Pennad 18 — Providans Doue el Labour Embann

GSAM 281.1“Neuze e anavezimp, ma heuliomp da anavezout an Aotrou ; e zont a zo prientet evel ar mintin.”¹

GSAM 281.2Betek miz Mezheven 1849, e oa chomet labourioù ar Pastor White, e wreg hag ar Pastor Bates bevennet da Stadoù Bro-Saoz Nevez. D'ar c'houlz-se e teuas an Dimezell Clarissa Bonfoey, eus Middletown, Connecticut, da emezelañ ouzh familh ar Pastor White. Un nebeud amzer a-raok se e oa marvet he mamm, o lezel ganti pep tra a oa ezhomm evit merañ un ti bihan. Dre an doare-se e c'hallas ar Pastor White en em staliañ en-dro; hag en ober a reas en ul lodenn eus ti an Aotrou Belden e Rocky Hill, Connecticut.

GSAM 281Deroù ar Speredouriezh Vodern

GSAM 281.3D'ar 24 a viz Meurzh 1849 e voe dalc'het un emvod hollek e Topsham, e Maine. D'ar Sabad-se e voe roet ur weledigezh d'an Itron White; an danvez a oa enni a oa a-bouez bras-meurbet. Marteze e vo komprenet gwelloc'h ar sell-se o kaout ur mennozh hollek eus an doare ma oa an traoù d'ar mare-se.

GSAM 281.4E fin miz Meurzh 1848, en Hydesville, e Wayne Co., N.Y., e krogas ar “sonioù kevrinus,” pe ar pezh a zeuas da vezañ anvet diwezhatoc'h “taolioù-spered.” Kement-se a c'hoarvezas da gentañ e ti ar familh Fox. E fin an hañv e tilojas ar familh da Rochester, N.Y., e-lec'h ma voe graet diskouezadegoù foran e Corinthian Hall, hag e voe lakaet ar merc'hed dindan enklask strizh gant poellgorioù a oa enno maouezed hag aotrounez, dibabet e-touez keodedourien wellañ ar vro evit se. Tra ma selle an darn vrasañ eus an dud ouzh an taolioù evel un touellerezh, pe un droienn dorn-guzh bennak, ne grede ket kalz an dud kredusañ e teufe da vezañ un dra vras.

GSAM 282Diouganoù diwar-benn ar speredouriezh

GSAM 282.1Er weledigezh meneget a-us, an Itron White a welas e oa an taolioù-dor kevrinus e Rochester hag e lec'hioù all galloud Satan, ha penaos e teufe an traoù-se da vezañ stankoc'h-stankañ; ha penaos e vefent gwisket gant ur gwiskamant relijiel, evit lakaat ar re douellet da vezañ surroc'h, ha da sachañ speredoù pobl Doue, ma c'helled, war-zu an traoù-se, ha lakaat anezho da ziskrediñ kelennadurezh ar Spered Santel.

GSAM 282.2Met nebeut a dud, ma oa unan bennak, o doa ar mennozh disterañ e skignfe ar Speredouriezh dre an douar evel ma oa bet diouganet d'ar mare-se, pe e teufe biskoazh da vezañ ur relijion, gant he ilizoù hag he pastorien aozet en un doare reizh.

GSAM 282Diougan Sevenet

GSAM 282.3Koulskoude, sevenidigezh ar brofediezh a zo anat pa soñjer en o niver a izili, a lavarer bezañ 10 000 000 er Stadoù-Unanet hepken. Evit ar pezh a sell ouzh o dilhad relijiel a-vremañ, e roer an destenn da-heul tennet eus ar Review and Herald, Washington, D.C., an 12 a viz Du 1903:—

GSAM 282.4“Da-geñver kendalc'h nevez National Association of Spiritualists, dalc'het er gêr-mañ, e voe degemeret ul lid nevez. Rakwelet e voe ‘ordenadur’ ar bastored pe ar vinistrerien, hag ur strollad kredourien er Speredouriezh a voe anavezet evel un ‘iliz.’ Kement-se a c'haller gwelet o lenn ar rann da-heul tennet eus al lid nevez:—

GSAM 282.5“‘Ne vo pastor pe ministr ebet staliet war un iliz pe ur gevredigezh hep bezañ bet lakaet ent-ofisiel en e garg da gentañ gant ar pezh a zo anavezet abaoe an amzerioù kentañ eus istor ar relijion dindan an anv a oberiadenn urzhiañ. Den ebet ne c'hall dont da vezañ danvez-ordinadur a-raok bezañ bet galvet da vezañ pastor un iliz pe ur gevredigezh bennak, pe bezañ bet anvet da visioner gant ur State Spiritualist Association bennak, enframmet evel ur c'horf relijiel er Stad m'emañ, pe gant National Spiritualist Association of the United States of America. An holl dud a zo danvez-pastor pe danvez-misioner a rank bezañ bet e-pad tri bloaz da nebeutañ e kenvreuriezh leun gant un iliz speredour pe ur gevredigezh, hag e-pad daou vloaz da nebeutañ un aotreet, karget gant ur gevredigezh speredour eus ur Stad pe ar Gevredigezh Vroadel evel prezegenner-esae. Ar bastored staliet abaoe nebeutoc'h eget ur bloavezh-deiziataer leun ne vint ket dereat evit an urzh.’”

GSAM 283Ar Pastor White en Oswego, N.Y.

