Pennad 14 — An Nor Serret

GSAM 214.1“E-keit ha ma oant aet da brenañ, e teuas ar pried; hag ar re a oa prest a yeas e-barzh gantañ d'ar banvez: ha serret e voe an nor.”¹

GSAM 214.2Neuze, ne oa ket donedigezh ar Pried meneget er barabolenn-mañ donedigezh ar C'hrist war an douar, met hini ar Pried d'an eured. An eured a zo un darvoud a c'hoarvez a-raok donedigezh an Aotrou. Eztaolet eo en Aviel skrivet gant Lukaz evel-henn : “Ra vo ho tivgroazell gourizet, hag ho koulaouioù o teviñ ; ha bezit evel paotred a c'hortoz o Aotrou, pa zistroio eus an eured ; evit ma, pa zeuio ha pa skoio, e tigorint dezhañ diouzhtu.”²

GSAM 214Degemer ur Rouantelezh anvet un Eured

GSAM 214.3Dont ar Pried d'ar eured a zo skeudennet e Daniel 7:13, 14, e-lec'h ma teu ar C'hrist war-du an Tad da resev e rouantelezh. En amzerioù kozh e veze anvet un eured donedigezh ur roue d'e gêr-benn evit resev e dron hag e rouantelezh. An darvoud-se — resev ar gêr-benn evel ar bried — a veze lidet gant pomp ha diskouez un eured wirion. Setu pa resev ar C'hrist digant an Tad en neñv e rouantelezh, e vez lavaret ez eo dimezet gant e bried — Jeruzalem Nevez (Diskuliadur 21:9); hag anvet e vez “an eured” er barabolenn.

GSAM 214.4Goude fin an daou vil tri c'hant devezh, d'an 22 a viz Here 1844, tud an Advent, a geñverie an darvoudoù en o skiant-prenet gant ar fedoù liammet ouzh un eured en Reter, a lavaras : “Aet eo ar C'hrist e-barzh an eured.” A-feur ma resevent sklêrijenn sklaeroc'h war natur an darvoud a oa da c'hoarvezout e fin an daou vil tri c'hant devezh, e heulias o feiz Krist en oberenn ma oa aet da labourat enni ; evel-se, dre feiz, ez int “aet e-barzh gantañ d'ar briedelezh”.

GSAM 215“Distro a rin”

GSAM 215.1En ur weledigezh roet d'an Dimezell Harmon, e 1845, eus ar C'hrist o tremen eus ar c'hentañ d'an eil lodenn eus ar santual neñvel, e kaver ar gerioù-mañ : “‘Gortozit amañ ; mont a ran da'm Zad da resev ar rouantelezh ; dalc'hit ho kwiskamantoù dinamm, ha goude ur pennadig e tistroin eus an eured da'c'h degemer ganin.’ Neuze, ur c'harr koumoulek, gant rodoù evel tan flamm, kelc'hiet gant aeled, a zeuas el lec'h ma oa Jezuz. Pignat a reas er c'harr, ha kaset e voe d'al lec'h santelañ, el lec'h ma oa an Tad azezet.”³

GSAM 215Trugarez Goude ma'z eo Serret an Nor

GSAM 215.2An nor serret er barabolenn-mañ a seblant bezañ un dave d'un darvoud a c'hoarvez a-raok donedigezh wirion Mab an Den e koumoul an neñv; rak goude m'eo serret an nor e teu ar gwerc'hezed all da skeiñ, ha lavaret e vez dezho da “veilhañ” rak ne anavezont ket an deiz nag an eur eus e donedigezh. Adarre, serret eo an nor-mañ goude m'eo aet ar gwerc'hezed fur e-barzh gant ar Pried d'ar banvez.

GSAM 215.3Evit doare, hervez ar yezh implijet er barabolenn eus ar gwerc'hezed, goude bezañ aet e-barzh d'ar banvez e chom c'hoazh tro zoken evit ar gwerc'hezed “diskiant” da ober ur prientadur degemerus evit kejañ gant ar Pried. Urzh a zo roet dezho da “veilhañ”. Ar veilhañ hag ar gortoz a zo perzhioù liammet ouzh ar prientadur gwirion evit kejañ gant an Aotrou. Evit doare, neuze, ne vez ket tennet ar druez kuit pa vez serret an nor er barabolenn-mañ.

GSAM 215N'eo ket Dor Lukaz 13:25-28

GSAM 215.4Gwechall ez eus bet fazioù graet o veskañ an nor a gomzer anezhi er barabolenn-mañ gant an nor meneget e Lukaz 13:25-28, a lenner evel-henn : “Ur wech savet mestr an ti, ha serret an nor gantañ, e krogot da chom er-maez, da skeiñ ouzh an nor, en ur lavarout : Aotrou, Aotrou, digorit deomp ; hag e responto deoc'h en ur lavarout : N'anavezan ket ac'hanoc'h, na eus pelec'h e teuit. ... Kit kuit diouzhin, c'hwi holl labourerien an drougober. Daeroù ha skrignerezh dent a vo pa welot Abraham, hag Yizek, hag Yakob, hag an holl brofeded, e rouantelezh Doue, ha c'hwi hoc'h-unan taolet er-maez.” Splann-tre eo diwar ar gomzoù-se, pa vez serret an nor-mañ, e vez divizet tonkad ar re a zo chomet er-maez. Deuet eo rouantelezh Doue neuze ; rak gwelet a raint ar re a zo bet salvet er rouantelezh. Er c'hontrol, e parabolenn ar gwerc'hezed n'eo ket deuet an Aotrou c'hoazh en e rouantelezh, met aet eo d'e Dad da resev e rouantelezh.

GSAM 216Un Nor Serret er Servij Skeudennel

GSAM 216.1Ar re a heulias ar C'hrist dre feiz en e labour, goude fin prantad an daou vil tri c'hant devezh — d'an 22 a viz Here 1844 — a welas, pa zeue deiz an digoll e servij ar skeudenn, e serr ar beleg-bras dor ar sal diavaez hag e tigore dor al Lec'h Santelañ, eno da seveniñ e labour da diverkañ ar pec'hedoù anzavet er santual; ha penaos, evel-se, en doa Krist, hor beleg-bras, serret dor sal diavaez templ an neñv, hag en doa digoret ar sal ma welejed “ark e destamant.”⁴

GSAM 216Piv a oa en e fazi?

GSAM 216.2D'ar mare-se e oa tud e-touez ar gredourien adventour n'o doa ket bet c'hoazh ur sklêrijenn sklaer war servij santual ar C'hrist, rak ne oa ket bet sachet o evezh c'hoazh war gemennadenn an trede ael. Fazi a rejont o veskañ an nor diavaez-mañ eus ar santual gant an nor serret e Lukaz 13:25-28. Koulskoude, ne oant ket Adventourien ar Seizhvet Deiz. Met strivañ a raimp da ziskouez piv e oant, penaos e teuas an doktrin-se war wel, ha peseurt darvoudoù a gasas d'an hevelep klozadurioù.

