Ekihande 7 — Erilolya Embere ly’Omwatsi Lhuba
GSAM 126.1“KANDI munalhangira owundi malaika w’amangye akahuluka erilhwa elhubulha, ayambalhire ekireri; omuhangara abya oko muthwe wiwe, obusu bwiwe bwabya ng’eryuba, n’amaghulhu wiwe ng’esyonkingi sy’omulhiro. Abya awithe akathabu akabisulhe omwa kyala kiwe; mwahira okughulhu kwiwe kw’obulyo oko ngetse, n’okw’obumosyo oko kihugho, mwalhaka n’omulenge munene ng’endisya y’endale. Abya abirilhaka, esyondubi musanju musyathulhagho emirenge yasyo.... Neryo malaika oyo nalhangira ayimene oko ngetse n’oko kihugho mwathulha ekyala kiwe elhubulha, mwalhahirira oyukikalhaho kera na kera, oyuhangika elhubulha n’ebirimu, n’ekihugho n’ebikirimu, n’engetse n’ebirimu, athi obuthuku sibwasyabya-ho kandi; aliwe omwa biro by’omulenge wa malaika w’omusanju, mughulhu akenditsuka erilhaya, embitha ya Nyamuhanga yasyamalhibwa, ngoku abirithulhagho okw’abakobe biwe abaminyereri.”1
GSAM 126Malaika ng’Akaminyikalo k’Abakwenda Abandu
GSAM 126.2Ngoku kyabirikanganibawa, omulimu w’erithulhagho engulhu yuwene abirihabwa omundu, kandi Omukama abirilhaghania erighisa omulimu oyo erihika oko “nduli y’ekihugho.”2 Neryo malaika oyuwithe omwatsi ono atholere eribya akaminyikalo k’omwatsi ow’oko buthuku, owukatholere erithulhwa okw’abandu abali oko kihugho. Omwatsi akathulhwa erilhwa omwa kitabu “ekibisulhe,” ekikakanganya ndeke-ndeke ngoku kyabya kikindirwe mbere. Abakwenda aba ni b’omughaso embere sya Nyamuhanga; kundi “omuhangara,” akaminyikalo k’endaghano ya Nyamuhanga, ali oko mitwe yabo, kandi bayimene bayambalhire obulhangiriri bw’obukengerwa bwa Nyamuhanga, bakathulhagho omwatsi oko hamuli y’Omuhangi w’ebindu byosi. Ekikathulhagho hano ni mwatsi ow’oko buthuku, owabya “abirihirwako emuhuri,” aliwe munabwire akathulhwa erilhwa omwa kitabu “ekibisulhe.”
GSAM 127.1Omwa bihande ebyabirilhaba, kyabirihamibawa ngoku Omukama mwahira obuthuku obw’erihiriramo obulhangiriri obuhambire okw’ihwa ly’obuthuku bunene bw’obuminyereri—Ebiro 2300—obukahika okw’eritswa olubanza erikwamana n’erisekulya; ngoku obuminyereri obw’eriyongera ly’eriminya mwabubererera ndeke-ndeke omw’isimulha abandu bangyi abo abisulhira obulhangiriri obwo; kandi ngoku mwahira n’obuthuku obw’erigha “omughani w’omuthi w’omuthini,” omw’isimulha abakangirirya biwe omwa buthuku obwo n’omwa mwanya oyo, baghende bathulire omughani oyo okw’ekihugho. Aliryo n’oko mwahira ndeke-ndeke omughulhu oyo omwatsi ow’oko buthuku akendiyongera eribya erilaka linene, kandi mwakibererera atya ndeke-ndeke.
GSAM 127Erilaka Linene ly’Omwatsi w’Erimbere
GSAM 127.2Omughulhu oyo erithulha eri lyatholere eribya erilaka linene ni mwatsi owanzire eriyitheghererya. Hano ahirirwe ahakathi-kathi k’erilhaya ly’engunda y’omukagha n’ey’omusanju. Ekyo kyangalhangirwa omw’ikalha lyakyo omwa Masako, kandi n’omwa mwatsi iyowene, oyukabugha athi: “Omwa biro by’omulenge wa malaika w’omusanju, mughulhu akenditsuka erilhaya, embitha ya Nyamuhanga yasyamalhibwa, ngoku abirithulhagho okw’abakobe biwe abaminyereri.” Obu ni bwimiri obuhamire ngoku obuthuku obukathulhwa omwa mwatsi ono bukahika okw’erilhaya ly’engunda y’omusanju.
