Pennad 5 — Kemenn an Eil Donedigezh

GSAM 93.1“DESKIT bremañ ur barabolenn diwar-benn ar figier : Pa vez tener e vrank c'hoazh, ha pa zigor e zailhoù, e ouzit ez eo tost an hañv ; evel-se ivez c'hwi, pa welot an holl draoù-se, gouezit ez eo tost [er marz, eñ], ouzh an dorioù zoken. E gwirionez e lavaran deoc'h, ne dremeno ket ar remziad-mañ a-raok ma vo sevenet an holl draoù-se. An oabl hag an douar a dremeno kuit, met ma gerioù-me ne dremenint ket kuit.”¹

GSAM 93.2Er skrid-mañ e vez kaset hon evezh war-du an amzer ma c'haller deskiñ eo “ouzh an dorioù” donedigezh ar C'hrist, gant an hevelep surentez ha ma ouzer emañ an hañv o tostaat pa welet ar c'hentañ delioù yaouank tener o tont er-maez. Gouzout a c'haller ivez omp er remziad na dremeno ket kuit diwar leurenn an oberoù a-raok ma teuio ar C'hrist e-unan. Pa zeu an amzer da zeskiñ ar barabolenn, gwir eo da vat eo amzer an Aotrou da sevel kelennerien da gelenn ar barabolenn. Goulenn an abostol en un degouezh all a glot kenkoulz amañ, “Penaos e klevint hep ur prezegenner? ha penaos e prezegint, nemet e vefent kaset?”²

GSAM 93Ar Mare evit ar Sinoù

GSAM 93.3Er pennad kent hon eus gwelet penaos e voe bet tapet anaoudegezh diwar-benn fin prantad an daou vil tri c'hant devezh, ha penaos e tennas betek “eur e varn”. Er barabolenn kinniget amañ e vez lakaet ar pouez war amzer an Aotrou evit ar barabolenn-mañ ha kemennadenn ar “varn” da vezañ embannet d'ar bed. Goude bezañ komzet eus ar “gwallboan” vras a oa da zont war e bobl hag a oa da vezañ “berraet”, en deus lavaret ar Salver, “Diouzhtu goude gwallboan an deizioù-se e teñvallo an heol, ne roio ket al loar he gouloù, hag e kouezho ar stered eus an oabl, ha hejet e vo nerzhioù an oabl : ha neuze e vo gwelet sin Mab an Den en oabl.”³

GSAM 94.1Merzit, n'eo ket lavaret diwar-benn ar sin diwezhañ meneget ez eo ur sin eus e zont; met ur sin eo ez eo Mab an Den eno, gwelet o tont. An darvoudoù a zo roet en destenn-mañ evel sinoù da harpañ ar feiz en e zont tost eo ar sinoù en heol, er loar hag er stered. An darvoudoù all a zeu da heul a c'hoarvez e liamm gant e zont gwirion e koumoul an oabl. Neuze, diouzhtu goude an trede eus ar sinoù-se — an hini er stered — e teu amzer an Aotrou da sevel e gelennourien da gelenn ez eo tont ar C'hrist ouzh an dorioù.

GSAM 94.2Bremañ, a-zivout mare donedigezh an arouezioù-se : diouzhtu goude ar wallboan e oa da vezañ teñvalaet an heol.⁴ Evel m'en skriv Mark, e oa da c'hoarvezout “en deizioù-se, goude ar wallboan-se.”⁵ Lavaret en doa hor Salver e vije berraet an deizioù. Dre dekred Mari-Theresa, hag an Aktoù Gouzañv a-pad ar bloavezhioù 1773 da 1776, e voe berraet fulor an heskinerezh a-enep an Iliz. Daoust ma chomas ar galloud heskiner e penn ar vrec'h sivil betek 1798, e voe paouezet gant he heskinerezhioù war-dro 1773. O keñveriañ disklêriadurioù ar Salver e vefe lakaet an hini kentañ eus ar sinoù-se etre 1773 ha 1798.

GSAM 94An Deiz hag an Noz Teñval

GSAM 94.3D'an 19 a viz Mae 1780 e teñvalaas an heol en un doare dreistnatur. Ne oa ket un eklips, rak leuniet he doa al Loar an deiz a-raok. Daoust da se e voe teñvalijenn war holl lodenn biz ar Stadoù-Unanet adalek unnek eur vintin betek unnek eur noz. D'ar c'houlz-se, n'eo ket hepken an heol a deñvalaas, met nac'het e voe gant al Loar adskediñ sklêrijenn an heol. Un deñvalijenn e oa a viras ouzh an heol da skediñ war pladenn al Loar. Ha, evel m'en lavaras Noah Webster, meur a vloaz diwezhatoc'h, “N'eus bet biskoazh abeg kendrec'hus roet evit an deñvalijenn-se.”