GSAM 283.1Dre ma oa al labour embann en Oswego, N.Y., e tilec'hias ar Pastor White e annez eus Connecticut d'al lec'h-mañ en diskar-amzer 1849, ha dalc'het e voe eno, er memes bloaz, d'an 3 a viz Du, ur c'hendalc'h a gredourien. Diwar-benn o labourioù da heul e lavar an Itron White:—

GSAM 283.2“Divizout a rejomp neuze e oa hor c'hefridi labourat e Stad New York. Santout a rae ma gwaz ur bec'h warnañ da skrivañ ha da embann. Feurmet hon eus un ti en Oswego, amprestet arrebeuri digant hor breudeur, ha kroget da vevañ ennañ. Eno e skrive, e embanne hag e prezege ma gwaz. Ret e oa dezhañ mirout an armadur warnañ bep mare, rak alies e ranke stourm ouzh Adventourien embannet a zifenne fazioù, a brezege un deiziad resis, hag a glaske lakaat an holl re a c'hallent da gaout rakvarnioù a-enep hor feiz.”²

GSAM 283Embannet an Second Advent Review

GSAM 283.3E diskar-amzer 1850 e voe barnet fur e vefe graet ur cheñchamant all ; setu perak e tilojas ar Pastor White da Paris, e Maine, e-lec'h ma voe embannet al levrenn gentañ eus an Second Advent Review and Sabbath Herald evel un embannadenn div wech ar miz, enni trizek niverenn, pep hini gant eizh pajenn div golonenn, ha ment ar bajenn voulet a oa seizh meutad hag un eizhvedenn war zek meutad ha pevarvedenn. Deiziadet e oa an niverenn gentañ d'ar miz Du war-lerc'h, hag an hini diwezhañ d'an 9 a viz Mezheven 1851.

GSAM 284.1Ar vent vrasoc'h eus ar gazetenn e-keñver Present Truth a oa un diskouezell vat eus emled dereat ar wirionez, kresk an oberourien er c'hefridi, ha hini ar re a harp an oberenn. Dre ma oa digoust ar gazetenn e c'hortozed e sikourfe mignoned an oberenn d'he embann, hag evel-se o deus graet. Daoust ma oa ar gredourien anezho dreist-holl tud a renkadoù krenn, sikouret o deus hervez ma oa bet berzh gant an Aotrou ganto, hag hervez o galloud o deus lakaet karr ar wirionez da vont war-raok.

GSAM 284J. N. Andrews a grog da brezeg

GSAM 284.2War-dro ar mare-se e krogas J. N. Andrews, a oa o chom e Paris, e Maine, gant e labourioù foran evel ministr an Aviel ha skrivagner war danvezioù relijiel. E-barzh ar Review evit miz Mae 1851 e oa gantañ ur pennad a gemere ouzhpenn pemp pajennad diwar-benn an tri c'hemenn. Ennañ e lakae profediezh al loen daou-gorn eus Diskuliadur 13 da dalvezout evit ar Stadoù-Unanet, o kemer ar savboent, diwar nerzh ar brofediezh hec'h-unan, e vefe rediañ ar Sul evel Sabad an hini a vefe poent unaniezh an Iliz hag ar Stad a vefe savet a-benn ar fin er vroad-mañ. Diazezet e oa e arguzenn penn-da-benn war ar brofediezh, rak ne oa luskad ebet d'ar mare-se o vont start a-du gant se, hag an testeni kreñvañ a c'halled kavout a-du gantañ a oa un disklêriadenn gant an Dr. Durbin, tennet eus ar Christian Advocate and Journal, a lavare :—

GSAM 284.3“Pa zeu ar gristeniezh da vezañ buhez moral ha speredel ar Stad, eo dleet d'ar Stad, dre hec'h ofisourien, mirout ouzh torridigezh splann ar Sabad sakr, evel ur muzul evit en em zifenn.”

GSAM 285Gwerzhañ atantoù evit sikour al labour

GSAM 285.1War-dro ar mare-se e voe kaset tud evel Hiram Edson, eus New York, ha Cyrenius Smith, eus Jackson (Michigan), da werzhañ o atantoù, a dalveze $3,500 pep hini, ha da feurmiñ atantoù da implijout o-unan, evit kaout peadra da sikour en embregerezhioù disheñvel a savfe da gas da benn labour ar c'hemenn.

GSAM 285Dilec'hiadenn al labour embann da Saratoga

GSAM 285.2E 1851 e tilojas ar Pastor White eus Paris, e Maine, da Saratoga Springs, e New York, hag eno en em stalias en-dro gant arrebeuri amprestet, hag e embannas eil levrenn an Advent Review, an niverenn gentañ dezhi deiziad ar 5 a viz Eost eus an hevelep bloaz. Al levrenn-mañ a oa enni pevarzek niverenn, hag embannet e veze div wech ar miz. An niverenn diwezhañ a voe embannet d'an 23 a viz Meurzh 1852. Cheñchet e voe un tammig anv ar gazetenn, eus Second Advent Review, evel e Levrenn 1, da Advent Review and Sabbath Herald, an anv a vir c'hoazh en e eil levrenn ha pevar-ugent. Kresket e voe ment ar gelaouenn da dri golonenn, eizh pajenn, gant ur bajenn voulet a vuzul eizh meutad hag ur c'hard war unnek meutad ha tri c'hard.

GSAM 285.3Gwelet e vo diwar ment kresket ar gelaouenn a oa hag a zo c'hoazh hini an iliz, e oa pep cheñchamant evit ar gwellañ, o tiskouez ur berzh dereat, hag o reiñ prouennoù splann e oa deuet labour an trede ael “da chom”.

