Ekihande 10 — Erilaka ly’Omo Katikati k’Ekiro
GSAM 160.1“Omo katikati k’ekiro kwalukula erilaka, lyati, Mulole, omusasi w’embaga ayija; mwiye mumusangane. Neryo abakakyali abo bosi balyuka, balongola emyoto y’ebitara byabo.”1
GSAM 160.2Twatangire twabwira obutuku bw’erilindirira obwalanibwa omo kigereranyo kya “bakakyali ikumi,” kandi hati twahira amalenge g’omo kihande kyakyo ekyabirikanibwako omo magambo agakandikirwe aha higulu, ekyo Abadiventi bakyita “erilaka ly’omo katikati k’ekiro.” Omwandiki omukulu aha mwatsi guno, omo lupapura lukyitwa Erilaka ly’omo Katikati k’Ekiro, 3 Okitobera 1844, ayogera ati:—
GSAM 160.3“Kasi twahika tutya omo kiro kino ky’erilindirira? N’obw’itumya ebisulirwa [Ebiro 2300] omo kasana k’itosi, omo mwanya gw’omwisi, 457 B.C. Twabula emyeri mukaga n’ebiro bike erihika oko mwalo ogwo twali twayako. Ekyo kyatwahirya omo kiro ky’erilindirira, emyeri mukaga.”
GSAM 160.4Omwandiki undi, S. S. Snow, omo lupapura Erilaka lwa 22 Agusto 1844, akayogera aha Ebiro 2300 ati:—
GSAM 160.5“Byatsuka omo kukwata kw’ekihano ky’eritsubya n’eriyaka Yerusalemu. Ekyihano kyatangwa mbere na Cyrus, kyatsubibwa na Darius, kandi kyahwa na Artaxerxes Longimanus omo mwaka gwa karinda gw’obwami bwage. Kyatangazibwa kandi kyatsuka okukola omo mwisi gwa 457 B.C., Ezira amaze kuhika Yerusalemu n’obukono bwuwene bwa Mukama, atsubuya obwami bw’Abayuda, atunga abalamiriri n’abacamanizi, kandi atsyatsa eriyaka olukuta.”2
GSAM 160.6N’obw’obutuku bw’ekisulirwa bwali myaka nkumi ibiri na magana asatu, kyali kyenda emyaka gya 457 n’emyaka gya 1843 yosi, kandi singa ekihano kitahuluka kuhika omo mwezi gwa karinda gwa 457 B.C., kyakangirirwanga ng’ebiro byakyo byahwa omo mwezi gwa karinda gwa 1844. N’obw’okwiyihya ekiro kya ikumi ky’omwezi gwa karinda kyabonwanga ng’ekyabirya obutuku bwatsukirako, kyabonekera kiti omo kiro kya ikumi ky’omwezi gwa karinda (omo bwiha bw’Abayuda), 22 Okitobera 1844, Ebiro 2300 byali byahwa, kandi obutuku bwahika bw’erihenia ahabuyirire. Obwamirizi bwosi bwakoreshibawa busana n’erihwa ly’obutuku omo 1843 bwakolanga kwingana n’eribala lya 1844, kandi neryo bakabya n’obwimiri ng’ibabona ekisubyo kyene ky’Eritaluka ly’amaha. Engeri Abadiventi batangazangamu “erilaka ly’omo katikati k’ekiro lya bwene,” ng’eryo lyabitangwa, teyangirirwamu burahi kwilaba eribala ebikandikwe by’abakolere munene omo mubiiri ogwo obutuku.
GSAM 161“Mwiye Mumusangane”
GSAM 161.1Omo Erilaka ya 3 Okitobera 1844 mwali ekikandikwe kyandikirwe na George Storrs, hansi y’omutwe “Mwiye Mumusangane,” mw’iyogerera ati:—
GSAM 161.2“Nkwata ekalamwa yange n’emibere ndabya ntahikire nabyo. Nta kyembuha omo mutima gwange, kiro kya ikumi ky’omwezi gwa karinda kiralolere eribonekerera lya Mukama wetu Yesu Kristo omo makengo g’omu igulu. Tuli kuke n’ebiro bikye embere y’ekyabirya—akanya k’obuba eri bo bataritegeke, kasi ka lukumu eri bo bategeke.”