GSAM 95.1Diwar-benn an deiz teñval-se e lavaras Herschel, an astronom : “An Deiz Teñval en Norzhamerika a oa unan eus an anadennoù burzhudus-se eus an natur a vo lennet atav gant dedenn, met na zeu ket a-benn ar brederouriezh d'o displegañ.”

GSAM 95.2Ar re a zeskrivas teñvalijenn nozvezh an 19 a viz Mae 1780 a lavaras, daoust ma oa al loar leun, “ma vije bet distrujet kement korf skedus en hollved, ne vije ket bet an deñvalijenn klokoc'h.”

GSAM 95Ar Stered o Tiskenn

GSAM 95.3An trede eus ar sinoù-se, kouezhadenn ar stered, a voe sevenet d'an 13 a viz Du 1833. En nozvezh-se, pe kentoc'h adalek pemp eur a-raok tarzh an deiz, e voe ur barrad meteoritennoù keñveriet gant lod ouzh froudoù tan o tiskenn eus an oabl; gant re all, ouzh bruchonoù tan o nijal diwar un tamm bras bennak a dan-arvestoù. Gant an anadenn-mañ e voe goloet Norzhamerika a-bezh, eus Pleg-mor Mec'hiko er su betek Bae Hudson en norzh, hag eus Inizi Sandwich er c'hornôg betek un nebeud kantadoù a viltirioù eus Liverpool er reter. E pep lec'h ma voe gwelet e oa atav an hevelep glav dibaouez a stered, o kouezhañ ken stank ha pluennoù erc'h en ur barrad-erc'h.

GSAM 95.4Evit a sell ouzh ar barrad stered-mañ e 1833, e tennomp c'hoazh arroudennoù eus an Connecticut Observer eus an 25 a viz Du 1833:—

GSAM 95.5“Skridaozer an Old Countryman a ra ur gudenn sirius-tre eus ar ‘stered o kouezhañ.’ Lavarout a ra, ‘Disklêriañ a reomp ez eo ar glav tan hon eus gwelet da Verc'her vintin tremenet, ur skeudenn spontus, ur rakkannad sur, ur sin trugarezus, eus an deiz meur ha spontus-se a vo gwelet gant annezidi an Douar pa vo digoret ar c'hwec'hvet siel. Tost-tre eo an amzer, deskrivet n'eo ket hepken en Testamant Nevez, met en Testamant Kozh ivez ; ha ne oa ket posupl gwelet skeudenn resisoc'h eus ur wezenn-fiez o teurel he frouezh pa vez c'hwezhet gant un avel c'halloudus.’”

GSAM 96Diougan Thomas Burnett

GSAM 96.1Desket e oa bet d'an dud gant tud an amzerioù kent da c'hortoz un sevenidigezh ger-ha-ger eus ar sin-mañ. Thomas Burnett, en e Theory of the Earth, moulet e Londrez e 1697, a lavaras diwar-benn Mazhev 24:29:—

GSAM 96.2“Hep mar ebet e vo a bep seurt meteoritenn tanek d'ar mare-se; hag e-touez ar re all ar re anvet stered o kouezhañ, a zo, daoust ma n'int ket heverk pa vezont o-unan, koulskoude ma vefent liesaet a-vil-vern, o kouezhañ, evel ma lavar ar profed, evel delioù eus ar gwezenn-win pe figoù eus ar wezenn-fiez, e rafent ur weled souezhus.... N'eo ket ezhomm deomp sellet ouzh an traoù-se evel troioù-lavar dreistveuriek ha barzhoniel, met evel diouganoù splann, hag evel traoù a c'hoarvezo ger-ha-ger.”

GSAM 96Testeni ar C'helenner Olmstead

GSAM 96.3Ar C'helenner Olmstead, eus Skol-veur Yale, Massachusetts, a zo bet anvet “meteorologour meurañ Amerika,” en deus lavaret diwar-benn stered-kouezh an 13 a viz Du 1833:—

GSAM 96.4“Ken ledan e oa glav 1833 ma c'holoe ul lodenn vras eus gorread an Douar, adalek kreiz ar Meurvor Atlantel en reter betek ar Meurvor Habask er c'hornôg; hag adalek aod norzh Suamerika betek takadoù amspis e-touez ar broviñsoù breizhveuriat en norzh. Ne oa ket hepken gwelus an diskouezadeg stered-red, met e pep lec'h e kinnige an hevelep neuz.”