GSAM 217.1Ar bobl he doa en em zispartiet diouzh an ilizoù a anv hepken dindan embannerezh kemennadenn an Advent, koulz hag ar re he doa en em zispartiet diouto evel-se, a zo komzet outo en testeni da bempvet ha c'hwec'hvet iliz ar seizh iliz eus an Diskuliadur. An ali da bempvet iliz, hini Sardis, a lenner evel-henn : “Deu soñj dit eta penaos ec'h eus resevet ha klevet, ha dalc'h start, ha keuz. Ma ne vi ket dihun, e teuin warnout evel ul laer, ha ne ouezi ket da be eur e teuin warnout.”⁵ Diwar ar gomzoù-se eo anat e oa bet klevet embannadenn donedigezh an Aotrou gant an dud a oa komzet outo evel-se. Degemeret o doa anezhi, war o lavar, met bremañ e oant war-nes he nac'hañ.

GSAM 217Iliz Filadelfia

GSAM 217.2Iliz Filadelfia, c'hwec'hvet stad iliz an Aviel, a vez meneget da heul. An iliz-mañ a arouez ar bobl a oa bet kaset er-maez dindan embannadur kemennadenn gentañ ha eil kemennadenn Diskuliadur 14. D'an iliz-mañ e lavar an Aotrou : “Setu, dont a ran buan : dalc'h start ar pezh a zo ganit, evit na gemerfe den ebet da gurunenn.”⁶ Komzet e vez outo c'hoazh en doare-mañ gant ar gerioù da heul : “An traoù-se a lavar an hini a zo santel, an hini a zo gwirion, an hini en deus alc'hwez David, an hini a zigor, ha den ebet ne c'hall serriñ; hag a ser, ha den ebet ne zigor: Gouzout a ran da oberoù: setu em eus lakaet dirazout un nor digor, ha den ebet ne c'hall he serriñ; rak un tammig nerzh zo ganit, ha mirout a rez va ger, ha n'az peus ket nac'het va anv.”⁷

GSAM 217Petra eo Dor Serret ar Barabolenn-mañ?

GSAM 217.3Petra a ranker kompren dre an nor digor ha serret er Skritur meneget a-raok? Soñjal a reomp e c'haller kavout ur respont plijus d'ar goulenn en displegadenn a heul : Tra ma oa tud e-touez an Adventourien o doa resevet sklêrijenn araokaet, hag a gelenne en doa ar Salver cheñchet e servij eus ar c'hambr kentañ da eil kambr ar santual neñvel, hag a ginnige reizh goulenn an nor digor ha serret d'ar re a felle dezho selaou, ur strollad all a oa a-enep ar wirionez-se, hag a glaske staliañ ar feiz er gelennadurezh e oa serret an nor digor, hag e oa digor an nor serret. En ur ober kement-se e oant o sevel skoilhoù war an hent, pe o harzañ ouzh labour servijerien an Aotrou amañ war an douar. Dorioù santual an neñv a vez digoret ha serret gant galloud ar C'hrist—“Eñ a zigor, ha den ebet ne c'hall serriñ.” En destenn da Iliz Filadelfia, an dud a zalc'h start, a vir ar ger, ha ne nac'hont ket e anv, a c'hounez un trec'h a zigor un nor na c'hall den ebet serriñ. Hep mar ebet e ra anv amañ eus an nor a ro moned d'an dud, un nor a oa bet serret da vat gant an dud, war a seblant (e welimp diwezhatoc'h); met evel anaoudegezh eus o startijenn, e laka an Aotrou dirak ar fealidi un “nor digor” na c'hall den ebet serriñ.

GSAM 218Un Nor d'ar Gomz

GSAM 218.1Kalz skouerioù a gaver er Skriturioù ma vez implijet un nor er ster-se. Paol, o skrivañ d'ar Gorintianed, a lavar : “Un nor vras hag efedus a zo bet digoret din, ha kalz enebourien zo.”⁸ Adarre, en e eil lizher d'ar Gorintianed, e lavar : “Pa oan deuet da Droad da brezeg aviel ar C'hrist, hag un nor a oa bet digoret din gant an Aotrou, n'em boa tamm sioulded ebet em spered, peogwir ne gavis ket Tite, ma breur.”⁹ Goulenn a reas ivez digant Kolosianed evel-henn : “Dalc'hit da bediñ, ha diwallit ennañ gant anaoudegezh-vat ; pedit ivez evimp, ma tigoro Doue deomp dor an embann, da gomz diwar-benn kevrin ar C'hrist, a zo abalamour dezhañ on e chadennoù ivez.”¹⁰

GSAM 218.2Diwar ar skriturioù-se e seblant e vez graet dorioù digor eus an digoroù evit embann ar wirionez; ha diwar ar gerioù lavaret da Iliz Filadelfia e seblant, d'ar mare ma oa bet galvet er-maez ar bobl-se, e oa tud o strivañ start da serriñ dor ar gomz outo. Tra ma tremene iliz Filadelfia dre an amprouenn, o terc'hel start d'e “ger” ha d'e “anv”, e oa ger an Aotrou dezhi e lakafe dirazo un nor digor na c'hallfe den ebet serriñ.

GSAM 219Ar stad goude an 22 a viz Here 1844

GSAM 219.1Pa'z eo ar c'hraf dirazomp evel m'eo displeget e gerioù ar brofediezh, taolomp ur sell war an amzer dremenet war an doare m'eo emdroet an traoù. Evel m'eo bet diskouezet dija, betek miz Ebrel 1844 e voe digoret an ilizoù da embann kemennadenn an Advent, hag an niver a c'halvoù da labourat a oa brasoc'h eget na c'halle ar brezegennerien vev pourchas. Goude an dic'hoanag, e nevezamzer 1844, ar re n'o doa ket degemeret an doktrin gant onestiz a droas da stourm a-enep dezhi. Pa voe embannet, e-pad hañv 1844, kemennadenn an eil ael eus Diskuliadur 14 hag ar “krial hanternoz” (Mazhev 25), e savas ar gwashañ heskinerezh a-enep ar re a grede c'hoazh disklêriañ o feiz e donedigezh tost an Aotrou. An enebourien-se a glaskas dre zoareoù liesseurt lakaat an danvez da devel, ha dre bep doare posupl da harzañ labour ar re a rae c'hoazh bruderezh eus “deuet eo eur e varn”. William Miller a lavaras diwar-benn an enebiezh-se : “An dinaturañ hag an dizisplegusañ eo.” Ken start e oa an enebiezh war-dro fin an daou vil tri c'hant deiz ma lavaras Geo. Storrs diwar he fenn : “Echuiñ a zo ganeomp gant an ilizoù a anv hepken hag an holl re fallakr, nemet evit ar pezh a c'hallfe ar youc'h-mañ o levezoniñ.”

