Pennad 21 — An Dorn Heñcher el Labour

GSAM 322.1“Me a zeskouezio dit hag a gelennio dit an hent a heulioz.”¹

GSAM 322.2Evit an hini a ra an Aotrou e fiziañs, e evezh a zo anat dalc'hmat. Koulskoude, bez' ez eus mareoù ma vez santet an evezh-se muioc'h-c'hoazh, evel dasprenadennoù ispisial diouzh an drougoù hag an dañjerioù, gwelet ha diwelet, ha digorioù eeun ar brovidans evit astenn e wirionez. Diwar-benn an temoù-se eo e komz ar pennad-mañ.

GSAM 322Ar Weledigezh Kentañ e Michigan

GSAM 322.3E miz Mae 1853 e weladennas ar Pastor White hag e wreg Michigan. Ar wech kentañ e oa dezho bezañ aet er c'hornôg da Vuffalo, N.Y. D'ar Sabad diwezhañ eus miz Mae e oant e Tyrone, hag el lec'h-se e voe diskouezet da Itron White dre weledigezh ar strolladoù disheñvel a zerc'herien ar Sabad er Stad, gant diwalladennoù a-zivout al levezonoù a c'halle labourat a-enep dezho. D'an 2 a viz Mezheven, e Jackson, e skrivas hec'h eizh pajennad follskap, o venegiñ lod eus an traoù a oa bet diskouezet dezhi. Roet he deus din ur skrid dre blom eus ar weledigezh, war ziviz ma rofen dezhi ur skrid sklaer, skrivet gant ur stilo hag e liv.

GSAM 322Ur Vaouez a Zisklêrie Santelezh

GSAM 322.4E-touez an traoù all a oa bet diskouezet dezhi e oa bet deskrivet stad ur vaouez a glaske en em silañ e-touez hon tud. Lavaret he deus e tisklêrie ar vaouez-se ur santelezh vras. N'he doa Itron White biskoazh he c'hejet ganti, ha ne ouie netra diwar he fenn nemet ar pezh a oa bet diskouezet dezhi er weledigezh-mañ. N'eo ket hepken he doare d'ober a zisklêrias, met ivez penaos, pa vefe rebechet dezhi, e lakafe un neuz santel warni hag e lavarfe : “An — Aotrou — a — oar — va — c'halon.” Lavaret he deus e oa ar vaouez-se o veajiñ dre ar vro gant ur paotr yaouank, tra ma oa he gwaz, un den kozh, er gêr o labourat evit o zerc'hel en o hent fall. Lavaret he deus an Itron White en doa diskouezet an Aotrou dezhi “daoust d'ar vaouez ober van da vezañ santel, e oa hi hag ar paotr yaouank kablus da vezañ torret ar seizhvet gourc'hemenn.” Gant deskrivadur dre skrid an afer-mañ em godell, e c'hortozis gant un tamm anken da welet penaos e trofe an traoù.

GSAM 323An Emvod e Vergennes, Mich.

GSAM 323.1Emvodoù hon eus bet e Jackson, Battle Creek, Bedford, ha Hastings, ha neuze omp deuet da Vergennes, e Kontelezh Kent, a oa al lec'h ma veve ar vaouez. Erruet e oamp el lec'h ma rankemp chom un nozvezh, d'an 11 a viz Mezheven, un tammig a-raok ar Sabad. En ti ur Pastor White e oamp, a oa bet gwechall ur ministr eus an enwad Christian. Dre ma oa ur vro nevez-annezet e oa bet graet prientadennoù evit hor c'hendalc'hioù en ur c'hrañj bras nevez-savet, teir miltir pelloc'h, hag ar vaouez gwelet er weledigezh, evel ma voe gwiriet, a oa o chom c'hoazh div viltir en tu all da lec'h an emvod.

GSAM 323Testeni d'ar Fanatour

GSAM 323.2D'an 12 a viz Mezheven, da 10e30 vintin, en em vodjomp er c'hrañj evit an emvod. Azezet e oa an Itron White e penn kleiz al leurenn-prezeg, me a oa azezet e-kichen dezhi, ar Pastor Cornell e-kichen din, hag ar Pastor White a oa a-zehou d'al leurenn-prezeg, o prezeg. Goude ma oa bet o prezeg abaoe un pemzek munutenn bennak, e teuas un den kozh hag ur paotr yaouank a-gevret, hag en em azezas war ar bank a-raok, e-kichen al leurenn-prezeg. Ganto e oa ur vaouez vras, moan, teñval he c'hroc'hen, a azezas e-kichen an nor. Goude ur brezegenn verr gant ar Pastor White, an Itron White a savas hag a ginnigas hec'h evezhiadennoù o komz eus an evezh a zlefe kaout ar ministrerien evit na zistrujfent ket an oberenn fiziet enno, en ur ober gant an destenn, “Bezhit glan, c'hwi a zoug listri an Aotrou.” Lavarout a reas ne oa ket urzh Doue gervel ur vaouez da veajiñ dre ar vro gant un den all bennak estreget he gwaz. A-benn ar fin e lavaras fraezh,

GSAM 323.2“Ar vaouez-se a zo azezet un tammig zo e-kichen an nor a lavar eo bet galvet gant Doue da brezeg. O veajiñ emañ gant ar paotr yaouank-mañ a zo nevez azezet dirak an daol, tra m'emañ an den kozh-mañ, he gwaz — ra vo truez Doue outañ ! — o labourat kalet er gêr evit gounit an arc'hant a implijont da gas o direizhder da benn. Lavarout a ra bezañ santel-tre, — bezañ santelaet — met, gant hec'h holl vanoù a santelezh, Doue en deus diskouezet din eo kablus hi hag ar paotr yaouank-mañ da vezañ torret ar seizhvet gourc'hemenn.”

GSAM 324.1An holl a oa eno a ouie ne oa ket bet gwelet an dud-se gant an Itron White biskoazh a-raok ma teujent er c'hrañj. O tiskouez anezho hag o teskrivañ o fersonelezh ouzh an doare m'he deus graet, en deus bet e levezon war speredoù an dud a oa eno, ha kresket en deus o fiziañs ha kadarnaet o feiz er gweledigezhioù.