GSAM 96.5Diwar-benn an arvest-mañ, a grogas war-dro 11 eur noz d'an 12 a viz Du, hag a gendalc'has betek war-dro 4 eur vintin d'an 13, e lavar ar c'helenner :—

GSAM 96.6“Ar re o doa bet ar chañs da welet diskouezadeg ar stered-red e beure an 13 a viz Du 1833, o deus gwelet moarvat ar brasañ diskouezadeg tanioù-arvest neñvel a zo bet gwelet biskoazh abaoe krouidigezh ar bed, pe da nebeutañ er prantad a zo enrollet e pajennoù an istor.”

GSAM 97Glav-stered gwelet ivez en Europa

GSAM 97.1En ul levr embannet gant Leonard Heinrich Kelber, e Stuttgart, en Alamagn, er bloaz 1835, e teskomp e voe adc'hoarvezet ar sin-mañ en tu all d'an Atlantel, er memes miz, met un nebeud deizioù diwezhatoc'h. Skrivañ a ra:—

GSAM 97.2“D'ar 25 a viz Du 1833, e voe un arvest kaer a stered o kouezhañ war gontinent Europa,” ha “e Minsterburg, e Silezia, e kouezhas stered evel ur glav tan. Ganto e kouezhas ivez bouloù tan, a lakaas an noz da vezañ ken sklaer ma soñjas d'an dud e oa an tan en tiez tost dezho.

GSAM 97.3“D'ar memes mare e Prin, en Aostria, e c'hoarvezas ur gouezhadenn stered a c'holeiñ a reas un takad a ouzhpenn pemp kant miltir karrez. Deskrivet e voe gant lod evel froudoù tan o tiskenn eus an neñv. Lod a rae glav tan anezhañ. Spontet e voe ar c'hezeg gantañ, ha kouezhañ a rejont war an douar. Kalz a dud a voe klañv gant an aon.”

GSAM 97Arver ar Barabolenn

GSAM 97.4O tont war-draoñ en heuliad profediezh-mañ, en tu all da sevenidigezh an trede sin — kouezhadenn ar stered —, e lavar hor Salver : “Deskit bremañ ur barabolenn diwar-benn ar fig-gwezenn.” Ne dalv ket ar gomzoù-se evit ar remziad a veve pa roas hon Aotrou ar brezegenn-mañ, met evit ar remziad a oa da welet an traoù-se sevenet — n'eo ket o seveniñ, met sevenet. An traoù a rank bezañ sevenet evel sinoù emañ Krist ouzh an nor ne endalc'hont ket hej an neñvoù pa vo gwelet o tont da vat. Er sinoù-se eus e zont tost emañ an trede sin-mañ, an hini a denn d'ar stered. An amzer lakaet gant an Aotrou evit ma teskfe ar bobl ur barabolenn diwar-benn ar fiez a zo goude 1833. Setu amzer an Aotrou evit ma vefe dihunet ar bed d'ar wirionez vras eo e zonedigezh ouzh an dorioù, ha ma c'hoarvezo e zonedigezh a-raok ma'z aio kuit ar remziad a glev ar barabolenn-se. Evel-se e welomp penaos eo merket an amzer er brofediezh-mañ pa zlefe bezañ roet d'ar bed ar c'hemenn bras a-zivout an donedigezh.

GSAM 98Ur Gemennadenn er Bed a-bezh

GSAM 98.1Evit seveniñ an diougan-mañ e kaver, dres d'ar mare-se e 1833, e save an Aotrou e gannaded pe e vinistrerien e meur a lec'h er bed, hag a sonas, eus 1833 da 1844, galv donedigezh tost Krist, “memes ouzh an dorioù;” hag a zeskas parabolenn ar fiez, o tiskouez sinoù e donedigezh, evel m'en doa gourc'hemennet dezho ober. Ar c'hemenn-mañ, pe dre ar c'helenner bev pe dre hanterouriezh ar bajenn voulet, a yeas da bep post misioner er bed, ha da bep porzh-mor war an douar.