GSAM 285Embann e Rochester — Perc'henn war ur wask-dorn

GSAM 285.4D'ar 6 a viz Mae 1852 e voe embannet e Rochester (N.Y.) niverenn gentañ an Trede Levrenn eus an Advent Review and Sabbath Herald, ha moullet e voe war ur wask ha gant arouezennoù-moull a oa perc'hennet gant an Adventourien ar Seizhvet Deiz. Hiram Edson en doa roet arc'hant en a-raok evit prenañ ur wask-dorn Washington, gant moulloù ha dafar evit aozañ ar burev. E baeamant a oa da vezañ resevet gantañ hervez an donezonoù a zeufe eus mignoned ar wirionez. Ar wask-dorn-se a oa e burev ar Review and Herald e Battle Creek, Mich., betek ma voe devet en tan-gwall, d'an 30 a viz Kerzu 1902. D'ar mare-se e veze sellet outi evel ar gwellañ gwask-prouennoù er burev. En Niverenn 12, Levrenn 3, d'ar 14 a viz Here 1852, e voe embannet e save koust staliañ ar burev gant ar wask-dorn-mañ hag an dafar da $652.93, hag e save an enkasadennoù evit ar pal-se betek an deiziad-se da $655.84. Eus an daouzek niverenn-se eus ar gazetenn, e oa bet embannet ha skignet digoust 2 000 skouerenn eus pep niverenn.

GSAM 286Kroget gant ar Youth's Instructor

GSAM 286.1E miz Eost e voe kroget e burev ar Review da embann ar Youth's Instructor, ur gelaouenn miziek. Bremañ eo ur gelaouenn sizhuniek, gant pevar gwech muioc'h a zanvez lenn e pep niverenn eget na oa d'ar mare-se.

GSAM 286Uriah Smith er Burev

GSAM 286.2E 1853 e krogas ar Pastor Uriah Smith gant e labourioù e burev ar Review and Herald, e-lec'h ma voe e karg e-pad hanter-kantved. Er bloaz-se (1853) e voe disklêriet evit ar wech kentañ er Review and Herald e c'halle ar re a felle dezho prenañ hon embannadurioù en ur baeañ ar priz-koust. Evit an holl re all e oa digoust an danvez moullet, rak an diouer a veze paeet gant profoù ar re galon-vrokus ha youlek. E 1854 e voe kemennet e oa priz ar Review embannet div wech ar miz, da $1.00 ar bloaz. Er bloaz-se end-eeun, da-geñver un emvod-prezeg en un deltenn aozet e Kontelezh Macomb, e Michigan, e miz Gouere, e voe graet ur striv da werzhañ hon embannadurioù. E-pad an emvod-se e voe gwerzhet levrioù evit $50. Ar Pastor White, o komz diwar-benn ar striv-se, a lavaras, dre ar Review, “Kement-mañ a ziskouez e c'haller gwerzhañ hor levrioù.”

GSAM 286Galv evit ur Font evit Levrigoù a $500

GSAM 286.3Er Review eus an 12 a viz Here hag an 24 a viz Kerzu 1854 e voe graet galv evit ur font levrigoù a $500 a-benn ma c'hallfe ar burev pourvezañ levrigoù d'ar vinistrerien da skignañ digoust e liamm gant o labour, ha ivez evit ur “font sikour a $500 evit ar burev, evit ma c'hallfe ar Review bezañ embannet ingal bep sizhun, e-lec'h mankout, a-wechoù, ur sizhunvezh abalamour d'an diouer a arc'hant.”

GSAM 287J. P. Kellogg ha Henry Lyon a werzh o atantoù

GSAM 287.1E-pad ar prantad-se eo e werzhas J. P. Kellogg, eus Tyrone, hag Henry Lyon, a oa o chom e-kichen Plymouth, e Michigan, o atantoù, a dalveze war-dro $3,500 an eil hag egile, gant ar pal nemetañ da gaout peadra da implijout evit kas al labour war-raok; hag evel-se e teuas daou vreur all eus Michigan war-raok d'ar mare dereat, gant peadra prest hag ivez kalonoù prest da sikour el lec'h ma oa ar muiañ a ezhomm. An hini kentañ en em lakaas da fardañ skubellennoù e Jackson, e Michigan, tra ma tilojas an eil da Vattle Creek, hag e labouras evel kalvez da zerc'hel e familh.

GSAM 287Hon holl gazetennoù ha levrioù evit $3.00

GSAM 287.2E fin al Levrenn 6, e miz Mezheven 1855, e c'halled kaout ar Review hag an Instructor evit ur bloaz, ouzhpenn un dastumad klok eus an holl bamfletoù, levrigoù, hag ul levr kanioù, evel ma veze implijet d'ar mare-se,—c'hwec'h pamflet warn-ugent ha levrig en holl,—evit sammad a $3.00. Priz stabil an Instructor a oa pemp c'hantim warn-ugent evit daouzek niverenn.

GSAM 287Burev ar Review pedet da Vichigan

GSAM 287.3E miz Ebrel 1855 e weladennas ar Pastor White hag e wreg Michigan adarre, hag e reasont emvodoù e meur a lec'h. D'an 28 ha d'an 29 eus an hevelep miz e voe dalc'het ur c'hendalc'h e Battle Creek, hag e-pad anezhañ e voe votet gant breudeur Battle Creek da bediñ ar Pastor White da zilojañ burev ar Review eus Rochester da Vattle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, ha Henry Lyon a savas a-du da bourchas $300 pep hini, hep interest, ar pezh a rae ur sammad a $1200, evit prenañ un dachenn ha sevel ur burev embann. Diwar-se e prenjont un dachenn e korn gevred ar straedoù West Main ha Washington, hag e savjont eno ur savadur koad daou estaj, 20 x 30 troatad e vent, gant peulioù ugent troatad.