GSAM 324Ar Gerioù Lavaret evel ma oa bet Rakwelet

GSAM 324.2E-keit ha ma roe an Itron White he testeni, e veze sellet gant nec'h ouzh an Itron Alcott, ar vaouez rebechet dezhi, evit gwelet penaos e tegemere ar pezh a veze lavaret, ha petra a oa he soñj d'ober ha da lavarout. Ma ne oa ket kablus eus an tamall a oa bet graet dezhi, e vije bet gortozet diganti, evel-just, sevel ha nac'hañ pep tra. Ma oa kablus, ha brein-fall, e c'hallje bezañ ne vije ket re vat evit nac'hañ pep tra, ha pa ouije e oa gwir. E-lec'h se, graet he deus rik ar pezh a lavare an testeni a rafe pa vefe rebechet dezhi. Savet eo war he zreid goustadik, tra ma oa dalc'het selloù an holl warni, ha, o kemer un neuz santel, he deus lavaret goustadik : “An — Aotrou — a — oar — va — c'halon”, ha setu aet da azezañ hep lavaret ger ebet all. Lavaret he doa rik ar pezh a lavare an testeni a lavarfe, hag en hevelep doare.

GSAM 325Ar Gablusted Anzavet

GSAM 325.1Gwir eo, Doue a anaveze o c'halonoù, hag o doa anavezet o-unan bezañ kablus eus an tamall; rak diwezhatoc'h e lavaras ar paotr yaouank da Aotrou Gardner, un annezad eus an hevelep lec'h, hag en doa goulennataet start anezhañ diwar-benn an afer, “Aotrou Gardner, ar pezh en doa lavaret an Itron White diwar hor penn a oa re wir;” hag ar vaouez, goude bezañ lavaret da Itron Wilson, e Greenville, e 1862, “ne gredfe ket lavarout ur ger a-enep ar C'hoar White gant aon na vefe kavet o stourm a-enep Doue,” a anzavas e oa gwir ar pezh a oa bet diskouezet diwar he fenn-hi hag hini ar paotr yaouank.

GSAM 325Strollad ar Messenger

GSAM 325.2E-pad diskar-amzer 1853 e voe un nebeud tud displijet e Michigan hag a en em vodas da lañsañ ur follenn anvet Messenger of Truth. Kefridi ar follenn-se hag he renerien a seblante bezañ diskar ha disteraat e-lec'h sevel. Kalz gaouioù a oa lakaet en e bajennoù, ar pezh a rae droug deomp en hor labour er gemennadenn; ha dre ma oa hor skiant-prenet kentañ gant un dagadenn ken splann, e soñjemp e oa hor c'hefridi nac'hañ o disklêriadurioù droukrañsus. Ober kement-se a gemere amzer a zleje bezañ bet gouestlet da gas war-raok ar wirionez fiziet ennomp, ha klotañ a rae mat gant palioù Satan, a oa hep mar ebet brouder an enebiezh-se. Ha setu penaos e kendalc'he an traoù betek abardaez an 20 a viz Mezheven 1855, pa oamp nevez-echuet ur vodadeg en Oswego, N.Y., ar Pastor White hag e wreg, ar Pastor Cottrell, ha me. Ennervet e oamp bet e-pad hor bodadeg gant un den anvet Lillis, a oa deuet tre hag en doa skignet an teulioù droukrañsus-se e-touez an dud. Adarre e savas ar goulenn a-zivout hor dever en afer-mañ. An holl strivoù graet a-raok evit respont d'o gaouioù n'o doa graet nemet ma vije krouet muioc'h c'hoazh ganto.

GSAM 325Alioù ha Diougan

GSAM 325.3Da-geñver un emvod pediñ dalc'het en noz-se e ti John Place, e kêr Oswego, e voe roet ur weledigezh da Itron White ma voe diskouezet dezhi, ma kendalc'hfemp gant hor labour, o prezegenniñ ar wirionez, hep ober van ouzh tud evel re “strollad ar Messenger”, e yaent d'ober brezel an eil re ouzh ar re all hag e serrfe o c'hazetenn, ha pa c'hoarvezfe kement-se e kavfemp e oa doubl en hor renkoù. O krediñ e teue an testeni-mañ eus an Aotrou, e krogjomp diouzhtu da ober diouzh e c'her.

GSAM 326Diskar Strollad ha Kazetenn ar Messenger

GSAM 326.1Aet e oa ar wirionez war-raok buan, tra ma oa “strollad ar Messenger” o kaout kudennoù etrezo o-unan. A-benn nebeut e voe stlabezet ar strollad, kalz eus o renerien o doa dilezet ar Sabad. Buan e paouezas o c'hazetenn da zont er-maez diwar diouer a harp, hag an hini a oa bet, e-pad ur pennad, pennskridaozer, a droas d'ar skolaerezh; met dre ma ne oa ket en em zesket da vestroniañ e-unan da gentañ, e c'hwitas penn-da-benn war vestroniañ e skolidi. O klask reizhañ unan eus ar baotred en e skol, e tennas ur revolver, a reas klik met na darzhas ket. Evit chom hep bezañ lynchet e voe rediet da dec'hout diouzh an noz da Ganada.

GSAM 326Efed war an Oberenn Advent

GSAM 326.2D'ar mare-se e oa muioc'h a unvaniezh hag a emglev e-touez hor pobl eget biskoazh a-raok; ha dre ma veze strivet da skignañ ar c'hemenn, en em zigore an hent e pep tu.

GSAM 326.3E niverenn 10, levrenn 11, eus ar Review, d'ar 14 a viz Genver 1858, e lavaras ar skridaozer, en ur gomz diwar-benn disoc'h labour ar Messenger : “Da vare an dizunaniezh, pa oa bet graet ar striv da ziskar ar Review, ne oa priziet madoù an iliz er burev nemet da $700. Abaoe eo kresket da $5,000. Da neuze e oa war-dro mil koumananter a baee, bremañ ez eus daou vil, ouzhpenn ur rollad brav a re ‘digoust’.”

GSAM 326.4Pa oamp deuet d'ar mare-se (1858) ma'n em rannas ha ma'n em stlabeas “strollad ar Messenger”, ha ma paouezas ar Messenger da vezañ, e talv ar sifroù a-us. Evel ma oa deuet rik da zoubl an niver a goumananterien baeant d'ar Review, evel-se e oa muioc'h eget doubl an niver a gredourien. Evel-se e voe sevenet an diougan a oa bet graet dre an Itron White e miz Mezheven 1855.

GSAM 327Emvodoù-teltennoù kinniget da gentañ

GSAM 327.1Boaz e oa ganeomp, e penn-kentañ ar c'hemenn, da aozañ emvodoù er skolioù pa ne oa lec'h gwelloc'h ebet da gaout. En ur savadur a'r seurt-se, ur wech, e oa deuet kement a dud d'en em vodañ ma ne vije ket bet tu da zerc'hel anezho en div skol vihan a'r vent-se. Evit bezañ klevet gant an holl, e oa chomet ar prezegenner en ur prenestr digor hag en doa komzet d'ar re a oa er savadur ha d'un arvestadeg vrasoc'h azezet en o c'hirri hag war al letonenn. Gweled an dastumadeg vras-se eo a lakaas da soñjal aozañ emvodoù en teltennoù.