GSAM 98.2Ledander ar gemennadenn a zo bet displeget sklaer gant rener ar gelaouenn Voice of Truth, eus Rochester (N.Y.), en un niverenn eus miz Genver 1845:—

GSAM 98.3“An Aviel peurbadel, evel m'eo deskrivet en Diskuliadur 14:6, 7, a zo bet prezeget da bep bro, meuriad, yezh ha pobl ; o lavarout gant ur vouezh uhel : ‘Aonit Doue, ha roit gloar dezhañ ; rak deuet eo eur e varn : ha azeulit an hini en deus graet an neñv, hag an douar, hag ar mor, ha feunteunioù an doureier.’ N'eus afer ebet a c'hall bezañ prouet sklaeroc'h gant fedoù eget an hini-mañ : eo bet kaset ar c'hemenn-mañ da bep broad ha da bep yezh dindan an neñv, e-kerzh un nebeud bloavezhioù tremenet, dre brezegenn an donedigezh Krist e 1843 [1843, hervez an amzer yuzev — hon amzer deomp, 1844], pe a-dost. Dre brezegennoù ha dre embannadennoù eo aet ar son dre an holl douar, hag ar gerioù betek penn ar bed.”

GSAM 98.4Tud zo, dianav ganto ar fedoù, o deus sellet ouzh luskad an eil donedigezh evel unan bevennet d'ul lec'h bennak, o soñjal e oa un oberenn liammet gant William Miller ha gant un nebeud kantadoù a vinistrerien gevredet gantañ e hanternoz ar Stadoù-Unanet. Evit an dud-se e c'hall bezañ ur souezhadenn deskiñ ne oa al luskad en Amerika, ma oa ar Bastored Miller ha Himes renerien heverkañ ennañ, nemet ul lodenn vihan eus ul luskad bras a yae, evel m'eo bet lavaret a-us, “betek pennoù an douar”.

GSAM 99PENAOS E KROGAS AL LUSKAD E BROADOÙ DISHEÑVEL

GSAM 99.1Deuet e oa amzer an Aotrou evit ma vefe embannet ar c'hemenn-mañ d'ar bed, ha, en ugent pe ouzhpenn lec'h disheñvel war an douar, war-dro an hevelep mare, e voe savet tud, a yeas, hep anavezout labour an eil egile, da embann ar c'hemenn-mañ e pep korn eus an douar. Ar re meneget e pennad 4, a resevas ar sklêrijenn a-zivout fin an daou vil tri c'hant deiz, war-bouez un nemedenn — A. Campbell — a voe broudet da gemer perzh e prezeg kemennadenn ael kentañ an Diskuliadur 14; kement-se ivez dre obererezh eeun Spered Doue, ha n'eo ket dre eskemm ar sklêrijenn an eil gant egile.

GSAM 99Keñveriet gant an Adreizhadur

GSAM 99.2Ma lakaomp ar memes reolenn da dalvezout evit al luskad-mañ evel m'en lakaas D'Aubigné evit savidigezh an Adreizh vras er c'hantved c'hwezekvet, e ranker sur a-walc'h e gontañ evel kemennadenn an Aotrou hag en amzer an Aotrou. Evit an Adreizh-se en e bezh e lavaras an istorour :—

GSAM 99.3“N'he deus ket Alamagn treuzkaset ar wirionez da Suis, nag Suis da Frañs, nag Frañs da Vro-Saoz. An holl vroioù-se o deus he resevet a-berzh Doue, evel ma ne dreuzkas ket ul lodenn eus ar bed ar sklêrijenn d'ul lodenn all; met an hevelep boul skedus a dreuzkas anezhi war-eeun d'an douar a-bezh. Krist, an deiz-sav eus an uhel, uhelaet didermen a-us da holl an denelezh, a oa, da vare an Adreizh, evel da vare staliadur ar gristeniezh, an tan divin a roe buhez d'ar bed. Er XVIvet kantved, un hevelep kelennadurezh a voe staliet war un dro e tiez hag en ilizoù ar broadoù pellañ ha liesseurtañ. An abeg eo e oa an hevelep Spered o labourat e pep lec'h evit produiñ ar memes feiz.

GSAM 99.4“Adreizhadur Alamagn hag hini Suis a ziskouez ar wirionez-se. Zwingle n'en doa darempred ebet gant Luther. Ur c'hennask a oa, hep mar ebet, etre an daou zen-se; met ret eo deomp e glask en tu all d'an douar. An hini en doa roet ar wirionez da Luther eus an neñv, he deus roet da Zwingle ivez. Doue e oa an hanterour daremprediñ etrezo. ‘Kroget on da brezeg an Aviel,’ a lavar Zwingle, ‘e bloavezh ar c'hras 1516, da lavaret eo, d'ur mare ma ne oa bet morse klevet anv Luther en hor bro. N'em eus ket desket kelennadurezh ar C'hrist digant Luther, met diwar ger Doue. Ma prezeg Luther ar C'hrist, e ra ar pezh a ran-me ; setu tout.’”⁶

GSAM 100.1O komz eus labour Farel ha Lefèvre e Frañs, e lavar an istorour :—

GSAM 100.2“An Adreizh e Frañs, neuze, ne oa ket un enporzhiañ estren. Ganet eo bet war an douar gall; diwanet eo bet e Pariz; e gwrizioù kentañ en deus bet er skol-veur hec'h-unan, a oa an eil galloud e Kristelezh Roma. Doue en deus lakaet pennaennoù al labour e kalonoù onest tud Pikardi ha Daufiné a-raok ma vefe kroget e bro all ebet.