GSAM 219.2Goude fin ar prantad, evel ma oa kresket daou-ha-teir gwech an enebiezh hag ar goapaerezh a-berzh an dud fall, e lavaras William Miller diwar-benn an degouezh : “Graet hon eus hor labour o kelaouiñ ar bec'hedourien, hag o klask dihuniñ un iliz furmel. Doue, en e brovidans, en deus serret an nor.”¹¹

GSAM 219Kaleter Hollek ar Bec'herien

GSAM 219.3An doare-ober-se eus ar bed goapaus n'en deus ket hepken kaletet ar bec'hedourien a-enep kelennadurezh an Eil Donedigezh, met testeni ar re a oa en ilizoù a anv hepken a oa hemañ: “Pa soñjomp pegen ‘nebeut ha ral’ eo an degouezhioù a wir zistro, ha pegen dizereat ha kalet eo ar bec'hedourien, hogos hep par, hogos hep youl e-unan e huchomp, ‘Ha disoñjet en deus Doue bezañ madelezhus? pe ha serr eo dor ar druez?’”¹²

GSAM 220.1Gant ul labourer all e lennomp c'hoazh muioc'h diwar-benn an degouezh goude fin ar prantad profedek : “D'ar mare-se e oa hogos dibosupl kaout moned d'an di-gredourien, kement en doa an dic'hoanag e 1844 mesket speredoù kalz a dud, ha ne felle ket dezho selaou da zisplegadenn ebet diwar-benn an afer.”¹³

GSAM 220An holl zorioù a-benn tizhout an diskredourien serret

GSAM 220.2Un hevelep stad a seblante, evit ar poent, serriñ dor an digor d'an holl re all estreget ar re a zalc'he start o feiz hag o esperañs e donedigezh tost ar C'hrist. Dre ma seblante dor ar gomz bezañ krenn-klozet, ha ma welas pobl an Adventourien e oa un nor serret er barabolenn a dalveze d'o skiant-prenet, e c'haller kompren aes penaos e teujont d'ar soñj ne oa truez ebet ken evit ar pec'herien : pe, evel ma lavaras lod, e oa “klozet dor an druez,” dreist-holl ma soñjent e oa heñvel an nor serret er barabolenn-mañ hag an nor serret e Lukaz 13. Ma nac'he an dud krenn selaou, o kaletaat evel-se o c'halon, penaos e c'hallfent bezañ treuznevezet?

GSAM 220Piv a Zeskas da Gentañ ar Gaoz Fals diwar-benn an Nor Serret?

GSAM 220.3Bremañ e sav ar goulenn : Piv a lañsas kelennadurezh an “trugarez ebet ken evit ar bec'herien” ? Piv a gredas enni ? ha piv a nac'has anezhi ? Evel respont d'ar goulenn kentañ e lakaimp ar biz war danevell ur weladenn graet gant J. V. Himes e nevezamzer 1845, e Stad Maine. Setu ar pezh a lavar :—

GSAM 220.4“Ar Breur Joseph Turner hag ar re all a zifenne ar soñj e oamp er Sabad meur — e oa echuet ar c'hwec'h mil bloaz — ha dre se ne dlefe mui un Adventour ober labour dorn. Ober kement-se a gasfe, hervezo, hep mar ebet, d'o zistruj diwezhañ.

GSAM 220.5“En ur c'hortoz er stad-se a ziobererezh e-keñver al labour-dorn bedel, ur sklêrijenn nevez, evel ma soñjed, a skedas war spered ar Breur Turner, da lavaret eo, e oa DEUET ar Pried — e oa deuet d'an dekvet deiz eus ar seizhvet miz eus ar bloaz yuzev tremenet — e oa c'hoarvezet an eured neuze — e oa aet an holl werc'hezed neuze, en ur ster bennak, gantañ d'an eured, ha serret e oa bet an nor!—ne c'halle hini ebet anezho bezañ kollet, ha hini ebet er-maez ne c'halle bezañ salvet. Evel-se e voe echuet holl aferioù speredel ar bed galloudus-mañ.”¹⁴

GSAM 221Piv a savas start a-enep an deorienn faos?

GSAM 221.1Ar Pastor Turner a grogas da gelenn e gelennadurezh “truez ebet ken” e Paris, Maine, ha padal ur pennadig amzer e heulias un niver bras a dud anezhañ er rannvro-se. Dre ma oa stank-krenn an nor da dizhout an dud a-ziavaez an Adventourien, pe e tisklêrient ur feiz relijiel pe get, e teuas kalz anezho, en un doare naturel, da asantiñ da vennozhioù Turner war an danvez.

GSAM 221.2Evit na vefe ket komprenet fall an termen Adventourien, e komzimp diwar-vremañ eus ar bobl-mañ evel Adventourien an Deiz Kentañ; ha kalz eus ar rummad-se a zegemere soñjoù an Aotrou Turner. N'o doa ket gwelet na klevet c'hoazh gwirionez ar Sabad, ha n'o doa ket klevet komz kennebeut eus kemennadenn an trede ael. Diwar-benn ar re-se eo e komz an Itron White evel-henn en unan eus hec'h embannadennoù:—

GSAM 221.3“Goude ma voe tremenet amzer ar gortoz e 1844, e krede an Adventourien c'hoazh e oa tost-tre donedigezh ar Salver; derc'hel a raent o doa tizhet un enkadenn bouezus, ha ma oa paouezet labour ar C'hrist evel hanterour an dud dirak Doue. Goude bezañ roet ar c'hemenn a-zivout ar varn a oa tost, e santent e oa echu o labour evit ar bed, hag e kollent o c'harg a ene evit silvidigezh ar bec'hedourien, tra ma seblante dezho goapaerezh hardizh ha blasfemat an direizhidi bezañ ur brouenn all e oa bet tennet Spered Doue digant ar re o doa distaolet e druez. Kement-se a gadarnaas anezho er gredenn e oa echu an amzer-arnod, pe, evel ma lavarent, ‘serret e oa dor ar druez.’ Evel m'eo bet lavaret, unanet e oa an Adventourien e-pad ur pennadig er gredenn e oa serret dor ar druez.”¹⁵

GSAM 222.1En arroud-mañ e tisklêr an Itron White ar savboent kemeret gant an Adventourien an Deiz Kentañ. Ne ra ket zoken da gompren e krede anezhañ. Evel m'eo bet diskouezet a-us, eo bet kelennet ar gelennadurezh-se da gentañ gant Joseph Turner, e Paris (Maine). An Itron White (an Dimezell Harmon d'ar c'houlz-se) a gejas gant Joseph Turner el lec'h meneget a-us e deroù nevezamzer 1845, hag a glevas anezhañ o tisklêriañ e gelennadurezh a “mui labour dorn ebet evit an Adventourien, ha truez ebet ken evit ar bec'herien,” hag a lavaras splann dezhañ e oa “o kelenn ur gelennadurezh faos; e oa c'hoazh truez evit ar bec'herien, hag evit ar re n'o doa ket nac'het ar wirionez gant skiant.”