GSAM 327Kendalc'h kentañ en deltenn e Battle Creek, Mich.

GSAM 327.2Setu perak, d'an 22 a viz Mae 1854, e voe divizet gant ar Pastor James White hag ar re all en ur c'huzul e vefe un doare mat da implijout teltennoù evit an emvodoù. D'ar mare-se e veze implijet an teltennoù bras ral-tre evit traoù all estreget ar sirkoù, al loenedegoù, hag an diskouezadegoù a bep seurt. Michigan e voe ar Stad kentañ ma reas an Adventourien ar Seizhvet Deiz an taol-esae-se war an dachenn-se. An emvod kentañ en deltenn a zigoras e Battle Creek, d'an 10 a viz Mezheven 1854. Hiziv an deiz eo deuet an doare-se da aozañ emvodoù e-pad an hañv da vezañ bras-meurbet.

GSAM 327Emvodoù-kamp Kinniget

GSAM 327.3E 1868 e voe kemeret ur pazenn argadus all. Studiet a voe a-zevri an doare da aozañ emvodoù-kamp, ha divizet e voe e oa un doare dispar da zegemer an engroezioù bras eus hor pobl en emvodoù hollek. Gant un deltenn vras evit an ofisoù foran ha teltennoù bihanoc'h evit ar familhoù, e vefe aesoc'h d'an dud, hag evel-se e c'hallfed tremen un nebeud devezhioù en un doare frouezhus en kuzuliañ hag en azeulerezh.

GSAM 328An Emvod-Kamp Kentañ e Wright, Mich.

GSAM 328.1Dalc'het e voe an emvod-kamp kentañ e Wright, Michigan, eus ar 1añ d'ar 7 a viz Gwengolo 1868. Kresket eo an emvodoù hollek pouezus-se eus hor pobl betek-se ma vez dalc'het ouzhpenn hanter-kant emvod-kamp bep bloaz e lodennoù disheñvel eus an dachenn. N'eo ket hepken en Amerika e vez dalc'het an emvodoù-kamp-se, met en Europa, en Aostralia, e Zeland-Nevez hag e Suafrika ivez.

GSAM 328.2An emvod brasañ a'r seurt-se bet dalc'het biskoazh gant hor pobl a voe e 1893, e Lansing, e Michigan. En emvod bras-se e oa 3 400 den o vevañ en ouzhpenn 500 deltenn familh. Implijet e voe ouzhpenn 150 000 yard a lien evit sevel teltennoù liesseurt ar c'hamp.

GSAM 328Dieubidigezh diouzh ur gwallzarvoud hent-houarn

GSAM 328.3An deiz war-lerc'h ma voe divizet prenañ hon teltenn gentañ 60 troatad (23 a viz Mae 1854), ar Pastor White hag e wreg, a oa neuze e Jackson, e Michigan, a oa da loc'hañ war-du Wisconsin, e-lec'h ma oant da labourat e-pad ur pennad. Tremen a rejomp an enderv e ti D. R. Palmer, nepell diouzh an ti-gar. Meur a wech endervezh e komzas ar Pastor White, o lavarout : “Iskis eo ar pezh a santan a-zivout loc'hañ gant ar veaj-mañ ; met, Ellen, un emgav hon eus, ha ret eo deomp mont. Ma ne vefe ket un emgav ganin, ne'z afenn ket fenoz.”

GSAM 328.4Pa dostaas an noz, war-dro eur donedigezh an tren, hon eus bet ur prantad pediñ. An holl a seblante bezañ kaset da bediñ evit surentez ar Pastor White hag e wreg e-pad ar veaj-mañ. Pa savjomp, ar Pastor White en deus diskouezet e feiz e raio an Aotrou diwall outo hag e virfe anezho.

GSAM 328.5Da eizh eur on aet ganto d'an tren evit sikour da gaout sezioù ha da aozañ o fakadoù. Aet omp en ur c'harr-tren gant sezioù gant kein uhel, a veze anvet d'ar mare-se ur “c'harr-kousket”. Lavarout a reas an Itron White : “James, n'hallan ket chom er c'harr-mañ, ret eo din mont kuit.” Sikouret em eus anezho da gaout ur sez e-kreiz ar c'harr da heul. Azezet eo an Itron White gant he fardelloù war he divlez, met lavaret he deus : “N'on ket em aes war an tren-mañ.” Sonet en deus ar c'hlochenn, ha goude bezañ lavaret dezho ur “Kenavo” buan, aet on kuit diouzhtu da di Cyrenius Smith, da chom eno an nozvezh.

GSAM 329.1War-dro dek eur, souezhet-bras e oamp holl o klevout ar Pastor White, a soñje deomp e oa dija war hent Chicago, o skeiñ ouzh an nor evit goulenn bezañ lakaet e-barzh. Lavarout a reas e oa aet an tren diwar an hent-houarn teir miltir er c'hornôg da Jackson; e oa bet freuzet-mik an darn vrasañ eus an tren, gant al locomotiv; met daoust ma oa bet lazhet un toullad tud, e oa deuet a-benn da chom hep bezañ gloazet, eñ ha an Itron White. Buan e kavas ur marc'h hag ur c'harr, hag a-gevret gant Abram Dodge ez eas da gerc'hat an Itron White, a oa bet douget un tammig en e vrec'hioù gant ar pastor, a-dreuz un dachenn c'hleb ha geuniek hag ur wazhig, betek ul lec'h sur, pell diouzh al lec'h gwallzarvoud.