GSAM 288Kentañ Ti-emvod e Battle Creek

GSAM 288.1Er memes koulz e voe savet en Battle Creek an ti-emvod kentañ eus an Adventourien ar Seizhvet Deiz, 18 x 24 troatad e vent. Ar savadur eeun-mañ, goloet gant plankennoù a-serzh ha latennoù war ar juntr, a oa e-kichen korn norzh-kornôg straedoù Van Buren ha Cass.

GSAM 288En hor c'hentañ ti-moullañ

GSAM 288.2Niverenn gentañ ar Review, embannet e Battle Creek en ur burev perc'hennet gant an Adventourien ar Seizhvet Deiz, a oa deiziadet d'ar 4 a viz Kerzu 1855. Priz ar gazetenn a oa bet termenet neuze da $1.00 dre levrenn a c'hwec'h niverenn warn-ugent ; met goulennet e veze profoù evit kas ar gazetenn digoust d'ar re baour dellezek. Adalek ar mare-se e oa ar Bastored Waggoner ha Cottrell kenlabourerien hogos ingal e kolonennadoù an Advent Review.

GSAM 288.3E Review an 18 a viz Kerzu 1855 e reas poellgor an embann ur gemennadenn a c'hallfe seblantout iskis da labourerien an ti-embann a-vremañ. Setu penaos e oa skrivet : “Ne welomp ket perak ne resevfe ket ar re a labour en ti-embann ur gopr reizh evit o servijoù. Ar pennskridaozer ne resev nemet an hanter eus ar pezh a c'hallfe kaout e lec'h all.” Mat e vefe menegiñ ne oa ket goproù boas an amzer-se an hanter eus ar pezh int hiziv an deiz, ha ne oa ket an hanter-gopr d'ar mare-se muioc'h eget un drederenn pe ur c'hard eus ar pezh a bae ar burev evit ul labour heñvel bremañ. Labourerien ar burev d'ar mare-se a roas da brof an hanter eus talvoudegezh o servijoù evit ma vefe embannet aviel ar wirionez a-vremañ.

GSAM 288Galv evit ar Wask-Nerzh hag ar C'heflusker

GSAM 288.4E niverenn ar Review eus an 19 a viz Meurzh 1857 e voe graet ar c'hinnig evit ar wech kentañ e oa ezhomm eus ur wask-nerzh hag ur c'heflusker hag e tlee bezañ prenet anezho evit moullañ ar c'hazetennoù, al levrigoù hag al levrioù. Hervez an danevell eus an 2 a viz Ebrel e voe divizet prenañ ur wask-nerzh Adams, ha seizh den a brometas $100 pep hini evit he frenañ. En niverenn da heul e voe disklêriet e koustfe ar wask hag ar c'heflusker war-dro $2,500, ha dastumet e oa dija $1,700 a bromesadennoù.

GSAM 289.1En ur pennad-stur gant ar Pastor White e-barzh an Review eus an 13 a viz Eost 1857, e kaver an disklêriadenn galonek-mañ : “Dizle eo hor burev. Ur font levrioù hollek a $1,426 zo, postet e levrioù bremañ. Ar wask-nerzh nevez a zo o vont en-dro hag a labour kaer-eston, hag ar spi zo mat e vo lakaet da vont en-dro gant nerzh aezhenn a-benn nebeut, ha paeet pep tra. Kalz gwelloc'h eo harpet hon obererezhioù en teltennoù eget gwechall.”

GSAM 289Danevell Gentañ gwerzh al levrioù

GSAM 289.2D'an 29 a viz Here 1857 e voe danevellet er Review e save gwerzh al levrioù evit an daou vloaz kent da $1,287.91, ar pezh a oa an danevell gentañ a seurt-se bet savet betek-henn. Ur sin e oa eus an araokadennoù en oberenn, ha dre se ur vammenn a galon, rak diskouez a rae e kreñvae ar wirionez, ha “evel froudoù gouloù o treuziñ ar bed.”

GSAM 289Burev ar Review ur Yalc'h Surentez

GSAM 289.3E Review an 13 a viz Eost 1858 e voe kinniget evit ar wech kentañ d'hor tud ar mennozh da ober eus ar burev ul lec'h-dastum evit an arc'hant ouzhpenn. An dud o doa arc'hant ha n'o doa ket ezhomm diouzhtu anezhañ a c'halle lakaat an arc'hant-se da vezañ miret er burev, o tennañ anezhañ forzh pegoulz war urzh pa vefe ezhomm ganto, hag evel-se reiñ d'ar burev gounid eus e implij. Dre heuliañ ar c'hinnig-mañ e voe roet c'hoazh muioc'h a nerzh arc'hantel d'al labour.

GSAM 289.4Adalek an amzer-se betek bremañ (1905), n'eus bet kollet biskoazh gant den ebet ur dollar prestet evel-se d'hon tiez-embann, pe chomet hep adkavout e arc'hant pa veze goulennet. Ar re onest ha prederiet a zo deuet da sellout ouzh hor burevioù embann evel ul lec'h surroc'h zoken evit lakaat o arc'hant ouzhpenn eget ar bankoù, a ra freuz-stal kement a wech. Kred a-douar o deus ar bankoù, tra m'o deus hon tiez-embann nerzh an iliz a-bezh evit o “skoazell”.