GSAM 161.3“‘Mulole, omusasi w’embaga ayija’ omwaka gunu; ‘mwiye mumusangane.’ Twahwa n’amakanisa g’amazina kandi n’ababi bosi, kureka nk’oku erilaka rino lyangabakwata. Omubiiri wetu hati n’eriyukya ‘abakakyali abakwatire ebitara byabo, balyuka bagenda kusangana omusasi w’embaga.’ Hali hi twali hati? ‘Singa ekisulirwa kirindirira, kirindire;’ siyo lisubirya lyetu okutsuka omo mwezi gwa Marisi nesi Aprili?—Eyo. Kyabya ki omusasi w’embaga arindirira?—Abakakyali bosi balerekerera kandi balyama, si byo? Amagambo ga Kristo gatatswe; kandi ‘Ebyandikwe bitangatsulwa.’ Sihali mughaso w’eriyikangania ng’ithwabya thubukire; twalerekereranga, hatari busana n’eriyija lya Kristo, kasi busana n’obutuku. Twahika omo butuku bw’erilindirira; tutamanyanga ‘kyangahwa di,’ kandi omo lukama luno twalerekereranga. Bambi betu bakayogera omo tulo twabo bati, ‘Mutahira obutuku ubundi!’ neryo twalyama. Hati obubi n’eriyukya. Mukama, twambe, busana n’obuyambi bw’omundu butali n’omughaso. Yogerera wenyene, Mukama. Ewe, ‘Tata’ angamanyisa hati obutuku.
GSAM 162Obukatikati bw’Ekiro bw’Omwatsi
GSAM 162.1“Obutuku bw’erilindirira bwanga bwihi?—Emyeri mukaga. Wamanyire mutya?—Busana n’oku Mukama wetu ayogera ati, ‘omo katikati k’ekiro,’ omusasi w’embaga arindirira. Ekisulirwa kyali kya ‘Ebiro 2300 by’erigholho n’engyakya,’ nesi biro. ‘Erigholho,’ nesi kiro, n’embindi y’ekiro kya buprofeti, neryo n’emyeri mukaga. Ogwo n’omuguluka gwosi gw’obutuku bw’erilindirira. Erilaka ly’obutuku lya hati lyatsuka hagati ya Julayi, lyasambala n’obwangu n’amaani, kandi lyabya n’okulolwa kw’Omwoyo, okukyabirya ntalolanga erilaka ly’‘1843.’ Hati n’erilaka lyene liti, ‘Mwiye mumusangane.’ Haliho erileka byosi omo mulingo ogwo sindi nathalengekania indi wangaboneka. Erilaka rino likwata omo mutima, abalimiri baleka emilima yabo n’ebihingwa byabo. Haliho erilaka ly’amaani n’amarira, n’erihayo byosi kwa Nyamuhanga, okukyabirya ntalolanga. Haliho obwimiri omo kwenene kunu, obutalolwangawanga omo erilaka ly’embere, kandi n’olhukengerwa olhukalethaya amarira n’eriholhobya emitima omo kwenene kunu olukalabya eriimanya, kureka bo bakabirire bakyo.
GSAM 162.2“Busana n’owenene bw’omu butuku buno, n’obuyambi bw’embabazi, ngasika erihira byosi, kandi mbona ng’eriyihayo erithika-thika oko kwenene kunu kwangabya eribihirya Nyamuhanga n’okwihirako ‘obuhwere bwangu.’ Ndi n’obwimiri ng’oyo hati oyukasonda erilhamya engebe yiwe, aho erilaka rino lyatangazibwa munene, n’eriyingira omo ‘singa kitayija,’ nesi busana n’obuba bw’eritsuka omo kwenene kunu, ‘akendi syaherayayo.’ Kikayenda erikirirya lya lyo lyatuma Aburahamu ahayo Isaka, nesi Noa ayake eryato, nesi Loti aleke Sodoma, nesi bana ba Isiraheli bamale ekiro kiosi balindirira erilhua omo Misiri, nesi Danyeri ayingire omo kisimba ky’empologoma, nesi Bayuda basatu omo kikono ky’omuliro. Twabya twalangirire ng’twayingira omo bwami hatari erilengesibwa ly’erikirirya, kasi ndi n’obwimiri ng’itaye. Okwenene kunu kwa nyuma kukaletha erilengesibwa eryo ly’erikirirya, kandi hataliho oyitsuka kukyo kureka oyuyitegeka kusiibwa muswagi, musenyere, nesi kindi kiosi, Abasodoma b’omu biseera bya mbere, ekanisa eyitsamba-tsambire, nesi abakakyali balyamire bakayenda kumuhira. Nakayongera erilaka nti, ‘Yutuka busana n’omwoyo wawe;’ ‘Otalamya enyuma;’ ‘Ibuka muka Loti.’