GSAM 329.2Abred an deiz war-lerc'h ez on aet gant an Aotrou Dodge da welet ar peñse. En ul lec'h ma treuz an hent an hent-houarn a-viziez, e oa en em astennet un ejen da ziskuizhañ war an hent-houarn end-eeun. N'en doa ket ar c'heflusker un harz-ejen, ha setu perak, o skeiñ gant al loen, e voe stlapet er-maez eus an hent-houarn, war an tu kleiz. Gant an taol-skub kentañ pa skoas ar c'heflusker ouzh an douar, e lammas ar c'harr-bagaj, ennañ malizenn levrioù ar Pastor White, kuit penn-da-benn diouzh an hent-houarn ha ne voe graet droug ebet dezhañ; d'ar memes mare e voe distagadet karr-beajidi a-dreñv an tren diouzh ar peurrest hep sikour den, hag e paouezas sioul war an hent-houarn. Aet eo ar c'heflusker hag an tender war an douar e-maez an hent-houarn war-dro c'hwec'h pe eizh rod, pa'z eo aet ar c'heflusker ouzh ur c'hef dero war-dro tri zroad e dreuzkiz. Ken kreñv e oa nerzh an tren ma voe lakaet ar c'heflusker da zistreiñ war e gein, hag a-dreñv an tender a droas a-dreuz an hent-houarn. Korf pennañ an tren, o vont gant nerzh leun, a skoas ouzh peñse ar c'heflusker, o krouiñ evel-se un eil skoadenn. Ar c'harr kentañ a skoas ouzh ar c'heflusker a oa ur c'harr-post, a voe flastret e koad bihan. Eñ, gant ar pezh a oa ennañ, a oa ur mas lastez stanket war-c'horre ha tro-dro d'an tender. An hini da heul a oa ur c'harr eus an eil rummad, ennañ triwec'h beajer, unan anezho a voe lazhet hag an holl re all a voe gloazet mui pe vui. Rannet e voe ar c'harr-se e daou gant ar c'harr-kousket o treuziñ anezhañ. Torret e voe lodenn a-raok ar c'harr-kousket e tammoù, ha flastret penn-da-benn e voe ar sez ma ne oa ket aes da Itron White chom ennañ.

GSAM 330Testeni eus un Daspren Divin

GSAM 330.1Pa sellemp ouzh al lamm-tren, ha da c'houde ouzh ar c'harr ma oa ar Pastor White hag e wreg ennañ da vare ar gwallzarvoud, o chom sioul en e-unan, war-dro pemzek rod pell diouzh al lamm, e santemp en hor c'halonoù e kleve Doue ar pedennoù, ha piv a oar ha n'en deus ket kaset e ael da zizalc'hañ ar c'harr-se, evit ma teufe e servijerien a-benn da dec'hout hep bezañ gloazet? Muioc'h c'hoazh e voe engravet ar soñj-se en hor speredoù pa lavaras an harzher-trel ne oa ket bet distaget gantañ, hag ouzhpenn-se, ne oa den ebet war al leurenn pa c'hoarvezas, ha ma oa ur mister evitañ hag evit holl labourerien an tren penaos e oa bet graet; ha pezh a oa c'hoazh kevrinusoc'h evito, e oa an ere hag ar boulonenn en o fezh o-daou, hag ar boulonenn gant he chadenn a oa war leurenn ar c'harr-boutin freuzet evel pa vije bet lakaet eno gant un dorn aketus.

GSAM 330.2Da noz an 24 e oa bet naetaet an hent-houarn diouzh al lastez a-walc'h evit ma c'hellfe an trenioù tremen evel boaz, hag ar Pastor White hag an Itron White a bignas en-dro er c'hirri hag a dizhas e surentez o emgav e Wisconsin.

GSAM 330An Enebourien Rebechet

GSAM 330.3Ne oa ket pep tra “flour” gant Israel an Henamzer. Enebourien o doa er-maez a glaske herzel o araokadennoù da bep pazenn. Ar “bobl gemmesket” hag ar re zigouestlet e-barzh ar c'hamp a oa ostilhoù prest, drezo e klaske Satan atizañ an displijadur, an tabut, ar grozmolerezh, hag an emsavadeg. Ar fed ma oa dorn madelus Doue gant ar re a fiziañs, ha ma heulie an trec'h o strivoù, a oa ur brouenn e oa bet kavet gras gant ar bobl-se en e zaoulagad — e oa dorn an Aotrou o heñchañ anezho.

GSAM 331.1Evel-se, e savidigezh hag e araokadennoù kemennadenn an trede ael, n'eo ket bet he araokadennoù abalamour ma vije bet ar gwirionezioù kinniget un dra bennak plijus da galon naturel an den. Er c'hontrol, gwirionez greiz ar gemennadenn — Sabad an Aotrou — a ya a-enep d'an interestoù egoist ha bedel, o tispartiañ ar re a sent outi diouzh aferioù ar bed e-pad daou zevezh er sizhun. Oberenn ar wirionez a-vremañ he deus bet hec'h enebourien diavaez, mennet ha padus en o strivoù da ziskar al labour. Evit ar re-se e c'haller lavaret, hervez komzoù ar Salmour : “Ma ne vije ket bet an Aotrou ganeomp, ra lavaro bremañ Israel ; ma ne vije ket bet an Aotrou ganeomp, pa savas an dud a-enep deomp ; neuze o dije hor lonket bev, pa vefe en e dan o fulor a-enep deomp.”²

GSAM 331.2A-vareadoù ez eus bet tud emgar ha displijet e-touez hor renkadoù, o lavarout peseurt traoù meur a vefe graet pa vefe sevenet o mennozhioù; met evel ur gouloù-koad eo mouget o gouloù pell zo. E-keit-se, oberenn ar wirionez a-vremañ a rae he hent dre ar bed en un doare sur ha stabil, o c'hounit soluted ha nerzh gant pep araokadenn.

GSAM 331Ar Bastored Stephenson ha Hall

GSAM 331.3E-pad hañv 1855 e klaskas ar Bastored Stephenson ha Hall sevel un emsavadeg e Stad Wisconsin. Gouzout a rae mat ar vreudeur pennañ o doa c'hoant amprouiñ holl boentoù all hor feiz gant o zeskadurezh “Oadvezh da Zont”, ha mall bras a oa ganto e vefe kelennet da Adventourien ar Seizhvet Deiz deskadurezh an amzer-arnod goude eil donedigezh ar C'hrist.

GSAM 331Diougan diwar o fenn

GSAM 331.4An 20 a viz Du 1855, e voe roet d'an Itron White ur sell war o hent, gant un diougan diwar-benn an disoc'h diwezhañ en doare-mañ : “Ha soñjal a rit, den gwan, e c'hallit herzel ouzh labour Doue ? Den gwan, ur stok eus e viz a c'hall ho lakaat da gouezhañ plaen. Ne c'houzañvo ac'hanout nemet ur pennadig.”

