Pennad 16 — Kemenn an Trede Ael

GSAM 247.1“An trede ael a heulias anezho, o lavarout gant ur vouezh uhel : Ma ador un den bennak al loen hag e skeudenn, ha ma resev e verk war e dal, pe en e zorn, an hevelep den a yelo da evañ eus gwin fulor Doue, a zo skuilhet glan e kalud e gounnar ; ha poaniet e vo gant tan ha soufr dirak an aeled santel, ha e bezañs an Oan ; ha moged o foan a sav da viken ha da viken : ha n'o deus diskuizh na deiz na noz, ar re a azeul al loen hag e skeudenn, ha kement den a resev merk e anv. Amañ emañ pasianted ar sent : amañ emañ ar re a vir gourc'hemennoù Doue ha feiz Jezuz.”¹

GSAM 247An Diwalladenn Solennañ er Bibl

GSAM 247.2Hemañ eo ar c'hemenn-diwall solennañ a zo er Bibl, ha sur eo ne ro marilh istor hor bed testeni ebet e vefe bet klevet ar c'hemenn-mañ en amzer-dremenet. Ar fed m'eo bet prouet e oa an aeled kentañ hag an eil eus an heuliad-mañ eus ar remziad a-vremañ, a ziazez ar poent-mañ en un doare sklaer-kenañ, da lavaret eo ne zeu ket ar c'hemenn-mañ eus an amzerioù tremenet.

GSAM 247.3A lavaras ar Pastor J. V. Himes e 1847 :—

GSAM 247.4“Ar pevarzekvet pennad [eus an Diskuliadur] a ginnig ur youc'h souezhus, a vo graet c'hoazh, evel ur c'hemenn-diwall d'an denelezh en eur an temptadur kreñv-se. Gwerzennoù 9-11. Ur gondaonidigezh eus ur fulor ken spontus ne c'haller ket kavout e levr Doue, estreget hemañ. Ha ne dalvez ket kement-se ez eus un temptadur kreñv, pa vez goulennet ur c'hemenn ken spontus ?”²

GSAM 248An Templ Digoret—an Arc'h Gwelet

GSAM 248.1J. N. Andrews a lavaras diwar-benn ar c'hemenn-mañ, “Digoradur an hini santelañ eus an holl e templ an neñv, dre an hini e weler an Arc'h, zo un darvoud a c'hoarvez pa son ar seizhvet ael. Ha dre ma vez cheñchet ministrerezh hor Beleg-Bras meur d'ar sal-se e fin an daou vil tri c'hant devezh, e komprenomp eo merket digoradur an templ gant fin ar prantad-se, evel m'eo diskwelet gant embann ar c'hentañ ael. Donedigezh hor Beleg-Bras d'al lec'h santelañ-holl evit servijout dirak arc'h Doue a sach evezh an Iliz war-du gourc'hemennoù Doue a zo en arc'h-se. Abaoe an amzer-se e sked gourc'hemennoù Doue eus ar santual neñvel.

GSAM 248Cheñchamant ar Sabad

GSAM 248.2“Ur fed eo, hep mar ebet, eo bet cheñchet ar pevare gourc'hemenn, meur a oadvezh zo, eus deiz-diskuizh an Aotrou da c'houel pagan ar Sul. Graet e voe ar cheñchamant-se en enep-kaer d'ar Skriturioù Sakr, a anavez e pep lec'h ar seizhvet deiz evel Sabad sizhuniek nemetañ an Aotrou. Kaset e voe da benn gant an apostad bras, a oa bet diouganet gant Daniel a ‘soñjfe cheñch an amzerioù hag al lezennoù.’ Ar galloud-se a zo heñvel-mik ouzh al loen a oa da vezañ azeulet gant ar bed a-bezh. Hag ur fed dedennus-kenañ eo e vez bremañ gwiriekaet ar gourc'hemenn-se, a zo bet gwasket ken pell, hag e krog pobl Doue d'e zoujañ gant an nav all. Trugarez da Zoue a zo o prientiñ ar restad evit o stourm diwezhañ a-enep an aerouant, hag evit bezañ lakaet tre dre ar porzhioù e kêr santel. Diskuliadur 12:17; 22:14. Gwiriekaat ar pevare gourc'hemenn a-enep Sabad an apostaziezh, ha prezeg holl c'hourc'hemennoù Doue, a zo un testeni heverk eo mare pasianted ar sent, ha hini diwall an trede ael, an hini a-vremañ.”³

GSAM 249.1E pennadoù kent ez eus bet graet anv eus ar c'hentañ hag an eil eus ar c'hemennadoù-se, evel ma'z int bet sevenet er c'hemennadenn vras a-zivout an Eil Donedigezh betek an 22 a viz Here 1844. Skrid ar pennad-mañ a lavar en deroù : “An trede ael a yeas war o lerc'h”, da lavaret eo, war lerc'h an ael kentañ hag an eil. Marteze e vo dedennus, en degouezh-mañ, ober anv eus donedigezh an trede kemennadenn.

GSAM 249Ar Virerien-Sabad Adventour Kentañ

GSAM 249.2E-pad ar “krial hanternoz”, e 1844, en deus an Aotrou kroget da heñchañ speredoù e bobl war-du doujañ da Sabad ar seizhvet deiz. Ar gelennadurezh-mañ, e-touez an Adventourien, a savas evel-henn : Rachel Preston, ur Vadezourez eus ar seizhvet deiz, a ziloas da Washington, N.H., e-lec'h ma oa un iliz Adventourien.⁴ Degemeret he doa kelennadurezh an Advent, hag an iliz-se, enni war-dro pevar degad ezel, a zegemeras, dre he labour misionerezh, Sabad ar pevare gourc'hemenn. Kement-se a zegasas enklaskoù war an danvez-se. E-barzh ar Cry eus an 5 a viz Gwengolo 1844 e lennomp : “Kalz a dud a zo o spered prederiet don diwar-benn un dever sañset da heuliañ ar seizhvet deiz.” Kavout a raed an disklêriadenn-se en ur pennad-stur, ma veze graet ur striv bihan evit diazezañ gwirioù an dalc'h d'ar Sul. Kendalc'het e voe gant an danvez e niverenn an 12 a viz Gwengolo, e-lec'h ma kaver an disklêriadenn heverk da-heul, a gasas kalz a dud da studiañ a-zevri ha don :—

GSAM 249Ar Seizhvet Deiz an Deiz Nemetañ Divizet gant al Lezenn

GSAM 249.3“Ar sizhun dremen e oamp deuet d'ar c'hlozadur-mañ : N'eus tamm amzer ispisial ebet a rankfe ar Gristenien lakaat a-gostez evel amzer santel hervez al lezenn. Ma'z eo direizh ar c'hlozadur-se, neuze e soñj deomp eo ar seizhvet deiz an deiz nemetañ a zo ul lezenn bennak evit e zoujañ.”