GSAM 222A-enep Teorienn an “Truez Ebet”

GSAM 222.2J. N. Andrews, a oa o chom e Paris (Maine) e 1844 hag 1845, hag a anaveze mat doareoù ober tud al lec'h, koulz ha re Joseph Turner, a gelenne ne oa truez ebet ken evit ar bec'herien, a lavar eus savboent an Dimezell Harmon war an afer-se d'ar mare-se, “E-lec'h ma vije bet kaset an dud gant ar gweledigezhioù da zegemer ar savboent-se, e oa bet reizhet ar re a zalc'he c'hoazh outañ.”¹⁶

GSAM 222.3Ober a reas an Dimezell Harmon un eil gweladenn da Paris, Maine, e-pad hañv 1845. Diwar-benn ar weladenn-se e venegin komzoù an Itron Truesdail, a oa o chom e Paris d'ar c'houlz-se. Setu ar pezh a lavar:—

GSAM 222.4“E-pad gweladenn an Dimezell Harmon e Paris, Maine, en hañv 1845, e kontis dezhi munudoù diwar-benn ur vignonez ger din en doa he zad difennet outi mont d'hor bodadegoù, ha setu perak ne oa ket bet nac'het ar sklêrijenn ganti. Respont a reas gant ur mousc'hoarzh, ‘Biken n'en deus Doue diskouezet din n'eus silvidigezh ebet evit seurt tud. Ar re o deus bet kinniget sklêrijenn ar wirionez dezho ha he nac'het a-youl-gaer, n'eus nemet ar re-se.’”¹⁷

GSAM 222.5Komz a ra ivez diwar-benn un trede gweladenn gant an Dimezell Harmon e Paris, e 1846, evel-henn:—

GSAM 222Ur Rebech all d'an Deorienn Faos

GSAM 222.6“Un dro all a dalveze ar boan menegiñ a voe ur weledigezh roet e 1846, e Paris, Maine. Diskouezet e voe d'an Dimezell Harmon, pa ne c'hallfe ket Satan mirout ouzh an dud a galon onest a ober o dever a-bezh, e implijfe e ampartiz evit o bountañ en tu all d'o dever. Ur c'hoar vat a oa bet o lavarout d'an ilizoù en doa Doue o distaolet peogwir o doa-i distaolet ar c'hemenn kaset eus an neñv evit o saveteiñ. Diskouezet e voe d'ar C'hoar Harmon ne oa gwirionez ebet en he c'hemenn, rak kalz a dud a oa en ilizoù a zegemerfe ar wirionez c'hoazh; e yafe an aeled mat da labourat evit an eneoù en ilizoù-se c'hoazh, ha pa rafent kement-se, e lezfent [an aeled] ar c'hoar-mañ, gant he c'hemenn [da lavaret eo he c'hemenn ‘dizruez’], er-maez an nor.”¹⁸

GSAM 223Hep enebiezh

GSAM 223.1Dre ma'z eus tud entanet-kenañ o klask prouiñ he doa an Itron White kelennet gwechall teorienn “truez ebet ken evit ar bec'herien,” met bremañ e kelenn ar c'hontrol, e kinnigin testeniadennoù digant an dud a anaveze hec'h oberenn abaoe 1845, a-zivout he labour evit treuznevezadur ar bec'herien. Setu amañ un disklêriadenn gant Ira Abbey, eus Brookfield, Kontelezh Madison, Stad New York:—

GSAM 223.2“Etre 1846 ha 1850 e teuas ar Breur hag ar C'hoar White d'hon ti, ha gredus-kenañ e oant evit ar vugale hag ar re n'o doa ket nac'het ar wirionez. Labourat a rejont evit an eneoù na oant ket treuznevezet, ha n'em eus biken soñj klevet ar C'hoar White o lavarout ne oa esperañs ebet evit an dud distroet d'ar pec'hed hag ar re n'o doa ket nac'het ar wirionez.”¹⁹

GSAM 223Testeni un Adventour eus an Deiz Kentañ

GSAM 223.3Evit ar pezh a oar Adventourien an Deiz Kentañ eus Bro-Saoz Nevez diwar-benn kelennadurezh an nor serret-mik, ra desto al lizher da-heul:—

GSAM 223.4“Eus an 5 d'an 9 a viz Eost 1891, em eus dalc'het un diviz gant ar Pastor Miles Grant, e Brookston, ur gêr a war-dro 30 000 a annezidi. An diviz a oa en deltenn vras, ha prezidantet e oa gant an Aotrou John Barbour, bet prezidant kuzul-kêr. Ar gêr-mañ a zo war-dro ugent miltir diouzh Boston. Diwar-benn goulenn ar Sabad e oa an diviz, met an Aotrou Grant en deus klasket lakaat e-barzh an diviz afer skiant-prenet ar C'hoar White en ober-mañ. Tamallet en deus dezhi ‘e oa bet diskouezet dezhi, pell 'zo e 1844, e oa tremenet an amzer-arnod, ha ne oa truez ebet ken evit ar bec'hedourien.’”

GSAM 224.1“Evit respont, lavaret em eus dezhañ e kemere an Adventourien an Deiz Kentañ an emzalc'h-se, hogos an holl anezho, d'ur mare bennak, a-raok ma'z omp dispartiet diouto, ha, e-lec'h ma vije bet an Itron White a-du gant an emzalc'h-se tamm ebet, unan eus an traoù kentañ a voe diskouezet dezhi e oa ‘faos’ an emzalc'h-se, ha e oa truez c'hoazh evit ar bec'herien. Lavaret em eus, ‘Gwir eo kement-se, ha gouzout a ra ar Pastor Grant eo gwir.’ Pa lavaris kement-se, un toullad tud eus Adventourien an Deiz Kentañ a oa dirazon [ar strollad-se a yae d'ober ul lodenn vras eus an deltenn vras leun-chouk] a reas sin gant o fenn en un doare kreñv ha pozitivel evit asantiñ d'ar pezh a oa bet lavaret. A-walc'h eo lavaret ne raas ket ar Pastor Grant anv eus ar poent-se ken e-pad an diviz.” Sinet “Geo. E. Fifield, South Lancaster, Mass., 6 a viz Kerzu 1895.”