GSAM 332.1Lavaret o deus hon enebourien e oa amañ ur weledigezh a ziskleire e oa da vervel buan an dud-se, ha dre ma vevjont e-pad meur a vloaz, ne oa ket bet sevenet ar weledigezh. N'eus meneg ebet er weledigezh eus o marv. Diskouezet e oant evel tud o klask herzel ouzh labour kemennadenn an trede ael. Daoust ma oa bet lavaret dezho pegen aes e vefe da Zoue o lakaat da baouez, e vez ouzhpennet : “Ne c'houzañvo ac'hanout nemet ur pennadig.” Petra a rejont?—E-lec'h kaout an trec'h en o brezel, evel ma oant o c'hortoz, e seblantent bezañ lezet da furchal en deñvalijenn. Un nebeud sizhunioù diwezhatoc'h e tilezjont ar Sabad penn-da-benn, hag e trojont da stourm a-enep dezhañ. Spi o doa bet da sevel ur strollad “Oadvezh da Zont”, ganto o-unan evel renerien. E-lec'h dont a-benn gant se, dre zilezel ar Sabad, e kolljont penn-da-benn o levezon war hon tud. Evel-se, dre o hentamant o-unan, e c'hwitajont penn-da-benn war ar pezh o doa soñjet ober da gentañ. Lavarout a reas hon tud : “E gwirionez, Doue en deus ‘gouzañvet anezho e-pad ur pennadig hepken.’”

GSAM 332Un Dibenn Trist d'ar Vuhez

GSAM 332.2Evit pezh a sell ouzh disoc'h an daou zen-se, mat e vefe reiñ un nebeud testeniadennoù diwar-benn o zonkad trist, graet gant o breudeur o-unan, kredourien an “Oadvezh da Zont”, a oa kevredet ganto goude bezañ kuitaet ar Sabad. Seizh vloaz ha tregont zo e teuas an Aotrou Hall da vezañ un tammig diskiant (abalamour da zousadur an empenn), hag abeg ar stad-se a oa koll ur bern madoù dre douellerezh a-berzh tud all. Krediñ a rae, en ur gaou, ma'z afe er-maez e flastrfe en douar. Didroug eo, met, evel-just, e-pad ar bloavezhioù hir-se n'eo ket bet gouest tamm ebet da labourat evel ministr, ne vern e benn-labour.³

GSAM 332.3Marv eo ar Pastor Stephenson abaoe war-dro c'hwezek vloaz. E-pad meur a vloaz a-raok e varv e oa foll (e spered dizurzh), daoust ma ne oa ket dañjerus evit ar re all. A-raok dont da vezañ evel-se, dindan ar frankiz a soñje dezhañ kaout gant an deorienn hep lezenn en doa harpet, e tilezas e wreg dezhañ, ur vaouez na oa bet tamall ebet a-enep he vertuz (ne c'halle kaout un dizimeziñ nemet en ur implijout un alvokad direizh), hag e timezas gant ur vaouez all kalz yaouankoc'h eget e wreg kent. Un torridenn ken splann eus ar moral e oa an ober-se ma nac'has e vreudeur eus an “Oadvezh da Zont” e zoareoù, ha ne lezas ket anezhañ da brezeg evito ken.

GSAM 333.1Disklêriadurioù o breudeur o-unan diwar-benn deizioù diwezhañ an dud-se a ziskouez an truez donañ; koulskoude, ar fedoù kriz int, a zo roet hep droug-kiz pe rakvarn. Gant se e lezomp hor lennerien da dennañ o c'hlozadenn dezho o-unan a-zivout ar pezh a dalv an testeni evit o stad korfel.

GSAM 333Ar Pastor J. H. Waggoner a zegemer ar C'hemenn

GSAM 333.2E 1852 e voe degemeret ar wirionez a-vremañ gant ar Pastor J. H. Waggoner, a oa bet o ren ur gazetenn gontelezh e Wisconsin, hag er bloaz war-lerc'h en em ouestlas penn-da-benn da labour ar ministrerezh. E 1857 e skrivas daou bamflet a-bouez bras, a war-dro daou c'hant pajennad pep hini. An hini kentañ anezho en devoa da ditl The Nature and Tendency of Modern Spiritualism, hag an eil, A Refutation of the Age-to-Come. An hini kentañ n'eo ket hepken bet un doare da saveteiñ kalz a dud a vefe kouezhet e trap Satan, met, gant bennozh Doue, digoret en deus daoulagad kalz a dud na ouient ket petra soñjal eus an emziskouezioù modern-se.

GSAM 333.3E Refutation of the Age-to-Come a zo un displegadenn glok-kenañ eus teoriennoù faos an amzer-arnod evit ar bec'hedourien goude eil donedigezh hon Aotrou. Un disprouadur ken klok eo eus an doktrin-se ma n'eo ket hepken n'eo ket bet respontet dezhañ, met n'eus bet biskoazh, diouzh a ouzomp, taol-esae ebet d'ober ur respont. Al levr a zispleg, en un doare sklaer-kenañ ha berr, stad ar C'hrist evel beleg war dron e Dad (e belegiezh Melkisedek) e-pad an amzer-ren a-vremañ, hag ar stad a vo gantañ war e dron dezhañ e-unan, en e rouantelezh peurbadel da zont,—un tron ha ne vo liammet belegiezh hanterour ebet outañ.

GSAM 334.1Diwezhatoc'h c'hoazh e skrivas ar Pastor Waggoner un trede pamflet eus war-dro an hevelep ment, anvet The Atonement in the Light of Reason and Revelation. War-dro ar bloaz 1884 e voe adwelet ha kresket hemañ d'ul levrenn a war-dro 400 pajenn. Ur studiadenn sklaer ha berr-ha-berr eo diwar-benn an danvez meneget en hec'h titl.

GSAM 334.2Adalek an amzer-se e voe stag-start ouzh al labour embann, koulz evel skrivagner hag evel skridaozer. Kenderc'hel a reas ivez gant e labour ministrerezh, hag e tremenas e vloavezhioù diwezhañ en Europa.

GSAM 334.3D'ar 17 a viz Ebrel 1889 e varvas trumm e Basel, e Suis, just goude bezañ echuet e levr diwezhañ, From Eden to Eden. D'ar 16 en doa labouret un devezh-pad o skrivañ, hag en doa notennet en e deizlevr : “Labouret kalet un devezh-pad.” Diwar an danevell war e afer, savet gant breudeur europat, e teu ar munudoù da-heul :—

GSAM 334.4“Da vintin an 17, war-dro pemp eur hanter, e kouezhas marv en e gegin, hep rakwel ebet, gant ur paralizadur eus e galon. Labourat kalet-kenañ en doa graet evit echuiñ embannadur saoznek e levr nevez, ha soñj en doa mont da Londrez d'ar Sul war-lerc'h, da labourat a-gevret gant an oberenn eno, a-raok distreiñ da Amerika en hañv o tont.”