GSAM 250Arnodskrid T. M. Preble

GSAM 250.1Evezh an Adventourien evel strollad a voe sachet war goulenn ar Sabad gant ur skrid-arnod diwar-benn an danvez gant T. M. Preble, deiziadet d'an 13 a viz C'hwevrer 1845, hag embannet en Hope of Israel, Portland, Maine, d'an 28 a viz C'hwevrer 1845. Goude bezañ diskouezet arguzennoù Sabad ar Bibl, hag ar fed e oa bet cheñchet d'ar Sul gant an apostaziezh vras, e lavar : “Evel-se e welomp Daniel 7:25 sevenet, ar c'horn bihan o cheñch ‘amzerioù ha lezennoù’. Setu perak e seblant din eo an holl re a zalc'h an deiz kentañ da Sabad dalc'herien Sul ar Pab ha torrerien Sabad Doue.”⁵

GSAM 250J. B. Cook diwar-benn Goulenn ar Sabad

GSAM 250.2Neuze, nebeut amzer goude, e voe embannet ur pennad gant J. B. Cook, ma tiskoueze ennañ n'eus prouenn ebet er Skriturioù evit derc'hel d'ar Sul evel ar Sabad, hag implijout a reas an eztaolenn berr-mañ : “Setu penaos e vez lamet kuit ken aes an avel a-bezh eus gouelioù ar re a verde, marteze hep gouzout dezho, dindan banniel sabatek ar Pab.”

GSAM 250.3Daoust ma ne badas ket pell an doujañs d'ar Sabad gant an daou zen-se, lañset e oa an afer ha ne c'halled ket he harzañ aes. Ar frazennoù brudet, “dalc'herien Sul ar Pab,” “torrerien gourc'hemenn Doue,” ha “merdeiñ dindan banniel sabatek ar Pab,” a oa war genoù kantadoù a dud a oa mall ganto gouzout gwirionez an afer-se. Sachet e voe evezh ar Pastor Joseph Bates, eus Fairhaven (Massachusetts), evel-se, hag e tegemeras ar Sabad e 1845.

GSAM 250Joseph Bates a zegemer ar Sabad

GSAM 250.4Setu penaos e oa e skiant-prenet : o klevout kaoz eus ar strollad e Washington, N.H., a zouje d'ar Sabad, e tivizas mont da welet an iliz-se ha gwelet petra e talveze. Hag evel-se e reas. O studiañ an danvez ganto e welas e oant reizh, hag e tegemeras diouzhtu ar sklêrijenn war goulenn ar Sabad. Pa zistroas da New Bedford, Mass., e kejas war ar pont etre New Bedford ha Fairhaven gant ur breur brudet, a lavaras dezhañ : “Kabiten Bates, petra 'zo a geleier ?” Respont a reas ar Pastor Bates : “Ar c'heleier eo ez eo ar seizhvet deiz Sabad an Aotrou hor Doue.” “Mat eo,” eme an den, “ez an d'ar gêr da lenn ma Bibl, ha da welet diwar-benn se.” Se eo a reas, ha pa en em gavjont en-dro, e oa bet degemeret gwirionez ar Sabad gant ar breur-se hag e oa o sentiñ outi.

GSAM 251Al Levr Kentañ diwar-benn ar Sabad

GSAM 251.2Ar Pastor Bates a grogas diouzhtu da brezeg ar wirionez-mañ a Stad da Stad. Buan e welas e vije ul levr, pe zoken ul levrig, diwar-benn goulenn ar Sabad ur skoazell vras dezhañ en e labour, ha broudet e voe e ene gant Spered Doue da skrivañ ha da embann un dra bennak diwar-benn an danvez-se. Met penaos e c'halled ober se hep arc'hant, setu ar goulenn, rak n'en doa nemet ur shilling York (daouzek kantim hanter). Marteze e vo dedennus d'al lenner kontañ e skiant-prenet war an afer-mañ, tre evel m'en doa kontet din e 1855.

GSAM 251Pevar lur a bleud

GSAM 251.3Lavarout a reas, p'edo o pediñ dirak Doue, en doa divizet skrivañ al levr, ha sur e oa e tigorfe an hent d'e embann. Azezet en em lakaas neuze ouzh e daol-labour, gant ar Bibl hag ar c'honkordañs, evit kregiñ gant e labour. Un eurvezh bennak diwezhatoc'h e teuas an Itron Bates er sal hag a lavaras : “Joseph, n'am eus ket a-walc'h a bleud evit ober ar bara,” hag er memes koulz e menegas un nebeud traoùigoù all he doa ezhomm anezho. “Pegement a vleud a vank deoc'h ?” a c'houlennas ar C'habiten Bates. “War-dro pevar lur,” a respontas-hi. “Mat-tre,” a respontas-eñ. Goude ma oa aet kuit eus ar sal, ez eas d'ur stal nepell, prenañ a reas ar pevar lur bleud hag an traoù all, degas a reas anezho d'ar gêr, hag en em lakaat a reas en-dro ouzh e daol-skrivañ. Un tammig diwezhatoc'h e teuas an Itron Bates tre hag e welas an traoù war an daol hag e huchas : “A-belec'h e teu ar bleud-mañ ?” “Perak,” eme ar c'habiten, “n'eus ket a-walc'h? Lavaret 'teus e felle dit pevar lur.” “Ya,” eme hi, “met pelec'h 'teus kavet anezhi?” “Prenet 'm eus anezhi,” emezañ; “n'eo ket an niver a felle dit evit peurechuiñ ar fornerezh?” “Ya,” a gendalc'has an Itron Bates, “met ha c'hwi, Kabiten Bates, un den hag en deus meret listri o tont eus New Bedford da bep korn eus ar bed, ha 'z oc'h aet er-maez da brenañ pevar lur bleud ?” “Ya, ha ne oa ket an niverenn ho poa ezhomm evit echuiñ ar fornerezh ?” “Ya,” eme an Itron Bates, “met ha prenet hoc'h eus pevar lur(!) bleud ?”

