Pennad 6 — Ar C'hemenn hag ar Gannaded

GSAM 108.1“Skriv ar weledigezh, ha laka anezhi splann war daolennoù, evit ma c'hallfe an hini a lenn redek ganti. Rak ar weledigezh a zo c'hoazh evit un amzer resis, met en diwezh e komzo, ha ne lavaro ket gaou: daoust ma tale, gortoz anezhi; rak dont a raio da wir, ne zaleo ket.”¹

GSAM 108.2“Ha gwelet em eus un ael all o nijal e-kreiz an oabl, gant an Aviel peurbadel da brezeg d'ar re a zo o chom war an douar, ha da bep broad, ha meuriad, ha yezh, ha pobl, o lavarout gant ur vouezh uhel : Doujit Doue, ha roit gloar dezhañ ; rak deuet eo eur e varn : ha azeulit an hini en deus graet an oabl, hag an douar, hag ar mor, hag feunteunioù an doureier.”²

GSAM 108.3Ar re a roe embannadenn an donedigezh a lavare e oa en “gweledigezh” mañ, gant hec'h amzer “rakwelet”, meneget gant ar profed Habakuk, gweledigezhioù profediezhioù Daniel hag an Diskuliadur. Ken sklaer e oant lakaet ganto en o deskrivadurioù war o follennoù-profediezh ma c'halle an hini a lenne an displegadenn “redek” da vat ha treuzkas ar c'heloù d'ar re all.

GSAM 108Ur Gemennadenn Resis

GSAM 108.4Ne oa ket kemennadenn an Adventourien hepken ar gemennadenn graet gant Paol dirak Felix, “Ar reizhder, ar vestoni, ha barn an amzer da zont;” nag an disklêriadenn graet gant Martin Luther, goude bezañ echuet troidigezh ar Bibl, pa, un nebeud amzer a-raok e varv, e konted e lavaras, “Kendrec'het on n'emañ ket pell ar varn; ya, ne vo ket an Aotrou e-unan ezvezant e-pad ouzhpenn tri c'hant vloaz c'hoazh.” Ha n'eo ket kennebeut an disklêriadenn graet gant John Wesley, pa lavaras e “soñje dezhañ e c'hallfe ar milved kregiñ a-benn war-dro kant vloaz.” An Adventourien a lavare e roent ar c'hemenn aroueziet en Diskuliadur 14:6, 7, “Deuet eo eur e varn,” ha garm an Diskuliadur 10:6, “Ne vo amzer ebet ken.” Ne c'halle ket ur profediezh a'r seurt-se bezañ sevenet gant ur gemennadenn diwar-benn un darvoud a oa “da zont”, o tont “a-benn tri c'hant vloaz”, pe “a-benn kant vloaz”, met en un amzer resis, “deuet eo”. Ur gemennadenn a'r seurt-se rik, gant ar resisded-se end-eeun a c'houlenne ar profediezhioù a-us, a voe embannet gant ar bobl Adventour d'ar bed a-bezh.

GSAM 109Ar Barn da Donedigezh ar C'hrist

GSAM 109.1D'ar mare ma voe embannet ar gemennadenn-mañ evit ar wech kentañ, e krede pep iliz-kristen e c'hoarvezfe ar varn da eil donedigezh ar C'hrist. Neuze, ur bobl en hevelep degouezhioù, o tisklêriañ kemennadenn eur ar varn deuet, en ur zerc'hel d'ar soñj-se, a ranke dre ret embann eil donedigezh ar C'hrist. E gwirionez, an dra a roe nerzh d'ar gemennadenn, hag a vroudas ar muiañ ar bobl, a oa embann un amzer resis. Da gentañ e lavarasent e teufe fin ar bed un deiz bennak e-pad ar “bloavezh yuzev” 1843, ha ma oa en amzer etre an 21 a viz Meurzh 1843 hag an 21 a viz Meurzh 1844. Goude ma voe tremenet an amzer-se, e teskomp er Midnight Cry eus ar bloaz 1844 e oa bet termenet an deiz resis evit fin an amzerioù profedek. An deiz-se e oa an dekvet deiz eus ar seizhvet miz yuzev, a glote gant an 22 a viz Here 1844.

GSAM 109Jedadenn an 2300 Deiz

GSAM 109.2Diazez an amzer — 1843 — a oa an daou vil tri c'hant devezh eus Daniel 8. Lavaret e veze, dre ma oa liammet an “devezhioù”-se gant profediezhioù ma veze dibabet loened da ziskouez rouantelezhioù, e ranke an “devezhioù” bezañ implijet en un doare arouezel da ziskouez bloavezhioù, hervez displegadenn an Aotrou eus an amzer arouezel, evel m'eo roet e Niverennoù 14:34 hag Ezekiel 4:5, 6; e oa sañset an dek sizhun ha tri-ugent — 490 devezh — eus Daniel 9 bezañ lodenn gentañ an daou vil tri c'hant devezh, hag e krogas an daou vare war un dro. An darvoud meneget e Daniel 9, a verke deroù an dek sizhun ha tri-ugent, a oa embann an “ordren da adsevel ha da sevel Jeruzalem.” An ordren-se a voe roet e seizhvet bloavezh Artakserkses Longimanus, 457 a-raok J.K., evel m'eo enrollet en Esdra 7.