GSAM 334.5Abaoe 1854 e oa bet ar Pastor Waggoner dalc'hmat ha splann dirak an dud evit difenn ar wirionez, war al leurenn-brezeg hag er wask. D'ar mare ma varvas e oa tost da nav bloaz ha tri-ugent. Beziet e voe e Basel, d'an 20 a viz Ebrel. Evel-se e kouezhas en e bost-labour unan all eus labourerien gentañ an oberenn.

GSAM 334Pareañ dre ar Feiz

GSAM 334.6E deroù nevezamzer 1858 e oa bet an Itron White glac'haret-bras e-pad meur a zevezh, staget ouzh he gwele en ur stad hogos dic'halloud. Un nozvezh, war-dro hanternoz, e teuas hec'h anaoudegezh da goll ; an tiegezh a reas kement a oa en o galloud evit he dihunañ, met en aner. Chomet e oa en he stad-se e-pad ouzhpenn un hantereur, pa voe galvet buan ar Pastor Andrews ha me gant ar Pastor White da gemer perzh en ur prantad pediñ. Da respont da bedennoù a-zevri graet e-kichen he gwele, an Aotrou he lakaas gant truez da zont d'he skiant, hag he savas d'he yec'hed boas. E-keit ha ma rae meuleudi da Zoue e voe kaset en ur weledigezh, o chom c'hoazh en he gwele. Lod eus an traoù a voe diskouezet dezhi er weledigezh-mañ a c'haller lenn e “Testimony for the Church,” No. 5.

GSAM 335Diskouezadenn Gorfel Heverk

GSAM 335.1Un diskouezadenn gorfel ispisial a oa liammet ouzh ar weledigezh-mañ, a roamp da heuliañ gant evezh. Ar Pastor White ha me a oa azezet a-gostez d'ar gwele, hag ar Pastor Andrews en tu all. He daouarn a oa a-bep-eil pe stardet an eil ouzh eben war he bruched, pe lakaet da fiñval gant he divrec'h en he doare boas, dieub ha cheuc'h, war-zu an arvestoù disheñvel a wele. Lodenn uhelañ he c'horf a oa savet diwar ar gwele, e doare ma chome un esaouenn a war-dro eizh pe nav meutad etre he divskoaz hag ar plueg. Da lavaret eo, he c'horf adalek an divlezenn betek an nec'h a oa pleget d'ur c'horn a war-dro tregont derez. Hag en emzalc'h-se e chomas e-pad ar weledigezh, a badas tregont munutenn. Den ebet ne c'hallfe, ent naturel, kemer an emzalc'h-se, hep bezañ harpet gant e zaouarn hag e divrec'h, ha nebeutoc'h c'hoazh chom ennañ ken pell. Amañ adarre e oa ur brouenn e oa ur galloud bennak, ha n'he doa ket mestroni warnañ, liammet ouzh ar weledigezh.

GSAM 335Un Diougan all

GSAM 335.2D'ar c'hentañ a viz Here 1858, e voe dalc'het un emvod hollek gant ar Pastor ha an Itron White hag ar skrivagner, e Rochester, N.Y. Adalek an emvod-se e heulias ar skrivagner anezho en ur veaj dre Stad New York ha Stadoù Bro-Saoz Nevez. Ur Sabad e voe roet ur weledigezh da Itron White ma voe diskouezet dezhi, e-touez traoù all, e oa un lec'h bennak en hor beaj raktreset ma oa Satan o vont da ober un dagadenn c'halloudus warni, ha e tlee ar Pastor White ha me he derc'hel start dre ar feiz, hag e teufe an Aotrou d'he dieubiñ.

GSAM 336Gwallboan an Itron White

GSAM 336.1Setu aze adarre ur profediezh diwar-benn ar pezh a c'hoarvezfe. An heuliad a ziskouezo pegen resis e voe sevenet. Ar Sabad kentañ goude emvod Rochester e oamp e Roosevelt, hag ar Sabad war-lerc'h e Brookfield, e Kontelezh Madison. Er sizhun war-lerc'h e reasomp emvodoù e kegin ec'hon an Aotrou Ballou, e Mannsville, e Kontelezh Jefferson. E-keit ma oamp o veajiñ gant an tren eus Brookfield da Mannsville, e teuas dremm an Itron White da vezañ ruz-flamm just dindan an daoulagad. Ken poanius e oa kement-se ma, pa erruasomp e Mannsville, e oa rediet da vont d'he gwele. Kreskiñ a reas ar c'hwezhadur e-pad daou zevezh, o virout outi a gousket, hag o virout outi ivez a gemer perzh en emvodoù. Koeñvet e oa he fenn kement ma oa serret he daou lagad, ha ken distummet e oa he dremm ma ne heñvele mui ouzh hini un den. E-kreiz an holl boan reuzius-se hag an nervusted vras, deuet diwar an diouer a gousk, e oa an Enebour o stourm start evit lakaat anezhi da grozmolat a-enep Doue. Evel-se e padas an traoù betek fin an emvodoù rakwelet.

GSAM 336.2Goude fin an emvodoù e lavaras ar Pastor White din,

GSAM 336.2“Breur John, setu amañ rik tagadenn Satan a-enep ma gwreg, an hini ma oamp bet kelaouet diwar he fenn e Rochester. Soñj hoc'h eus eus ar bromesa a oa bet graet eno : ma teufemp a-du da harpañ anezhi gant ar feiz, hep lezel anezhi da gouezhañ ur mareadenn pa zeufe ar stourm, e vefe torret galloud an enebour hag e vefe dieubet. Deomp e-barzh diouzhtu ha kaout ur prantad pediñ.”

GSAM 336Dieubidigezh evel ma oa bet rakwelet

GSAM 336.3Aet omp diouzhtu er gambr ma oa an Itron White stag ouzh he gwele, ha pedet omp a-zevri eviti, tra ma chome ar vreudeur er gambr ma oamp bet o terc'hel emvodoù da bediñ didrouz. War-dro dek munutenn goude ma oamp kroget da bediñ e teuas galloud an Aotrou war-is hag e leunias ar sal. Dieubet e voe an Itron White diouzhtu diouzh an holl boan, ha kerkent e c'houlennas boued. War-dro pemp eur goude merenn e oa. Da seizh eur e oa steuziet kuit an holl c'hwez war he dremm, hag heuliet he deus an emvod en noz-se, war a seblante, ken mat hag atav.