GSAM 224Itron White atav o klask silvidigezh ar bec'hedourien

GSAM 224.3Emañ labour an Itron White evit treuznevezadur ar pec'herien eus 1844 betek bremañ prouet ouzhpenn gant ar fedoù-mañ : Hi hag ar Pastor White o deus dalc'het un emvod e ti Albert Belden, e Rocky Hill, Connecticut, o kregiñ d'an 20 a viz Ebrel 1848. En emvod-se e voe graet strivoù evit tud zo eus ar bed. Ar Pastor White hag e wreg o deus diskouezet un dedenn ispisial evit an eneoù-se. War ar poent-se e roimp testeni unan eus ar rummad-se a voe badezet gant ar Pastor White. John Y. Wilcox, o skrivañ eus Kensington, Conn., d'an 22 a viz C'hwevrer 1891, a lavar :—

GSAM 224.4“Degaset on bet d'ar wirionez d'ar mare ma veze dalc'het emvodoù e kambr diechu ti ar Breur A. Belden, e Rocky Hill, Conn. Ma resev sklerijenn ar wirionez a-vremañ a zo bet a-drugarez da labour ar Breur hag ar C'hoar White. Badezet on bet nebeut amzer goude gant ar Breur White. Met hep an atiz hag ar nerzh am eus bet diganto, ne ouzon ket ha biskoazh e vije deuet din soñjal pe santout e oan bet degemeret gant an Aotrou. Dedennet-bras e oant evidon, ha labouret o deus evit ma sikour.”

GSAM 225.1Ar Pastor White en deus lavaret diwar-benn an emvod-se en ul lizher da Stockbridge Howland, eus Topsham, Maine, “Ar Breur Bates en deus kinniget ar gourc'hemennoù en ur sklêrijenn sklaer-tre, ha pouezet eo bet war o fouez gant testenioù galloudus-tre. Ar Ger en deus graet e efed evit startaat ar re a oa dija er wirionez, hag evit dihuniñ ar re ne oant ket divizet penn-da-benn c'hoazh.”

GSAM 225Labour evit ar Pec'hedourien en Oswego, N.Y.

GSAM 225.2E 1849 e labouras ar Pastor James White hag e wreg en Oswego, N.Y. Er c'hendalc'hioù-se e voe Hiram Patch hag un Dimezell Benson, a oa danvez-priedoù, troet da Zoue ha d'ar wirionez a-vremañ.

GSAM 225.3E miz Meurzh 1850 e voe dalc'het emvodoù en-dro en Oswego. Er Present Truth evit miz Ebrel, ar Pastor White, o komz diwar-benn an emvodoù-se, a lavaras :

GSAM 225.3“Ul labour dedennus-kenañ a zo o ren bremañ e-touez bugale ar rest er gêr-mañ. O silvidigezh eo bet danvez pennañ hon emvodoù abaoe daou Sabad, ha Doue en deus hor benniget en un doare burzhudus. Ul levezon vat en deus bet ar wirionez warnomp koulz ha war hor bugale. Da noz, goude ar Sul diwezhañ, hon eus bet un emvod evit o mad ispisial, ha skuilhet eo bet Spered an Aotrou en hon touez. An holl vugale o deus pleget o fenn dirak an Aotrou, ha seblantout a raent santout pouezusted mirout ar gourc'hemennoù, dreist-holl ar pempvet, ha klask ar silvidigezh dre Jezuz-Krist. Unan eus an emvodoù dedennusañ eo bet a welis biskoazh.”

GSAM 225.4E-barzh an niverenn a viz Du 1849 eus ar Present Truth, en doa ar Pastor White embannet un danevell diwar-benn un toullad tud a oa bet treuznevezet ha badezet; hag en niverenn diwezhañ eus ar gazetenn-se e 1850 ez eus un danevell eus un emvod dalc'het e Waitsfield, Vt., hag eus perzh Heman Churchill, a oa nevez-treuznevezet diouzh ar bed. Graet e vez “breur” anezhañ er pennad-skrid. Penaos e c'hallfe bezañ kement-se ma ne vije truez ebet ken evit ar bec'herien?

GSAM 226Testeni Un Test warn-ugent

GSAM 226.1E-keñver se e roamp un testeni sinet e 1888 gant un den warn-ugent, a oa pep hini anezho e luskad an advent e-kerzh ar bloaz 1844, hag a anaveze mat sevel kemennadenn an trede ael. An holl anezho a oa er gemennadenn a-raok 1851, hag an darn vrasañ anezho a oa liammet gant an Adventourien ar Seizhvet Deiz hogos adalek ma oa savet ar gemennadenn:—

GSAM 226.2“Ni, an isskridaozerien, anavezet-mat ganeomp luskad an advent e 1844 pa dremenas an amzer, ha bet kemeret ganeomp ivez gwirionez kemennadenn an trede ael ken abred ha 1850, a iskridomp hon anvioù gant levenez d'an disklêriadenn da-heul a-zivout kelennadurezh an nor serret, dalc'het gant ar gredourien e kemennadenn an trede ael adalek mare he savidigezh betek an deiziad meneget diwezhañ, ha da c'houde.

GSAM 226.3“Krediñ a raent, a-du gant Diskuliadur 3:7, 8 ha skridoù sakr all, e serras Krist, e fin an daou vil tri c'hant devezh eus Daniel 8:14, e labour er c'hambr gentañ eus ar santual neñvel, e cheñchas e servij d'al lec'h santel-meurbet, hag e krogas gant labour ar varn, o cheñch e zarempred war ar poent-mañ e-keñver steuñv ar silvidigezh. Amañ e oa un nor digor hag un nor serret.

GSAM 226.4“Krediñ a raent e oa bet distaolet gant Doue ar re o doa bet ar sklêrijenn sklaer war gemennadenn an ael kentañ, hag a droas en he enep, o sevel enep dezhi gant c'hased. Met ne gredent ket e vefe distaolet ar re n'o doa ket bet ar sklêrijenn pe ar re n'o doa ket tizhet oad an atebegezh a-raok 1844, ma klasfent Doue gant kalonoù onest.

GSAM 226.5“Daoust ma kredent, gant William Miller hag an darn vrasañ eus an Adventourien, diouzhtu goude ma oa tremenet an amzer, e oa echu o labour evit ar bed hag e teufe an Aotrou buan-tre, koulskoude, goude ma voe displeget o dic'hoanag gant ar sklêrijenn war ar santual hag an trede kemennadenn, ne gredent ket e oa tremenet ar druez nemet evit ar re o doa distaolet ar sklêrijenn.”

