Pennad 27 — Testenioù All Kadarnaet

GSAM 442.1“JOSHAFAT a savas hag a lavaras : Selaouit ac'hanon, c'hwi Juda, ha c'hwi annezidi Jeruzalem ; kredit en Aotrou ho Doue, hag e viot startaet ; kredit en e brofeded, hag e reot berzh.”¹

GSAM 442.2Bloavezhioù zo e voe roet un testeni dre zonezon ar brofediezh e vefe, a-raok an diwezh, pajennoù moullet ar wirionez-mañ “strewet evel delioù an diskar-amzer.” Penaos e c'hallfe kement-se bezañ kaset da benn ma ne vefe ket an dud a gred ar wirionez, en un doare bennak, aozet pe renet evit ober al labour, a oa ar goulenn a save e spered kalz anezho. Dre brovidans Doue e vez tizhet disoc'hoù bras alies adalek an deroù simplañ; evel-se e voe e diorren ur reizhiad labour a savas en hon touez.

GSAM 442Kevredigezh an Traktoù hag ar Misionerien

GSAM 442.3War-dro ar bloaz 1870 e voe kinniget evit ar wech kentañ ar mennozh da sevel ur gevredigezh skridoù ha misionerien gant un nebeud c'hoarezed devot e South Lancaster, Mass. Ar c'hoarezed-se a glaskas, e-pad ur pennad, kas dre ar post kazetennoù ha levrigoù hon iliz da dud disheñvel diavaez hor feiz, ha da c'houde skrivañ lizhiri dezho. Da heul se e voe degemeret ar wirionez gant meur a zen, ar pezh a lakaas ar goulenn da sevel e spered ar Pastor S. N. Haskell : “Perak ne c'hallfe ket hon holl dud en em lakaat d'ober ar pezh o deus graet un nebeud c'hoarezed ?” E-pad ar bloaz 1871, dreist-holl, e voe divizet mui pe vui diwar-benn an danvez-se e pajennoù ar Review. Da-geñver dalc'h ispisial ar C'hendalc'h Meur dalc'het d'an 29 a viz Kerzu 1871, ar Pastor Haskell, a oa eno, o tisplegañ talvoudegezh pleustrek al luskad, e voe degemeret un diviz a erbedie krouiñ kevredigezhioù da skignañ skridigoù. Ar Bastored S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner, hag I. D. Van Horn a voe anvet da gomite da beurvat ar steuñvoù evit sevel kevredigezhioù a'r seurt-se.

GSAM 443.1Gant al luskad-mañ e voe digoret un oadvezh nevez evit kas da benn labour ar c'hemenn. Betek-henn e oa bet bevennet kelennadurezh ar wirionez hogos nemetken da strivoù ar prezegenner bev. E-pad meur a vloaz e labouras ar Pastor Haskell gant kalz a aked o studiañ hag o kinnig steuñvoù evit ma teufe a-benn ar gevredigezhioù traktoù ha misionerien. Ret eo lavaret, evit bezañ reizh gantañ, e oa eñ da wir an diaraoger war an dachenn-se. N'eo ket gwir kement-se hepken evit a sell ouzh kevredigezhioù trakt ha misioner ar Stad, met eñ eo a ginnigas, e 1878, d'ar C'hendalc'h Meur bodet e Battle Creek, ar steuñv evit ur Gevredigezh Trakt hollek (anvet etrebroadel diwezhatoc'h), gant dachenn labour anezhi er broioù er-maez eus hor c'hendalc'hioù, n'eo ket hepken en Amerika, met ivez er broioù estren.

GSAM 443Sekretourien efedus—Maria Huntley

GSAM 443.2An Aotrou, en e brovidans, en deus savet sekretourien efedus a voe un harp bras d'ar Pastor Haskell el luskad-mañ. C'hoar Maria Huntley a oa unan anezho a labouras hep hejañ, memes dindan (er bloavezhioù da heul) poanioù bras er c'horf, hag a gouezhas en he post war-dro pevarzek vloaz zo. A-drugarez d'he strivoù e voe kavet da gentañ kalz eus an digoroù a zo bremañ en tachennoù estren. Sekretourien all o deus kemeret perzh en hevelep labour, ha dre m'eo bet astennet tachenn al labour eo deuet da vezañ ezhomm sekretourien a yezhoù disheñvel.

GSAM 444Al levezon war an ilizoù lec'hel

GSAM 444.1Met an disoc'h pouezusañ eus staliadur labour ar gevredigezh traktoù e-touezomp eo bet al levezon he deus bet evit krouiñ ha kreskiñ ur spered misioner e-touez aozadurioù an ilizoù lec'hel. Roet he deus da bep hini an tu d'ober un dra bennak dre ar c'henskriverezh ha dre zasparzhañ danvez da lenn, ha da santout awen al labour eeun evit silvidigezh an eneoù.

GSAM 444Testeni a-zivout Labour al Levrigoù

GSAM 444.2Evit diskouez natur ar c'helennadurezh roet, dre spered ar brofediezh, diwar-benn labour al levrigoù hag al labour misioner, e tennomp arroudennoù eus Testimonies Nos. 29 and 30:—

GSAM 444.3“Ma'z eus ul labour pouezusoc'h eget unan all, eo hini lakaat hon embannadennoù dirak an dud, o heñchañ evel-se anezho da glask er Skriturioù. Al labour misioner — lakaat hon embannadennoù e-barzh an tiegezhioù, komz ganto ha pediñ evito ha ganto — zo ul labour mat, hag unan a zesk d'ar wazed ha d'ar maouezed ober labour pastorel.

GSAM 444.4“N'eo ket an holl a zo barrek evit al labour-mañ. Ar re o deus ar muiañ a zonezon hag a varregezh, a gemero perzh el labour gant komprenidigezh ha gant ur reizhiad, hag a gaso anezhañ war-raok gant nerzh ha kendalc'h, ar re-se eo a zlefe bezañ dibabet. Ur steuñv aozet-mat-tre a zlefe bezañ; hag hemañ a zlefe bezañ kaset da benn gant fealded. An ilizoù e pep lec'h a zlefe kaout an dedenn vrasañ evit labour al levrigoù hag al labour misioner.”