GSAM 252Unnek mil dollar dispignet evit ar Wirionez

GSAM 252.1Un arnod all a heulias buan. Pa oa aet ar C'habiten Bates kuit eus ar mor en doa gwerzhet e lodenn en ul lestr evit 11 000 dollar, met bremañ en doa dispignet pep tra en doa evit kas war-raok oberenn ar wirionez. Betek an deiz-se ne ouie ket an Itron Bates e stad wirion e arc'hant, met santout a rae e oa ret dezhañ displegañ dezhi an traoù bremañ, setu ma lavaras sioul, “Ma gwreg, dispignet em eus evit an traoù-se an arc'hant diwezhañ am eus war an douar.” Gant hirvoudoù c'hwerv e c'houlennas an Itron Bates, “Petra a reomp bremañ ?” Savout a reas ar c'habiten, ha gant holl zigniter ur c'habiten o ren e vag, e lavaras, “Skrivañ a ran ur levr ; skignañ a rin anezhañ, ha ledañ ar wirionez-se diwar-benn ar Sabad dirak ar bed.” “Mat,” eme an Itron Bates, dre daeroù a zallente anezhi, “gant petra e vevimp ?” “An Aotrou a zigoro an hent,” a voe respont ar C'habiten Bates gant ur mousc'hoarzh. “Ya,” eme an Itron Bates, “an Aotrou a zigoro an hent ! Se eo ar pezh a lavarit atav,” hag o tarzhañ en daeroù e kuitaas ar sal.

GSAM 252Ur Pourvez dic'hortoz

GSAM 252.2Goude m'en doa ar C'habiten Bates kendalc'het gant e labour e-pad un hantereur, e teuas ar soñj dezhañ da vont d'ar burev-post, rak ul lizher a oa eno evitañ. Mont a reas, ha sur a-walc'h e oa ul lizher. En amzer-se e oa pemp kantim ar frankadur evit al lizhiri ha gallout a raed rakpaeañ. N'en doa ket paeet ar skriver an timbr, evit un abeg bennak. Ha setu ar C'habiten Bates en e vezh adarre, rak rediet e voe da lavarout d'ar penn-post, an Aotrou Drew, un den anavezet-mat gantañ, ne c'halle ket paeañ an timbr peogwir n'en doa tamm arc'hant ebet; met lavaret a reas, “Ha lezel a reot ac'hanon da welet a-belec'h e teu?” “Kas anezhañ ganit,” eme ar penn-post, “ha pae anezhañ un dro all.” “Nann,” eme ar c'habiten, “ne dennin ket al lizher er-maez eus ar burev a-raok ma vo paeet ar frank.” E-keit ha m'en doa al lizher en e zorn e lavaras, “Soñjal a ran din ez eus arc'hant el lizher-mañ,” hag o troiñ war-du ar penn-post e c'houlennas, “Ha digeriñ anezhañ a reot din, mar plij ? Ma'z eus arc'hant ennañ e c'hallot tennañ ar frank ; ma n'eus ket, ne lenin ket anezhañ.” Ar penn-post a reas hervez e c'houlenn, ha setu ma oa enni un notenn dek dollar. O lenn anezhi e komprenas e teue al lizher eus un den a lavare en doa an Aotrou lakaet kement a soñj en e spered e oa ezhomm arc'hant gant ar Pastor Bates ma'z eas buan d'e gas dezhañ ; hag en e hast en doa, moarvat, ankouaet paeañ ar frank.

GSAM 253.1Goude bezañ paeet ar post, ez eas d'ur stal-boued, ma prenas ur varilh bleud evit 4 dollar, ouzhpenn avaloù-douar, sukr, ha traoù ret all. Pa roe e urzhioù evit gouzout pelec'h e tlee bezañ diskarget, e lavaras : “Moarvat e lavaro ar vaouez n'eo ket amañ e lec'h, met na rit ket van ouzh ar pezh a lavaro ; diskargit ar marc'hadourezh war ar porched dirak.”

GSAM 253.2Goude-se ez eas d'ar voulerezh hag en em glevas evit embann mil skouerenn eus ul levrig war-dro kant pajenn, gant an emglev ma vije pourvezet ar skrid e vije lakaet en arouezennoù gant ar voulerien ar buanañ ar gwellañ, o kas prouennoù dezhañ. Sañset e oa da baeañ al labour kerkent ha resevet gantañ an arc'hant, ha ne vije ket tennet al levrioù eus ar voulerezh a-raok ma vije paeet an holl fakturennoù.