GSAM 227.1Sinet, “J. B. Sweet, South Saginaw, Mich.; Samuel Martin, West Rindge, N.H.; Ira Abbey, North Brookfield, N.Y.; Itron R. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Itron Diana Abbey, North Brookfield, N.Y.; Itron L. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Heman S. Gurney, Memphis, Mich.; Ann E. Gurney, Memphis, Mich.; William Gifford, Memphis, Mich.; Itron Mary S. Chase, Battle Creek, Mich.; S. M. Howland, Battle Creek, Mich.; Itron F. H. Lunt, Battle Creek, Mich.; Itron Melora A. Ashley, Battle Creek, Mich.; Itron Caroline A. Dodge, Battle Creek, Mich.; Itron Sarah B. Whipple, Battle Creek, Mich.; Itron Uriah Smith, Battle Creek, Mich.; Itron Paulina R. Heligass, Moline, Kan.; R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Itron R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Reuben Loveland, North Hyde Park, Vt.; Itron Belinda Loveland, North Hyde Park, Vt.”

GSAM 227Ur Weledigezh Droukkomprenet

GSAM 227.2Graet ez eus bet ur striv da zisplegañ ur weledigezh roet d'an Itron White, e Topsham (Maine), d'ar 24 a viz Meurzh 1849, evel pa zeskfe an doktrin fazius-mañ — truez ebet ken evit ar bec'herien. Roet e voe ar sell-se dres pa oa o vezañ degaset “skoioù Rochester” (ar Speredouriezh). Gwelet he doa an Itron White e kreskfe hag e emledfe ar sinoù hag ar burzhudoù kevrinus hag an adreizhadennoù faos. An adreizhadennoù-se ne oant ket adreizhadennoù eus ar fazi d'ar wirionez (n'he doa ket lavaret ne vefe biken adreizhadennoù eus ar seurt-se, met e oant evel-se an doare a oa bet diskouezet dezhi e-lec'h ma implijent levezon an dud), met eus fall da falloc'h; rak ar re a zisklêrie ur cheñchamant a galon n'o doa graet nemet gwiskañ ur gwiskamant relijiel a guzhfe direizhder ur galon fallakr. Lod a hañvale bezañ troet da vat, ar pezh a roe tro dezho da douellañ pobl Doue ; met ma vije bet tu da welet o c'halonoù, e vije bet gwelet ken du ha biskoazh.

GSAM 227.3Neuze e lavaras : “Ma ael a-gevret ganin en deus lavaret din klask poan-spered evit ar bec'hedourien evel ma veze gwechall. Sellet em eus, met n'em eus ket gallet he gwelet ; rak tremenet eo amzer o silvidigezh.”²⁰

GSAM 228.1Lavaret ez eus bet e kelenne ar weledigezh-mañ ne oa truez ebet ken evit ar bec'hedourien, met goulenn a reomp, Penaos e c'hallfe bezañ bet kement-se pa he doa enebet ouzh an doktrin-se adalek ar mare m'en doa Joseph Turner kelennet anezhi evit ar wech kentañ e nevezamzer 1845, ha pa he doa labouret gant aked a-hed an amzer evit treuznevezadur ha silvidigezh ar bec'hedourien?

GSAM 228.2En Supplement to Experience and Views, embannet e 1854, e lavar an Itron White : “An ‘adreizhadennoù faos’ meneget a rank bezañ gwelet splannoc'h c'hoazh. Ar weledigezh-mañ a denn dreist-holl d'ar re o deus klevet ha distaolet sklêrijenn kelennadurezh an Advent. Roet int da dromplerezhioù kreñv. Ar re-se n'o do ket ar ‘poan-spered evit ar bec'hedourien’ evel gwechall.”²¹

GSAM 228.3An enebourien a lavar gouzout muioc'h diwar-benn ar pezh a wele an Itron White er weledigezh-mañ eget hi hec'h-unan. Ensellomp anezhi ur pennadig e liamm gant o stumm dezho anezhi ; da lavaret eo, e oa o sellet ouzh stad ar bec'herien e-lec'h ouzh hini an adsevelourien. Setu ma sellas ouzh ar bec'herien evit kavout ur “boan-spered evit ar bec'herien, met ne c'hellas ket he gwelet.” Piv bennak en deus kavet biskoazh ur boan-spered evit ar bec'herien en ur sellet hepken ouzh ar bec'herien? Met, goulenn a reomp, ha petra 'zo gant an dud meneget en testeni a-us a implije levezon an den hag ar mesmerouriezh hepken evit gounit tud treuznevezet, hag a lavare e oa oberiadenn Spered Doue? Hag an enebourien-se, a oa ken mall ganto diskouez e kelenne an Itron White teorienn radikal an “nor serret”, a zo prest da anavezout e oa tud santel an adsevelourien-se, hag e oant o c'hounit tud treuznevezet gwirion?

GSAM 228.4Splann eo da bep spered eeun e oa ar rummad tud a gomzer anezho amañ ar re a zisklêrie kaout ar boan-spered-se, e-keit ha ma oant bet o nac'hañ ar sklêrijenn hag ar wirionez, hag oc'h ober gant ar mesmerouriezh evit gounit tud treuznevezet. Ne c'hellje ket an hevelep tud kaout ur boan-spered wirion evit ar pec'herien pa oant o-unan dindan mallozh ar gondaonidigezh; rak “tremenet eo amzer o [o-unan] silvidigezh.”

GSAM 229.1Diwar weledigezh an Itron White eus an 24 a viz Meurzh 1849, tud zo o deus klasket tennañ ar c'hlozadenn e kelenne ne oa truez ebet ken evit ar bec'herien; met diskouezet hon eus dija e 1845, e Paris, Maine, e kelenne e oa truez evit an holl re n'o doa ket distaolet ar sklêrijenn hag ar wirionez a-youl-gaer ha gant skiant. En ur weledigezh roet el lec'h heñvel e 1846, e voe diskouezet en doa an Aotrou “ur bobl en ilizoù ha n'o doa ket distaolet ar wirionez.” Evit an dud-se a soñje en un doare disheñvel, e voe roet ur rebech, o lavarout e labourfe aeled Doue c'hoazh evit seurt-se, ha pa labourfent, e vefe lezet ar re a damalle anezho er-maez.

GSAM 229.2Adarre, e miz Ebrel 1848, e oa ar Pastor White hag e wreg o labourat e Rocky Hill, Connecticut, evit treuznevezadur ar pec'hedourien. Kement-se a brou e klot gweledigezh an 24 a viz Meurzh 1849 gant an hini a voe roet e Paris, Maine, e 1846, ha gant an hent heuliet gant servijerien Doue-se e miz Ebrel 1848.