GSAM 444.5“Ul labour mat eo labour al levrigoù hag ar misionerezh. Labour Doue eo. Ne zlefe ket bezañ disteraet e mod ebet; met bez' ez eus ur riskl dibaouez d'e zistummañ diouzh e wir bal. Rekis eo kaout gwerzherien-levrioù da labourat war dachenn ar misionerezh. An dud dizoare n'int ket barrek evit al labour-mañ. Ar wazed hag ar maouezed a zo dezho finesa, un emzalc'h mat, ur rakweled lemm, ur spered diskernius hag a sant talvoudegezh an eneoù, int ar re a c'hall dont a-benn.”

GSAM 445.1An doare m'eo bet gwerzhet, e-pad daouzek vloaz, ouzhpenn 8 000 000 a zollaroù a levrioù, a bamfletoù hag a levrigoù gant hon ilizoù hag hor gwerzherien-levrioù, a zo ur brouenn splann eus talvoudegezh pleustrek labour Kevredigezh an Traktoù hag ar Misionerien.

GSAM 445Ar Brofediezh a-enep Furnez ar Bed

GSAM 445.2Ur ger a brofediezh a voe roet e liamm gant al labour e tachenn Europa, hag a zo o vezañ sevenet ken ger-ha-ger ma talv ar boan menegiñ anezhañ amañ. Kadarnaet e veze gant al labourerien hag an dud ne c'halled ket kas al labour en-dro eno, dreist-holl e Skandinavia, evel m'eo graet en Amerika. An Itron White, da souezh anezho, a lavaras ne c'halled ket hepken kas an dra-se da benn gant berzh, met e c'halled ivez e zerc'hel en hevelep doare hag en Amerika, ha diskouezet en doa an Aotrou dezhi ma krogfent da baeañ o dekved, zoken diwar ar gounidoù bihan a resevent, e raefe Doue berzh bras ganto kalz en tu all d'o gortozioù. Lavaret a reas dezho ivez e c'hallfe ar werzherien-levrioù werzhañ levrioù dre goumanant e Skandinavia, hag e vefe ur berzh. Renerien an tiez-embann er broioù-se a lavaras, “N'haller ket ober;” “biken n'o doa gwerzhet levrioù evel-se.” Diskouezet en deus an heuliad e oa kalz uheloc'h ar pezh en doa ael an Aotrou kinniget dezhi en afer-mañ eget furnez gwerzherien-levrioù ha embannerien ar bed. Berzh en deus graet al labour gwerzhañ eno adalek e deroù-kentañ. Lod eus ar re a oa aet war-raok da baeañ un dekved eus o gounidoù bihan d'an oberenn a zo deuet da vezañ gwerzherien-levrioù, ha n'eo ket hepken e reont o-unan o zro, met gounit a reont muioc'h a vadoù eget biskoazh, hag abalamour da se e c'hallont paeañ un dekved kalz brasoc'h.

GSAM 445.3E-kerzh ar bloaz 1895 e voe gwerzhet levrioù gant ar werzherien-levrioù evit ur sammad a vuioc'h eget $40,000, oberoù moullet en hon ti-embann e Christiana, e Norvegia. Merzit an dra-se evel ur brofediezh all sevenet, ha se daoust da zislavaradennoù a bep tu, en iliz koulz hag er-maez anezhi, a lavare ne c'halled ket ober.

GSAM 445.4Evit pezh a sell ouzh labour ar c'hevredigezhioù levrigoù, a voe savet e 1871 ha da c'houde, e c'haller lavaret hep riskl ebet eo bet kaset hogos kement a dud d'ar wirionez a-drugarez da strivoù al labourerien-se ha dre strivoù personel ar ministrerezh. Dre an aozadur-mañ e vez embannet ar c'hemenn da holl vroadoù ha da holl yezhoù an douar.

GSAM 446Ar Bravigoù hag al Labour gant al Levrigoù

GSAM 446.1Un dra dedennus a voe danevellet gant Kevredigezh an Traktoù hag ar Misionerien e Kalifornia e miz Ebrel 1873. An dra-se a oa e oa bet teuzet, amprouet, ha gwerzhet ar bravigoù a oa bet roet d'ar gevredigezh gant ar re o doa degemeret ar wirionez er Stad-se betek an deiziad-se, evit o zalvoudegezh wirion a aour hag a arc'hant, evit ur sammad a $200; e oa bet postet an holl arc'hant-se e levrigoù, e pamfletoù hag e kelaouennoù, a oa bet dasparzhet, ha m'en doa ar gevredigezh dija anaoudegezh sur eus ugent den a oa bet lakaet da zegemer ar wirionez dre al lennegezh prenet gant gounidoù ar bravigoù. E-touez ar re a zo deuet da anavezout ar wirionez dre al lenn e oa John I. Tay, eus Oakland, Kal.

GSAM 446San Francisco ur Poent Misioner

GSAM 446.2E 1875 e voe roet un testeni a-bouez da iliz San Francisco, a zo graet anv anezhañ bremañ peogwir eo bet sevenet en un doare ken heverk. An iliz-mañ, adalek an deroù, he doa bet ezhomm da feurmiñ salioù evit al lidioù, ha se ouzhpenn dispignoù bras ha diaesterioù zo, rak ne c'halled ket aozañ heuliad emvodoù enno peogwir e oant ezhommet evit traoù all alies.

GSAM 446.3Da nozvezhioù ar 14 hag an 20 a viz Ebrel 1875 e voe bodet izili pennañ iliz San Francisco e ti an Itron J. L. James, Fifth Street, e-kichen Market Street, hag an Itron White a gontas deomp eno ar pezh a oa bet diskouezet dezhi en ur weledigezh a-zivout an degouezh : e vefe San Francisco da viken ul lec'h misioner, ma c'hallfed kas al labour da benn ; ha e kendalc'hfe an eneoù, ma vefe meret an afer gant furnez, da zegemer ar wirionez. Ma vefe savet un ti-pediñ ma c'hallfed pediñ an dud, ha ma vefe graet strivoù eno, e vefe ouzhpennet eneoù d'o niver, hag ar re-se, d'o zro, a sikourfe da baeañ an dispignoù ha da ziskargañ an dle a rankfed ober evit prientiñ un ti-emvodoù.