GSAM 110.1Diskouezet e voe e oa hemañ an deiziad gwirion evit deroù an dek sizhun ha tri-ugent dre ar fed ma voe, e-korf just nav sizhun ha tri-ugent — 483 bloaz — adalek 457 a-raok J.K., pe e 27 G.J.K., Krist badezet gant Yann ha ma krogas gant e vinistrerezh, o lavarout : “An amzer a zo sevenet”,³ hag all. Digoradur ministrerezh ar C'hrist, e 27 G.J.K., e groazstagadur tri bloaz hanter diwezhatoc'h, “e-kreiz [kreiz] ar [dek ha tri-ugentvet] sizhun,” echuiñ al labour ispisial e-touez ar Yuzevien, e 34 G.J.K., hag amdroadur prim Saoul, abostol ar Jentiled, a brouas e echue an dek sizhun ha tri-ugent d'ar deiziad-se, hag abalamour da se e krogeont e 457 a-raok J.K. Setu penaos o doa jedet an traoù : Diwar 2300, tennañ 457, ha chom a ra 1843. Ha dre ma oa ar 457 vloaz a-raok ar C'hrist, e vezomp kaset, evit fin an 2300 deiz, da fin 1843.

GSAM 110Anzavioù an enebourien

GSAM 110.2Lavaret ez eus bet gant gwirionez “an anzavioù a-du gant ar wirionez o tont eus renkadoù hec'h enebourien a ya d'ober ar brouenn uhelañ.” Hini ebet eus enebourien kemennadenn an Advent n'en deus biskoazh lakaet da gompren e oa barnadenn enklask pobl an Aotrou un darvoud a c'hoarvezfe a-raok donedigezh ar C'hrist; met poelladennet o deus war ar poent-se a-du gant an Adventourien. Evel prouenn eus an arguzenn-mañ e venegomp daou enebour heverk.

GSAM 110.3An Aotrou N. Colver, o prezegenniñ e Chapel Marlboro Street, e Boston, e 1842, a-enep an Adventourien, a lavaras :—

GSAM 111.1“Ma'z eo bloavezhioù an deizioù-se, e vo fin ar bed e 1843; gwelet a c'hall forzh peseurt paotr-skol an dra-se; rak ma voe echuet 490 gant marv ar C'hrist, e vefe echuet an 2300 devezh e 1843; ha rankout a ra ar bed echuiñ, nemet ma c'hallfed diskouez e c'hoarvezo un darvoud all, ha ne welan ket penaos e c'hallfed ober kement-se.”

GSAM 111.2Ar C'helenner Stuart, war-dro an hevelep mare, a lavaras :

GSAM 111.2“Ur fed ispisial eo e vefe boazet, abaoe bloavezhioù, an darn vrasañ eus an displegourien er bed saoznek hag amerikan da gompren an deizioù meneget e Daniel hag en Diskuliadur evel skeudenn pe arouez bloavezhioù. Poan am eus bet o klask heuliañ orin ar boaz hollek-se, pe dost hollvedel a c'hellfen lavaret.”

GSAM 111Testeni ar C'helenner Bush

GSAM 111.3Lavarout a reas ar C'helenner Bush : “An neb a dag an Aotrou Miller war e boent amzer a dag anezhañ war e boent kreñvañ. E amzer a zo reizh ; met faziet eo war an darvoud a c'hoarvezo.” Bush a grede e vefe troet ar bed a-bezh a-raok donedigezh ar C'hrist. Hervez e deorienn e krogfe ar milved bloaz e 1844.

GSAM 111.4Ministrerien ar feiz adventel a gelenne en o prezegennoù foran e tiskoueze istor ar bed e oa ar broadoù liesseurt er stad resis aroueziet gant delwenn Daniel 2, pa oa sañset ar maen skeiñ gant an delwenn war he zreid, ha Doue an neñv sevel e rouantelezh; hag er pennad 7, pa “vo roet ar rouantelezh hag ar vestroniezh ha meurdez ar rouantelezh dindan an neñv a-bezh da sent an Doue Uhelañ.” Sachet a raent ivez an evezh war ar fed ma oa an arouezioù—fizikel, politikel ha moral—rik evel m'o doa raklavaret ar Skriturioù e vefent gwelet pa vije an Aotrou war-nes en em ziskouez.

GSAM 111Burzhudoù en Neñvoù

GSAM 111.5An Aotrou, dre ar profed Joel, a lavar : “Diskouez a rin burzhudoù en oabl hag war an douar, gwad, tan, ha peulioù moged. An heol a vo troet da deñvalijenn, hag al loar da wad, a-raok deiz bras ha spontus an Aotrou dont.”⁴ An Adventourien a grede hag a gelenne e oa an aurora borealis eus ar c'hantvedoù diwezhañ (anvet peurvuiañ gouleier an norzh) an “tan ha peulioù moged” a glote gant deskrivadur ar profed; ha diouzh an titouroù gwellañ a c'halled kaout diwar an istor (en em harpañ a reomp war an Edinburg Encyclopedia evel testeni), ne oa bet gwelet nemet ral a wech a-raok ar mare-se.

GSAM 112.1Evel-se, tra ma'z ae kemennadenn donedigezh prim an Aotrou betek pennoù pellañ an douar, e voe lakaet sinoù en oabl a roe nerzh d'ar wirionez hag a sachas evezh an dud.

GSAM 112.2D'ar 25 a viz Genver 1837 e voe un diskouezadeg dispar eus an aurora borealis tanek, a hañvale heñchañ speredoù kalz a dud war-eeun da ziougan ar profed Joel diwar-benn ar pezh a oa da c'hoarvezout a-raok deiz meur an Aotrou. An deskrivadur a heul eus an arvest a zeu eus ar New York Commercial Advertiser eus an 22 a viz Here 1839. Klotañ a ra rik gant an arvest evel m'en doa gwelet an aozer e Victor, e Kontelezh Ontario, N.Y.