GSAM 290Seventh-day Adventist Publishing Association Krouet

GSAM 290.1Aozet e voe ar Seventh-day Adventist Publishing Association d'an 3 a viz Mae 1861, ha kaset e voe kelaouennoù-tro da c'houlenn koumanantoù evit ar c'hevala da $10 al lodenn. Daou sizhun diwezhatoc'h e voe kemennet e oa bet koumanantet dija $4,080 a lodennoù.

GSAM 290.2Adalek an 11 a viz Mezheven eus ar bloaz-se e voe embannet ar Review gant ar Seventh-day Adventist Publishing Association. Ar savadur burevioù kentañ savet gant ar gevredigezh a oa lec'hiet e korn gevred ar straedoù Main ha Washington, war al lec'h ma oa bet dilamet ar savadur koad kozh evit bezañ kaset da straed Kalamazoo. Div estaj uhelder a oa d'ar savadur-se, ha mogerioù brik fetis en doa. E stumm ur groaz c'hresian e oa, hag e dal a oa war-du an norzh, war straed Main. Ar muzul pellañ er reter hag er c'hornôg a oa 44 troatad, ha 72 troatad en norzh hag er su.

GSAM 290Embannadennoù Kentañ e Yezhoù All

GSAM 290.3Pazenn-ha-pazenn e kreske ar gemennadenn, ha pep fiñv argadus a oa o klask kreñvaat ha solutañ al labour. D'ar mare-se e embannas hon ti-embann pemp pamflet e yezhoù estren, teir e daneg-norvegeg ha div e galleg; evel-se e voe graet un deroù gant ar moullañ evit ar broioù estren.

GSAM 290.4Gant kresk dibaouez an niver a izili e kreske ingal ha dibaouez ar yalc'hadoù. Diskouezet eo kement-se gant an danevell en Review eus ar 16 a viz Mae 1863, ma roas sekretour ar gevredigezh un disklêriadenn eus an holl enkasadennoù evel a heul:—

GSAM 291.1Ar sekretour a zisklêr ouzhpenn :

GSAM 291.1“Hervez un istimadur sur eus madoù ar gevredigezh, e vez divizet n'eo ket he zalvoudegezh izeloc'h eget $20,000, ar pezh a zo hogos $5,000 ouzhpenn ar pezh m'eo koustet da vignoned an oberenn. Kement-mañ a ro un testeni mat eus onestiz ha fealded ar Breur White hag ar re a zo bet kenlabouret gantañ e burev ar Review. ‘E. S. Walker, Sekretour.’

GSAM 291Treuzkas ar Review d'ar Gevredigezh

GSAM 291.2Dre labourioù kalet ha sakrifisyoù ar Pastor White eo bet kaset al labour embann betek an disoc'hoù-se, hag ar gounidoù a zeue diwar-se a oa dezhañ, e gwirionez; rak e emzinac'h, e skiant-prenet war an aferioù, hag e vererezh aketus e oa ar gounid e gwirionez. Met e-lec'h goulenn anezhañ, pe ul lodenn anezhañ, en deus e dremenet holl gant levenez d'an iliz ; ha muioc'h c'hoazh, pa votas ar gevredigezh, goude hec'h aozadur, e tlee kaout $6 bep sizhun evit e servijoù, ne zegemeras nemet $4 bep sizhun.

GSAM 291Ur Gazetenn war Aod ar Meurvor Habask

GSAM 291.3E-barzh an Review eus an 21 a viz Ebrel 1874 e oa ur pennad gant ar Pastor White, ma tisklêrie, o komz diwar-benn al labour war Aod ar Meurvor Habask, e vefe goulennet a-benn nebeut krouiñ ur gazetenn sizhuniek gouestlet da vad an oberenn war an aod-se. Ur pennadig amzer goude e voe digoret an hent da brenañ un nebeud moulloù ha dafar en Oakland, gant ar re-se e voe kroget e miz Mezheven gant un embannadenn div wech ar miz anvet Signs of the Times.

GSAM 291Dastum Danvezioù

GSAM 291.4Goude bezañ moulet c'hwec'h niverenn eus ar Signs, e tistroas ar Pastor White war-du ar Reter, o c'houlenn digant Kendalc'h Kalifornia ma vefe graet ar pezh a oa ret evit embann ar gazetenn. Da-geñver ar C'hendalc'h Meur, d'ar 15 a viz Eost 1874, e voe graet ur c'hinnig da vreudeur ar Reter da zastum $6,000 evit prenañ ur wask, ur c'heflusker ha moulloù evit burev ar Signs, ma tastumfe breudeur Aod ar Meurvor Habask $4,000 evit kaout ul lec'h ha sevel ur savadur dereat evit ur burev.

GSAM 292.1Ar Pastor Geo. I. Butler, ezel eus Poellgor ar C'hendalc'h Meur d'ar mare-se, a gemeras perzh en emvod-kamp e Yountville, Kal., hag a ginnigas ar c'hinnig d'ar vreudeur. D'an 11 a viz Here 1874 e respontjont d'ar galv en ur brometiñ ar sammad a $19,414 e pezhioù-moneiz.