GSAM 253.3Mat e ouie ar C'habiten Bates ne oa arc'hant ebet da resev digant den, met en em santout a rae e oa e garg skrivañ al levr-mañ, o krediñ e vroudfe an Aotrou kalonoù an dud da gas an arc'hant pa vefe ezhomm anezhañ. Goude bezañ prenet paper, stiloioù, hag all, o reiñ amzer evel-se d'ar pourvezioù ti da vont a-raok dezhañ, ez eas da benn ar straed a yae d'e di. Pa welas e oa an traezoù eno, ez eas e-barzh an ti dre an nor a-dreñv, hag en em azezas en-dro ouzh e daol-labour. Itron Bates a zeuas tre hag a lavaras gant entan, “Joseph, sellit ouzh ar porched dirak! A-belec'h e teu an traoù-se? Un den-karr a zo deuet amañ hag en deus o diskarget. Lavaret em eus dezhañ ne oa ket amañ e blas, met diskarget en deus anezho memes tra.” “Mat,” eme ar C'habiten Bates, “soñjal a ran eo mat an traoù.” “Met,” eme an Itron Bates, “a-belec'h e teu?” “Mat,” eme ar C'habiten, “kaset eo bet gant an Aotrou.” “Ya,” eme an Itron Bates, “kaset eo bet gant an Aotrou ; se eo ar pezh a lavarit bepred.” Neuze e roas al lizher d'e wreg, en ur lavarout : “Lenn anezhañ, ha gouzout a ri a-belec'h e teu.” Lennet he deus anezhañ, hag aet eo en-dro en he c'hambr da ouelañ, met gant ur galon all eget an hini kentañ ; ha pa zistroas e c'houlennas digantañ en un doare uvel pardon evit he difeiz.

GSAM 254Arc'hant o tont evit al levr

GSAM 254.1A-feur ma'c'h ae war-raok al labour skrivañ ha moullañ e reseve ar C'habiten Bates arc'hant a-vareadoù dre ar post ha dre zoareoù all, a-wechoù digant tud n'en doa biskoazh kejet ganto. Kerkent ha resevet gantañ an arc'hant e veze treuzkaset d'ar voullourien, ha lakaet war gont al levr. A-benn ar fin e teuas an deiz ma oa moullet an holl levrioù, ha digant ur vammenn dic'hortoz evit ar Breur Bates e voe paeet ar pezh a chome da baeañ war gont al levrioù; evel-se ne voe ket daleet skignadur al levrioù zoken un devezh.

GSAM 254Fakturenn Diwezhañ Paeet

GSAM 254.2H. S. Gurney, eus Memphis (Michigan), en doa lavaret din e miz Meurzh 1884 en doa, da vintin-kaer an deiz ma oa echuet levr ar Pastor Bates, resevet $100 diwar ur skrid-dle preskrivet digant un den a embannas ne baefe biken. Goude bezañ resevet an arc'hant-se, en doa kavet plijus dispign ul lodenn anezhañ evit paeañ ar fakturenn diwezhañ evit levrig ar Sabad gant ar Pastor Bates. “Met,” eme an Aotrou Gurney, “ar Breur Bates n'en deus morse gouezet betek deiz e varv piv en doa paeet ar pezh a chome da baeañ eus fakturenn al levr.” An darvoud-mañ gant ar Pastor Bates pa oa o moullañ gwirionez ar Sabad a hañvale lavarout d'hor pobl adalek penn-kentañ embann ar wirionez war goulenn ar Sabad, “Kit war-raok gant al labour-mañ, ha gortozit e tigorfe providans Doue an hent deoc'h a-feur ma'z eot war-raok.”

GSAM 255Ar Pastor Bates Diskredik diwar-benn ar Gweledigezhioù

GSAM 255.1An testeni da-heul, berraet diwar Life Sketches, a ziskouezo penaos e oa unanet donezon ar brofediezh ha adreizh ar Sabad :—

GSAM 255.2E-kerzh ur weladenn e New Bedford, Massachusetts, e 1846, e reas an Dimezell Harmon anaoudegezh gant ar Pastor Joseph Bates. Abred en doa degemeret ar feiz adventel, hag ul labourer oberiant e oa en oberenn. Un aotrou kristen gwirion e oa, seven ha madelezhus. Gant an Dimezell Harmon e reas gant kement a vadelezh ha pa vije bet e vugel e-unan. Ar wech kentañ ma klevas anezhi o komz e tiskouezas un dedenn vras, ha pa voe echu ganti e savas hag e lavaras : “Un Thomas diskredik on. Ne gredan ket er gweledigezhioù. Met ma c'helljen krediñ e oa testeni ar c'hoar kontet fenoz da wir mouezh Doue deomp, e vefen an den eürusañ bev. Fromet-don eo ma c'halon. Krediñ a ran eo eeun ar brezegourez, met ne c'hallan ket displegañ penaos eo bet diskouezet dezhi an traoù burzhudus he deus kontet deomp.”

GSAM 255An Dimezell Harmon a zegemer ar Sabad

GSAM 255.3Ar Pastor Bates a zouje d'ar Sabad, hag a boueze war e bouez. D'ar mare-se ne sante ket an Dimezell Harmon e bouez, ha soñjal a rae dezhi e oa faziet ar Pastor Bates o chom war ar pevare gourc'hemenn muioc'h eget war an nav all. Met an Aotrou a roas dezhi ur sell war ar santual neñvel. Digoret e voe templ Doue en neñv, ha diskouezet e voe dezhi arc'h Doue gant ar gador-druez he goloe. Daou ael a oa en o sav, unan e pep penn d'an arc'h, gant o eskell astennet a-us d'ar gador-druez, hag o dremmoù troet war-du anezhañ. Kement-se, hervez an ael a oa ganti, a daolee skeudenn eus holl arme an neñv o sellet gant doujañs vras war-du lezenn Doue a oa bet skrivet gant biz Doue. Jezuz a savas golo an arc'h, hag e welas hi an daou vaen-testeni ma oa skrivet warno an dek gourc'hemenn. Souezhet e voe pa welas ar pevare gourc'hemenn e-kreiz-kreiz an dek gourc'hemenn, gant ur gurunenn skañv a c'houloù en-dro dezhañ. An ael a lavaras, “An hini nemeti eo eus an dek a dermen an Doue bev en deus krouet an neñvoù hag an douar hag an holl draoù a zo enno. Pa voe lakaet diazezoù an douar, e voe lakaet ivez diazez ar Sabad.” Diskouezet e voe dezhi, ma vije bet doujet d'ar Sabad gwirion, ne vije bet morse infidel ebet na dizouead ebet. Derc'hel d'ar Sabad en dije gwarezet ar bed diouzh an idolatri.