GSAM 100.3“Gwelet hon eus e oa Dizalc'h Adreizhadenn Suis diouzh an Adreizhadenn alaman. Dizalc'h e oa Adreizhadenn Frañs d'he zro diouzh an div. Kroget en deus al labour war un dro er broioù disheñvel-se, hep darempred ebet etrezo; evel, en un emgann, an holl nerzhioù disheñvel a ya d'ober an arme a fiñv d'ar memes mare, daoust ma ne lavar ket an eil d'egile mont war-raok, peogwir e vez klevet gant an holl ar memes urzh, o tont eus ar memes Penn-komandant. An amzer a oa deuet, ar bobloù a oa prientet, ha Doue a grogas gant Adreizhadur e Iliz en holl vroioù war un dro. An hevelep traoù a ziskouez e oa Adreizhadur meur ar c'hantved c'hwezek ur labour divin.”⁷

GSAM 100.4A-zivout an Adreizh en Bro-Saoz, dindan Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, hag ar re all, e lavar D'Aubigné ouzhpenn :—

GSAM 100.5“Kroget e oa Adreizhadur Bro-Saoz, neuze, en un doare dizalc'h diouzh Luther ha Zwingle, o teurel e harp war Doue hepken. En holl vroioù ar gristeniezh-se e oa un obererezh kenamzerel eus ar ger divin. Orin an Adreizhadur en Oxford, Cambridge, Londrez, a oa an Testamant Nevez e c'hresianeg embannet gant Erasmus. [Aet e oa Tyndale ha Thomas Bilney kuit eus Cambridge er bloaz 1519.] Deuet e voe un deiz ma voe fier Bro-Saoz eus orin uhel an Adreizhadur-mañ.”⁸

GSAM 101.1Embannadenn an donedigezh a savas en un doare heñvel ouzh an hini heuliet a-us en Adreizhadur. Tud a voe broudet war un dro e muioc'h eget pevar gwech muioc'h a lec'hioù er bed, hep anavezout an eil egile, na kaout darempred ebet a-fet soñjoù, hag e krogjont da embann ar gwirionezioù heñvel eus ar Skriturioù, n'eo ket hepken e pevar vroad eus an douar, met d'ar bed keodedel a-bezh.

GSAM 101Labourioù Joseph Wolff

GSAM 101.2Mat e vefe bremañ lakaat ar biz war fedoù a-zivout ledander prezeg an donedigezh :—

GSAM 101.3“E 1831 e voe kaset Joseph Wolff, D.D., evel misioner eus Breizh-Veur da labourat e-touez ar Yuzevien e Palestina. Eñ, hervez e deizlevrioù, betek ar bloaz 1845, a zisklêrias donedigezh buan an Aotrou e Palestina, en Ejipt, war aodoù ar Mor Ruz, e Mezopotamia, e Krimea, Persia, Jorjia, dre Impalaeriezh an Otomaned a-bezh, e Gres, Arabia, Turkia, Bokhara, Afghanistan, Kachmir, Hindostan, Tibet, en Izelvroioù, e Bro-Skos, e Bro-Iwerzhon, e Kergustentin, Jeruzalem, Santez-Helena, ivez war vageoù e Mor Kreizdouar, hag e Kêr New York, d'an holl gredoù. Disklêriañ a ra en deus prezeget e-touez Yuzevien, Turked, Mohammedaned, Parsed, Hindoued, Kaldeaned, Yeseded, Sirianed, Sabaned, da bashaed, da cheiken, da shahed, da rouaned Organtsh ha Bokhara, da rouanez Gres, hag all.”⁹

GSAM 101.4E Yemen, er rannvro annezet gant diskennidi Hobab, tad-kaer Moizez, e welas Joseph Wolff ul levr a gomz dioutañ evel-henn : “Arabed al lec'h-mañ o deus ul levr anvet ‘Seera,’ a gomz eus ‘Eil Donedigezh ar C'hrist, hag E Ren en Gloar !’”¹⁰

GSAM 102.1E Yemen e tremenas c'hwec'h devezh gant ar Rechabited, hag a lavar diwar o fenn : “Ne evont gwin ebet, ne blantont gwinieg ebet, ne hadont had ebet, bevañ a reont en teltennoù, ha derc'hel soñj o deus eus komzoù Jonadab mab Rechab. Ganto e oa bugale Israel, eus meuriad Dan, a oa o chom e-kichen Terim en Hatramawt, hag a c'hortoz, a-gevret gant bugale Rechab, donedigezh buan ar Mesiaz e koumoul an oabl.”