GSAM 292Savet ar Pacific Press

GSAM 292.2D'an 2 a viz C'hwevrer 1875 e erruas ar Pastor James White hag e wreg en Oakland, heuliet gant ar Pastor J. H. Waggoner ha gant labourerien efedus all. D'an 12 eus an hevelep miz e voe galvet un dalc'h ispisial eus Kendalc'h Kalifornia, evit studiañ ul lec'h ma vefe savet savadurioù evit burev ar Signs of the Times. Goude bezañ prederiet mat, e voe divizet prenañ lodennoù douar e tu ar c'hornôg da Castro St., etre ar 11vet hag an 12vet straed. En deiz-se end-eeun e prenas ar Pastor White ha John Morrison al lodennoù douar-se, o lakaat an titloù en o anv dezho o-unan, gant an emglev pa vefe savet ar Gevredigezh, e treuzkasfent dezhi kement a zouar a vefe barnet ret evit implij an embregerezh.

GSAM 292.3D'ar 1añ a viz Ebrel 1875 e voe savet ar Pacific Seventh-day Adventist Publishing Association en Oakland, gant ur c'hevala renket lakaet da $28,000. Hervez an emglev e voe treuzkaset perzh kreiz al lodennoù war Castro St. d'ar gevredigezh, hag ur savadur a voe savet diouzhtu gant O. B. Jones, eus Battle Creek, Mich., heñvel e stumm hag e vent ouzh hini ar burev savet e Battle Creek, nemet e oa savet hini Oakland gant koad e-lec'h brik. Pa voe prest ar savadur-mañ da vezañ implijet, e voe dilec'hiet ar Signs of the Times d'e lec'h nevez d'ar Gwener 27 a viz Eost 1875.

GSAM 293Dilojadenn da Vountain View

GSAM 293.1En savadur-mañ e voe kenderc'het da embann kelaouennoù ha levrioù gant berzh betek 1904, pa voe divizet dilec'hiañ ar moullerezh d'ar maezioù. An abeg evit ober ar cheñchamant-se a zo roet gant merour ar Pacific Press gant ar gerioù-mañ:

GSAM 293.1“Abaoe bloavezhioù e soñje da vererezh ar Pacific Press Publishing Company e oa re brizius an douar m'emañ bremañ o zi-embann war e gorre, re strizh e kalon ur gêr vras en ur c'harter annez, evit bezañ implijet evel ul labouradeg, ha penaos e oa fur a-fet meur a dra klask ul lec'h bennak war ar maez ma'z eo izeloc'h talvoudegezh an douar, ma c'hallfe an implijidi kavout lojeiz en endroioù yac'h gant plas a-walc'h evit liorzhoù, gwez-frouezh, ha plas da analañ; ha ma vefe mat an tuioù da gas kuit ar marc'hadourezh. Kavet ha miret eo bet ul lec'h a seurt-se e kêriadenn Mountain View, e Kontelezh Santa Clara, naontek miltir warn-ugent d'ar su da San Francisco, ul lec'h a vod kalz eus spletoù ar gêr gant madoù ur vuhez yac'h war ar maez.”

GSAM 293Kroget gant ar moullañ e broioù estren

GSAM 293.2O tiskouez emled ar wirionez, e notomp e voe kroget gant al labour moullañ e Basel, e Suis, hag e Christiana, e Norvegia, etre 1875 ha 1878.

GSAM 293.3En diskar-amzer 1875 e voe embannet er Review un danevell diwar-benn gwerzh al levrioù e burev ar Review and Herald hepken, e-pad seizh vloaz, eus 1868 da 1875, a save da $85,644.54, ur c'hresk tost c'hwec'h gwech brasoc'h eget e-pad ar seizh bloaz kent, ha gwerzhioù ar pevar burev (Michigan, Kalifornia, Suis, ha Norvegia), e-pad tri bloaz, adalek 1875 betek 1878, a save da $98,163.73.

GSAM 293.4Disklêriet e voe er Review eus an 17 a viz Here 1878 e save an holl levrioù, pamfletoù ha levrigoù moullet gant burev ar Review a-raok 1864 da 50 058 000 pajennad. Etre 1864 ha 1878 e save da 158 130 951 an niver a bajennoù, da lavaret eo un hollad a 208 188 951 pajenn.

GSAM 294Ar Youth's Instructor a zeuas da vezañ ur gelaouenn sizhuniek

GSAM 294.1Betek ar 1añ a viz Genver 1879 e veze embannet ar Youth's Instructor bep miz, met d'ar c'houlz-se, pa oa o kregiñ gant e seizhvet bloavezh warn-ugent, e veze embannet bep sizhun ; hag evel-se e voe kresket e dalvoudegezh pevar gwech.

GSAM 294Ar pezh a dreuzkasas ar Pastor White d'ar Gevredigezh

GSAM 294.2Er Review eus an 23 a viz Genver 1879 e kaver disklêriadurioù zo graet gant ar Pastor White diwar-benn e liamm gant an oberenn, a zo dereat da ginnig amañ, rak sklaeraat a reont ar sakrifisoù a zo bet graet en oberenn embann. Setu an arroudenn:—

GSAM 294.3“Pa voe savet ar Publishing Association e 1861 e Battle Creek, Mich., e roasomp hor roll koumananterien hag ar gwir da adembann hon holl oberennoù (priziet da $10,000 abaoe) d'ar gevredigezh, ha ne chome ganeomp nemet $1,000 a dalvoudegezh; ha kenderc'hel a rejomp gant hor labour evel pennskridaozer, merour, ha prezegenner evit $6 ar sizhun.