GSAM 112An Aurora Tanek 1837

GSAM 112.3“Da noz an 25 a viz Genver 1837 e voe un diskouezadeg heverk eus an hevelep anadennadoù [da lavaret eo an aurora borealis] e meur a lec'h er vro, evel ma vo soñj, hep mar ebet, d'hor lennerien. El lec'hioù ma oa goloet an douar gant erc'h e oa ar gweladenn meurdezus ha ‘spontus’ en un doare diaraok-holl. En ul lec'h, lec'hiet e-kichen ur menez, an dud a welas an arvest o deus lavaret deomp e oa heñvel ouzh ‘gwagennoù tan o ruilhañ war-draoñ eus ar menez’, ha dre vras, diouzh ar pezh hon eus desket, e seblante an erc'h a c'holei an douar bezañ tan mesket gant gwad, tra ma oa a-us (evel ma lavar an abostol), ‘an oabl o teviñ’, ken heñvel ouzh deskrivadenn brofedel an deiz diwezhañ ma voe souezhet kalz a dud; Ar vugale a wele anezhañ a voe spontet, hag a c'houlennas hag-eñ e oa donedigezh ar varn; ha memes al loened a grenas gant ur spont anat vras.”

GSAM 113.1N'eo ket en Amerika hepken e voe diskouezet ar sin-mañ eus ar profed Joel, met evel ma oa o tegemer brud kelennadurezh donedigezh an Aotrou e Breizh-Veur, e voe lakaet ar memes sin en oabl er vro-se. Ar gazetenn New York Commercial Advertiser eus an 22 a viz Here 1839 a veneg ar pezh a heul tennet eus kazetennoù Londrez diwar-benn un anadenn heverk a voe gwelet er vro-se da noz an 3 a viz Gwengolo :—

GSAM 113An Aurora eus 1839

GSAM 113.2“LONDREZ, 5 A VIZ GWENGOLO.—Etre dek eur noz d'ar Yaou ha tri eur vintin dec'h, e voe gwelet en oabl unan eus ar skouerioù kaerañ eus an anadennoù dreistordinal-se, ar stered o kouezhañ hag ar gouleier-norzh, na oa ket bet gwelet par dezho abaoe meur a vloaz. An arouez kentañ eus an anadenn iskis-mañ a voe dek munutenn a-raok an dek eur, pa savas ur gouloù ruz-gwenn, a hañvale bezañ aezhenn, eus lodenn norzh an hanterc'helc'h, hag en em astennas tamm-ha-tamm betek kreiz an oabl, ha da zek eur pe da zek eur ha kard e oa an oabl a-bezh, eus ar reter d'ar c'hornôg, ur bladenn gouloù ramzel. Un neuz spontus-meurbet en doa, ha heñvel-mik e oa ouzh an hini a vez gant un tan-gwall spontus. Ar sklêrijenn a gemme kalz ; ur wech e seblante kouezhañ, ha diouzhtu goude e savas gant ul lufr kreñv. Da welet e oa mesket ganti tolzennoù moged, a droe en-dro dibaouez, ha pep arvester a seblante bezañ kendrec'het e oa ‘un tan-gwall ramzel.’

GSAM 113.3“Spont ar gêr-benn a oa bras-kenañ; miliadoù a dud a rede war-du an drast spontus a soñjed e oa. Ar c'harr-pomperioù eus postoù ar bomperien e Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, hag ivez ar re eus postoù kornôg Londrez — e gwirionez, an holl garr-pomperioù e Londrez — a voe staget ouzh kezeg ha a galupas war-lerc'h an ‘darvoud distruj’ sañset gant muioc'h a nerzh eget boaz, heuliet gant karrioù, marc'heien, ha tolzoù bras a dud. Lod eus ar c'harr-pomperioù a yeas ken pell ha High Gate ha Halloway [war-dro peder miltir] a-raok ma vije dizoloet ar fazi. Padout a reas an arvestoù-se e-pad ouzhpenn div eurvezh, ha war-zu ar mintin e teuas ar gweledva da vezañ unan meurdezus.

GSAM 114.1“Da div eur vintin e kinnige an anadenn ur weledva dispar-kaer, hag unan diaes-kenañ da zeskrivañ. Londrez a-bezh a oa sklêrijennet evel da greisteiz, hag an aergelc'h a oa sklaer-remarkus. An hanterc'helc'h su, d'ar mare meneget, daoust ma oa sklaer, a oa teñval-du ; met ar stered, diniver e oant, a lugerne brav. An tu all d'an oabl a ginnige un enebiezh ispisial met meurdezus ; sklaer-kenañ e oa, hag ar gouloù a oa splann-kenañ ; un heuliad dibaouez a stered-red a oa, a gemme en e sked — seblantout a raent bezañ ganet e-kreiz an oabl, hag en em ledañ betek ma seblantent tarzhañ. Elektrik e oa an efed. Milionoù a steredigoù a skignas en tu all d'an dremmwel, hag a ziflugas ken buan war-du an Douar ma oa diaes d'al lagad heuliañ o roudenn ; seblantout a raent tarzhañ ivez, hag e stlapent un aezhenn ruz-teñval a-us d'an hanter-c'helc'h a-bezh. Al livioù a oa eus ar re gaerañ.