GSAM 337.1War c'houlenn ar geodedourien e voe graet ur brezegenn en noz diwar-benn “Hêrezh ar Sent”, hag e fin anezhi e reas an Itron White ur galonekadenn. Tra ma oa ar Pastor White er-maez gant e vab bihan, W. C., e voe kaset en ur weledigezh dirak an dastumadeg vras-se. Lod eus an traoù a voe diskouezet dezhi d'ar mare-se a c'haller lenn e pennad diwezhañ Testimony Number 5, deiziet eus Mannsville, N.Y., d'an 21 a viz Here 1858.

GSAM 337.2An disamm bet gant an Itron White en degouezh meneget a-us a voe ken efedus ha ma oa bet rakwelet en arvest roet e Rochester. N'eus bet diaester ebet a'r seurt-se en-dro e-pad ar veaj-se, ha ganeomp e voe un trec'h dispar evit ar wirionez e pep lec'h.

GSAM 337Diougan Brezel Diabarzh Amerika

GSAM 337.3D'ar Sabad 12 a viz Genver 1861, tri miz deiz-ha-deiz a-raok ma vefe tennet an tenn kentañ war Fort Sumter (ar pezh a voe e gwirionez digoradur ar brezel a gasas da zieubidigezh 4 000 000 a sklaved afrikan en Amerika), e voe dediet ti-emvod an Adventourien ar Seizhvet Deiz e Parkville, Mich. Kemeret o doa perzh en ofis ar Pastor White hag e wreg, ar Bastored Waggoner, Smith, hag an aozer. E fin ar brezegenn gant ar Pastor White e reas an Itron White ur galonekadenn fromus, ha goude-se e azezas en ur gador. En he savlec'h-se e voe kaset en ur weledigezh. Leun-chouk a dud e oa an ti, hag ul lec'h solenn e oa da wir. Goude bezañ deuet er-maez eus ar weledigezh e savas, hag o sellet tro-dro en ti, e lavaras:—

GSAM 338.1“N'eus den ebet en ti-mañ en defe gwelet zoken en e hunvre ar reuz a zo o tont war ar vro-mañ. An dud a ra goap eus ordrenañs disparti Karolina ar Su, met diskouezet eo bet din nevez 'zo e yelo un niver bras a Stadoù da emezelañ gant ar Stad-se, hag e vo ur brezel spontus-meurbet. Er weledigezh-mañ em eus gwelet armeoù bras eus an daou du bodet war dachenn an emgann. Klevet em eus trouz ar c'hanolioù, ha gwelet ar re varv hag ar re o vervel e pep lec'h. Neuze em eus o gwelet o redek an eil war-du egile, o stourm dorn-ha-dorn [o toullañ an eil egile gant baionetennoù]. Neuze em eus gwelet an dachenn-emgann goude ar c'hrogad, goloet penn-da-benn gant ar re varv hag ar re o vervel. Neuze on bet kaset d'an toull-bac'h, ha gwelet em eus poanioù ar re en dienez, a oa o teuziñ kuit. Neuze e voen kaset da di ar re o doa kollet o gwazed, o mibien pe o breudeur er brezel. Gwelet em eus o anken hag o foan.”

GSAM 338.2Neuze, o sellet goustadik en-dro d'an ti, e lavaras : “Tud zo en ti-mañ a gollo mibien er brezel-se.”

GSAM 338Testeni an Itron Ensign a-zivout ar Gweledigezhioù

GSAM 338.3Evel kadarnaat an dra-se, hag evel prouenn e oa bet graet an diougan d'an deiz meneget, hag evel diskouezadenn eus an doare m'he doa ar gumuniezh e gomprenet hag e skignet, e vez roet an testeni da-heul:—

GSAM 338.4“Testeniañ a ran e veven e Kontelezh St. Joseph, e Michigan, e miz Genver 1861, war-dro c'hwec'h miltir diouzh Parkville. N'on ket bet un Adventour. D'an 12vet deiz eus ar miz-se ez eas un niver eus ma amezeien da Barkville da heuliañ emvodoù. Pa zistrojont d'ar gêr e kontjont din e oa ur vaouez en emvod a oa en ur stad a drans, hag a lavaras e oa ur brezel spontus o tont war ar Stadoù-Unanet; e vefe savet armeoù bras a bep tu, er Su koulz hag en Norzh, hag e vefe kalz a dud o c'houzañv er prizonioù; hag e vefe santet an dienez vras e kalz a familhoù abalamour ma vefe kollet gwazed, mibien ha breudeur er brezel; ha ma oa gwazed en ti a gollfe mibien er brezel-se.” Sinet, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Kontelezh Fresno, Kalifornia, 30 a viz Genver 1891.”

GSAM 339.1E liamm gant diougan ar brezel spontus-se, an Itron White a lavaras ouzhpenn e vefe an Adventourien ar Seizhvet Deiz “kaset e-barzh lec'hioù strizh abalamour d'ar brezel, ha penaos e oa dever an holl da bediñ a-zevri evit ma vefe roet dezho ar furnez da c'houzout petra ober en amzerioù diaes a oa dirazo.”

GSAM 339Brasder ar Brezel Diabarzh

GSAM 339.2Da vare ar weledigezh, tud an Norzh dre vras n'o doa nemet nebeut-tre a soñj, pe tamm ebet, eus ar brezel a oa o tont. Zoken ar Prezidant Lincoln, tri miz diwezhatoc'h (12 a viz Ebrel 1861), pa oa bet emezelet meur a Stad gant Karolina ar Su en hec'h ordrenadenn disparti, ha pa voe tennet an tenn kentañ war Fort Sumter, ne c'houlennas nemet 75 000 den, hag anezho evit ur prantad berr a dri miz.

GSAM 339.3An niver hollek a soudarded enskrivet a-du gant an Unaniezh e-pad ar brezel a oa 2 859 132. Hervez an Encyclopedia Britannica, “e konte arme ar Gengevredidi, e deroù 1863, war-dro 700 000 den,” met diaes eo gouzout resis pet den o doa enskrivet en holl. Estimañ a ra o roll marvioù da “war-dro 300 000 den.” Lod eus an holloueziadurioù diwezhañ a laka ar c'holloù war tu an Unaniezh (eus ar re lazhet en emgannoù, pe marvet diwar o goulioù pe diwar kleñvedoù tapet war an dachenn pe er prizonioù) da 359 528. Diwar-benn an dle war tu an Unaniezh e lavar ar Britannica:—