GSAM 163Ekitare Ekirere kya Storrs
GSAM 163.1Omo Erilaka ly’omo Katikati k’Ekiro ya 10 Okitobera 1844, mwabonekere, omo kalamwa ka George Storrs, ebikakyo hansi y’omutwe “Erihwa,” kasi Abadiventi bakyita “Ekitare Ekirere kya Storrs”:—
GSAM 163.2“Twangategekerera tutya kiro ekyo?—Kirikirye owenene bwa Nyamuhanga, kandi utsuke kukwo n’erikirirya ly’amaani erihayo lukumu kwa Nyamuhanga. Twayenda kuba n’emibere y’omutima y’eyingire ng’twamanyire ng’twalihola kiro ekyo, erihayo kwo kwa Nyamuhanga n’erifwa omo kihugo kino.”
GSAM 163.3“Nta ngenderera yindi yangayerekana eki ndyogera, kureka erilangirira ekitare kinene ekirere omo katikati k’inyanja. Omwami w’amaani n’ow’okushemererwa akahira ekihano ng’omo kanya akahikire alituma obwato bw’amaani, butsware abantu bosi abo alisanga aho n’obwamirizi ng’bikirirye byene ekigambo kyage, babahike omo kihugo ky’obw’Ikitumbula. Abandu bangi bayitsuka kuhika oko kitare. Abandi, bamaze kuba batekateke oko kitare, bakakoma omugozi, n’obwato obwabatswere oko kitare bukayenda, kandi batakabalira, kasi balindirira obwato obunene. Batirwanga n’obwimiri omo kihano, kandi bahira byosi kukyo. Abandi abahikire aho bakalengekania ng’kyamala kuba oko kitare. Kasi bakayenda kuba ‘abenge’ kandi batayenda kuhira obutebu munene.
GSAM 164.1“‘Ng’erikirirya lyawe, kibe kityo kuli we’ lyali lyamanyisibwa embere y’akanya obwato bwali bulindirirwamu. Kiro kyahika. Ababya b’ekenge, kyangabya ng’bakangania okukoma emyato yabo, bagilindule, singa babona obwato bwija. Bukaboneka; kasi hati kyali kyahwa akanya k’okulundula emyato yabo bataboneke; kandi, obwenge obo bukayerekana hati ng’batakoma emyato yabo kuhika bamanya ndeke ng’obwato bukwija n’obwo balindirira. Hati bwahika haihi munene ng’batangakoma bataboneke.
GSAM 164.2“Obwato bwahika oko kitare. ‘Bwamirizi ki obw’wamwikirirye munene omo kihano ky’okuhika kw’obwato?’—‘Emyato yetu yakomwa, kandi yakaluka yatwiyako, neryo twatangahika oko itaka, kandi twalingawire singa obwato butahikire, busana n’ekitare ekyo hatangiranga obwato ubundi.’ ‘Kyali kyamala,’ omukulu w’obwato akalaka, ‘mwiye omo bwato; obwimiri obwo butalitaluka.’