GSAM 447.1Kendalc'het he deus an Itron White o lavarout he doa gwelet, pa vroudfe iliz San Francisco da sevel un ti-azeul, e seblantfe d'an iliz baour-se bezañ ur c'hammed en deñvalijenn; met gourc'hemennet e oa bet dezhi lavarout, evel ma'z afent war-raok, e weljent providans Doue o tigeriñ an hent dirazo, pazenn-ha-pazenn, ha ma vefe savet mignoned a-hed an hent, betek ma vefe paeet an dle penn-da-benn a-benn ar fin.

GSAM 447.2O vezañ unan eus an nebeud a yae d'an emvodoù meneget dija, e c'hallan lavaret e seblante mennozh ar strollad-se, a oa hogos an holl anezho eus paourion ar bed-mañ, o kregiñ da sevel un ti-emvod 35 x 80 troatad, ha kement-se ouzhpenn en ur gêr ma seblante e c'houlenne an dispign bihanañ evit ur parsel un dispign a $6,000 da nebeutañ, bezañ da vat “ur c'hammed en deñvalijenn.” Broudet e voent da ober an taol-se nemet gant ar fiziañs leun o doa e teue an testeni roet dezho gant an Itron White eus an Aotrou, hag e vije kaset da benn sur-mat.

GSAM 447.3Dre ma'm eus kemeret perzh mui pe vui en embregenn-mañ adalek he deroù betek bremañ, e fell din disklêriañ amañ eo bet sevenet an testeni a-us penn-da-benn. Pa'z omp aet da glask parseloù, omp deuet a-benn da gaout ur parsel a $6,000 evit $4,000. Ur c'hoar a lavaras e rofe $1,000 ma teufe a-benn da werzhañ he zachenn. Raktal e lakaas ar perc'henniezh e karg un ajant-tiez, a lavaras dezhi e oa re izel ar priz. Dindan div sizhun e voe gwerzhet he zachenn evit $1,000 ouzhpenn ar priz m'he doa lakaet da gentañ, ha paeet e voe he ger. Unan all, ur breur paour na wele ket penaos e c'hallfe an iliz bezañ savet, met a lavaras, “Ma lavar an Aotrou e rank bezañ graet, e tigoro an hent en un doare bennak,” a gavas, d'e souezh vras, e oa bet renket hêrezh unan eus e gerent, ha penaos e oa deuet da vezañ perc'henn war $20,000. Roet en deus $1,000 evit ar savadur, ha prenet en deus un drederenn eus parsel an iliz evit sevel un ti-annez evitañ e-unan, o tegas evel-se sikour d'ar gevredigezh e div feson.

GSAM 448Ur Skoazell Vras da San Francisco

GSAM 448.1Evel-se e c'hallfemp menegiñ kalz a roadoù ha madelezhioù a resevas ar poellgor e-keit ma kendalc'he gant sevel ar savadur. A-walc'h eo lavaret e voe savet framm an iliz gant un dispign, gant an dachenn, a war-dro $14,000, hag ouzhpenn an hanter anezhañ a oa bet dastumet dija a-drugarez da roadoù a-raok ma vije echuet al labourioù. Laguna Street, ma voe savet ar savadur, a oa ul lodenn eus kêr ma vanke savadurioù evit ar skolioù, setu ma'z eas kuzul ar skol da feurmiñ ar salioù izel evit lakaat ur skol eno a-raok ma vije staliet toenn an ti. Feurm a 75 dollar bep miz, bet resevet e-pad tost da zaou vloaz, a dalveze da baeañ ar c'hampi hag ar mizoù-red, o lezel ar gevredigezh da lakaat ar pezh a c'halle dastum war an dle a chome.

GSAM 448Un Dispensari Hidriatek

GSAM 448.2Hiziv an deiz e chom ul lodenn vihan eus an dle a oa d'ar mare-se, hag e kavoù an iliz ez eus un dispensari hidriatek dafaret klok, an holl anezho dieub diouzh an diaesterioù arc'hant, hag a dalv kalz muioc'h eget an dle a chom, a vo un dra eus an amzer-dremenet a-benn nebeut.

GSAM 448.3Al lodenn eus an testeni a-zivout an eneoù a zegemer ar wirionez zo bet sevenet en un doare burzhudus-meurbet. N'eo ket nemet un nebeud degadoù, met kantadoù a dud o deus resevet sklêrijenn ar wirionez er gêr-se, hag emaint bremañ strewet e meur a lec'h war an douar. A-vare da vare, pa vezan o weladenniñ San Francisco, e welan etre daou ha dek den o deus degemeret ar wirionez abaoe ar wech diwezhañ m'em boa kejet ganto; ha n'eo ket deuet an diwezh c'hoazh.

GSAM 449Marv ar Pastor White

GSAM 449.1War-dro ar bloaz 1880 e voe gourc'hemennet d'an Itron White, dre spered ar brofediezh, lavaret d'he gwaz, ar Pastor James White, e tistignfe diouzh kalz eus ar prederioù hag ar c'hargoù en doa douget, hag e lezfe anezho da dremen da zaouarn all, yaouankoc'h, tra ma rankje “en em brientiñ evit e cheñchamant diwezhañ” — da lavaret eo e oa tost e red war an douar da echuiñ. Kroget en doa da sentiñ ouzh ar c'hemenn-se, ha ne oa ket re abred, rak e 1881 e paouezas e labourioù, ha kousket e voe e Jezuz. D'an 31 a viz Gouere e voe taget gant terzhienn ar malaria. D'an 3 a viz Eost e voe kaset eus e di da Sanatorium Battle Creek, e-lec'h ma voe roet dezhañ an holl evezhioù hag an holl soanioù a oa posupl, met en aner. Kenderc'hel a rae da vont da fall. Adalek penn-kentañ e gleñved en doa ur rakweledigezh e oa deuet e “cheñchamant diwezhañ”.