GSAM 127Obuthuku bw’Erilaka Linene
GSAM 127.3Malaika w’omusanju amalhaya, thukasoma thuthi “enyumba ya Nyamuhanga y’eriramya mwabisulhwa elhubulha, kandi omwa nyumba yiwe y’eriramya hamalhangirwa esanduku y’endaghano yiwe.”3 Omwa mulimu w’ahabuyirire h’oko kihugho, ekyumba ekyabya kirimu esanduku—ahabuyirire kutsibu—kyabisulhabawa ngendo nguma nyisa omwa mwaka. Ekyo kyabya oko kiro ky’erighanyirwa ebibi, busana n’erisangulha ebibi—Erihenia ahabuyirire. Obuthuku obw’abaminyereri babughako, obw’omulimu ono w’erihenia atholere erikolhwa na Kristo, ni bw’oko nduli y’Ebiro 2300.4 Kandi kihandikirwe kithi mughulhu malaika w’omusanju amalhaya, emirenge y’elhubulha yikabugha yithi obuthuku bw’eritswira abaholi olubanza bwabirihika.5
GSAM 128.1Akaminyikalo kano k’obuminyereri obuli omwa Eribisulirwa 10 kakakanganaya obuthuku obw’omwatsi ono atholere erighendamo “n’omulenge munene,” n’oko nduli “ng’endisya y’endale.” Ng’obuminyereri buno bukabugha, obuthuku obw’omwatsi atholere eryongeramo erihika oko “erilaka liwe linene” bukatsuka okw’ihwa ly’engunda y’omukagha n’erihika oko nduli y’obuthuku obwo bw’obuminyereri obukahika okw’Erihenia ahabuyirire; omwa bindi binywe, erihika okw’ihwa ly’Ebiro 2300. Engunda ini sy’erimbere mwasyabererera omwa malhuhi w’Abagothi, Abavandali, Abahuni, n’abandi, abo baghabania Roma y’obughwa-bughwa omwa bihande ikumi, kutse obwami ikumi.
GSAM 128Engunda y’Omuthano
GSAM 128.2Engunda y’omuthano yikakanganaya erisithuka ly’Obusilamu n’ekireri kyabwo ky’obubehi, aliwe kutsibu-tsibu obuthuku bwa “emyezi 5,” kutse emyaka 150 hene-hene, eritsuka mughulhu “babya n’omwami oyukabathabalha.” Oko kiro kya 27 ky’omwezi wa 7, 1299, Othman, oyutsuka obwami bw’Abottomani, mwathahirira ekihande kya Nicomedia. Erilhwa omwa buthuku obwo, Abottomani mubaghendirira erighasighasya n’“erithesya” obwami bwa Roma bw’obuthuku-thuku erihika oko kiro kya 27 ky’omwezi wa 7, 1449, emyaka 150 ey’erilhaya ly’engunda y’omuthano. Omwa buthuku obwo Abaturuki mubasa n’abalhwi babo erilhwa n’ekyaro kya Constantinople kyonyene, bakakolesaya obunga bw’emyundu omwa lhuhi lwabo; kandi erilhwa omwa muzinga munene, owo omuhandiki w’ebyakera Gibbon akabugha athi wakayithagha enzakulhu 60 eriwukurura, mubalhasa amabwe manene okw’ehirughu sya Constantinople.
GSAM 128Erihwa ly’Engunda y’Omukagha
GSAM 128.3Hakwihi n’obuthuku obwo, John Palleologus, oyo abahandiki b’ebyakera bakahulha mo muthabali mukulhu w’Abagiriki ow’eryata, mwaholha. Constantine Decozes yo wabya atholere erisighala oko kyithumbi ky’obwami. Aliwe bakabugha bathi erithina Amurath, sulutani w’Abaturuki, oywabya akalhwa naye, kyamuleka asaba Amurath amwikiriraye erithwalha obwami. Erikolha atya lyangasosana n’erihayo ekyithumbi ky’obwami okw’Abaturuki. Kandi omwa buthuku buke, Abottomani mubathwalha ekyaro kya Constantinople n’obwami bwa Roma bw’obuthuku-thuku. Atya mob’“itha,” omwa buthabali, obwami obwo babya babiri“thesya” mbere. Batholere eri“bwitha” obuthuku bwa “saha nguma, n’ekiro kighuma, n’omwezi mughuma, n’omwaka mughuma.”