GSAM 114.2“Da ziv eur hanter e cheñchas an arvest da deñvalijenn, a ziskouezas, ur wech skuilhet, ur ganevedenn skedus e zenit an oabl, ha tro-dro da gribenn an deñvalijenn a c'horre war lodenn su ar vro. Neuze, un nebeud amzer diwezhatoc'h e teuas kolonnoù gouloù arc'hantet da skediñ dioutañ. Kreskiñ a rejont en un doare burzhudus, en em veskañ gant ur vrumenn ruz-gwad a stumme d'ar memes mare, ha pa oant en o uhelder brasañ e oa an arvest dreist kement imajinadur. Stered a zifluke e pep tu, ha kenderc'hel a rejont betek peder eur, pa'z eas pep tra da get.”

GSAM 114Gweledigezhioù Iskis en Heol

GSAM 114.3Tra ma oa ar brezegennerien vev o tisklêriañ gwirionez donedigezh an Aotrou, e weled burzhudoù niverus ha liesseurt en oabl e meur a lec'h er bed. Eus ar re-se, hon lec'h ne aotre deomp nemet da ziskouez gweledigezh an heol e Norwich, e Bro-Saoz, e miz Kerzu 1843. Un dra heñvel a c'hoarvezas e New Haven, Conn., d'an 9 a viz Gwengolo 1844, e-pad div eurvezh a-raok hag àr-lerc'h kreisteiz, ha gwelet e voe gant miliadoù a dud.

GSAM 115Neuz Iskis an Heol

GSAM 115.1Ar c'helc'h bihan diabarzh a daolenn an heol. Orañjez sklaer e oa e liv. Al lodenn diavaez eus an daou gelc'h, a-belladoù disheñvel diouzh an heol hag en-dro dezhañ, a hañvale bezañ eus an hevelep liv; met melen-teñval e oa al lodenn diabarzh eus ar c'helc'hioù-se, an oabl e-barzh ar c'helc'hioù-se o hañvalout bezañ gell-teñval e liv, hag an tri c'helc'h bras o tremen dre an heol ha dindanañ a hañvale bezañ sklêrijenn sklaer ha splann.

GSAM 115.2Diwar-benn an darvoud en Bro-Saoz e lennomp, en ul lizher a-berzh E. Lloyd, eus Londrez, d'an 3 a viz Genver 1844, evel-henn:—

GSAM 115.3“Ur ‘sin’ heverk en heol zo bet gwelet gant keodedourien bennañ Norwich hag an trowardroioù, unan na oa ket bet gwelet biskoazh a-raok e Bro-Saoz. Gwelet e voe e miz Kerzu tremenet, war-dro kreisteiz, ha padout a reas div eurvezh. Spont vras a lakaas en annezidi. C'hoarvezout a reas just a-raok ma tigoras ar Vreudeur Winter, Burgess ha Routon o mision er gêr-se. Evit doare e priente an hent d'ar wirionez, ha setu perak o deus graet berzh mat eno.”

GSAM 116.1Danevell an anadenn evel ma c'hoarvezas e New Haven, Conn., a gaver er Midnight Cry eus an 10 a viz Here 1844, ha tennet e oa eus an New Haven Palladium eus an 10 a viz Gwengolo 1844. En danevell er Cry e lavar ar skridaozer, “N'eus bet filozof ebet gouest da reiñ un displegadenn eus abeg an anadenn-mañ a vefe plijus dezhañ e-unan.”

GSAM 116.2Un danevell eus an arvest-mañ a oa bet gwelet e-keñver an heol e New Haven, Conn., d'an 9 a viz Gwengolo 1844, a voe embannet ivez er Hartford Courant d'an 12 a viz Gwengolo 1844, hag a lenner evel-henn:—

GSAM 116.3“Ar gwalennoù en-dro d'an heol d'al Lun 9 a viz Gwengolo 1844, e-pad div eurvezh a-raok hag a-c'houde merenn, a seblant bezañ bet gwelet dre vras gant kalz a evezh gant hor c'heodedourien, ha broudet o deus ur c'hoant-gouzout speredek da zeskiñ muioc'h diwar-benn an anadennoù heñvel hag o abeg.

GSAM 116.4“An halo-mañ a oa heverk abalamour d'e badelezh, ha roet en deus troioù mat da arselliñ. War-dro kreisteiz e oa ennañ dreist-holl div walenn glok, unan war-dro pemp derez ha daou-ugent ledander, o c'helc'hiañ an heol en e greiz, hag eben war-dro daouzek ha tri-ugent derez ledander, he c'hreiz er zenit, tra ma tremen he trohed dre an heol. Gant ar c'helc'h bihanoc'h e oa un elipsenn he gilenn vras, hag he ezkreizder bihan. A-dal d'an heol, ha c'hwec'h derez ha tregont en norzh d'ar zenit, e veze treuzet ar c'helc'h bras gant daou gelc'h all eus an hevelep treuzkiz pe hogos, a stumme e poent ar c'hroaz un tarch skedus, evel ma c'hellfe dont ent-naturel eus sklêrijenn unanet tri c'helc'h skedus. Ar c'helc'h a gelc'he an heol a ziskoueze livioù ar ganevedenn, alies gant kalz a sked hag a vraventez. Ar gwalennoù all a oa gwenn ha gwanoc'h, dre ma oant pelloc'h diouzh an heol. Lodennoùigoù kelc'hioù, avat, gant livioù prismatek [kanevedenn], a zeue war wel a-vareadoù, koulz en reter hag er c'hornôg.... Un hevelep framm unvan a rank bezañ diouzh ul lezenn bennak a reol stummadur an halooù; met natur al lezenn-se n'eo ket bet diorroet penn-da-benn.... N'eus ket bet kalz a ziaester o tisplegañ krouidigezh ar walenn a dro-dro d'an heol, peogwir eo un tamm heñvel an abeg ouzh an hini a grou ar ganevedenn, met displegañ orin ar walenn he deus he trohed e kreiz an heol a zo bet kavet diaesoc'h.”