GSAM 256.1Ar pevare gourc'hemenn a zo bet flastret, setu perak omp galvet da zresañ an torr el lezenn, ha da zifenn ar Sabad gwasket. Den ar pec'hed, en em uhelaet a-us da Zoue, hag en doa soñjet cheñch an amzerioù hag al lezennoù, a zegasas cheñchamant ar Sabad eus ar seizhvet deiz d'an deiz kentañ eus ar sizhun. En ur ober kement-se e torras lezenn Doue.

GSAM 256.2Just a-raok deiz meur Doue e vez kaset ur gemennadenn da reiñ ur c'hemenn-diwall d'an dud ha d'o c'halv da zistreiñ d'o fealded da lezenn Doue, a zo bet torret gant an Enep-Krist. Ret eo sachañ an evezh war an torridigezh d'al lezenn dre gelennadurezh hag dre skouer. Diskouezet e voe dezhi ivez e oa an trede ael eus Diskuliadur 14, a embann gourc'hemennoù Doue ha feiz Jezuz, o tiskouez ar bobl a zegemer ar c'hemenn-mañ, hag a sav he mouezh evit reiñ ur c'hemenn-diwall d'ar bed evit mirout gourc'hemennoù Doue hag e lezenn evel pomm al lagad, ha penaos, o respont d'ar c'hemenn-diwall-mañ, e vefe degemeret Sabad an Aotrou gant kalz a dud.⁶

GSAM 256.3An darvoud-mañ gant an Dimezell Harmon hag ar Pastor Bates a oa a-du gant doare an Aotrou da labourat. Evezh an Dimezell Harmon hag ar Pastor White a voe sachet war goulenn ar Sabad gant ar Pastor Bates, a ginnigas dezho eus ar Skriturioù gwirioù lezenn digemm Doue. Daoust m'he doa bet an Dimezell Harmon bennigadennoù gant diskouezadurioù dibar a-berzh an Aotrou e-pad war-dro triwec'h miz, ne oa bet diskouezet netra dezhi a-raok war an danvez-mañ. Deuet e oa bremañ amzer an Aotrou, rak kredourien a oa savet evit mirout e lezenn, evit reiñ sklêrijenn dezho dre zonezon ar brofediezh, hag evel-se, dre e zoare dezhañ da labourat, e voe lakaet a-gevret kemennadenn an trede ael, “gourc'hemennoù Doue, ha testeni Jezuz-Krist.”

GSAM 257Deroù Kemennadenn an Trede Ael

GSAM 257.1Adalek an amzer-se e krogas da vezañ prezeget kemennadenn an trede ael, evel m'eo liammet ouzh an div all. Gwirionez ar Sabad, evel m'eo liammet ouzh arc'h Doue hag ar sklêrijenn a ziorroe a-zivout ar santual, a gadarnae ar pezh a oa bet diskouezet a-raok,—e oa reizh al luskad donedigezh tremenet, hag en urzh an Aotrou. Gallout a raent bremañ kompren gwelloc'h eget biskoazh talvoudegezh an “teir fazenn evit pignat betek an hent da gêr Doue.”

GSAM 257Ar Pastor Bates a zegemer ar gweledigezhioù evel o tont eus Doue

GSAM 257.2E miz Du 1846 e voe dalc'het ur vodadeg e Topsham, e Maine, ma oa ar Pastor Bates eno. Da-geñver an emvod-se e voe ur weledigezh gant an Itron White (e oa bet meneget dija dimeziñ an Dimezell Harmon gant ar Pastor James White) a lakaas ar Pastor Bates da vezañ peursatisfiet a-zivout o orin divin. Un den e oa a oa bet war vor e-pad hanter-kant vloaz, o kas an holl vicherioù adalek paotr-kabinn betek mestr ha perc'henn listri. Ken-mat e oa e anaoudegezh eus an astronomiezh ma c'halle, evel m'en lavaras din, lavarout tost-tre pelec'h e oa war vor, a-fet ledred ha hedred, dre arsellet an oabl. Un den evel-se, ent-naturel, a vije bet dedennet da gomz diwar-benn an astronomiezh.

GSAM 257.3E-kerzh ur gaozeadenn gantañ e kontas din penaos e teuas da vezañ kendrec'het eus orin doueel ar gweledigezhioù. Lavarout a reas en doa klasket komz gant an Itron White un deiz diwar-benn ar stered, met buan e komprenas ne ouie netra diwar-benn an astronomiezh ; e gwirionez, evel m'he doa lavaret dezhañ, ne ouie ket he doa morse sellet en ul levr a gomze diwar-benn an danvez-se. Ne oa tamm c'hoant ebet ganti da gomz diwar-benn an danvez-se, ha troet he doa ar gaoz o komz diwar-benn an douar nevez, ha diwar-benn ar pezh a oa bet diskouezet dezhi e gweledigezh diwar e benn.

GSAM 258An “Oabl o Tigeriñ”

GSAM 258.1Er bloaz a-raok, d'an 19 a viz Ebrel 1845, en doa an Illustrated London News embannet un dra bennak a-bouez bras evit an astronomourien a-berzh Lord Rosse, diwar-benn an dizoloadennoù burzhudus en doa graet dre e bellskop ramzel, dreist-holl ur gwel eus ar pezh a anv an astronomourien “an toull en oabl.” Un nozvezh, er vodadeg meneget a-us, e ti an Aotrou Curtiss ha dirak ar Pastor Bates, a oa c'hoazh diasur diwar-benn an diskouezadegoù-se, an Itron White, e-keit ha ma oa e gweledigezh, a grogas da gomz diwar-benn ar stered, o reiñ un deskrivadur kaer-meurbet eus gourizioù rozek a wele a-dreuz gorread ur blanedenn bennak, hag a ouzhpennas : “Gwelet a ran peder loar.” “O,” eme ar Pastor Bates, “Emañ o sellet ouzh Jupiter !” Neuze, goude bezañ graet jestroù evel pa vefe o veajiñ dre an egor, e krogas da zeskrivañ gourizioù ha gwalennoù en o c'hened a cheñche dalc'hmat, hag e lavaras, “Gwelet a ran seizh loar.”⁷ Eme ar Pastor Bates en ur youc'hal, “Emañ o teskrivañ Saturn.” Da c'houde e lavaras, “Gwelet a ran c'hwec'h loar,” ha diouzhtu e krogas da zeskrivañ an “oabl o tigeriñ,” gant e c'hloar, o lavarout e oa un digor war-du ur rannvro sklêrijennekoc'h. Lavarout a reas ar Pastor Bates e oa he deskrivadur kalz uheloc'h eget kement danevell eus an oabl o tigeriñ en doa lennet biskoazh digant forzh peseurt aozer.