GSAM 129.1Thwamathwalha obuthuku buno nga bw’obuminyereri, ekiro kighuma nga mwaka mughuma, bwangabya buthuku bunganahi? Eribala eryo lyolhobire: omwaka mughuma, ebiro 360, kutse emyaka 360; omwezi mughuma, ebiro 30, kutse emyaka 30; n’ekiro kighuma, omwaka mughuma—byosi haghuma, ebiro 391, kutse emyaka 391 hene-hene. Esaha nguma, eribya kighuma ky’oko 24 ky’ekiro, ng’akaminyikalo yangabya omuhabulu w’omwezi, kutse ebiro 15. Neryo obuthuku bwosi bw’eriyithabalha ly’Abasilamu omwa kihande kya Roma y’obuthuku-thuku bwangabya emyaka 391 n’ebiro 15. Erighata obuthuku obwo oko kiro kya 27 ky’omwezi wa 7, 1449, kukathuhikaya oko kiro kya 11 ky’omwezi wa 8, 1840, ng’enduli y’obuthuku bw’eriyithabalha ly’Abaturuki, ngoku kyakanganibawa omwa ngunda y’omukagha.
GSAM 129Dr. Josiah Litch Akaminyerera Erighwa ly’Obwami bw’Abottomani
GSAM 129.2Omwa 1838, Dr. Josiah Litch, w’e Philadelphia, Pa., abya abiriyikirirya okwenene okwathulhwa na William Miller, mwayihamba oko mulimu w’erileka omwatsi aminyikane okw’abandu bangyi. Mwathendeka ebihandiko eby’erihulhukibwa omwa mapapura, ebihambire okw’engunda musanju sy’omwa Eribisulirwa. Mwayimira athathikithika oko mwatsi ow’engunda y’omukagha yasyaleka erilhaya, n’amangye w’Abottomani asyaghwa oko kiro kya 11 ky’omwezi wa 8, 1840; kandi athi ekyo kyasyakangania ekihugho kithi ekiro kighuma omwa buminyereri obw’ebiminyikalo kikayimambaya omwaka mughuma hene-hene.
GSAM 129.3Abandi bagala betu, n’abo babya bakamwikirirya oko mwatsi ono, mubathukuthuma busana n’erithina ekyasyalhuamo “kyamathabererera” ngoku mwabugha. Aliwe ekyo sikyamubya erithina; mwaghenda embere erikolha ekyosi ekyo angathoka erileka amalengekania wiwe okw’omwatsi w’Abaturuki aminyikane. Amapapura w’engulhu y’abandu bososi mwathulhagho ebyo abirithulha oko mwatsi oyo. Ebithunga by’abaghani b’erikirirya mubakania oko mwatsi oyo omwa mihindano yabo, mubabugha bathi: “Hano hali omulhume oyukahira ekyiwe omwa kabi; kandi omwatsi ono amabererera ngoku akabugha, kyasyahamya hatali buthikithiki ebya akabugha athi ekiro kighuma omwa buminyereri kikayimambaya omwaka mughuma, kandi athi Ebiro 2300 ni myaka eyi yene, kandi yasyahwa omwa 1844.”
GSAM 130.1Erihulhukibwa ly’omukania wa Dr. Litch mwalhisumulha abandu bangyi, n’ebihumbi bingyi mubalhangira n’amaha erihwa ly’obutsibu obwatsuka ahakathi-kathi ka Mehemet Ali, pasha w’e Misiri, na sulutani w’Abaturuki. Abandu amagana mubabugha bathi: “Omwatsi ono amahwa ngoku dokita abirithulha, kyasyahamya omusingyi w’‘omwaka-ekiro’ ow’eritsoborera obuthuku bw’ebiminyikalo, kandi thwasyabya Abadiventi.”
GSAM 130Sulutani w’Abaturuki Akalhwa na Pasha w’e Misiri
GSAM 130.2Omwa myaka mingyi embere wa 1840, sulutani abya omwa lhuhi na Mehemet Ali, pasha w’e Misiri. Omwa 1838, obuthoki bw’abakwenda b’ebindi bihugho mwabwimika okw’akanya obutsibu ahakathi-kathi ka sulutani n’omukobe wiwe w’e Misiri. Aliwe omwa 1839 mubalwa kandi, mubaghendirira erihika omwa lhuhi lunene ahakathi-kathi k’abalhwi ba sulutani n’aba Mehemet, abalhwi ba sulutani mubasambukibwa n’erihwerekibwa bososi, n’esyombamba siwe sy’omwa malhuhi musyathwalhwa na Mehemet n’erihirwa e Misiri. Sulutani mwakehebawa kutsibu, athi mughulhu olhuhi lwatsuka kandi omwa mwezi wa 8, abya asighalire n’esyombamba ibiri sy’olhuhyo lw’erimbere n’esyombamba isatu sy’olhuhyo lw’abalhwi olhuke, ng’ebisighalha by’obuhanya eby’esyombamba sya kera esya mangye sy’Abaturuki. Mehemet mwaghana kutsibu erisubulha esyombamba esi n’erisubusyo ewa sulutani, kandi mwathulhagho athi ebihugho by’amangye byamalengaho erimunyaghasyo, asyasyotsya. Emibere y’abya yithya mughulhu, omwa 1840, England, Russia, Austria, na Prussia mubayingira omwa mwatsi oyo, mubathwamu erimalha obutsibu obwo; kundi kyabya kilhangirikire ndeke kithi, bamamaleka iyowene, Mehemet athendilwabya erithwalha ekyithumbi kya sulutani.