GSAM 449Disklêriadenn ar Pastor Smith

GSAM 449.2O komz diwar-benn an darvoud-se e lavar ar Pastor Uriah Smith : “An amstadoù en deus bet da vervel ne c'hallfent ket bezañ bet gwelloc'h. Keit ha ma oa emskiantek e-pad tri devezh diwezhañ e gleñved e testenias ne c'houzañve poan ebet. Ur strollad bras a vignoned a-zevri ha daerus a oa en o sav e-barzh hag en-dro d'ar savadur e-keit ha ma'z ae e vuhez da get goustadik en endervezh-Sabad plijus-se. Evel pa gouezhfe en ur c'housk sioul, evel-se ez eas d'ar marv; ha pa voe echu pep tra, ur peoc'h dous a hañvale bezañ enbalmet war bep perzh eus e zremm. Evel pa vije bet respontet d'ar bedenn-mañ:

GSAM 449.4Da vare e varv e oa tri-ugent vloaz ha daou zevezh gantañ. An istim a veze evitañ e Battle Creek a oa diskouezet gant ar fed ma oa da nebeutañ daou vil pemp kant den en e obidoù, d'an 13 a viz Eost, ha heuliet e voe betek e vered diwezhañ en Oak Hill gant ur gerzhadeg a bemzek karr ha pevar-ugent hag ur mor a dud war droad.

GSAM 450.1Eus an testenioù niverus roet goude e varv, hag embannet er Review, e tennomp an arroud da-heul eus pluenn ar Pastor S. N. Haskell:—

GSAM 450.2“Pa soñjan en e varnerezh yac'h e hogos pep degouezh diaes, en e vadelezh kalon hag en e noblentez-ene diskouezet d'ar re a oa o faziañ, ha memes d'ar re o doa graet droug dezhañ, bep tro ma wele prouennoù eus o c'heuz, hag en e garantez evit ar pezh a grede a oa reizh, e c'hallan lavaret da vat, Un tad en Israel zo kouezhet. Ha keit ha ma kousko, an oberenn, koulz hag un toullad tud, a santio diouer eus e rakweled hag eus e evezh a dad.”

GSAM 450.3Pa varvas, hon enebourien a lavaras e tlee ar c'hemenn paouez bremañ. N'eo ket evel-se; an ensavadurioù-se a oa bet savet gantañ, dindan dorn Doue, a oa mennet da greskiñ c'hoazh muioc'h, da vezañ evel “gwez plantet gant an Aotrou,” ma'z afe diwarno brankoù niverus ha frouezhus.

GSAM 450Rakwelet al Lezennadur Relijiel

GSAM 450.4Eizh vloaz ha hanter-kant a zo tremenet abaoe m'o doa lavaret ar re a roe kemennadenn an trede ael e teufe an amzer, hervez profediezh an Diskuliadur 13, ma vefe heskinet an dud, er Stadoù-Unanet hag e lec'h all, abalamour ma virent gourc'hemennoù Doue. En ul levr skrivet gant an Itron White, anvet Early Writings, e lennomp ar pezh a heul diwar-benn ar gelennadenn-mañ:—

GSAM 450.5“A lavaras an ael, ‘Sellit!’ War an dud fall, pe an diskredourien, e voe troet ma evezh. War-sav e oant holl. Gredon ha galloud pobl Doue o doa o dihunet hag o lakaet da fuloriñ. Kemmesk, kemmesk a oa e pep lec'h. Gwelet em eus muzulioù kemeret a-enep ar strollad a oa gantañ sklêrijenn ha galloud Doue. Teñvalaat a rae an deñvalijenn en-dro dezho; koulskoude e choment start, aprouet gant Doue, ha fizius ennañ. Gwelet em eus anezho trubuilhet; goude-se em eus o klevet o huchal da Zoue a-zevri. Deiz ha noz ne baoueze ket o youc'hadennoù: ‘Ra vo graet da youl, O Doue! Ma c'hall enoriñ da anv, digor un hent-tec'h evit da bobl! Daspren ac'hanomp diouzh ar broadoù pagan en-dro deomp. Da varv o deus hon lakaet; met da vrec'h a c'hall degas an daspren.’”²

GSAM 451.1“Neuze e welis pennoù-bras an douar o kuzuliañ asambles, ha Satan hag e aeled o vreskenniñ en-dro dezho. Gwelet a ris ur skrid, skouerennoù anezhañ stlabezet e lodennoù disheñvel eus ar vro, a roe urzhioù e oa, ma ne zilezfe ket ar sent o feiz dibar, ma ne zilezfent ket ar Sabad, ha ma ne zoujfent ket da zevezh kentañ ar sizhun, e oa frankiz gant ar bobl, goude ur prantad, d'o lakaat d'ar marv.”³

GSAM 451Heskinerezh en Amerika

GSAM 451.2Lavaret o deus hon enebourien ne c'hallfe an heskinerezh morse c'hoarvezout er vro-mañ, peogwir e tisklêr Bonreizh ar Stadoù-Unanet “ne raio ar C'hendalc'h lezenn ebet a-zivout sevel ur relijion, pe a verzh hec'h embregerezh dieub.” Hag, ouzhpenn se, “Karta ar Gwirioù” an darn vrasañ eus ar Stadoù a verzh al lezennadur relijiel. Daoust d'an disklêriadurioù-se, hon tud o deus kendalc'het da embann kemennadenn an diwall hag ar prientadur ret evit talañ ouzh an emgann.

GSAM 451.3E 1863 e voe savet un aozadur gant da bal cheñch Bonreizh ar Stadoù-Unanet ha lezennoù ar vro, evit ma vefent efedus evit lakaat ar relijion da dalvezout dre ret. Ken buan eo bet kavet heulierien d'ar mennozhioù-se, ha ken bras eo aet war-raok ar bennaenn da rediañ an dud d'ober ar mad, dreist-holl a-fet doujañ d'ar Sul, ma'z eo kroget an heskinerezh da vat dija e meur a Stad, memes en re a zo en o lezennoù Sul un diferadenn evit ar re a zouj da un deiz all gant o c'houstiañs, ha toullbac'het ez eus bet tud abalamour ma n'o deus ket doujet d'ar Sul.