GSAM 339.4“An dle en deus tizhet e barr d'an 31 a viz Eost 1865, o sevel da $2,845,907,626.56. War-dro $800,000,000 a enkasadennoù a oa bet dispignet ivez, evit ar brezel dreist-holl; ar Stadoù, ar c'hêrioù, ar c'hontelezhioù hag ar c'humunioù o doa dispignet o zailhoù dezho o-unan hag dastumet o dleoù dezho o-unan evit ezhommoù ar brezel; ar paeamantoù evit ar pensiñoù a savfe moarvat da $1,500,000,000 en diwezh. Koust ar Gengevredelezh ne c'haller biken gouzout anezhañ, ar madoù distrujet gant armeoù ar C'hevread ha gant armeoù ar Gengevredelezh a zo diaes da briziañ; ha talvoudegezh arc'hantel ($2,000,000,000) ar sklaved er Su a zo bet diverket gant ar brezel. En holl, daoust ma ne c'haller ket jediñ koust ar brezel en un doare resis, ez eo $8,000,000,000 ur prizadur moderet.”⁴

GSAM 340Ur Gadarnadenn All eus ar Weledigezh

GSAM 340.1Evit ar pezh a sell ouzh an diougan a-zivout ar baotred e ti-emvod Parkville a gollfe mibien er brezel, e lavarin hepken, e diskar-amzer 1883, e kejis gant henañ iliz Parkville, a oa ivez an henañ e miz Genver 1861, pa voe roet ar weledigezh; ha goulenn a ris outañ ha soñj en doa eus an doare ma oa bet displeget gant an Itron White pa adkontas ar weledigezh a-zivout ar brezel. “Ya,” emezañ, “soñj am eus.” “Hag-eñ e lavarfec'h din pet den anavezet ganeoc'h a oa en ti en deiz-se hag o doa kollet mibien er brezel ?” Diouzhtu e teuas da eñvor anv pemp anezho, hag e lavaras : “Gouzout a ran e oa ar re-se eno, hag o doa kollet mibien er brezel ; ha ma vefen er gêr, el lec'h ma c'hellfen komz gant ma tud, e c'hellfen reiñ deoc'h muioc'h a anvioù. Soñjal a ran,” a gendalc'has, “e oa pemp all ouzhpenn ar re am eus meneget.”

GSAM 340.2Pevar bloaz ha muioc'h a stourmoù dibaouez a-berzh ar Su, betek ma voe kollet hogos an hanter eus an holl nerzhioù enrollet dre varv en emgannoù pe abalamour d'ar c'hleñvedoù, a ziskouez sevenidigezh heverk an diougan a-us.

GSAM 340Ar Sklavelezh hag ar Brezel

GSAM 340.3O kontañ ur weledigezh roet dezhi d'ar 4 a viz Genver 1862, an Itron White a lavaras :—

GSAM 340.4“Miliadoù a zo bet kendrec'het da emezelañ o soñjal e oa ar brezel-mañ evit distrujañ ar sklaverezh ; met bremañ m'emaint en em ouestlet, e kavont ez int bet touellet, ha n'eo ket pal ar brezel-mañ lakaat ar sklaverezh da get, met he mirout evel m'emañ.”

GSAM 341.1An dra-se a voe lavaret d'ur mare ma oa goulennet digant ar soudarded sikour da adkas d'o mistri an holl sklaved a oa tec'het e linennoù an Unaniezh, ha diskouezet e vez ar soudarded o lavarout : “Ma teufomp a-benn da vougañ an emsavadeg-mañ, petra hon eus gounezet ?” Respont a reont gant digalon : “Netra. An dra en deus degaset an emsavadeg n'eo ket bet lamet kuit. Reizhiad ar sklaverezh, en deus distrujet hor broad, a zo lezet da vevañ ha da sevel un emsavadeg all.” Ar gerioù-se, tennet eus Testimony No. 7, e-lec'h ma kaver un danevell fromus eus ar brezel en he fezh, dindan an titl “Ar Sklaverezh hag ar Brezel”, ne lavaront ket ne vefe morse lamet kuit ar sklaverezh, met diskouez a reont an traoù evel ma wele ar soudarded anezho d'ar mare-se. Un tammig pelloc'h en hevelep testeni e kaver un diougan evel a heul :—

GSAM 341Diougan a Zrec'h evit an Norzh

GSAM 341.2“Ha koulskoude ez eus bet embannet un deiz-yun broadel! A lavar an Aotrou, ‘Ha n'eo ket hemañ ar yun am eus dibabet, da ziskoulmañ liammoù an droug, da ziskar ar sammadoù pounner, ha da lezel ar re wasket da vont frank, ha ma torrfec'h pep yev?’ Pa viro hor broad an deiz-yun en deus dibabet Doue, neuze e vo degemeret he fedennoù gantañ evit ar pezh a sell ouzh ar brezel; met bremañ ne erruont ket betek e skouarn.”

GSAM 341.3Ar re a anavez istor ar brezel a oar eus ar c'holladennoù, ar gwallreuzioù, an daleoù, hag all, a oa liammet ouzh strivoù an Norzh da drec'hiñ nerzhioù ar Su betek ma voe embannet ar gemennadenn dieubiñ — d'ar 1añ a viz Genver 1863. Ha pegen prim e voe an trec'hioù adalek an deiziad-se betek fin ar brezel! Pegen anat e oa, evit ar re a heulie araokadennoù al labour, sevenidigezh an diougan-se eus ar 4 a viz Genver 1862. Goude ma voe lamet ar sammadoù, diskoulmet ar sklaverezh ha torret ar yev diwar ar sklav! Pegen anat e oa en doa klevet Doue pedenn e bobl, hag en doa skoazellet ar striv da lakaat fin d'ar brezel pa zibabas an deiz-yun a blije dezhañ!

GSAM 342Testeni an Ez-Gouarnour St. John

GSAM 342.1En ur brezegenn gant an ez-Gouarnour John P. St. John, eus Kansas, en Ottawa, Illinois, a selaouis enni da enderv an 29 a viz Mezheven 1891, e lavaras ar pezh a heul :—

GSAM 342.2“Biken ne oan bet ken dipitet ha ma oan pa voemp flastret gant ar [Gengevredidi] e Bull Run. Met ul lodenn eus steuñv Doue e oa pep tra. Ma vije bet trec'het ar [Gengevredidi] ganeomp, e vije bet savet ur peoc'h gant ar bolitikerien, hag e vije bet kendalc'het an Unaniezh gant ar sklaverezh, hag e vije ganeomp hiziv an deiz. E-pad daou vloaz e oa gant ar [Gengevredidi] an tu kreñv; met goude m'en doa Lincoln embannet an embannadenn vrudet a zieubidigezh e oamp troet war-du tu Doue, ha ne c'hellemp ket koll.”