GSAM 102.2Gwelet a reer, diwar ar pezh a zo bet lavaret a-us, er pevarzek vloaz-se, en doa Wolff e-unan embannet keleier donedigezh ar C'hrist ouzh an dorioù, e muioc'h eget ugent bro disheñvel. Er memes koulz e voe skignet kalz an doktrin e Alamagn, dreist-holl er Su e-touez ar Voravianed.

GSAM 102Ar C'hemenn e Alamagn hag e Rusia

GSAM 102.3Ur skrivagner saoz, Mourant Brock, a gemenn deomp e “Württemberg e oa un drevadenn gristen enni kantadoù a dud, a c'hortoze donedigezh buan ar C'hrist.” Ar gelennadurezh a voe embannet e lodennoù all eus Alamagn gant Hengstenberg, a veze lakaet d'ar mare-se da vezañ an teologour donezonetañ en Alamagn.

GSAM 102.4Er Review and Herald, d'an 13 a viz Kerzu 1892, e lavar ar Pastor L. R. Conradi eus Alamagn :—

GSAM 102.5“Bengel, en Alamagn, a entanas e kalonoù meur a hini ar garantez evit donedigezh hon Aotrou, ar pezh a gasas miliadoù a dud da studiañ ar ger profedek evel biskoazh a-raok.... Skediñ a reas ar sklêrijenn en Alamagn, ha skignet e voe eno embannadennoù a ziskoueze arver an daou vil tri c'hant deiz. Un dihuniñ relijiel a heulias, dreist-holl e Württemberg, ha pa savas an heskinerezh, kantadoù a familhoù a yeas da Su Rusia, hag eno e skignas anezhañ e-touez o c'henvroiz a oa aet di bloavezhioù zo. Dre ma serras ar bastored o ilizoù, gant nebeut-tre a nemedennoù e talc'hent d'o ‘stunden’, pe ‘eur’ a emvodoù, en tiez prevez, ha kantadoù a voe treuznevezet. Zoken d'ar mare-se e veze kaoz eus ar Sabad en o zouez, met dre ma ne rae den ebet an taol kentañ, e voe mouget ar gaoz. Ul labourer-douar rusian a voe nevezet en ‘stunden,’ ha neuze e krogas gant an hevelep labour e-touez ar Rusianed. Kement-se a gasas a-benn ar fin d'al luskad ‘Stundist’ bras a-vremañ, a astenn e levezon betek korn pellañ Siberia ha Treuz-Kaugazia.”

GSAM 103.1Er Review and Herald, d'an 31 a viz Gouere 1891, e kaver un disklêriadenn gant ar Pastor Conradi diwar-benn ar Breur Schäche eus Aostralia, a oa, d'ar mare ma komz anezhañ, o chom e Silezia, hag a laboure ul lodenn eus an amzer evit mad ar mision diabarzh gant an Tad Gosner, un evanjelour teologour alaman brudet. A-berzh ar Breur Schäche e ro an dra-mañ diwar-benn levr Kelber :—

GSAM 103.2“Goude 1836, pe pa oa echuet Jedadenn Bengel, e teuas war wel e kazetenn kontelezh Schweidnitz ur gemennadenn eus stal-levrioù an Aotrou Sommerfeldt, a-zivout ul levr gant L. Henry Kelber, diwar-benn an darvoudoù meur ha laouen a oa da c'hoarvezout er bloavezhioù 1843 ha 1844. An titl resis eus al levr n'em eus ket soñj anezhañ. Kavet hon eus al levr-se, ha lennet hon eus anezhañ gant un toullad tud dedennet, gant an dorioù klozet, er bloaz 1839-40. Al levr a ziskoueze, diwar Daniel, an Diskuliadur, ha Mazhev 24, e oa an dibenn tost, hag ennañ e oa ivez un daolenn jediñ a ziskoueze penaos e oa bet tizhet an deiziad-se.”