GSAM 452Kant c'hwezek harzadenn

GSAM 452.1Dirak ma zaoulagad emañ ur roll eus kant c'hwezek harzadenn Adventourien ar Seizhvet Deiz en Amerika, adalek ar bloaz 1878 betek miz Meurzh 1896. Eus ar re-se, kant ha nav a zo bet kondaonet. Kalz anezho a zo bet toullbac'het etre ugent ha tri-ugent devezh, ha war-dro un daouzeg anezho a zo bet rediet da labourat er “gangad chadennoù” gant muntrerien, laeron, hag an torfedourien fallañ. E pep degouezh e oa bet anavezet gant ar varnerien evel keodedourien eus ar re wellañ.

GSAM 452Ar Religious Liberty Association

GSAM 452.2D'an 21 a viz Gouere 1889 e voe aozet e Battle Creek, e Michigan, ur gevredigezh anvet National Religious Liberty Association, a oa he fal enebiñ ouzh al lezennadur relijiel, skignañ titouroù d'ar masoù diwar-benn gwir darempred ar relijion gant ar gouarnamant keodedel, ha reiñ sikour d'ar re a zo heskinet abalamour d'o goustiañs. Kalz a labour a reas ar gevredigezh-mañ evit skignañ skridoù hag evit sklêrijennañ ar bobl war deverioù ha dañjerioù an amzerioù en hor bro hon-unan. E gwirionez, ul labour bras a reas evit astenn ar c'hemennoù diwall a gaver e kemennadenn Diskuliadur 14:9-12.

GSAM 452Skoazell ar C'helaouennoù Sekulel

GSAM 452.3Ar gwallgasadennoù a rae ar reuz d'ar mare-se a-enep an Adventourien ar Seizhvet Deiz a voe meneget e pennadoù-stur kazetennoù evel an New York Sun, an New York World, ar Chicago Inter Ocean, hag all. Pennadoù a voe embannet, o komz fraezh diwar-benn an doare direizh a oa bet kemeret a-enep ur c'heodedour eus ar Stadoù-Unanet peogwir e sentas ouzh e goustiañs dezhañ e-unan, ha peogwir e viras an deiz resis merket er gourc'hemenn. Dre bennadoù-kazetenn a'r seurt-se e voe lakaet an danvez-mañ dirak milionoù a lennerien. Dindan ur miz e voe lakaet gwirionez greiz kemennadenn an trede ael e-tal muioc'h a dud eget na oamp bet gouest da dizhout e-pad ouzhpenn ugent vloaz.

GSAM 453Fulor an Den Lakaet da Veuliñ an Aotrou

GSAM 453.1Gwelet a reer evel-se penaos strivoù an dud da herzel ouzh labour Doue, ha da gaout lezennoù evit harpañ ur Sabad kevezer ouzh an hini gourc'hemennet er pevare gourc'hemenn, o deus servijet da zigeriñ an hent evit araokadenn buanoc'h ar wirionez.

GSAM 453.2O prederiañ war ar pezh a zo bet kaset da benn e-korf un nebeud mizioù gant an doareoù-se, e teu da'm spered daou destenn eus ar Skriturioù. En unan anezho e lenner : “N'hallomp ober netra a-enep ar wirionez, met evit ar wirionez ;”⁴ hag en egile : “Evit gwir, gant fulor an den e vi meulganet : ar pezh a chom eus ar fulor a vestroni.”⁵

GSAM 453Diougan diwar-benn Lezennoù ar Sul

GSAM 453.3En Testimony No. 32, moullet e 1885, ez eus un disklêriadenn diwar-benn an doare ma vefe lakaet al lezennoù Sul da dremen er Stadoù-Unanet. Skrivet eo enni : “Evit kaout brud vat ha skoazell e plego al lezennourien ouzh ar goulenn evit ul lezenn Sul.”⁶ Gwelet a raimp ur pennadig an doare m'eo bet sevenet kement-se dija.

GSAM 453Lezennadur Foar ar Bed

GSAM 453.4E 1892 e voe goulennet groñs digant ar C'hendalc'h e vefe berzet digoradur Foar ar Bed, a oa da vezañ dalc'het e Chicago, en Illinois, eus miz Mae da viz Here eus ar bloaz-se, da zigeriñ d'ar Sul. Un hevelep lezenn a voe votet d'an 19 a viz Gouere 1892, dindan ar gwask-se end-eeun evel m'eo bet rakwelet a-us. Ha ra vo dalc'het soñj eo ar wech kentañ-tout ma rae Kendalc'h Stadoù-Unanet Norzhamerika ul lezenn diwar-benn goulenn ar Sabad.

GSAM 453.5Kaset e voe gant an ilizoù rolloù anvioù ha petisionoù divent, ha telegrammoù, o pediñ ar C'hendalc'h n'eo ket hepken, met o kelaouiñ ivez an deputeed en un doare hegarat (?) “e touamp dre an teul-mañ, an eil d'egile, e nac'himp, adalek bremañ ha da viken, votiñ evit pe harpañ da forzh peseurt karg pe post a fiziañs forzh pe ezel eus ar C'hendalc'h, pe e vefe senedour pe kannad, a voto evit reiñ sikour ouzhpenn a forzh peseurt seurt da Foar ar Bed nemet war an divizoù meneget en divizoù-mañ.” An divizoù a oa e vefe serret ar Foar d'ar Sul.

GSAM 454Prezegennoù er C'hendalc'h, 1892

GSAM 454.1Evel skouer eus ar c'haozeadennoù e salioù ar C'hendalc'h, pa voe degemeret al lezenn, lennit ar pezh a heul:

GSAM 454.1“C'hoant am befe gwelet an dinac'hadenn-se lakaet en gwenn ha du, ha kinniget gant Kendalc'h ar Stadoù-Unanet. Skrivit anezhi. Penaos e skrivfec'h anezhi? ... Kavit ar gerioù, ma'z eus kalon ganeoc'h; difennit anezhi, ma'z eus kalon ganeoc'h; pet den eus ar re o deus votet eviti a zistrofe amañ biken? Hini ebet, spi am eus. En arvar emaoc'h hoc'h-unan o sevel a-enep dezhi.”