GSAM 131Eriyingira ly’Ebihugho by’Amangye Ebiyihambire Haghuma
GSAM 131.1“Sulutani mwayikirirya eriyingira eri ly’ebihugho by’amangye ebiyihambire haghuma, neryo mwahayo omwatsi oyo omwa byala byabo oko risonda liwe. Omuhindano w’ebihugho ebyo mwakolhwa e London, sheki Effendi Bey Likgis aliho ng’omukwenda w’Abottomani oyuwithe ehamuli yosi. Mobahandika ekisabo ky’eryata eky’erihabwa pasha w’e Misiri; omwakyo sulutani atholere erimuha obuthabali bwa Misiri obw’erisighala omwa lhughanda lwiwe, n’ekihande kyosi kya Siria eritsuka oko kigobe kya Suez n’erihika oko nyanza ya Tiberia, haghuma n’ekihande kya Acre, obuthuku bw’engebe yiwe yosi. Iyowe naye atholere erilhwa omwa bindi bihande byosi by’obwami bwa sulutani eby’abya akeremo, n’erisuba esyombamba sya malhuhi sya Abottomani. Amaghana erihabwa ekyo na sulutani, ebihugho ini by’amangye byatholere erithwalha omwatsi oyo omwa byala byabyo, bikolhesaye esindi nzira esyo byangalhangira syaseghemere erimuhamba iniayikirirya.
GSAM 131.2“Kyabya kilhangirikire kithi ekisabo kino ky’eryata kyamahirwa omwa byala bya Mehemet Ali, omwatsi oyo athendisyabya kandi hakuhi n’obuthoki bw’ow’erimbere [sulutani], kandi erilhwa omwa mughulhu oyo erithwamu emyatsi yiwe lyasyabya omwa byala by’ebihugho by’amangye eby’embuga.
GSAM 131Obuminyereri Bwabiribererera—Enduli y’Eriyithabalha ly’Abaturuki
GSAM 131.3“Sulutani mwathuma Rifat Bey e Alexandria omwa bwatho bw’egavumente obukaghendera oko maaka w’omwotsi w’ametsi, eriha pasha ekisabo ky’eryata. Mwakihirwa omwa byala biwe, kandi mwakibana n’erikitheya, oko kiro kya 11 ky’omwezi wa 8, 1840! Oko kiro ekyo kyenyene, sulutani mwahandikira abakwenda b’ebihugho ini eby’amangye, akabulyaya endegeka eyasyakolesibwa pasha amaghana eriyikirirya ebyabya omwa kisabo ky’eryata. Mobamusubirya bathi endegeka yabirikolhwa, kandi syatholere eriyithathasya oko mwatsi owosi owangasa. Oko kiro eki obuthuku bw’emyaka 391 n’ebiro 15 obwahabwa erighendirira ly’amangye w’Abottomani mwabuhwa; kandi eriyithabalha lya sulutani lyabya hahi?—Lyabirihwa!”6
GSAM 132.1Erilhwa oko kiro ekyo n’erihika munabwire, sulutani abiritholere erikolha ngoku ebihugho by’amangye bikamubwira, n’erilhangira obwami bwiwe bukaghabanibawa, ekihande ky’erilhwa oko kindi kikathwalhwa bikolhesayekyo.