GSAM 258.2E-keit ha ma komze, ha bepred en he gweledigezh, en em savas war e sav, hag e huchas : “O, pegen mat e vefe ma vije an Aotrou John Rosse amañ fenoz !” Ar Pastor White a c'houlennas : “Piv eo an Aotrou John Rosse ?” “O,” eme ar Pastor Bates, “an astronomour saoz meur eo. Karet e vefe ganin e vefe amañ evit klevout ar vaouez-se o komz diwar-benn an astronomiezh, ha klevout an deskrivadur-se eus an ‘oabl o tigeriñ’. Araokoc'h eo eget kement tra am eus lennet biskoazh war an danvez.” Adalek an nozvezh-se e teuas ar Pastor Bates da vezañ kendrec'het-krenn e oa gweledigezhioù an Itron White en tu all d'he gouiziegezh ha d'he c'hontroll. Kement-se, ha doare ar rebech hag ar c'helennadurezh a oa bet roet, a lakaas anezhañ da grediñ e teuent a-berzh Doue.

GSAM 259.1An anadenn-se en oabl, deskrivet evel-henn gant an Itron White er weledigezh-se, a zo un dra na vez ket meneget alies gant ar skrivagnerien steredoniel. Huygens, an hini a zizoloas anezhi da gentañ, a ro an deskrivadenn da-heul :—

GSAM 259Ur Gouloù Gloarius e Kleze Orion

GSAM 259.2“An astronomourien a laka tri steredenn dost an eil ouzh eben e kleze Orion; pa sellis ouzh an hini greiz gant un teleskop, er bloaz 1656, e teuas da welet daouzek steredenn all e-lec'h an hini-se; e-touez ar re-se, tri a steke hogos an eil ouzh eben, ha pevar all ouzhpenn a zeuas war wel, o lugernat evel pa vefent a-dreñv ur goumoulenn, e doare ma seblante an esaouenn en-dro dezho kalz skedusoc'h eget peurrest an oabl, a oa gwelet, o seblantout teñvalik-du penn-da-benn abalamour d'an amzer vrav, evel a-dreuz un digor en ur rideoz, a-dreuz pehini e c'halled kaout ur sell dieub war ur rann all a oa sklêrijennekoc'h.”

GSAM 259.3William Herschel a lavar diwar-benn an digor-mañ en oabl :—

GSAM 259.4“Ma sav e dreuzkiz, en hed-se, ur c'horn a 10°, ar pezh a ra hogos, e rank e vent bezañ diheboell-krenn. Jedet ez eus bet e rank bezañ daou drillion gwech mentoù an Heol.”

GSAM 259Sklêroc'h eget an Heol

GSAM 259.5Thomas Dick, ar prederour, a gomz evel-henn eus ar goumoulenn skedus-mañ:—

GSAM 259.6“Ma vefemp lakaet ken tost dezhi ha hanter an hed d'ar steredenn nesañ, bras ha bras eo an hed-se, eus ul lec'h evel-se e tiskouezfe ur sked tost da hini an heol ; ha d'ar re a zo kalz tostoc'h dezhi e leunfe ul lodenn vras eus an oabl, hag e seblantfe gant ur c'hloar dilavarus. Met pal diwezhañ un draezenn a'r seurt-se, en he holl arvezioù hag en he darempredoù, a c'hallfe marteze chom da ziorren e-pad oadoù da zont ur vuhez didermen; ha, evel kalz traoù all e lec'hioù pell ar grouidigezh, e atiz er spered un c'hoant kreñv da welet gweledvaoù dispar ha kevrinus an hollved un tammig muioc'h diskuliet.”⁸

GSAM 260.1Ar Pastor Bates, o klozañ ur pennad diwar-benn an danvez, a lavaras :—

GSAM 260.2“Evel-se e welomp, diwar an holl desteni a zo bet degaset (ha gallout a rafemp reiñ kalz muioc'h, ma vefe ezhomm), ez eus amañ un anadenn ispisial-meurbet ha didispleg en oabl; un toull en oabl a zo o zro-dro muioc'h eget unnek miliard ha tri c'hant ha pevarzek [11,000,000,314] miltir. A lavar an Huygens brudet, ‘Biskoazh n'em eus gwelet un dra heñvel ouzh se e-touez ar stered fiks all—ur gwel digor war ur rannvro all sklêrijennekoc'h.’”

GSAM 260Testeni all diwar-benn Gweled ar Planedenn

GSAM 260.3Adarre e venegomp an Itron Truesdail, a oa war al lec'h pa voe roet ar weledigezh meneget. Setu ar pezh a lavar:—