GSAM 454Fougasenn graet gant an Iliz

GSAM 454.2Evit ar re o deus goulennet ha lakaet ar C'hendalc'h da votiñ al lezenn-mañ e oa un trec'h a-bouez en o steuñv lezennadur relijiel, a zo sklaer diwar ar fed m'en deus unan eus ar vinistrerien heverk-se, en ur brezegenn e Pittsburg, Penn., just goude, lavaret:—

GSAM 454.3“Displeget eo bet en un doare efedus-kenañ ar pouez he deus an iliz dirak ar c'horfoù politikel bras pe ar re ren, gant afer Foar ar Bed diwezhañ, pa selaouas Sened ar Stadoù-Unanet, uhelañ korf ar vro, ouzh mouezh ar relijion, ha pa voe votet gantañ al lezenn a roe 5 000 000 a zollaroù da Foar ar Bed, gant an diviz lakaet gant an iliz na vefe ket digoret dorioù an diskouezadeg vras d'ar Sul. An dra vat meur-se a laka da soñjal da spered ar c'hristen, ma c'haller ober kement-se, e c'haller ivez kemer muzulioù all ken ezhommus all. An Iliz a zo o c'hounit galloud dibaouez, ha he mouezh a vo klevet en amzer-da-zont kalz aliesoc'h eget en amzer-dremenet.”

GSAM 454.3Evel-se e welomp penaos eo bet ha penaos e vez sevenet an testeni-se roet e 1885.

GSAM 455Unaniezh Katolik ha Protestant

GSAM 455.1E-keñver se e komzimp eus un diougan all graet e 1885, a gaver ivez en Testimony No. 32:—

GSAM 455.2“Pa astenno ar Brotestantiezh he dorn a-dreuz ar frailh evit tapout dorn galloud Roma; pa astenno he dorn a-dreuz an islonk evit en em dapout gant ar Speredouriezh; pa nac'ho hor bro, dindan levezon an unaniezh tripl-se, pep pennaenn eus he Bonreizh evel ur gouarnamant protestant ha republikan, ha pa aozo an emled eus gaouioù ha touellerezhioù ar Pab, neuze e c'hallimp gouzout eo deuet an amzer evit ober burzhudus Satan, ha m'eo tost an diwezh.”⁷

GSAM 455.3Evit diskouez penaos eo o seveniñ dija lodenn gentañ an diougan-mañ, n'eus nemet deomp teuler evezh ouzh ar pezh a c'hoarvez en-dro deomp. Gwelet ar Brotestanted, ministrerien koulz ha tud, o klask gounit gras ar Gatoliked, o pediñ anezho da zont d'o c'hevredigezhioù, hag all. Ra vo dalc'het soñj ne oa hogos roud ebet eus ar pezh a weler bremañ war an dachenn-se e 1885, pa voe roet an testeni a-us.

GSAM 455.4Evit diskouez penaos emañ ar Brotestanted o klask gounit skoazell ha harp ar babourien, e tennan ur mennad eus ar Kansas City (Mo.) Star eus an 18 a viz Meurzh 1896.

GSAM 455Metodourien ha Gouel Sant Padrig

GSAM 455.5Ur brezegenn a voe dalc'het e Coates Opera House, e Kansas City (Mo.), da zevezh Gouel Sant Padrig, ar 17 a viz Meurzh 1896, gant an Dr. Mitchell, pastor iliz metodour pennañ Kansas City. Ar Star a ra anv eus ul lodenn eus ar brezegenn evel un “arvest bihan dramatek.” An Dr. Mitchell a voe heuliet gant strakadennoù-daouarn kreñv pa lavaras kement-mañ :—

GSAM 455.6“Ar bigotegezh a zo bugel an diouiziegezh. Bigotek omp peogwir ne anavezomp ket mat a-walc'h hon amezeien. Ni, ar Brotestanted, hon eus bet desket krediñ traoù dilavarus diwar-benn ar Gatoliked. Ar Gatoliked o deus bet desket krediñ traoù dilavarus diwar-benn ar Brotestanted. Bremañ e tizoloomp hor mennozhioù faziek an eil war egile pa dostomp a-walc'h evit sellet e daoulagad an eil egile ha stardañ da zaouarn an eil egile ; ma en em anavezfemp gwelloc'h e karfemp an eil egile gwelloc'h. Chomet omp dispartiet ha rebechiet hon eus. Mezh da heulierien ar C'hrist benniget. An holl Gristenien a zo bet dasprenet gant an hevelep gwad prizius; dalc'het omp gant an hevelep gras divin, ha gortoz a reomp tizhout ar memes neñv. Lavarit, breudeur, gwelloc'h e vefe deomp en em anavezout gwelloc'h amañ d'an traoñ.”

GSAM 456.1Kenderc'hel a ra ar Star :—

GSAM 456.2“Neuze e troas an Doktor Mitchell war-du an Tad Dalton [beleg katolik] a oa azezet just a-drek dezhañ, hag, en ur astenn e zorn, e lavaras, ‘Setu, Breur Dalton, ma dorn.’ An Tad Dalton a savas hag a stardas an dorn astennet, ha pa hejas an Doktor Mitchell anezhañ, e lavaras, ‘Ur gwir vezh e vefe, goude bezañ bevet ken pell en hevelep kêr war an Douar, e rankfemp gortoz un ael da ginnig an eil egile deomp en Neñv. En em anavezomp amañ war an Douar.’ Stlakañ o daouarn a reas an arvesterien, ha goude ma voe azezet an Tad Dalton en-dro, e kendalc'has an Dr. Mitchell gant e brezegenn.”

GSAM 456Un dra vras ha divizus

GSAM 456.3Tennañ a reomp eus ur c'hemenn all, deiziet eus Melbourne, Aostralia, an 18 a viz C'hwevrer 1892:

GSAM 456.3“An neñv a-bezh a zo diskouezet din evel o sellet ouzh diorren an darvoudoù. Ur prantad pouezus a vo diskuliet er stourm bras ha padus e gouarnamant Doue war an douar. Un dra bennak bras ha divizus a c'hoarvezo, ha se buan-tre.”

