savet etre Mehemet Ali, pasha an Ejipt, ha sultan Turkia. Kantadoù a lavaras, “Ma'c'h echu an afer-mañ evel m'en deus disklêriet an doktor, e vo kadarnaet gantañ pennaenn ar ‘vloaz-deiz’ evit displegañ an amzer arouezel, hag e vimp Adventourien.”

GSAM 130Sultan Turkia e Brezel gant Pacha Ejipt

GSAM 130.2Abaoe meur a vloaz a-raok 1840 e oa ar sultan en em gavet en ur brezel gant Mehemet Ali, pasha Ejipt. E 1838 e voe harzet da c'hortoz an dizemglev etre ar sultan hag e wasal egiptat gant levezon kannaded estren. E 1839 avat, e voe adlañset an enebiezhioù, ha kendalc'het e voe ganto betek ma voe, en un emgann hollek etre armeoù ar sultan ha re Mehemet, flastratet ha distrujet da vat arme ar sultan, ha kemeret e flodad gant Mehemet ha kaset gantañ d'an Ejipt. Ken gwanaet e oa bet ar sultan ma, pa adkrogas ar brezel e miz Eost, ne chome gantañ nemet daou lestr-brezel a renk kentañ ha tri frigadenn evel restachoù trist eus ar flodad turk galloudus a-wechall. Ar flodad-se e nac'has Mehemet groñs e zilezel hag e rentañ d'ar sultan, hag e tisklêrias, ma klaskfe ar galloudoù e dennañ digantañ, e teufed gantañ d'he deviñ. En degouezh-se e oa an traoù, pa emellaz, e 1840, Bro-Saoz, Rusia, Aostria ha Prusia, ha pa zivizjont renkañ an dizemglev ; rak anat e oa, ma vije lezet da vont, e teufe Mehemet a-benn buan da vezañ mestr war dron ar sultan.

GSAM 131Emell an Nerzhioù Kevredet

GSAM 131.1“Degemeret e voe an emelladenn-mañ gant ar sultan, hag evel-se e tilezas a-youl-vat ar gudenn en o c'herz. Un emvod a voe dalc'het gant ar galloudoù-se e Londrez, ma oa ar cheik Effendi Bey Likgis eno evel kannad leun-c'halloud an Impalaeriezh Otoman. Savet e voe un ultimatom da vezañ kinniget da basha an Ejipt, ma kinnige ar sultan dezhañ gouarnamant hêrezhel an Ejipt, hag an holl lodenn-se eus Siria a astenn eus Pleg-mor Suez da len Tiberias, gant proviñs Akre, a-hed e vuhez; e-keñver-se e kuitafe an holl lodennoù all eus domanioù ar sultan a oa dalc'het gantañ d'ar mare-se, hag e rentfe flodad an Otomaned. Ma nac'he ar c'hinnig-se a-berzh ar sultan, e oa ar pevar galloud da gemer an afer en o c'herz, ha da implijout forzh peseurt doareoù all evit e rediañ da asantiñ, hervez o grad.

GSAM 131.2Splann e oa, kerkent ha ma vefe lakaet an ultimatom-mañ e daouarn Mehemet Ali, ne vefe biken mui an afer-se dindan kontroll an hini kentañ [ar sultan], ha ma vefe an diviz war e aferioù, adalek ar mare-se, e daouarn ar galloudoù estren.

GSAM 131Ar Profediezh Kaset da Benn—Fin an Dizalc'hiezh Turk

GSAM 131.3“Kaset e voe Rifat Bey gant ar sultan war ur vag-dre-dan eus ar gouarnamant da Aleksandria, da gemenn an ultimatom d'ar pasha. Roet e voe dezhañ, ha kemeret e voe e karg gantañ, d'an unnek a viz Eost 1840! En deiz-se end-eeun e voe kaset un notenn gant ar sultan da gannaded ar pevar galloud, o c'houlenn peseurt steuñv a oa da heuliañ ma nac'hfe ar pasha sentiñ ouzh termenoù an ultimatom ; hag e respontjont e oa bet graet darbaroù, ha n'oa ket ezhomm dezhañ da gaout aon rak forzh peseurt darvoud a c'hoarvezfe. En deiz-se e voe echuet ar prantad a dri c'hant unnek ha pevar-ugent bloaz ha pemzektez a oa bet lakaet da badout evit galloud an Otomaned; ha pelec'h e oa dizalc'hiezh ar sultan? — Aet da get !”⁶

GSAM 132.1Adalek an deiz-se betek hiziv en deus ranket ar sultan heuliañ gourc'hemennoù ar galloudoù, ha gwelet rannadur e rouantelezh, a damm da damm, o vezañ lakaet a-gostez evito o-unan.