GSAM 164.3“Ababya bakakanga emyato yabo omo kitare hati bakakumana n’eriteta eriyingira omo bwato. Omukulu ababuza ati, ‘Emyato eyi mbona ekakanga oko bitare byaho, nesi emigozi yayo yakomwa kureka oluvango nanyijira omo malolero?’ Bakamwamula bati, ‘Twakangire kuba b’ekenge, neryo singa obwato butahika, twabya n’eky’okutwahirya oko itaka.’ Omukulu akalaka ati, ‘Neryo mwategeka busana n’omubiri, si byo, kandi mwathika-thika oko magambo gange? Ng’erikirirya lyawe kibe kityo kuli we. Obwamirizi bukabahakania. Mwategeka eritsubayo, hati mulikobya ebi bibali busana n’obutikirirya bwanyu.’ ‘Neryo batangayingira busana n’obutikirirya.’ Ewe, emibere eyikaletha eryubaha, hatali maha!
GSAM 164.4“Komai emigozi yanyu hati, bagala betu; muleke emyato yanyu ilule itabonekere; eyo, mwanguhe embere ‘akaminyikalo k’Omwana w’omundu kaboneka.’ Neryo kyaba kyahwa. Yitsuka hati, yitsuka byosi. Ewe, omutima gwange guli n’obuhasi busana nanyu; mutalindirira; mulunde obwato obwo, nesi mwahwerera; busana ‘oyo oyukasonda erilhamya engebe yiwe akendi syaherayayo’, ng’oku Yesu Kristo, Mukama wetu kandi Omucamanizi, yayogera. Mwanguhe, neryo, nakulomba kandi, ewe mwanguhe! Komai obwato bwosi obumukalabya mukabalira ng’mwangatoka oko itaka ‘singa kitayija.’ ‘Singa’ oyo alibahwerekya. Kunu n’erilengesibwa n’erigeragezibwa ly’ekihwa. Kola ng’oku Mukama wetu yakola omo kulengwako kw’ekihwa n’omukolomani—‘Yikayo, Setani,’ yayogera. Neryo omukolomani akamuleka, kandi ‘mulole, bamalaika basa, bamuhereza’. Neryo kiriba kityo kuli nanyu mumaze kunonka obutsindi.
GSAM 165Omubiiri Omwangu w’Erilaka ly’omo Katikati k’Ekiro
GSAM 165.1Busana n’obwangu, amaani n’obukolere bw’omwatsi gw’“erilaka ly’omo katikati k’ekiro,” twabona ekimanyiso kyene omo magambo ga N. Southard, omusakani w’olupapura otwatsukire twabwerekera—Erilaka ly’omo Katikati k’Ekiro. Omo lupapura lwa 31 Okitobera 1844, ayogera ati:—
GSAM 165.2“Omo kutangirirya, obutuku obwategekebwa bwalwanirwanga n’abantu bangi; kasi kwalibya amaani agatangebererwa agahambire erilangirira lyabwo, agatsindika bosi embere yakwo. Lyasambala omo kihugo n’obwangu bw’embunguluke, kandi lyakwata emitima omo hantu hatera kandi hare haihi omo kanya kamwe, n’engeri eyangaboneka kureka singa Nyamuhanga abya omo kyo. Lyakola hantu hiosi erisekulya kutsibu omutima n’eriyiyirya ly’omwoyo embere ya Igulu Eritukire. Lyatuma abantu baleka obusana bwabo oko by’ekihugo kino, lyahania obutakani n’obwiganza, lyatuma bihano by’obubi byabirwa, lyatuma omundu ayiyirya embere ya Nyamuhanga, n’erilomba kwa kwirinda n’omutima mubihi busana n’erisaba erighanyirwa n’okwakiribwa. Lyatuma omundu ayihira hasi n’omwoyo gulinguluka, ekintu tutalolanga mbere. Ng’oku Nyamuhanga, omo kanwa ka Yoweli, ahanire ng’ekiro kinene kya Nyamuhanga kyali haihi, lyatuma emitima yatsulibwa, hatari ngoye, kandi abantu batsubirayo oko Mukama n’eriyima, amarira n’erilira. Ng’oku Nyamuhanga yayogera omo kanwa ka Zekariya, omwoyo w’embabazi n’erilomba gwasukibwa oko bana bage; balolere oyo batsimitha, kandi kwalibya erilira linene omo kihugo, buli nyumba yonene, na bakali babo bonene; kandi bo balindirira Mukama bakayiyirya emyoyo yabo embere yage.”