GSAM 117Burzhudoù a seven diouganoù ar Skriturioù

GSAM 117.1Diwar-benn an implij a voe graet, kement e Bro-Saoz hag en Amerika, eus ar burzhudoù-se gwelet en oabl, e c'hallomp deskiñ dre lenn an Exposition of the Twenty-fourth of Matthew, gant Sylvester Bliss, embannet e Boston e 1843. Goude bezañ meneget lod eus an danevelloù a-us, e lavar :—

GSAM 117.2“Evel-se an ‘arouezioù bras’ hag an ‘gweledoù spontus’ a zo rakwelet e Skriturioù ar wirionez, a seblant bezañ sevenet holl, evel ar re en doa disklêriet ar Salver a rafe a-raok e zont.

GSAM 117.3“Ken sur ha ma'z eo deliaouiñ ar gwez un arouez eus an hañv, ken sur-se, pa vo sevenet an arouezioù-mañ, e ranko ar gristenien gouzout eo tost donedigezh ar C'hrist, e-tal an dorioù zoken. N'eo ket un aotre eeun da c'houzout anezhañ, met hon Salver a c'hourc'hemenn dezho gouzout anezhañ.”⁵

GSAM 117AR GANNADED

GSAM 117.4Goude bezañ lakaet ar pouez war un nebeud eus perzhioù pennañ kemennadenn an eil donedigezh, evel ma oa bet embannet da gentañ, e c'hall bezañ dedennus merzout un nebeud eus ar re o doa c'hoariet ur roll heverk er c'hemenn bras. Roet hon eus dija anvioù kalz eus ar vinistrerien donezonetañ eus an amzer-se en estrenvro a savas ar youc'h. En ur lakaat ar pouez war lod eus ar re a oa e penn an traoù en Amerika, war ar re a lakaas an Aotrou kargoù al labour, e servijo da ziskouez muioc'h c'hoazh e oa dorn an Aotrou er fiñv-se da vat.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Da gentañ e notomp degouezh William Miller, a oa ken heverk e luskad an donedigezh er Stadoù-Unanet ma n'eo anavezet al luskad gant kalz a dud nemet dindan an anv a “Millerouriezh”.

GSAM 118.2Ganet e voe William Miller e Pittsfield, e Massachusetts, e miz C'hwevrer 1782. En e vugaleaj abred e teuas da vezañ merzet gant an holl merkoù a nerzh hag a oberiantiz speredel dreistordinal. A-benn un nebeud bloavezhioù e teuas an merkoù-se da vezañ muioc'h-mui heverk d'an holl a oa en e geñver. Ur yec'hed kalet en doa, ur spered oberiant ha diorroet-mat a-natür, hag ur c'harakter moral difaezh. N'en doa bet nemet gounitchoù bevennet skol ar c'hornad, ha goude un nebeud bloavezhioù hepken e veze degemeret dre vras e oa aet e varregezhioù en tu all da re ar gelennerien a veze implijet peurliesañ.

GSAM 118.3Dimeziñ a reas an Aotrou Miller e 1802, hag en em staliañ a reas e Poultney, Vt. Ar baotred a veze ganto, adalek ar mare ma tiloje da Boultney, ha ma oa dleek dezho evit e berzhioù er bed, a oa levezonet-kreñv gant pennaennoù diskredik ha teoriennoù deistek. Ne oant ket tud dizonest, met evel rummad e oant keodedourien vat, ha dre vras a emzalc'h sirius, denel ha madelezhus. Koulskoude e nac'hent ar Bibl evel standard ar wirionez relijiel, hag e klaskent lakaat e nac'hadenn da seblantout kredus gant an harp a c'helled kaout diwar skridoù Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, hag all. Studiet en deus an Aotrou Miller an oberennoù-se a-dost, hag a-benn ar fin en em anzavas deist. Disklêriet en deus e-unan e padas e vuhez deist daouzek vloaz, o kregiñ war-dro 1804.

GSAM 118.4O resev e urzh-kaptan, e emezelas en arme e 1810. Ur wech distroet eus an arme, e tilojas gant e familh da Low Hampton, N.Y., evit kregiñ gant al labour-douar eno e 1812. Evel labourer-douar, muioc'h a amzer dieub en doa evit lenn. Kavout a reas ne roe ket e vennozhioù deist da vat e vefe eürus goude ar vuhez-mañ. En tu all d'ar bez e oa teñval ha trist pep tra. Evit ober gant e c'herioù dezhañ e-unan:

GSAM 118.4“Ur soñj yen ha skrijus e oa an distruj, hag an atebegezh a oa un distruj sur evit an holl. An oabl a oa evel arem a-us da'm fenn, hag an douar evel houarn dindan ma zreid. An eternite!—petra e oa? Hag ar marv!—perak e oa? Seul vui e prederien, seul belloc'h e oan diouzh ar brouenn. Seul vui e soñjen, seul strewetoc'h e oa ma c'honkluzionoù. Klasket em eus paouez da soñjal, met ne c'hellen ket mestroniañ ma soñjoù. Gwall baour e oan da wir, met ne gomprenen ket an abeg.... Nebeut goude, a-greiz-holl, e voe engravet splann em spered perzh ar Salver. Evit doare e c'halle bezañ ur boud ken mat ha ken trugarezus ma tigollfe e-unan hor fazioù, ha dre-se hor saveteife diouzh kastiz ar pec'hed. Diouzhtu em eus santet pegen karantezus e ranke bezañ ur boud a'r seurt-se; ha soñjet em eus e c'halljen en em deurel e divrec'h unan evel-se, ha fiziout en e druez.”