GSAM 229Un Adsavour Faos Trec'het

GSAM 229.3Ar weledigezh-mañ a voe embannet da gentañ e Connecticut, er bloaz 1849. Ur ministr a laboure gant kalz a strivoù eno evit gounit tud treuznevezet, o tisklêriañ zoken kaout donezon ar yezhoù. Edo oc'h en em strivañ da gaout ul levezon war ar strolladig a zerc'herien ar Sabad e Rocky Hill. Unan eus ar re-mañ a anve “ur sent ker d'an Aotrou.” Dirazañ he doa bet an Itron White un weledigezh a ziskoueze natur touellus e labour, ha penaos e oa he “sent ker” o heuliañ un hent n'eo ket a-du gant seizhvet gourc'hemenn. An itron “sent” a nac'has an tamall, hag ar ministr a reas ur brezegenn start, o klask gounit kengañv evit “sent paour an Aotrou,” evel ma rae anezhi. En noz da heul e voe taget ar plac'h yaouank-mañ gant ar c'holera morbus, ha krediñ a rae e oa o vont da vervel. Kas a reas da glask an Itron White, hag anzav a reas e oa gwir ar pezh a oa bet diskouezet diwar he fenn ; kablus e oa eus rik ar pezh he doa lavaret an Itron White. Evel-se c'hwitas al labourer faos-mañ o klask touellañ ar strollad-se, ha diskuliet e voe natur e labour, ar pezh a lakaas un termen trumm d'e strivoù el lec'h-se.

GSAM 230Un Adsavour Faos all en Oswego, N.Y.

GSAM 230.1Evel ur skouer ouzhpenn eus ar bennaenn displeget en testeni a-us, ha da ziskouez penaos e kendalc'he ar Pastor White hag e wreg da labourat e 1849-50 evit treuznevezadur ar bec'herien, e roomp ar fedoù da-heul, a voe kontet din gant Elias Goodwin ha re all eus izili kentañ an iliz en Oswego, Stad New York:—

GSAM 230.2D'ar c'houlz-se (1849) e oa o chom er gêr ur paotr yaouank anvet Hiram Patch. Fianset e oa gant ur plac'h yaouank a zimezas ganti nebeut amzer goude. Tud digredennet e oant, met o vont e oant d'an emvodoù dalc'het gant ar Pastor White hag e wreg, ha hogos kendrec'het e oant da zont da vezañ kristenien. D'ar c'houlz-se e voe lañset un adsav en unan eus ilizoù Oswego, n'eo ket gant ar ministrerezh, met gant un ezel laik heverk, teñzorer fontoù ar gontelezh. An den-se a hañvale bezañ gredus-tre, ha disklêriañ a rae kaout ur bec'h bras evit ar pec'herien. Stardañ a rae e zaouarn en ur bediñ evit an dud difeiz, o vezañ, war a seblant, en anken vrasañ abalamour d'o stad a goll.

GSAM 230.3Aet e oa an Aotrou Patch hag e zibabadez d'an emvodoù adsevel-se, hag en arvar e oant penaos divizout. Eno e oant ur wech pa he doa an Itron White ur weledigezh ma voe heñchet war-du Ozea 5:6, 7, a lenner ennañ : “Gant o bagadoù hag o zropelloù saout e yint da glask an Aotrou ; met ne gavint ket anezhañ ; en em dennet eo diouto. Treitouriezh o deus graet ouzh an Aotrou; rak bugale estren o deus ganet: bremañ e tebrio ar miz anezho gant o lodennoù.” Diskouezet e voe dezhi ne oa ket an dud a gase an adsav-se en urzh gant Doue, ha ne oa ganto tamm preder gwirion ebet evit an dud bec'hiek.

GSAM 231Un Diougan a C'hwitadenn

GSAM 231.1Neuze e lavaras d'an Aotrou Patch, “Lavaret eo bet din lavarout deoc'h e vo sevenet ger-ha-ger diskleriadur an destenn en degouezh-mañ. Gortozit ur miz, ha gouzout a reot drezoc'h hoc'h-unan perzh an dud a gemer perzh en adsav-mañ, hag a embann kaout ur bec'h ken bras evit ar bec'hedourien.” An Aotrou Patch a lavaras, “Gortoz a rin.”

GSAM 231.2Dindan pemzektez goude ma voe roet ar weledigezh-mañ, an teñzorer-se, a lavare kaout kement a boan-spered evit ar pec'hedourien, a darzhas ul lestr-gwad en e gof en e c'houzañv faos, ha rankout a reas bezañ kaset d'e wele abalamour d'ar gwad-kollet. Ranket e voe ober war-dro aferioù burev an teñzorer gant sheriff ar gontelezh, a sellas, a-gevret gant unan eus ar gonstabled, ouzh ar sammad a c'houlenne levr an teñzorer, ha kontañ an arc'hant goude, a-raok kemer e karg an aferioù, pa welas, setu, e vanke $1,000 rik en arc'hant.

GSAM 231.3D'ar sheriff ha d'ar c'honstabl e seblante dibosupl e c'hallfe un den ken entanet en un adsav bezañ kablus da vezañ kemeret an arc'hant. Soñjal a rae dezho e ranke bezañ paeet an arc'hant gantañ, ha disoñjet gantañ ober an enrolladenn reizh el levr-kont ; pe marteze en doa e lakaet er bank, ha ne oa ket gwelet en kont er c'hased. E pep degouezh e rankent goulenn gantañ un displegadenn zereat, met ret e oa ober gant evezh ; rak ma vije bet an arc'hant gantañ, hep mar eñ e vije en em strivet d'e guzhat. Aozet e voe neuze ma'z afe unan anezho war-raok da vont en em guzhat el loch a-dreñv an ti, evit evezhiañ an nor a-dreñv ma vije bet un dra bennak o c'hoarvezout, tra ma'z afe ar sheriff tre dre an nor bennañ. Pa dostaas ar sheriff ouzh an ti ha pa'z eas tre dre an nor bennañ, e welas dilhad ur vaouez o kuitaat an ti dre an nor a-dreñv. An den el loch a welas ar vaouez o vont buan d'ur bern erc'h, o toullañ un toull en erc'h, hag o lakaat un dra bennak eno, a c'holoas gant erc'h, a-raok distreiñ d'an ti.

GSAM 232.1Dont a reas ar sheriff e-kichen gwele an teñzorer, ha goude bezañ goulennet keleier diwar-benn e yec'hed, e lakaas da gompren dezhañ pegen diaes e oa an traoù en ofis, o lavarout e c'hallfe moarvat displegañ an diaester. An den, trubuilhet-bras, a savas e zorn war-du an oabl, hag o c'hervel Doue da dest, e lavaras ne ouie netra diwar-benn an arc'hant. D'ar mare-se end-eeun e teuas ar wreg e-barzh, hag he devoa c'hoant da c'houzout petra a oa c'hoarvezet, ha perak e oa he gwaz ken trubuilhet. Respont a reas an den : “Soñjal a reont hon eus o arc'hant.” Neuze e savas ar vaouez he daouarn en hevelep doare, hag e touas dirak Doue n'o doa ket an arc'hant, ha, ouzhpenn-se, ne ouient netra diwar e benn. Kerkent ha ma oa echu ganti ar frazenn-se, ar c'honstabl, a oa deuet buan eus e guzhlec'h betek ar bern erc'h pa oa aet ar vaouez er gêr, a emell, gant ar gerioù-mañ : “Itron, petra eo kement-se ? Gwelet em eus ac'hanoc'h o redek er-maez eus an ti, hag o lakaat an dra-mañ er bern erc'h, ha setu anezhañ, sakenn an arc'hant a vanke, merket $1,000 warnañ.”