GSAM 103Ar C'hemenn e Breizh-Veur

GSAM 103.3En ur gelaouenn saoznek anvet The Millennium, e vez lavaret e “oa seizh kant ministr eus Iliz Bro-Saoz o sevel youc'h distro an Dasprenour.” E-touez lod eus ministrerien donezonetañ an amzer-se e oa ar re a embanne kelennadurezh an donedigezh en Bro-Saoz adalek 1840 betek 1844. Anvet e vo ganeomp, eus o zouez, anvioù Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., an Dr. Nisbett, ar Reverant A. Dallas, M.A. [en e levr, Look to Jerusalem, pajenn 114, e laka parabolenn Mazhev 24 da dalvezout evit ar remziad-mañ], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, hag all.

GSAM 104Ar C'hemenn en Izelvroioù

GSAM 104.1Kelennadurezh an Eil Donedigezh a voe embannet en Izelvroioù gant Hentzepeter, a veze lavaret e oa, d'ar mare-se, ar ministr barrekañ er vro-se. Mestr-diwaller Mirdi Roueel an Haag e oa, anvet gant ar roue. Lavarout a ra diwar e benn e-unan, en ul lizher skrivet da embanner ar Midnight Cry e miz Mezheven 1844, e voe sachet e evezh war an danvez-se evit ar wech kentañ gant un hunvre gwall fromus. Enklasket en deus ar Skriturioù war an danvez, hag er bloaz 1830 en deus embannet ur pamflet a zispleg an doktrin. E 1841 en deus embannet ur pamflet all diwar-benn fin ar bed. En hevelep lizher e lavar e voe kelaouet evit ar wech kentañ diwar-benn William Miller hag ar re all a embannas dirak an holl kelennadurezh tostadenn Krist, e 1842, dre gaozeal gant un den deuet d'an Izelvroioù eus Amerika.

GSAM 104Ar C'hemenn e Tartaria

GSAM 104.2Kerkent ha 1821 e veze kredet ha kelennet doktrin donedigezh an Aotrou e Tartaria. War-dro ar mare-se e voe kaset ur misioner eus Iwerzhon d'ar vro-se, hag ur beleg tartar a c'houlennas digantañ : “Pegoulz e teuio ar C'hrist evit an eil gwech ?” Respont a reas ne ouie netra ebet diwar-benn se, ha setu ar beleg souezhet-bras gant ur respont a'r seurt-se a-berzh ur misioner deuet da zeskiñ dezho kelennadurezhioù ar Bibl, hag e lavaras e soñje dezhañ “kement hini en defe ur Bibl a c'hallfe gouzout se.” Neuze e roas ar beleg e soñj, o lavarout e soñje dezhañ e teufe ar C'hrist war-dro 1844 goude J.K. Kavet e vez ar fed-se en Irish Magazine, 1821.

GSAM 104Ar C'hemenn en Amerika, en India, hag war ar C'hevandir

GSAM 104.3En Advent Tracts, Levrenn 2, pajenn 135, 1844, e lavar Mourant Brock eus Bro-Saoz :—

GSAM 105.1“N'eo ket e Breizh-Veur hepken e vez gortozet distro tost an Dasprenour, hag e vez savet mouezh an diwall, met ivez en Amerika, en India, ha war gontinent Europa. En Amerika, war-dro tri c'hant ministr eus ar Ger a zo o prezeg evel-se ‘an Aviel-mañ eus ar Rouantelezh;’ tra ma'z eus, er vro-mañ, war-dro seizh kant eus Iliz Bro-Saoz o sevel an hevelep youc'h.”

GSAM 105Da bep porzh-mor war an Douar

GSAM 105.2E. R. Pinney, eus Seneca Falls, N.Y., ur ministr badezour devot en doa roet e vuhez da embann kelennadurezh an advent, en e Exposition of Matthew 24, pajennoù 8 ha 9, a lavaras:—

GSAM 105.3“Kerkent ha 1842 e oa bet kaset embannadennoù diwar-benn an eil donedigezh da bep post misioner en Europa, en Azia, en Afrika hag en Amerika, en daou du d'ar Menezioù Roc'hellek.... Komandanted hor bagoù hag ar vartoloded a lavar deomp ne erruont e porzh ebet hep kavout en deus ar c'hemennadenn-mañ rak-degouezhet outo, ha goulennataet e vezont alies diwar he fenn.”

GSAM 105Tri Mil a Embann ar C'hemenn

GSAM 105.4Ar pastor G. W. Mitchel, eus Zanesville (Ohio), ur ministr all en doa proklamet an doktrin e-unan, a lavaras d'ar skrivagner en ur gaozeadenn e Newark (Ohio), an 8 a viz Eost 1894, e lavaras ar Pastor William Miller dezhañ, e-kerzh ur gaozeadenn e McConnellsville, en Ohio, e miz Gwengolo 1844, en doa “anvioù ha chomlec'hioù tri mil ministr e meur a lec'h er bed a oa o tisklêriañ, ‘Aonit Doue, ha roit gloar dezhañ; rak deuet eo eur e varn,’ an darn vrasañ anezho o vezañ en Norzhamerika hag e Breizh-Veur.”