GSAM 166Abantu Abakwatwa n’Amaani g’Omwoyo
GSAM 166.1Kandi, aha by’eritangazibwa rino lyakolere emitima, ayogera ati:—
GSAM 166.2“Kwatwibonera ng’lyali litangirire ahali amaani g’omundu neryo twangalikengerera kureka ng’erihikirya lya ‘erilaka ly’omo katikati k’ekiro,’ enyuma y’obutuku bw’erilindirira kw’omusasi w’embaga, n’erilerekerera n’erilama kw’abakakyali, aho bosi balyukanga n’erilongola ebitara byabo. Kandi omubiiri gw’okwihirya gubonekera ng’wamala; busana n’obutukanga kuba n’akanya embere aho amabinja g’eryasa gabyanga n’emitegekere mirungi munene busana n’eriyija lya Mukama.”
GSAM 166Eby’Obutaka Bikagabanywa
GSAM 166.3Hansi y’eritangazibwa ly’omwatsi gw’eryasa, abantu bangi bakagabanya ebyabo by’obutaka, bakakolesa obwene bwabo erihira amaani omo bakangiriri b’abantu omo mubiiri wabo, nesi erisambaza amapapura n’ebitabu bikye, nesi eriyingira omo byetaago by’abali n’obwetaago, neryo bahayo oko kihugo obwamirizi oburengeene bw’obwesigwa n’obw’amaani gaabo; kasi bo abakakanganira ebyabo by’itaka, batakakola erihayo ly’omubiiri, bakaminyikibwa n’omundu w’ekihugo ng’batikirirya by’baba bayogera. Busana n’ekigereranyo, ndahayo ebikolo bibiri, kimo oko buli ludyo lw’eki.
GSAM 166Omulima w’Obuteke
GSAM 166.4Eky’okubanza n’eky’omwikirirya owakalama New Ipswich, N.H., eriina lya Hastings, owali n’omulima munene gw’obuteke burungi, kureka akaleka butakabirwe. Abahiiti bage bakalibya n’obwoba busana nabwo, bakamuhika bamuhayo eribubira n’eribuhira omo nju y’ebintu busana naye hatali kintu, singa abaleka, ‘busana n’oku wangabwetaaga,’ bakayogera. ‘Taha!’ Mukulu Hastings akamwamula, ‘ndekere omulima ogwo gw’obuteke gubwire erikirirya lyange omo kubonekerera kwa Mukama okwa haihi.’
GSAM 167.1Omo mwisi ogwo, ng’oku kwingirirwe omo Engwalike y’e Claremont (N.H.), Akasanzi k’Obwene aka New York, n’amapapura gandi g’abantu, obuteke bwahwerera kwingana n’obwosi busana n’obulwale bw’obuteke. Ng’oku Akasanzi k’Obwene kayogera, ‘N’obuhasi buki eriyunga ng’emilima yosi g’ekihingwa kino ky’omugaso yatsulwa n’obulwale! Omwandiki w’olupapura lwa Philadelphia ayogera ng’omulima gw’obuteke omo kihande ekyo gwahwerera. Ekihande kyonene ekitaliho malalamiko mangi n’e Maine, kasi n’aho obuteke butatoka obulwale.’
GSAM 167.2Busana n’oku obuthuku bw’omwisi butabya bw’erihuhirira kutsibu, n’obuteke bwa Mukulu Hastings bukalekwa omo itaka kuhika Novembere, hataliho obwakahola. Neryo abya n’obuteke bungi busana naye n’abahiiti bage abatabya n’omukisa, ababya banakengekere obulamu bwage omo Okitobera ogwabya washize, kandi omo kasana bakalambwa okugula embibo y’obuteke kuli we, bakashemererwa n’erimuhayo omusengo murungi. Ekyo bakalengekania ng’kyaba buhasi bunene kuli Hastings, Nyamuhanga akakyusa kuba mukisa gw’obulamu bw’ekiro, hatari kuli we wenyene kureka n’oko bahiiti bage.