GSAM 260.4“Gwan-tre e oa yec'hed ar C'hoar White, ha pa veze kinniget pedennoù eviti, e teuas Spered Doue warnomp. Buan hon eus merzet ne rae ket van ouzh an traoù douarel. Hemañ e oa he gweled kentañ eus bed ar planedennoù. Goude bezañ kontet a vouezh uhel loarioù Jupiter, ha nebeut amzer goude re Saturn, e reas un deskrivadur kaer eus gwalennoù hemañ. Neuze e lavaras : ‘An annezidi zo ur pobl uhel ha meurdezus, ken disheñvel diouzh annezidi an Douar. Ar Pec'hed n'en deus morse treet amañ.’ Splann e oa war dremm vousc'hoarzhus ar Breur Bates e oa o kuitaat buan an douetañsoù en doa bet a-zivout orin he gweledigezhioù. Gouzout a raemp holl e oa ar C'habiten Bates ur c'harour bras eus an astronomiezh, rak alies e tiskoueze deomp kalz eus korfoù an oabl evit hor c'helenn. Pa respontas ar C'hoar White d'e c'houlennoù, goude ar weledigezh, o lavarout ne oa biskoazh bet o studiañ an danvez-se na o teskiñ anezhañ e doare all, e voe leuniet a levenez hag a eürusted. Meuliñ a reas Doue, hag eztaolout a reas e gred e oa bet roet ar weledigezh-mañ diwar-benn ar planedennoù evit na zouetfe biken ken.”⁹

GSAM 261Ur Marc'h Feuls Domaet a-daol-trumm

GSAM 261.1Neuze, nebeut goude an emvod-se e Topsham, e c'hoarvezas un darvoud souezhus all liammet ouzh ar gweledigezhioù, a gontin deoc'h evel m'eo bet kontet din gant ar Pastor Bates:—

GSAM 261.2Ar Pastor White a c'halle implijout ur marc'h-yaouank damzoñvet ha ur c'harr-marc'had daou sez, savet hep panell-gwareziñ dirak, met gant ur pazenn a-dreuz tal ar c'harr, hag ur pazenn houarn o tont eus ar garennoù. Ret e oa bezañ evezhiek-kenañ o vleinañ ar marc'h-yaouank, rak ma vije stoket e gostezioù gant ar funioù pe gant forzh petra e roe taolioù-troad fuloret diouzhtu, ha ret e oa e zerc'hel stard gant ur vridenn dennet evit mirout outañ a dec'hout. Ar marc'h yaouank-mañ a oa da dud a felle dezho mont d'o lec'h, ha dre ma oa boaz ar Pastor White da vestroniañ marc'hed yaouank dizoñv, e soñje ne vije ket kalz a boan gant hemañ. Ma oufent bet, avat, e-kerzh e emziskouezioù foll-se, en doa lazhet dija daou zen, unan anezho o vout flastret a-enep ar reier war vord an hent, e vije bet marteze nebeutoc'h a fiziañs gantañ.

GSAM 261.3D'ar wech-mañ e oa pevar den er c'harr-stlej, ar Pastor White hag e wreg war ar bank a-raok, hag ar Pastor Bates hag Israel Damon war ar bank a-dreñv. Tra ma rae ar Pastor White e seizh gwellañ evit mestroniañ ar marc'h, e oa an Itron White o komz diwar-benn ar wirionez, pa zeuas galloud Doue war ar strollad, hag e voe kaset en ur weledigezh, azezet er c'harr-stlej. Kerkent ha ma huchas “Gloar!” en ur vont er weledigezh, e paouezas ar marc'h yaouank a-daol-trumm, en e sav-se, hag e lakaas e benn da ziskenn. D'ar memes mare e savas an Itron White, en he stad-se, hag he daoulagad o sellet war-zu an nec'h, a dremenas dreist talbenn ar c'harr-marc'h, o tiskenn war ar garennoù, he daouarn war revr ar marc'h yaouank. Ar Pastor Bates a huchas d'ar Pastor White, “Ar marc'h yaouank a roio un taol-troad marvus d'ar vaouez-se.” Ar Pastor White a respontas, “Gant an Aotrou eo ar marc'h yaouank bremañ ; ne fell ket din emellout.” Chom a reas ar marc'h yaouank sioul evel ur marc'h kozh. War vord an hent e save an dorgenn war-dro c'hwec'h troatad, ha e-kichen ar gloued e oa ul lec'h geotennek. Itron White, he daoulagad atav war-zu an nec'h, hep teurel ur sell war-zu an traoñ ur wech, a bignas gant an dorgenn betek al lec'h geotennek, neuze e kerzhas tu-ha-tu e-pad un nebeud munutennoù, o komz hag o teskrivañ kened an douar nevez. Neuze, he fenn en hevelep doare, diskenn a reas eus an dorgenn, mont a reas betek ar c'harr, pignat a reas war ar pazennoù, he dorn war revr ar marc'h-yaouank, ha neuze war ar garennoù, hag en-dro er c'harr. Kerkent ha ma voe azezet war ar sez e paouezas gant he gweledigezh, hag er memes koulz ar marc'h, hep an disterañ sin a-berzh ar bleiner, a loc'has hag a gendalc'has gant e hent.

GSAM 262.2E-keit ha ma oa an Itron White er-maez eus ar c'harr-marc'h, e soñjas d'ar Pastor White amprouiñ ar marc'h, ha gwelet hag-eñ e oa doñv da vat pe get. Da gentañ ne reas nemet e stekiñ gant ar fouet ; da vareoù all en defe respontet ar marc'h gant un taol-troad, met bremañ ne fiñve ket. Neuze e roas un taol kreñv a-walc'h dezhañ, goude-se kreñvoc'h, ha kreñvoc'h c'hoazh. Ne rae ar marc'h yaouank tamm van ebet ouzh an taolioù, met seblantout a rae ken didroug ha al leoned a voe serret o genoù gant an aeled en nozvezh ma tremenas Daniel en o zoull. “Ul lec'h solenn e oa,” eme ar Pastor Bates, “ha splann e oa e oa an hevelep Galloud a broduas ar gweledigezhioù, hag a drec'he, d'ar mare-se, natur gouez ar marc'h yaouank.”

GSAM 262.3Ma ne oa ar weledigezh-mañ nemet disoc'h un nebeud eus he c'hleñvedoù korfel, e sav ar goulenn ent-naturel : Hag-eñ e oa ar marc'h gwallgaset en hevelep doare ?