GSAM 232.2Evel ma c'halled gortoz, e kouezhas an adsav-se a-daol-trumm. An Aotrou Patch hag e zibabadez, goude bezañ desket perzh an hini a oa o ren an adsav, a gemeras tu ar wirionez hag en em unanas gant Adventourien ar Seizhvet Deiz, un iliz ma chomasont izili dellezek betek deiz o marv.

GSAM 232.3Ar weledigezh-mañ, evel ma weler splann, a voe roet evit mad ha da vad ispisial an dud difeiz, hag a gasas da zistreiñ ar bec'hedourien, tra ma talveze diouzhtu evit ar re a oa o-unan bec'hedourien ha distaolet gant an Aotrou abalamour d'o hipokrisiezh. Graet o doa “trubarderezh a-enep an Aotrou;” o tisklêriañ kaout poan-spered vras evit ar pec'herien, n'o doa graet nemet “bugale estren.”

GSAM 232Un oberour hipokrit e Camden, N.Y.

GSAM 232.4E-touez al lec'hioù all gweladennet gant ar Pastor hag an Itron White e-pad goañv 1849-50 e oa kêr Camden, N.Y., war-dro daou-ugent miltir diouzh Oswego, e-lec'h ma oant o chom c'hoazh. Diwar-benn an emvod-se e lavar an Itron White :

GSAM 232.4“A-raok mont di, e voe diskouezet din ar strolladig a embanne ar wirionez eno, hag en o zouez e welis ur vaouez a ziskoueze kalz a zevosion, met a oa ur falskredourez hag a douelle pobl Doue.”²²

GSAM 233.1E miz Genver 1884, pa oan o labourat e Stad New York, e teskis ar munudoù da-heul digant an Aotrou Preston, a oa o chom e Camden da vare an emvod meneget a-us, hag e-lec'h ma chomas ar Pastor White hag e wreg e-pad an emvod :—

GSAM 233.2“Ar vaouez-mañ a gelenne soñjoù pellaet-kenañ diwar-benn santelaat, o lavarout e oa ur stad a beurvadelezh da dizhout ma vefe un den penn-da-benn a-us da lezenn Doue; ha lavaret e rae he doa tizhet ar stad peurvat-se. Gant an doktrin santelezh-se e oa o lakaat trubuilh e speredoù lod eus hor re e Camden. Diskouezet e voe da C'hoar White, gant kement a santelezh faos ar vaouez-mañ, e oa he c'halon du gant ar pec'hed, hag e oa brein en he buhez.

GSAM 233.3“E-keit ha ma oa el lec'h-mañ, e voe roet ur weledigezh all d'ar C'hoar White, dirak ar vaouez-se, a hañvale kaout ur bec'h bras en hec'h ene evit an dud difeiz; met lavaret a reas ar C'hoar White dezhi ne oa ket un gwir boan-spered evit ar pec'herien, peogwir e oa he doare-bevañ dezhi hec'h-unan ken fall ma ne oa ket hec'h-unan eeun dirak Doue. ‘Setu,’ eme an Aotrou Preston, ‘ar pezh a anver gweledigezh Camden a dalveze da vat ha dreist-holl evit stad ar vaouez-se, ha n'eo ket evit stad ar bec'hedourien dre vras, ha se eo an doare m'hon doa he c'homprenet d'ar mare-se.’”

GSAM 233.4Goude m'he doa an Itron White kontet he gweledigezh, e savas ar vaouez hag e lavaras, “Doue a oar va c'halon, ha ma c'hellfec'h he gwelet, e welfec'h ez eo glan ha naet.” Evel-se e voe klozet an emvod. N'eus ket pell goude, koulskoude, e voe tapet ar vaouez gant ur c'hleñved grevus, ha soñjal a rae dezhi e oa o vervel. Lavarout a reas : “Ret eo din gwelet ar C'hoar White ; un anzav am eus d'ober dezhi. Lavaret em boa dezhi e oan ur vaouez vat, e oan glan. N'eo ket gwir. Ur vaouez fall on. An den-mañ a vev ganin n'eo ket va gwaz. Ur gwaz mat am boa lezet a-dreñv e Bro-Saoz, hag ur bugel bihan, ha tec'het kuit gant an den-mañ. Biken n'omp bet dimezet. Graet em eus van da vezañ mezeg, ha gwerzhet em eus louzoù am boa touet el lez-varn o doa koustet din $1 ar voutailh, met ne goustent din nemet daouzek sent ar voutailh. Touet em eus ivez e oa koustet $30 deomp ur vuoc'h gwerzhet ganeomp d'un den paour, pa ne goustas deomp nemet $20.”²³

GSAM 234.1Da dud faos ha hipokritek a'r seurt-se eo e talv komzoù an Itron White a-zivout “poan-spered evit ar bec'hedourien”, ha n'eo ket d'ar bec'hedourien dre vras. O kemer e kont ar fedoù kinniget a-us, a ziskouez e oa bet kondaonet penn-da-benn kelennadurezh “truez ebet ken” evit ar bec'hedourien adalek an deroù ma voe prezeget e nevezamzer 1845; ha m'he deus Itron White labouret gant aked evit treuznevezadur ar bec'hedourien a-hed an amzer abaoe an deiziad-se, piv a c'hall krediñ, e 1851, pa voe embannet hec'h oberenn anvet Experience and Views, e oa he mennozh kelenn e oa “silvidigezh ebet ken evit ar bec'hedourien”?

GSAM 234Un Den Hep Trugarez

GSAM 234.2Zoken ken diwezhat ha bloaz 1848 e chome amañ hag ahont un den bennak a zalc'he ne oa truez ebet ken evit ar bec'herien. Ar re-se, koulskoude, ne oant ket Adventourien ar Seizhvet Deiz. Unan eus ar re-se, anvet Sweet, a oa o chom e kêr Rochester, e Stad New York. Just goude ma'm boa graet un anzav foran eus ma feiz ha ma'm boa bet badezet e-touez an Adventourien an Deiz Kentañ, e oan o kemer perzh en un emvod-prezeg en un deltenn e Canandaigua, e Stad New York, kaset en-dro gant ar Bastored J. C. Bywater ha Geo. W. Burnham. An den-se, Sweet, a oa eno, hag a ziskouezas douetañsoù sirius-tre diwar-benn gwirionez ma skiant-prenet relijiel, peogwir e “soñje dezhañ ne oa ket posupl ken d'ar bec'hedourien bezañ treuznevezet.”