GSAM 132Dedenn an dud dihunet evit ar Brofediezh

GSAM 132.2An sevenidigezh heverk-se eus ar brofediezh he doa bet ul levezon divent war spered an dud. Greñvaet e voe an dedenn a oa gant an dud o klevet kaoz eus ar profediezh sevenet hag o seveniñ. Lavaret en doa an Dr. Litch, e-korf un nebeud mizioù goude an 11 a viz Eost 1840, en doa resevet lizhiri a-berzh ouzhpenn mil den difeiz heverk, lod anezho pennoù kluboù an difeizidi, ma tisklêriadent enno o doa dilezet ar stourm a-enep ar Bibl, hag e oant deuet da zegemer anezhañ evel diskuliadur Doue d'an den. Lod eus ar re-mañ a oa bet troet penn-da-benn ouzh Doue, hag un niver anezho a zeuas da vezañ prezegerien varrek e-barzh al luskad bras a-zivout an eil donedigezh. Lod anezho a ziskouezas o soñj d'an Doktor Litch en doare-mañ : “Lavaret hon eus e ra displegerien ar brofediezh dave d'ar pajennoù kozh-tre eus an istor evit kadarnaat o arguzennoù diwar-benn sevenidigezh ar profediezhioù ; met en degouezh-mañ hon eus ar fedoù bev dirak hor daoulagad.”

GSAM 132.3Evit diskouez penaos, dres da fin ar c'hwec'hvet trompilh, e krogas kemennadenn an advent da vont “gant ur vouezh uhel”, e notin ur skouer evel ma'z eo bet kontet din gant unan eus an dud a gemeras perzh er gemennadenn-mañ.

GSAM 132.4Er bloaz 1840, E. C. Williams, ur saver teltennoù ha gouelioù war ur skeul vras eus Rochester, N.Y., a zegemeras ar c'hemenn, hag a bedas ar Bastored Miller ha Himes da zont da Rochester ha da gomz ouzh miliadoù an dud e kêr. Respont a rejont ne oa ket ganto an arc'hant rekis evit goprañ ur sal a-vent a-walc'h evit degemer an dud. Respont a reas, “Un deltenn gronel am eus, 120 troatad en he diametr. E savin anezhi, e lakain sezoù enni, hag e kemerin preder anezhi, digoust. Deuit 'ta da embann ar c'hemenn.” “Deuet int,” emezañ din, “ha ne oa ket a-walc'h an deltenn zoken evit an hanter eus an dud deuet da selaou, setu em eus lakaet un ereadenn 40 troatad, o krouiñ un deltenn 160 x 120 troatad he ment. Leuniet e veze an deltenn-mañ gant tud bemdez, ha kantadoù a dud a stoude en-dro dezhi er-maez, an holl gant c'hoant bras da glevet ar Ger.”

GSAM 133Kantadoù a embann ar C'hemenn

GSAM 133.1Evit respont d'ar c'hoant a greske, e veze implijet teltennoù bras, ha dalc'het e veze emvodoù er c'hoadoù en hañv. Lod eus ar savadurioù iliz ha salioù foran brasañ a veze implijet er goañv, hag an holl anezho a veze leun-chouk gant selaouerien dedennet. E-lec'h ma vije bremañ ar Pastor Miller “hogos e-unan” o tisklêriañ ar c'hemenn, evel a-raok 1840, e teuas war-dro tri c'hant den da'n em unaniñ gantañ evit embann ent-foran fin prantad an daou vil tri c'hant devezh, hag evit huchal : “Ne vo ket a amzer ken,” ha, “Deuet eo eur e varn.” Evel-se e welomp penaos, pa zeuas amzer an Aotrou evit ma'z afe ar c'hemenn war-raok dre ar bed a-bezh, e voe sevenet e c'her, ha broudet e voe ar milionoù gant c'hoant da glevout ar galv.

GSAM 133.2Ar pezh a oa gwir eus al luskad en Amerika a oa gwir er broioù all ivez. Adalek ar bloaz 1840, e-lec'h un nebeud hiniennoù o skignañ o embannadennoù, e teuas degadoù a dud war-wel, evel-se-lavarout, evit embann ar youc'h. E Bro-Saoz e oa seizh kant ministr eus Iliz Bro-Saoz o-unan o tisklêriañ ar c'hemenn, hep kontañ an dekadoù a re all a oa o labourat er memes doare. E muioc'h eget un ugent eus broadoù pennañ disheñvel an douar e oa ar c'hemenn o vont war-raok gant ar gred-se a lakaas an arvester da lavarout : “Tud a-zevri-kaer eo ar re-mañ.”