GSAM 119Distro William Miller ouzh Doue

GSAM 119.1Ouzhpenn se e lavaras:

GSAM 119.1“Gwelet a ris e tiskoueze ar Bibl just ar Salver a oa ezhomm din; ha souezhet e oan o kavout penaos e c'hallfe ul levr nann-awenet diorren pennaennoù ken peurvat azasaet ouzh ezhommoù ur bed kouezhet. Rediet e oan da anavezout e ranke ar Skriturioù bezañ un diskuliadur a-berzh Doue. Deuet e oant da vezañ ma levenez; hag e Jezuz e kavis ur mignon.... Ar Bibl a zeuas neuze da vezañ ma studi pennañ, ha gallout a ran lavaret gant gwirionez e klaskis ennañ gant kalz a blijadur. Kavout a ris ne oa ket bet kontet din an hanter zoken. Souezhet e oan o welet perak ne'm boa ket gwelet e gened hag e c'hloar a-raok, ha bamet e oan o soñjal e c'halljen bezañ nac'het anezhañ biskoazh.”

GSAM 119.2Deskrivet eo bet doare William Miller da studiañ ar Bibl gantañ e-unan evel-henn:

GSAM 119.2“Divizet em boa lakaat a-gostez ma holl raksoñjoù, keñveriañ ar Skriturioù gant ar Skriturioù a-zevri, ha kenderc'hel gant o studi en un doare reizh ha hentek.... Bep gwech ma kaven un dra bennak amsklaer, e oa ma boaz e geñveriañ gant an holl dammoù heñvel; ha, gant sikour Cruden, e ensellis an holl destennoù eus ar Skritur ma kaver enno gerioù heverk eus un tamm amsklaer bennak.... En doare-se e heuliais studi ar Bibl, da-geñver ma lennadenn gentañ anezhañ, e-pad war-dro daou vloaz, ha kendrec'het penn-da-benn e oan e oa eñ e-unan e zisplegerez.

GSAM 120.1“E-keit ha ma studien evel-se, e oan deuet da vezañ kendrec'het, ma'z eo ar profediezhioù a zo bet sevenet en amzer-dremenet un doare bennak da varn an doare ma vo sevenet ar re a zo da zont c'hoazh, ne oa ket gweledvaoù poblek ar ren speredel a Grist — ur milved amzerel a-raok fin ar bed, ha distro ar Yuzevien — harpet gant ger Doue.... Kavout a ris kelennet splann er Skriturioù e tiskennfe Jezuz-Krist adarre war an douar-mañ, o tont e koumoul an oabl, gant holl c'hloar e Dad.

GSAM 120.2“Ur blijadur am boa o studiañ ar Skriturioù na soñjen ket a-raok e c'halled tennañ diwar o c'helennadurezh. Kroget e oan d'o studiañ hep gortoz e kavfen mare donedigezh ar Salver, ha da gentañ e oa diaes din krediñ an disoc'h e oan deuet d'e gavout; met ar prouennoù a skoas kement war ma spered ma ne c'hallen ket stourm ouzh ma c'hredennoù. Hogos sur e oan em c'honkluzionoù, ha kregiñ a ris da c'hortoz, da veilhata ha da bediñ evit donedigezh ar Salver.”

GSAM 120.3Adlavarout a ra c'hoazh :

GSAM 120.3“Krediñ a ris; ha diouzhtu e voe engravet em spered ar dever da embann an doktrin-mañ, evit ma kredfe ar bed ha ma'n em brientfe da zegemer ar Barner hag ar Pried nevez pa zeuio. N'eus ket ezhomm din amañ mont e-barzh un danevell vunut eus ma amprouennoù hir ha poanius. A-walc'h eo lavaret, goude meur a vloaz, e oan bet rediet gant Spered Doue, galloud ar wirionez, ha karantez an eneoù, da gemer ma groaz ha da embann an traoù-se d'ur bed o vervel hag o vont da goll.”

GSAM 120.4An Aotrou Miller, evel ar re a oa bet broudet gant ar c'hemenn-mañ e broioù all, a soñjas da gentañ seveniñ e gefridi en ur skrivañ hag en ur embann e kazetennoù foran hag e levrigoù. Da gentañ e embannas e soñjoù er Vermont Telegraph, ur gazetenn vadezour, moullet e Brandon, Vt. E 1831 e oa. E 1832 e komzas en publik war an danvez-se evit ar wech kentañ. Lavarout a reas diwar-benn an emvod-se : “An Aotrou a skuilhas e c'hras war ar gumuniezh, ha kalz a gredas evit silvidigezh o eneoù.”

GSAM 121.1E 1836 e voe moullet e brezegennoù en un nebeud kelaouennoù foran eus an amzer-se. E goañv 1837-38 e voe embannet e brezegennoù en ur follenig. E 1838 e voe moullet un eil follenenn 204 pajennad enni, hag er follenenn-se e tisklêrias an Aotrou Miller e c'hallfe galloud an Otomaned kouezhañ er bloaz 1839 pe 1840. E brezegennoù kentañ en ur gêr vras bennak a voe dalc'het e 1836. Neuze e komzas e kêrioù Randolph, Lowell, Groton, ha Lynn, e Massachusetts.