GSAM 262Testeni Israel Damon

GSAM 262.4Amañ e roin, evel kadarnaat an danevell roet din gant ar Pastor Bates, an disklêriadenn da-heul :—

GSAM 262.5“War-dro ugent vloaz zo, just goude ma oan krog da zoujañ d'ar Sabad, en doa Israel Damon kontet din an amstelloù ma voe bet ar weledigezh gant ar C'hoar White, e-keit ha ma oa eñ, ar Pastor Bates, hag ar Pastor White hag e wreg o vale gant ur c'harr skañv a-drek ar marc'h yaouank disent. Lennet em eus hiziv an deskrivadur a-us eus an darvoud, skrivet gant ar Pastor Loughborough, hag a glot rik gant ar pezh en doa lavaret din ar Pastor Damon.” Sinet, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., 9 a viz C'hwevrer 1891.”

GSAM 263Testeni ar Pastor Bates diwar-benn ar Gweledigezhioù

GSAM 263.1Ar Pastor Bates a zanevell e skiant-prenet e-unan evel-henn :—

GSAM 263.2“Daoust ma ne welen netra enno a vefe a-enep ar ger, e oan nec'het memes tra, ha trubuilhet-bras, ha pell amzer ne felle ket din krediñ e oa un dra bennak all estreget ar pezh a zeue diwar ur stad hirbadet ha gwanaet eus he c'horf.

GSAM 263.3“Klasket em eus neuze kaout troioù, dirak tud all, pa hañvale he spered bezañ sioul (er-maez eus an emvodoù), da c'houlennata hag da adc'houlennata anezhi hag he mignoned a oa ganti, he c'hoar henañ dreist-holl, evit tizhout ar wirionez, ma oa posupl. E-pad an niver a weladennoù he deus graet da New Bedford ha Fairhaven abaoe, e-pad hon emvodoù, em eus he gwelet e gweledigezh meur a wech, hag ivez e Topsham, e Maine; hag ar re a oa eno e-pad lod eus an arvestoù fromus-se a oar mat gant peseurt dedenn ha kreñvder em eus selaouet pep ger, ha sellet ouzh pep fiñv, evit dizoleiñ touellerezh pe levezon mesmerek. Ha trugarekaat a ran Doue evit an dro am eus bet, gant re all, da vezañ test eus an traoù-se. Bremañ e c'hallan komz evit ma-unan gant fiziañs. Krediñ a ran eo an oberenn eus Doue, ha roet eo evit frealziñ ha kreñvaat e bobl ‘strewet’, ‘roget’, ha ‘diblusket’, abaoe klozadur hor labour... e miz Here 1844. Stad ankeniet ar ‘Setu amañ !’ hag ar ‘Setu du-hont !’ abaoe an amzer-se en deus drubuilhet-bras pobl onest ha youlek Doue, ha lakaet en deus an traoù da vezañ diaes-kenañ evit ar re na oant ket gouest da zisplegañ an niver bras a destennoù enebet a zo bet lakaet dirazo. Anzav a ran em eus resevet sklêrijenn ha kelennadurezh war meur a dremenad na c'hellen ket kompren sklaer a-raok. Krediñ a ran eo ur bugel a-youl-vat, onest ha sakrifisiek eus Doue.”¹⁰

GSAM 263.4“Ne ‘denn ket an aozeres he santimantoù’ eus he gweledigezhioù ‘eus kelennadurezhioù pe studi a-raok.’ Pa resevas he gweledigezh kentañ, e miz Kerzu 1844, he doa hi hag an holl strollad e Portland, Maine (e-lec'h ma oa he zud o chom d'ar mare-se) dilezet ar ‘krial hanternoz’ evel un dra a oa tremenet. D'ar c'houlz-se eo e tiskouezas an Aotrou dezhi er weledigezh ar fazi ma oa kouezhet hi hag ar strollad e Portland ennañ. Neuze e kontas he gweledigezh d'ar strollad, hag ec'h anavezjont e oa o skiant-prenet eus ar seizhvet miz labour Doue.”¹¹

GSAM 264Penaos e veze sellet ouzh an Tri C'hemenn e 1847

GSAM 264.1An destenn da-heul, skrivet gant ar Pastor James White e miz Ebrel 1847, a ziskouezo penaos e veze sellet ouzh an tri c'hemenn d'ar mare-se :—

GSAM 264.2“An holl rummadoù a gredourien an eil donedigezh a zo a-du evit lavarout e taolenn an ael, a weler er c'hwec'hvet hag er seizhvet gwerzenn eus ar pennad-mañ (Diskuliadur 14), kemennadenn an donedigezh d'an Iliz ha d'ar bed.... Labour an eil ael a oa diskouez da arme an donedigezh e oa kouezhet Babilon. Ha dre ma n'en doa ket desket ul lodenn vras anezho ar fed-se a-raok ma tihunfe anezho nerzh ‘krial hanternoz’ dres en amzer evit tec'hout kuit diouzh an ilizoù a-raok donedigezh an dekvet deiz, e tleer soñjal, abaoe ar seizhvet miz 1844, e oa, hag e chom, kemennadenn an trede ael ur c'hemenn-diwall d'ar sent da ‘zerc'hel start’, ha chom hep distreiñ war o c'hiz, ha ‘degemer’ ar merkoù a oa bet en em zizoberet diouto ar vandenn werc'hez e-pad krial an eil ael.

GSAM 264.3“Ha n'eo ket bet ar gwir gemennadenn evit pobl Doue, abaoe ar seizhvet miz 1844, ur c'hemenn a-seurt-se?—Ya, sur a-walc'h.... Emañ skrivet er werzenn daouzek : ‘Amañ emañ pasianted ar sent : setu ar re a zerc'hel gourc'hemennoù Doue ha feiz Jezuz.’ Pelec'h hoc'h eus o gwelet, Yann?—Met, ‘amañ,’ e-pad kemennadenn an trede ael. Dre ma'z eo bet an amzer basianted hag ar gortoz abaoe ar seizhvet miz 1844, ha dre ma'z eo deuet war wel ar strollad a zerc'hel Sabad, hag all, abaoe an amzer-se, splann eo e vevomp e mare kemennadenn an trede ael.”¹²