GSAM 456“Broad Gristen” ar Barner Brewer

GSAM 456.4Unnek deiz goude ma voe skrivet an teul-mañ, ha a-raok ma erruje er Stadoù-Unanet, e c'hoarvezas un darvoud a vez lakaet gant Protestanted ha Katoliked da vezañ divizus evit tonkad ar vroad-mañ. Soñjal a ran e diviz Lez Uhelañ ar Stadoù-Unanet, “Ur vroad gristen eo homañ,” roet d'an 29 a viz C'hwevrer, gant ar Barner kevelet Brewer. Evel m'eo bet diskouezet dija, d'an 19 a viz Gouere eus an hevelep bloaz e voe votet al lezenn a serre d'ar Sul evit Foar ar Bed. Ar vinistrerien a reas goulennadennoù start evit ma vefe votet, o lavarout, dre ma oa bet disklêriet gant al Lez Uhelañ e oa ur vroad gristen, e tlee, dre ret, ar Sabad kristen bezañ gwarezet diouzh an dizakradur. Ha setu penaos e reas soñj Strollad an Adreizh Broadel. Dre ma'z eo ur vroad kristen, e tlefe anavezout Doue hag e lezennoù evel diazez ar gouarnamant, hag all. E gwirionez, un dra vras ha divizus a c'hoarvezas er brezel diwezhañ-se, “ha kement-se abred-tre.”

GSAM 457Profeded Kozh

GSAM 457.1Eus ar gweledigezhioù roet da servijerien Doue, ar brofeded, e seblante bezañ daou seurt—unan anvet “gweledigezhioù digor,” pe ar re a veze roet ma c'halled gwelet an den e-unan er weledigezh; hag egile anvet “gweledigezhioù-noz.” Graet e vez anv eus ar gweledigezhioù kentañ-se e 1 Samuel 3:1, e-lec'h ma kaver skiant-prenet ar bugel Samuel gant ar gerioù-mañ : “Prizus e oa ger an Aotrou en deizioù-se ; ne oa gweledigezh digor ebet.”

GSAM 457Gweledigezhioù Digor

GSAM 457.2Ur weledigezh eus an doare-mañ e oa (ur weledigezh digor) ma oa dorn an Aotrou war ar profed Ezekiel. Evel ma oa azezet henaourien Juda dirazañ, e weljont anezhañ er weledigezh digor.⁸ Un dro all e voe kaset ar profed Daniel en ur weledigezh e-kreiz pennoù-bras ar Galdeiz. Ma oant chomet, o dije gellet e welet en ur weledigezh, met, er c'hontrol, “un hej vras a gouezhas warno, ma tec'hjont da guzh.”⁹

GSAM 457Gweledigezhioù-noz an Itron White

GSAM 457.3Gweledigezhioù digor e oa holl gweledigezhioù kentañ an Itron White. Abaoe 1884 eo cheñchet natur ar gweledigezhioù en dro-se, rak bremañ ez int ar pezh a vez anvet er Skriturioù “gweledigezhioù-noz”, n'eo ket hunvreoù hepken, met an hevelep ael skedus a zeu war wel, o reiñ kelennadurezh dezhi, evel er bloavezhioù kent en gweledigezhioù digor. Kalz a skouerioù eus “gweledigezhioù-noz” a zo enrollet er Bibl, evel ma c'haller gwelet aes o lenn Genesis 46:2; Daniel 2:19; 7:13; Oberoù an Ebestel 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.

GSAM 458.1Er gweledigezhioù-noz an Itron White ez eus bet graet kalz a ziouganoù pouezus, a zo bet sevenet en un doare resis-kenañ, evel m'eo bet meneget dija. Bremañ e komzin diwar-benn lod eus ar gweledigezhioù diwezhatoc'h.

GSAM 458An Dilojadenn da Washington

GSAM 458.2E 1893 e lavaras an Itron White :

GSAM 458.2“Re a aferioù a zo berniet e Battle Creek bremañ. Ma vefe rannet an aferioù-se ha lec'hiet e kêrioù all, e-lec'h ma c'hallfe ar sklêrijenn hag ar ouiziegezh bennigañ lec'hioù all, e vefe hervez urzh Doue. N'en deus ket an Aotrou c'hoant eus un eil Jeruzalem e Battle Creek. Ret e vo kaout adreizhadennoù ha treuzfurmadurioù kreñv ha treuzkas dafar hag ensavadurioù ma vez sevenet youl Doue.”

GSAM 458.3Da-geñver ar C'hendalc'h Meur en Oakland, Kal., e miz Meurzh 1903, e lavaras:

GSAM 458.3“Abaoe bloavezhioù e oa bet roet an diwall d'hor pobl : Kit kuit eus Battle Creek. Met abalamour d'an niver bras a aferioù staliet eno e oa aesoc'h chom, ha ne oa ket gouest an dud da welet perak e tlefent dilojañ.”

GSAM 458.4“E respont d'ar goulenn a zo bet savet a-zivout en em staliañ e lec'h all, e respontan, Ya. Ra vo dilec'hiet burevioù ar C'hendalc'h Meur hag al labour embannañ eus Battle Creek. N'ouzon ket pelec'h e vo al lec'h, pe e vefe war Aod an Atlantel pe e lec'h all. Met setu ar pezh a lavarin, Na lakait morse ur maen pe ur vriken e Battle Creek evit adsevel burev ar Review eno. Gwelloc'h ul lec'h en deus Doue evitañ.”

GSAM 458.5Goude bezañ klevet an urzh-se, kendalc'h ar gredourien a votas “e vefe dilec'hiet burevioù ar C'hendalc'h Meur eus Battle Creek, Mich., da ul lec'h bennak war Aod an Atlantel.”