GSAM 121.2Betek 1840 e chome an Aotrou Miller hogos e-unan evel prezegenner war dem donedigezh tost ar C'hrist. Er bloaz-se, a-daol-trumm, e teuas kantadoù a dud d'en em unaniñ gantañ evit embann ar c'hemenn. Ar pezh a zegasas ar cheñchamant bras-se a vo meneget er pennad da heul. E goañv 1839-40 e reas an Aotrou Miller un heuliad prezegennoù en Exeter, N.H. Eno en em gavas evit ar wech kentañ gant ar Pastor J. V. Himes, a zegemeras ar feiz d'ar mare-se, hag adalek an deiziad-se e voe a-gostez-ha-kostez gant ar Pastor Miller evel embanner ha prezegenner entanet ar c'hemenn bras a-zivout an Eil Donedigezh.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Diwar-benn al labourer a-zevri-mañ er fiñv bras-mañ, ne c'hallomp ket ober gwelloc'h eget menegiñ e vuhezskridour, a lavar :—

GSAM 121.4“Ganet e oa Joshua V. Himes e Wickford, R.I., d'an 19 a viz Mae 1805. Anavezet-mat e oa e dad evel marc'hadour Indez ar C'hornôg, ha brudet e oa evel ezel eus iliz eskopel Sant Paol e Wickford. Ur spered hegarat a oa gant e vamm, ha karantez evit ar Salver, a skignas e divskouarn he mab a selaoue gant plijadur.

GSAM 121.5“Ar soñj a oa gant an tad da lakaat e vab Joshua da studiañ evit ministrerezh an iliz ma oa ezel anezhi e-unan, met an amstadoù a viras outañ. Un dra all en doa Doue da lakaat ar mab-se d'ober, hag o ren an traoù en doare ma teufe an disoc'h gortozet. E 1817 e kasas an tad ur gargad prizius gant ar C'habiten Carter, hag Alexander Stewart da evezhier-kargad. Disleal e voe an dud-se, ha pa oant erruet en ur porzh eus Indez ar C'hornôg e werzhjont al lestr hag ar gargadenn, ha tec'hout a rejont kuit. An darvoud-se a cheñchas an holl steuñvoù a oa bet savet evit amzer da zont ar yaouank Joshua, a oa sañset bezañ kaset da Skol-veur Brown, e Providence, R.I. E-lec'h se, e miz Ebrel 1821, e voe kaset da New Bedford, Mass., ha lakaet da labourat gant William Knights evit deskiñ micher ar menuzer.

GSAM 122.1“Pa erruas en e di nevez, en em lakaas a-zevri gant al labour a oa bet fiziet ennañ, mennet da zont da vezañ ur mestr en e vicher. Buan e komprenas, koulskoude, ne oa ket e-kichennoù relijiel diouzh e c'hoant penn-da-benn. Lavarout a ra : ‘Un unitarian e oa ma mestr, hag e kasas ac'hanon d'e iliz. An Aotrou Orville Dewey e oa ar pastor. Nevez-distroet e oa diouzh an ortodoksiezh. Ma stummadur dindan ar Biskop Griswold hag an Aotrou William Burge, rener iliz Sant Paol e Wickford, ha ma'm boa klevet alies an Dr. Crocker, komzard eus iliz Sant Yann e Providence, R.I., a lakaas ac'hanon digouest-krenn da zegemer nac'hadennoù helavar an Aotrou Dewey eus kelennadurezhioù Krist hag e abostoled.’

GSAM 122.2“Dre ma ne oa iliz eskopel ebet e New Bedford d'ar mare-se, e tivizas mont d'an Iliz Kristen Gentañ [n'eo ket Disciple] hag en em unaniñ gant ar gennad-se da c'houde. ‘Amañ,’ emezañ, ‘em eus kavet ar Bibl digor ha frankiz ar soñj, hag em eus graet ur gwir vad eus an daou.’ An iliz-mañ a oa dindan pastorelezh an Aotrou Reverant Moses Howe. An Aotrou Reverant Clough a vadezias Joshua V. Himes d'an 2 a viz C'hwevrer 1823. Gant ur galon dev gant an tan-gred evit e Vestr, e krogas diouzhtu, d'an oad a triwec'h vloaz, da gontañ istor ar groaz ha da vroudañ an dud da gaout keuz. Setu ar pezh a lavar diwar e benn e-unan :—

GSAM 122.3“‘Buan on deuet da vezañ ur broudour, ha roet eo bet an aotre din da implijout ma donezon.... Echuet em eus ma staj gant plijadur, ha meuleudi am eus bet. Met e-pad pemp pe c'hwec'h vloaz e oan boas da labourat re, ha dre-se e teuen a-benn da gaout un devezh pe zaou ar sizhun evit studiañ ha labour misioner e karterioù paour, ha frouezh anezho a roen da'm pastor.’

GSAM 123.1“E 1825 e voe anvet da visioner gant kendalc'h an ilizoù kristen e su Massachusetts. ‘N'eus na steuñv na doare ebet evit derc'hel ar visionerien,’ a lavar ar Pastor Himes, ‘ha divizet em eus kregiñ gant un embregerezh evit ma zreuzvevañ, ha prezeg ar pezh a c'hellen.’

GSAM 123.2“E 1828 e kuitaas New Bedford, n'eo ket gant douetañs pe diouer a nerzh, met gant ur youl-dibenn a oa sur da c'hounit, o vont da Plymouth, e-lec'h ma prezegas ger Doue e skolioù, e salioù emprevizet, ha e pep lec'h ma c'halle bezañ selaouet. E 1829 e kendalc'has gant an hevelep doare labour e Fall River betek 1830, pa'z eas da Voston da vezañ pastor an Ilizioù Kristen Kentañ hag Eil; ha chom a reas eno e-pad tri bloaz ha tregont. E 1839 e teuas da grediñ en oberenn an Advent, evel ma oa displeget gant ar Pastor brudet William Miller. En em lakaat a reas en oberenn nevez-se gant an holl entan en doa, ha leun a dan hag a c'halloud e oa e brezegennoù. E 1840 e krogas da embann ar Signs of the Times, o tifenn an oberenn en doa lakaet e galon a-bezh enni. E holl arc'hant, e holl labour, e holl nerzh a voe gouestlet d'an oberenn-se, ha miliadoù a zistroerien a voe gounideget.”