GSAM 294.4“E 1866, pa zistrojomp da vurev ar Review, goude ur c'hleñved grevus, e kavjomp ar verourien o paeañ dek dre gant war viliadoù, ha kevala an embregerezh digresket da $32,000;³ met e-korf pevar bloaz, gant bennozh Doue, e oa bet paeet an dleoù, kresket ar c'hevala da $75,000, ha $5,000 a oa ganeomp [an embregerezh] er bankoù.”

GSAM 294Stad an Ti-embann e 1880

GSAM 294.5E-barzh an Review eus ar 15 a viz Genver 1880, e lavar ar Pastor Butler :—

GSAM 294.6“Hon ti-embann (e Battle Creek) a zo bet brasaet nevez zo dre sevel ul lodenn greiz etre an daou savadur reter, o kreskiñ evel-se kalz ar c'hapasite hag an aezamant eus an hollad. Bez' ez eus tuioù da ober elektrotipaj ha stereotipaj, ha da eren al levrioù en doare gwellañ. E gwirionez, hervez ar re a rank gouzout, eo an ti-embann peurvat ha klokañ e Stad Michigan.”

GSAM 295.1Daoust d'ar brasaat-se, e teuas da vezañ ret, a-raok fin an hañv, sevel ur savadur nevez er su d'ar savadur pennañ, evit ur sal-moullañ. D'ar sal-se e voe dilec'hiet pemp gwask-nerzh an aozadur. Unan eus ar gwaskoù-se a oa brasoc'h eget forzh pehini a oa bet implijet betek-henn er burev. Unan all eus an hevelep ment hag doare a oa bet lakaet ivez nevez zo e burev ar Signs of the Times, en Oakland, Kalifornia.

GSAM 295.2Er Review eus ar 17 a viz Mae 1881, o komz diwar-benn berzh al labour embann en ti-embann kreiz e Battle Creek, en doa lavaret ar Pastor White:—

GSAM 295.3“Mar tennit sammad dleoù ar Seventh-day Adventist Publishing Association eus ur gontadeg aketus eus ar madoù, ne chom ket nebeutoc'h eget $105,000 e madoù diloc'h ha personel. Diwar an dra-se, hon tud holl o deus roet, e lodennoù, profoù ha lezonoù, ar sammad a $34,432.17, hag un nebeud gwazed ha maouezed feal o deus gouestlet o buhez d'al labour, o deus ouzhpennet [n'eo ket dre brofoù, met dre aberzh ha mererezh aketus] $70,567.83.”

GSAM 295Lañsadenn al labour gwerzhañ

GSAM 295.4Adalek ar bloaz 1881 e reas hor tud ur striv nevez, hag e krogjont gant al labour gwerzhañ war an dachenn evit gwerzhañ hon embannadurioù. Dre ma ne oa bet graet danevell resis ebet gant ar werzherien-levrioù diwar-benn o gwerzhioù a-raok ar bloaz 1884, eo savet hon danevell evit ar prantad-se diwar gwerzhioù danevellet ar pevar ti-embann. Hervez o sifroù e save gwerzhioù pemp bloaz da $221,248.69. Dre ma'z eas levezon al labour war-gresk adalek hor c'hefridioù e Kreiz Europa hag er broioù skandinav, e kreskas ar goulenn evit an embannadennoù e yezhoù estren.

GSAM 296Gwerzhioù Levrioù e-pad Dek Vloaz

GSAM 296.1Eus 1884 da 1894, ur prantad dek vloaz, e oa bet graet gwerzh hor levrioù bras ereet evit an darn vrasañ gant ar werzherien-levrioù. O gwerzhioù evit ar prantad-se a save da $4,031,391.26. E-pad ar mare-se e voe astennet pelloc'h hor labour dre sevel ti-embann en Aostralia; Tahiti, Inizi ar Meurvor Habask; Helsingfors, Finland; Hamburg, Alamagn; hag e lec'hioù all. Gwerzhioù ar werzherien-levrioù evit ar bloaz 1895, daoust pegen diaes e oa an amzerioù er bloaz-se, a save, hervez an danevell, da $357,467.23 en holl, ar pezh a rae un hollad meur a $4,816,773.73, gwerzhioù ar bloavezhioù kent meneget enno.

GSAM 296Gwerzhioù evit Hanter-Kant Vloaz $11,000,000

GSAM 296.2Evit termeniñ sammad hollek ar gwerzhioù eus 1854 betek ar 1añ a viz Genver 1896, e rankomp ouzhpennañ c'hoazh sifroù gwerzh al levrioù kenwerzhel, ar pamfletoù, al levrigoù hag ar c'hartennoù, evel m'int bet danevellet gant an holl diez-embann evit an dek vloaz meneget a-us, a sav da $3,458,278.23; ar pezh a ro un hollad bras evit gwerzhioù al levrioù eus an iliz e-pad daou vloaz warn-ugent a $8,275,051.96. Evit e lavarout en un doare all : ar gwerzhioù evit tregont vloaz (1854 da 1884) a save da $424,915.24, hag evit an daouzek vloaz war-lerc'h, betek ar 1añ a viz Genver 1896, da $7,850,136.72. Daoust m'eo digresket nerzh an dachenn-werzhañ e-pad an eizh vloaz diwezhañ, e c'haller istimañ en un doare sur eo bet gwerzhet, eus 1854 betek bremañ (1905), muioc'h eget $11,000,000 a embannadennoù Adventourien ar Seizhvet Deiz.