GSAM 132Omuhwa w’Abandu Okw’Obuminyereri Abirisumulhibawa
GSAM 132.2Eribererera eri eribuyanga ly’obuminyereri mwalhihindulha kutsibu amalengekania w’abandu. Mwalhiyongera omuhwa w’abandu w’erihulikirira oko mwatsi w’obuminyereri obwabiribererera n’obukanemubererera. Dr. Litch mwabugha athi omwa emyezi mike enyuma w’ekiro kya 11 ky’omwezi wa 8, 1840, abya abiribana esyobaruha erilhwa okw’abaghani b’erikirirya abaminyikene abakilhaba 1 000, abandi omw’ibo bali bakulhu b’ebithunga by’abaghani b’erikirirya. Omwa syobaruha esyo mubabugha bathi babirileka erilhwa n’e Biblia, n’eriyiyikirirya ng’eribisulha lya Nyamuhanga okw’omundu. Abandi omw’ibo mubasubira Nyamuhanga n’emithima yabo yosi, kandi abandi mubabya abakania abathoki omwa mubiiri munene w’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri. Abandi mubabwira Dr. Litch bathi: “Thwabiribugha thuthi abatsoboreri b’obuminyereri bakathwalha ebinywe erilhwa omwa nzupapura sya kera sy’ebyakera, erihamya ebya bakabugha oko ribererera ly’obuminyereri; aliwe omwa mwatsi ono thuwithe ebyenene ebikalholhwa munabwire embere sy’amaiso wethu.”
GSAM 132.3Erikangania ngoku, okw’ihwa ly’engunda y’omukagha kwenyene, omwatsi w’eryasa lya Kristo mwatsuka erighenda “n’omulenge munene,” nasyahania omwatsi oyo mughuma w’abakoli b’omwatsi ono mwambuulira.
GSAM 132.4Omwa mwaka 1840, E. C. Williams, omukoli munene w’amahema n’ebitambala by’okwa bwatho, w’e Rochester, N.Y., mwayikirirya omwatsi, mwabirikira Abakulhu Miller na Himes erisa e Rochester erikania okw’ebihumbi by’abandu b’omo kyaro ekyo. Mobasubirya bathi sibawithe esyonfwalanga esikayithagha eribana enyumba nene eyangatwalha abandu. Mwasubirya athi: “Ngawithe ehema y’olhukulungala, eyifuti 120 erisalha hakatikati. Nasyayiyima, nyihiremo ebyikalhiro, n’eriyitheya, busira muthahya. Muse muthulhagho omwatsi.” Mwambwira athi: “Mobasa, kandi ehema siyathwalha n’omuhabulu w’abasa erihulikirira. Neryo munayongererako ekihande kya futi 40, ehema yabya n’obunene bwa futi 160 x 120. Ekiro kyosi ehema eno yabya yiswire abandu, kandi amagana w’abandu mubathindana hakuhi n’eyo embuga, bososi bali n’omuhwa w’erihulikirira ekinywe.”
GSAM 133Amagana w’Abandu Bakathulhagho Omwatsi
GSAM 133.1Erikwamana n’omuhwa owabya akayongera, mubakolesya amahema manene, n’erikolha emihindano omwa mithi omwa buthuku bw’omuthuku. Omwa buthuku bw’embeho mubakolesya esyonjumba s’amakanisa enene kutsibu n’esyonjumba nene sy’emihindano y’abandu bososi, kandi syosi mwasyusulhibwa erihika oko bunene bw’asyo n’abahulikiriri abawithe omuhwa. Omwa mwanya w’Omukulhu Miller eribya munabwire “hakwihi iyowene” omw’erithulhagho omwatsi, ngoku abya embere wa 1840, abandu hakwihi 300 mubamuyihambako erithulhagho embere sya bososi erihwa ly’obuthuku bw’Ebiro 2300, n’erilakaya bathi: “Obuthuku sibwasyabya-ho kandi,” kandi bathi: “Esaha y’olubanza lwiwe yabirihika.” Atya thukalhangira ngoku, omughulhu w’Omukama abya abirihika ow’omwatsi erighenda embere omwa kihugho kyosi, ekinywe kiwe mwakibererera, n’abandu amamilioni mubasumulhibawa eribya n’omuhwa w’erihulikirira erihamaghalha.
GSAM 133.2Ekyabya kyenene okw’omubiiri omwa Amerika kyabya kyenene n’omwa bindi bihugho. Erilhwa omwa mwaka 1840, omwa mwanya w’abandu bake erighabanaya ebihandiko byabo, abandu bangyi mubasithuka, ng’eryo, eriyimira embere erithulhagho erilaka. Omwa England mwabya ababuuliri 700 b’Ekanisa ya England yonyene bakathulhagho omwatsi, athanakanibwako abandi bangyi abakakolha omulimu oyo mughuma. Omwa bihugho bikulhu by’ekihugho ebyakilhaba 20, omwatsi abya akaghenda n’omuhwa oyo owaleka abawulhangira eribugha bathi: “Abandu aba babiriyihayo kwenene kutsibu.”