GSAM 123Labourioù Unanet Miller ha Himes

GSAM 123.3Eus 1840 betek diskar-amzer 1844 e voe unanet labourioù ar Bastored Miller ha Himes evit an darn vrasañ, pa'z aent a gêr da gêr, en hañv gant o zeltenn ramzel, er goañv en ilizoù hag er salioù-pobl. Nerzh korfel bras ar Pastor Himes en doa e virjet betek ma'z eas e-barzh e zaouzekvet bloavezh ha pevar-ugent. E varregezhioù speredel a chome kreñv betek an diwezh. E 1894, d'an 28 a viz Gwengolo, e reas ur brezegenn entanus-kenañ dirak ur vodadeg a ouzhpenn tri mil Adventour ar Seizhvet Deiz war al lec'h-kampiñ e Lansing, e Michigan. Evit doare e komze gant kalz eus an aked hag eus an nerzh a oa gwechall. Marzhus e oa da vat evit un den a oa e tri miz en e unnekvet bloavezh ha pevar-ugent, hag a c'houzañve diwar ur c'hleñved dibare a varvas diwarnañ ar bloaz war-lerc'h.

GSAM 124.1Ar Bastored Miller hag Himes a oa, evel ma vefe, e “talbenn ar stourm” e luskad an Eil Donedigezh en Amerika, ha n'oant nemet daou e-touez meur a hini a labouras ganto o tisklêriañ kelennadurezh donedigezh ar C'hrist, a oa o ferzhioù pennañ an divrallentez er mennozhioù hag an onestiz divrall. An dud-se a oa dreist-holl eus ar rummad anvet “tud en em graet o-unan” gant ar bed — tud o doa emdroadet dre darempred gant gwirvoudioù rust ar vuhez, hag o doa desket barn perzhioù un oberenn diwar ar pennaennoù ha n'eo ket diwar ar politikerezh. E-touez izili an ilizoù a zegemere ar gemennadenn, hervez ar Pastor Miller, e oa anezho “an izili deolañ, devotañ, hag oberiant.” Kadarnaet e voe ar fed-se gant ministrerien an ilizoù liesseurt, a lavaras, goude disparti diwezhañ an Adventourien diouto, “Kemeret he deus [an doktrin] dienn hor bagad.”

GSAM 124Prezegennerien adventour heverk all

GSAM 124.2Talvoudus e c'hall bezañ menegiñ dre o anv lod eus an dud o doa c'hoariet ur roll heverk gant ar Bastored Miller ha Himes e luskad an amzerioù kentañ-se. Da gentañ war ar roll emañ Charles Fitch, eus Cleveland, en Ohio, a ginnigas e 1842 ar mennozh da sevel taolennoù evit skeudenniñ gweledigezhioù Daniel hag an Diskuliadur. Diazezet e oa orin ar soñj war Habakuk 2:2, 3. Marvet e oa Charles Fitch d'an 10 a viz Here 1844.

GSAM 124.3An Dr. Josiah Litch, eus Philadelphia, a voe, evel ma welimp er pennad da heul, broudet gant an Aotrou da embann ur wirionez a zegasas, pa voe sevenet, ur c'hresk trumm ha buan en dedenn evit kemennadenn an donedigezh.

GSAM 124.4Elon Galusha, eus Lockport, N.Y., ur ministr badezour brudet, a reas e skridoù hag e brezegennnoù diwar-benn donedigezh tost an Aotrou ur reuz bras en iliz-se.

GSAM 125.1E. R. Pinney, eus Seneca Falls, N.Y., ur ministr devot all eus an Iliz Vadezour, hag e vinistrerezh hag e skridoù a oa ur nerzh en oberenn. Gallout a raed lavaret anezhañ “Holen an douar.”

GSAM 125.2Geo. Storrs, eus Kêr New York, a oa, a-raok e zistro da gelennadurezh an Advent, un advevaer brudet. E skridoù o deus bet ul levezon galloudus evit broudañ an dud da ouestlañ muioc'h o buhez hag o madoù d'ar labour; dreist-holl e oa gwir kement-se e-pad sizhunvezhioù diwezhañ an daou vil tri c'hant deiz. Eñ eo a zegasas, goude an dic'hoanag, da breder an dud adventour hag ar bed, e c'hwec'h prezegenn diwar-benn natur an den, stad ar re varv, hag ar c'hastiz da zont.

GSAM 125.3Ar Pastor Stockman, eus Portland (Maine), a oa un den all a laboure gant aked e adsavadennoù William Miller er gêr-se. Marvet e voe un nebeud sizhunioù a-raok fin ar bloavezh yuzev 1843, d'ar mare ma oa pobl an Adventourien o c'hortoz gant spi e teufe an Aotrou d'ar c'houlz-se.⁶

GSAM 125.4Bez' e oa gwazed heverk all na gomzimp anezho nemet berr-ha-berr dre mank a blas, evel N. N. Whiting, en doa graet un droidigezh eus an Testamant Nevez en saozneg, anavezet dindan an anv Whiting’s Translation; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, hag Edwin Burnham (tri breur), holl labourerien efedus er c'hemenn.