GSAM 459.1E kuzul ar C'hendalc'h Meur, dalc'het e Battle Creek goude dalc'h ar C'hendalc'h Meur, e voe votet “e vefe lakaet penn-sez ofis ar C'hendalc'h Meur e-kichen New York City.” Ur poellgor bras a voe dibabet neuze evit klask ul lec'h dereat. Ar poellgor a gemennas e steuñv d'an Itron White, hag a c'houlennas outi ha gouloù ouzhpenn he doa evito. Da respont e lavaras:—

GSAM 459.2“Ra sikouro an Aotrou ac'hanomp da fiñval gant poell ha gant pedennoù. Sur on eo e youl e oufemp, ha buan a-walc'h, pelec'h e rankfemp staliañ hon ti-embann. Sur on ez eo hon hent sur nemetañ bezañ prest da fiñval kerkent ha ma fiñvo ar goumoulenn. Pedomp ma heñcho ac'hanomp. Diskouezet en deus dre e brovidans e fellfe dezhañ e kuitafemp Battle Creek....

GSAM 459.3“Ezhomm zo da labourat e New York, met ha ret eo deomp sevel hon ti-embann eno, n'on ket gouest da lavarout. Ne sellfen ket ouzh ar sklêrijenn am eus resevet evel un dra sur a-walc'h evit bezañ a-du gant an dilec'hiadenn.”

GSAM 459.4Goude bezañ tremenet tost daou sizhunvezh o klask tro-dro da Gêr New York hag er c'hêrioù amezek, e c'hwitas ar poellgor da gavout ul lec'h dereat evit an ti-embann. D'ar mare-se e teuas ul lizher, deiziadet an 30 a viz Mae, ma lavare an Itron White ennañ:—

GSAM 459.5“Tra ma klask hor breudeur ul lec'h evit ti-embann ar Review and Herald, e rankont klask an Aotrou a-zevri. Rankout a reont en em zerc'hel gant kalz a evezh, a eveziegezh, hag a bedenn, ha gant ur santad dibaouez eus o gwanidigezh o-unan. N'eo ket deomp en em fiziañ e barnedigezh an dud. Rankout a reomp klask ar furnez a ro Doue....

GSAM 459.6“Evit pezh a sell ouzh sevel an ensavadur e New York, e rankan lavaret, Diwallit. N'on ket a-du gant ma vefe e-kichen New York. N'hallan ket reiñ ma holl abegoù bremañ, met sur on e vefe forzh pe lec'h dindan tregont miltir diouzh ar gêr-se re dost. Studiit endro lec'hioù all. Sur on e rankfed enklaskout a-dost war perzhioù mat Washington, D.C.

GSAM 460.1“Ne zleemp ket sevel an ensavadur-mañ en ur gêr nag e bannlev ur gêr. Emañ da vezañ savet en ur gornad war ar maez, e-lec'h ma c'hallfe bezañ kelc'hiet gant douar.”

GSAM 460Diougan ur c'hinnig mat

GSAM 460.2Gant an titouroù-se e krogas ar poellgor da glask lec'hioù en-dro da Washington gant pedenn, pa erruas un trede lizher ennañ an urzh-mañ:

GSAM 460.2“O pediñ emaomp bet evit kaout sklêrijenn a-zivout lec'h hor labour er Reter, ha deuet eo ar sklêrijenn deomp en un doare splann-tre. Roet ez eus bet din ur sklêrijenn pozitivel e vo kinniget deomp da werzhañ lec'hioù m'eo bet dispignet kalz a arc'hant warno gant tud o doa arc'hant da implijout frank. Mervel a ra perc'henned ar palezioù-se, pe e vez sachet o evezh war-du un dra bennak all, hag e vez lakaet ar madoù-se da werzhañ da briz izel-tre....

GSAM 460.3“Diwar ar sklêrijenn a zo bet roet din e ouzon, evit ar poent, e tlefe bezañ sez ar Review and Herald e-kichen Washington.”

GSAM 460Al lec'h rakwelet kavet

GSAM 460.4Gant ar c'hemenn-mañ en e zorn e krogas ar poellgor da glask ul lec'h e Distrig Columbia, met ne c'halled kavout douar ebet evit nebeutoc'h eget mil dollar an akr. A-benn ar fin e voe sachet o evezh war-du Takoma Park. Setu amañ danevell ar poellgor:—

GSAM 460.5“Kavet hon eus un dachenn a war-dro hanter-kant akrad just er-maez eus an Distrig, met e-barzh bevennoù kêr Takoma Park, a c'hallfemp prenañ evit c'hwec'h mil dollar, pe da feur kant hag ugent dollar an akrad. Ensellet hon eus al lec'h-se a-dost. Kavet hon eus e oa bet dibabet bloavezhioù zo gant ur medisin eus Boston evit lec'h ur sanatorium. Lavarout a reer en dije dispignet war-dro tri-ugent mil dollar evit ar priz-prenañ hag evit naetaat an dachenn diouzh an holl vresk-gwez, kefioù, ha lastez. Diaesterioù arc'hantel o deus miret outañ a gas e raktresoù da benn, hag an dachenn a zo aet da berc'henn un denjentil a zalc'he ur morgaj warnañ, evit ur priz a bemzek mil dollar.

GSAM 461.1“Keodedourien Takoma Park, dileuriet gant ar maer ha lod eus an dud heverkañ, o deus roet deomp un degemer kalonek-tre el lec'h, ha gwarantet deomp ur c'henlabour keneilek evit kas hor raktresoù da benn.

GSAM 461.2“E-kerzh hon holl veajoù hag enklaskoù, n'hon eus kavet lec'h all ebet a glote ken-kaer gant spizverkoù an testenioù evel hemañ. Krediñ a reomp en deus providans Doue hon heñchet d'al lec'h ma fell dezhañ e vefemp.”

GSAM 461.3O welet an niver bras a sevenidigezhioù testenioù kinniget er pennad-mañ hag er re a-raok, “kredomp en Aotrou hon Doue, ha bezañ startaet; ha kredomp en e brofed, ha bezañ berzh ganeomp,” evit ma vimp prientet evit an darvoudoù a zeuio c'hoazh, ha ma ne vimp ket tapet diwar skerb ganto.