GSAM 296Moullañ e war-dro daou-ugent yezh

GSAM 296.3Gwelus eo araokadenn ar c'hemenn en e stumm moullet pa soñjer eo bet graet un deroù e war-dro daou-ugent eus ar yezhoù pennañ, evel an arabeg, an armeneg, ar basuteg, ar bohemeg, ar bulgareg, ar bengaleg-India, ar sinaeg, an daneg, ar saozneg, an estoneg, ar finneg, ar galleg, ar fijianeg, ar c'hresianeg, an alamaneg, an nederlandeg, an hungareg, an havaieg, an italianeg, an islandeg, ar japaneg, ar c'hafreg, al letoneg, al lavonianeg, ar maorieg, ar polonieg, ar portugaleg, ar roumaneg, ar rusianeg, ar serbeg, ar spagnoleg, ar svedeg, an tahitieg, an tongaeg, ar c'hembraeg, h.a. Er broioù hag er c'henvroadelezhioù liesseurt-se ez eus labourerien oberiant a gas war-raok gwirionezioù an trede kemennadenn.

GSAM 297.1An niver a levrioù, pamfletoù ha levrigoù moullet en yezhoù disheñvel a sav da vuioc'h eget mil kant seizh ha pevar-ugent. Evit kaout ur skouerenn eus pep hini, hag ar seizh kelaouenn ha pevar-ugent eus an iliz⁴, e yezhoù disheñvel, e-pad ur bloaz, e vefe ezhomm eus war-dro $340.

GSAM 297Lec'hiadur an Ugent Ti-embann

GSAM 297.2Emañ an ugent ti-embann eus an Adventourien ar Seizhvet Deiz lec'hiet evel-henn: Avondale, Aostralia; Battle Creek, Mich. (2); Basel, Suis; Christiana, Norvegia; Kopenhagen, Danmark; Cape Town, Suafrika; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Alamagn; Helsingfors, Finland; Londrez, Bro-Saoz; Melbourne, Aostralia; Montreal, Kanada; Nashville, Tennessee; Oakland, Kalifornia; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sveden; Tocubaya, Mec'hiko; Washington, D.C. Ouzhpenn an tiez-embann-se, emañ hor tud o moullañ kazetennoù ha levrigoù e Hong Kong, Sina; Tokio, Japan; Kairo, Ejipt; Su Amerika; hag en Inizi Fiji.

GSAM 297Embann ar Pamflet Kentañ

GSAM 297.3Evit ur pennadig, taolomp ur sell war an amzer dremenet war an dafar a oa gant an diaraogerien da labourat gantañ. E diskar-amzer 1853, pa veze savet al levr kentañ moullet war wask Washington — “The Sanctuary” —, goude ma oa bet pleget ha dastumet ar c'haieroù gant ur “strollad” c'hoarezed bodet da labourat a-raok o gwriat, e toulle ar skrivagner anezho gant ur minaoued ; ha goude ma oa bet lakaet ar goloioù, e reize Uriah Smith anezho gant ur reolenn eeun hag ur gontell-c'hodell lemm. Graet e veze kement-se abalamour d'an diouer a ardivinkoù dereat evit ober al lodenn-se eus al labour.

GSAM 298.1Betek 1861 hepken e veze moullet holl lennegezh an iliz war ur wask-nerzh Adams hepken, lakaet da vont en-dro gant ur c'heflusker daou marc'h-nerzh. Bremañ, er burevioù embann disheñvel, ez eus ouzhpenn daou-ugent wask nerzh-aezhenn o vont en-dro dibaouez, o moullañ ar wirionez a-vremañ. En burevioù-se e vez implijet en holl ouzhpenn pemp kant den evit kas al labour da benn, tra ma'z eus kantadoù a werzherien-levrioù war an dachenn o werzhañ al levrioù d'an dud.

GSAM 298.2Er bloaz 1862 e c'halled prenañ un dastumad klok eus an holl embannadennoù deuet er-maez gant an Adventourien ar Seizhvet Deiz evit $7.50; e 1904, evel m'eo bet diskouezet, e vije bet ezhomm eus $340 evit kaout un dastumad klok. Sur a-walc'h ez eus un dra bennak ouzhpenn soñj den en deus labouret evit produiñ an disoc'hoù-se.

GSAM 298.3Kresk al labour embann e-touez an Adventourien ar Seizhvet Deiz, evel ma oa bet diouganet e 1848, zo bet da wir evel araokadennoù an heol, “O tommaat—o kas e bannoù”—“O kenderc'hel war e hent evel an heol, met ne ya morse da guzh.”

GSAM 298Mont war-raok dre feiz—Testeni ar Pastor Stone

GSAM 298.4Gred hag aked an dud o deus bountet war-raok e labour kemennadenn an trede ael a zo eztaolet mat e Review an 5 a viz C'hwevrer 1884, gant ar Pastor Albert Stone, unan eus diaraogerien an oberenn, a vevas betek an oad a dek vloaz ha pevar-ugent:—

GSAM 298.5“Istor kentañ an oberenn a oa un amzer a draoù bihan, hag an doareoù implijet a seblante bezañ re zister evit al labour. Met an dud a feiz o deus gouezet adalek an deroù e oa brec'h greñv an Aotrou gopret en ober-mañ. Gouezet o deus e oa deuet an amzer lakaet da skoazellañ Sion, ha m'en doa an Aotrou lakaet e zorn da zastum e bobl. Gwelet o deus e oa an Aotrou o ren, ha e teufe al Lestr Aviel, karget gant iliz ar rest hag he c'hargad a wirionez adsavet, a feiz amprouet, hag a garantez beurvat, e-barzh ar porzh en un doare sur.”