GSAM 167Akahakana Erikirirya Lyage
GSAM 167.3Eky’okubiri kyabya omo hantu hange h’okukalama. Kyabya kya mundu w’ekanisa owali n’amagambo mangi omo mihindano aha eriyija lya Mukama omo mwisi gwa 1844. Oyo abya mundu w’ebintu bingi, kandi omo bindi, abya n’esyombunu omo myaka mirungi y’okusikanga kuhika omo kasoko ka kasana. Nyokolhume wange, owatali n’eriiyita ly’eby’idini, kandi omubiiri wage gwali gw’okugula n’okutunda ebinyama, akagenda oko Omudiventi oyo wayogererwa okugula esyombunu, kasi ayamuka ati tayenda kusitunda, busana n’oku alisikanga kuhika kasana k’okuza “esyombunu sy’erisaka.” Nyokolhume akahika oko sokulu wange, owali Omudiventi w’ekirikirirya, akayogera ati, ‘Oyo mundu atikirirya ekyo ayogerera.’ ‘Busana naki?’ sokulu abuuza. ‘Busana n’oku,’ nyokolhume ayogera, ‘ayogera ng’ Mukama ayija, kandi kihugo kili hwerera omo mwisi gunu, kasi ayenda kukanga esyombunu syage kuhika kasana kikwija. Sihali mughaso w’eriyogera nange; atikirirya kigambo naki.’
GSAM 168Eby’Erigaba Byahikire Kuke
GSAM 168.1Kwalibya abantu abakakanganira ebyabo, bakalwana omo mutima busana n’okumanya ng’bayenda kubikolesa erihira amaani omo mubiiri, kuhika akanya kahika kuke k’okubihira. Abantu abo bakahika oko bakakolesa omo kusakanga omwatsi, bakabalomba n’amarira bakwate ebyabo, kasi bamwamula bati, ‘Mwahikire kuke! Twahira omusengo gw’amapapura gosi twangasambaza embere y’erihwa. Twakanga emyanya y’erisakanga y’amaani mingi ekola ekiro n’omusibo; tutayenda sente zindi.’ Omulamwa w’obuhamirizi akambwira ng’abolere abantu bateya enkumi za madolari oko meja embere y’omusakani w’Omutuliri w’Okwenene, bakamuhamba n’obuhasi bw’omwoyo ayikwate n’azikolesa. Ekyamwamulwa kyati, ‘Mwahikire kuke! Tutayenda sente syanyu hati! Tutangazikolesa!’ Neryo bakabuza bati, ‘Zitangahabwa abali n’obwetaago?’ Ekyamwamulwa kyabya kimo, ‘Twategeka ebyetaago by’akanya kosi by’abantu bosi abatwangahika.’ Omo buhasi bw’emitima, abantu abo bakatwala sente syabo, bakatangaza ng’obusungu bwa Nyamuhanga buli kubo busana n’obutikirirya bwabo n’omururu owabatumire bakanga ebyabo oko mubiiri gwa Nyamuhanga omo kanya byali byetaagibwa kandi byangakwakibwa n’obushemererwa.
GSAM 168Abalindiri Bakategekwa
GSAM 168.2Omubero n’emisingi y’abaleka ebihingwa byabo bikere omo milima n’amaduka gabo gabere busa, erisambaza lupapura lukandikire nesi eriyogera n’erilomba n’abantu nyumba ku nyumba, byatabya n’eki bangabitswebako. Abantu batabya n’ekibuha ng’abali n’abantu abo bakirikirya buli kigambo babayogeranga, kandi neryo amaani mangi gakabya nabo, neryo abali n’omutima mwene batangabiyanga nesi kubalwanirira amagambo gaabo. Abantu enkumi bakayuyibwa n’engeri eno erikirirya owenene, kandi bakasaba n’eribona embabazi za Nyamuhanga.
GSAM 169.1Omuholoki w’ekibi n’omukirikirya w’ekihugo, kasi, bakacwamu ng’omubiiri ogwo gw’erisambaza amapapura g’eryasa gayenda kukangibwa. Abantu abo abakakwata kihande kya mwaya nesi kihugo kiosi, bagenda nyumba ku nyumba n’omwatsi gw’eryasa, bakaleka emibiiri yabo n’amaka gaabo, bakayenda kuba balalire, bakayenda neryo bahirwe abalindiri, ng’oku bayogera. Ebyangabonekera ng’obwamirizi bw’omutima mutali murungi omo bakirikirya (kuba omubiiri busana n’obulokozi bw’abantu babo, hatali obwamirizi ng’amaka gabihirirwe busana n’erileka omubiiri), byatabya bikene eriyerekana ng’balalire; neryo abantu bake bakahirwako abalindiri. Omo kubala eng’oku abamukalene bakayogera n’obwangu aha kintu kino, omundu angalengekania ng’kwalibya bingi; kasi omo mibiiri yange yosi ng’Omubuuliri Omudiventi, omo myaka 56 n’okwilaba, nahikire n’ebikolo bibiri byonene by’Abakwami ba Miller abakahirwako abalindiri. Kyangaba kikwene okuhayo akasomesyo k’ebyo.