GSAM 105.5William Miller, o komz diwar-benn skignadur ledan ar “youc'h” mañ, a lavaras :—

GSAM 105.6“Unan pe zaou e pep korn eus ar bed o deus embannet ar c'heloù, hag an holl a zo a-du gant an deiziad,—Wolff eus Azia; Irving, a oa gwechall e Bro-Saoz; Mason eus Bro-Skos; Davis eus Karolina ar Su; ha kalz a dud er rannvro-mañ, a zo pe a zo bet, o krial.”¹¹

GSAM 106Voice of Elijah Hutchinson Kaset da Skignañ

GSAM 106.1Ar Pastor R. Hutchinson, e 1837, a voe kaset eus Bro-Saoz evel misioner wesleyan da Ganada. En em staliañ a reas a-benn ar fin e Montreal. Anavezet-mat e oa gant tud a-leizh en estrenvro. Er bloavezhioù 1843 ha 1844 e embannas ur gazetenn anvet Voice of Elijah, ma komze enni eus kelennadurezh an donedigezh. Dre ma oa aes dezhañ kaout listri evit ar broioù estren, ha dre ma oa aotreet da gas pakadoù bras eus e baperioù hep paeañ mizoù-post, e kasas anezho a-leizh da bep korn eus an Douar. Lavaret en deus diwar-benn e labour e-unan e kasas anezho digoust da Skos Nevez, da Brunswick Nevez, da Douar-Nevez, da Vro-Saoz, da Iwerzhon, da Skos, da Vro-Gembre, da Frañs, da Alamagn, da Gergustentin, da Rom, ha da bep korn eus rouantelezh Breizh-Veur hag he zrevadennoù.

GSAM 106En Inizi Sandwich

GSAM 106.2Er Midnight Cry eus an 12 a viz Here 1843 e oa ul lizher a-berzh an Itron O. S. Burnham, eus Kaloa, en Enez Kaui, en Inizi Sandwich. Hi, gant he gwaz, a oa kelennerien-skol el lec'h-se. Degemeret o doa kelennadurezh an advent eno, hag e oant oc'h embann anezhi, hag ur strollad kredourien a azeule ganto war an inizi.

GSAM 106Ar C'hemenn Keñveriet gant Hini Yann ar Badezour

GSAM 106.3Gwelet a reomp eta e voe embannet kelennadurezh an donedigezh en ur c'hementad a oa a-walc'h da seveniñ diouganoù ar Skriturioù diwar he fenn.

GSAM 106.4Ar c'hemenn a oa da gemenn donedigezh kentañ ar C'hrist a voe displeget gant ar profed Yesaia er gerioù-mañ : “Mouezh an hini a gri en dezerzh : Prientit hent an Aotrou, reizhit en dezerzh un hent ledan evit hor Doue. Pep traonienn a vo savet, ha pep menez ha torgenn a vo izelaet: hag ar re zistumm a vo lakaet eeun, hag al lec'hioù garv a vo lakaet plaen: ha gloar an Aotrou a vo diskuliet, ha kement kig a welo anezhi a-gevret: rak genoù an Aotrou en deus komzet.”¹² An diougan-mañ a voe sevenet e labourioù “Yann ar Badezour, a brezegas e gouelec'h Judea, hag a lavare : Distroit : rak rouantelezh an neñv a zo tost.”¹³

GSAM 107.1An den-mañ, e-unan, e-pad c'hwec'h miz labour e bro Judea hepken, a sevenas an diougan burzhudus-mañ. Tra ma vevenne ar brofediezh-mañ labour Yann a-fet amzer ha lec'h, n'eo ket heñvel gant ar profediezhoù a denn da ziskleiriñ an Eil Donedigezh, rak al labour a oa da vezañ graet gant ur “youc'h bras”, hag en e ledander er bed a-bezh.

GSAM 107.2Evel-se e weler, e sklêrijenn ar fedoù kinniget, pegen resis eo bet sevenet ar brofediezh a-zivout kemennadenn an donedigezh. Deuet e oa amzer Doue da gelenn parabolenn ar wezenn-fiez, da reiñ ar c'hemenn kentañ eus kemennadenn an ael kentañ, hag e savas e gannaded da embann ar youc'h da holl vroadoù, pobloù, ha yezhoù.