GSAM 169Omulindiri Wage Wenyene
GSAM 169.2Eky’okubanza kyabya omo kihugo kya New York, hatali milo makumi asatu okutsuka hantu nkalanga. Mundu akirikirya omwatsi gw’eryasa, owali n’ebintu bya sente nka $100,000. Akahayo nka embindi ya sente ezo oko mukali wage n’abana bage, abatali naye omo kirikirya. Ebisigalire akalengekania ng’ebyage by’okukolesa ng’oku ayenda; kandi n’obw’ekihande kyabyo kyayingira omo mubiiri gw’eryasa, abana bage bakayira, bakabagana n’omucamanizi, bakalomba omulindiri ategekwe oko tata wabo. Omucamanizi amaze kubasoborera emibiiri n’amaani g’omulindiri omo kutungira eby’obutaka, akababuuza eriina ly’oyo bayenda ategeke. Bamaze kwebagana akanya, bakacwamu ng’batamanyire mundu ow’eryo bangateya obutaka omo maboko, bakabwira omucamanizi ng’batorekere tata wabo kuba omulindiri wage wenyene. Omucamanizi akakyukira mundu oyo akayogera ati, ‘Mukulu _____, abana baawe bakutorere ng’omundu ow’akimanyire eritungira eby’obutaka bwawe. Ebyo byaawe bikali kimo ng’oku byabya embere y’okuhirwa omo lukiiko.’3
GSAM 170Emibere y’Obuswagi
GSAM 170.1Eky’okubiri kyabya kya Stockbridge Howland, wa Topsham, Me. Abya omukolesi omurungi munene omo kihande kiosi, omukolesi mukuru w’eriyaka emilenge n’amatambya. Omo mubiiri guno gw’erilaka ly’omo katikati k’ekiro, Mukulu Howland akagenda oko mbalaasi omo mwaya mingi, asambaza amapapura g’eryasa n’ebitabu bikye nyumba ku nyumba, ekyabihirya kutsibu abamuhakania n’abamuseka, abakayira ng’omo kusambaza ebitabu ebyo akaleka omubiiri wage. Neryo bakategeka mangu omulindiri, owabya n’omubiiri mwingi okwilaba ng’oku alengekania, busana n’oku Mukulu Howland akamutumira abakusanya musolo bosi, kandi buli mundu owahikanga n’amabala g’okuhayo; ‘busana n’oku,’ akayogera, ‘ntabalibwa ng’ndi n’obukanga bw’erikola omubiiri gwosi.’ Kuke enyuma, kihugo kyayenda eriyaka itambya oko Mwiri gwa Kennebec,—itambya eriyimana amaizi g’amaani agatsuka n’ekilala ekikaba omo biseera by’amai kiingi g’akasana. Abakomeseri b’ekihugo n’abatorere b’omo mwaya bakacwamu ng’Stockbridge Howland n’omundu w’omubiiri ogwo. Bakahika naye n’ebihano n’endeko y’eriyaka itambya, akamwamula n’obw’akaseko ati, ‘Banywani, muyenda kugenda oko mulindiri wange. Mwamanya ng’ntabalibwa ng’ndi n’obukanga bw’eriyitirira ebyange, kandi mwija kuli nange eriyaka itambya!’ Emibere yabyanga buswagi kuke eri bantu b’obwenge, n’obulindiri bwahwa mangu. Kyamala okwogera ng’abamutesere enyuma bakaligha ebisobyo byabo n’eriyiyirya linene busana n’engeri y’obutali bwenene n’etali yaetaagibwa eyabakolesere.