Ekihande 18 — Eriteya lya Nyamuhanga Omo Mubiiri w’Erisakanga Ebitabu
GSAM 281.1“Neryo thukendiminya, thwamalholha embere eriminya Omukama; eritsoka kwe lyayitegekire n’obusiku.”1
GSAM 281.2Kyinahika omwezi wa June, 1849, emibiiri ya Omukulu White n’omukali wiwe na Omukulu Bates yakhangibwa omo bihande bya New England. Oko butuku obwo, Mwali Clarissa Bonfoey, wa Middletown, Conn., akayijira omo ka ya Omukulu White. Akatambi kake embere y’obutuku obwo, nyina akahola, yamusigira byosi ebyali bikengerera eritegeka enyumba n’obutoki butono. Nuku Omukulu White akabya n’obusobozi bw’eritegeka enyumba kandi; kandi akategeka enyumba omo kihande ky’enyumba ya Mukwami Belden, omo Rocky Hill, Conn.
GSAM 281Obuminyereri bw’emizimu bwa kino gihe butandika
GSAM 281.3Oko 24 March, 1849, omuhindano mukuru gwakolwa omo Topsham, Maine. Oko Sabato eyo, Mama White ahabwa Ebisulirwa; ekiyitwamo kyali kya mugaso munene. N’obundi, eriyunza kusobanukirwa bulungi ebisulirwa ebyo, ni bwakuba twateya omo bwenge emibere yosi eyali eri omo butuku obwo.
GSAM 281.4Omo kitundu ky’enyuma ky’omwezi wa March, 1848, omo Hydesville, Wayne Co., N.Y., hatandika ‘amalaka gatanyalika,’ oba ebyakazuka hanyuma bikaba ‘erikuba kw’emizimu.’ Ekyo kyatsuka omo nyumba y’ekika kya Fox. Omo kitundu ky’enyuma ky’obusana, ekika ekyo kyakenda Rochester, N.Y., aho, omo Corinthian Hall, bakakola ebyerekano embere ya bantu, kandi abakali abaleere bakasesibwa n’amaani n’ebihuku by’abakali n’abalhume abatorwa omo bandu b’ishagama lyawene busana n’ekyo. Obukekulhu bw’abandu bwakalolamo erikuba okwo nk’obwambuzi oba obulayi bw’emikono, aliwe abo abakirikira byangu okwilaba abandi bosi bakamanya kake muno erikwamana n’uko kwakakula kukaba kunene.
GSAM 282Obulaguzi erikwamana n’obuminyereri bw’emizimu
GSAM 282.1Omo Ebisulirwa ebyalongolere embere, Mama White akabona ng’eriikuba eritanyalika omo Rochester n’ahandi lyali maani ga Sitani, kandi ng’ebintu ebyo byakaba byongera eribya bya buli kiro; kandi ng’ebyakaba byambalwa ebyambalwa by’edini, eriyigiza abakambukirwe omo bukingi bunene, n’erikoka obwenge bw’abandu ba Nyamuhanga, kyamathokekana, oko bintu ebyo, n’eribakora batandika erikwibala ebikangirirwe n’Omulimu Abuyirire.
GSAM 282.2Abandu bake, oba si n’umwe, omo butuku obwo bakaba n’ekyiyunza kike muno ng’obuminyereri bw’emizimu bwakakula omo kihugo kyosi ng’obulagirwe, oba ng’obwakahika eribya edini, n’amakanisa na babuuliri abaterekire ndeke.
GSAM 282Obulaguzi bwahikirira
GSAM 282.3Erihikirira ly’obulaguzi liri ly’eribona, twalolere obungi bw’abakulikiri babo, ababwirwe eribya 10,000,000 omo United States yonyene. Erikwamana n’ebyambalwa byabo ebyedini eby’omu butuku buno, turihayo ebikwatirwe omo Erisubamo n’Omutuliri, Washington, D.C., Nov. 12, 1903:—
GSAM 282.4“Omo muhindano w’Ekithunga ky’Abuminyereri bw’Emizimu ky’Ekihugo kyosi ogwakolwa hano ebiro bike ebyahwere, bakayirya emihango mihya. Bakategeka eriyabirihirwako ebyala kw’ababuuliri, kandi ekithunga ky’abakirikiri b’obuminyereri bw’emizimu kyamenyekanisibwa nk’Ekanisa. Eki kyalabika erisoma ekitundu ekikulikira omo mihango mihya:—
GSAM 282.5“‘Omubuuliri oba omupasita tasendekibwa oko kanisa oba ekithunga atali ayabirihirwako ebyala embere, n’emihango eyamenyere omo byafa by’edini eritsuka, eyamenyekene nk’omulimo gw’eriiyabirihirwako ebyala. Omundu atali wakaba mukandida w’eriiyabirihwako ebyala paka ahabwe eribirikwa n’ekanisa oba ekithunga ky’eribya omupasita, oba atorwe misioneri n’Ekithunga ky’Abuminyereri bw’Emizimu ky’omu kihande, ekitegekire nk’ekithunga ky’edini omo kihande ekiri, oba n’Ekithunga ky’Abuminyereri bw’Emizimu ky’Ekihugo kyosi ekya United States of America. Abandu bosi abakandida b’obupasita oba b’omubiiri wa misioneri babere n’obwimiri bwosi n’ekanisa oba ekithunga ky’abuminyereri bw’emizimu erimala emyaka isatu n’obuyira, kandi erimala emyaka ibiri kutse eyilhabireho babere balisensi, batumirwe n’ekithunga ky’omu kihande oba ky’Ekihugo nk’ababwirigi b’eriyerekania. Abapasita abaterekerwe abatali bamala omwaka gumu mwitswire w’akalendari omo bupasita bwabo sibatholere eriyabirihirwako ebyala.’”
GSAM 283Omukulu White omo Oswego, N.Y.
GSAM 283.1Kuba omubiiri w’erisakanga gwali omo Oswego, N.Y., Omukulu White akahindula obwikale wiwe, akatsuka Connecticut yayija hano omo butuku bw’eriwa ly’ebikoma by’emithi bwa 1849, kandi omo mwaka ogwo, oko 3 November, hakolwa endeko y’abakirikiri hano. Erikwamana n’emibiiri eyakalikira, Mama White ayogera ati:—
GSAM 283.2“Twakahira eribya ng’obutumwa bwitu bwali bw’erikola omo kihande kya New York. Omulume wangye akayunza obureme bw’erisakanga n’eriyisakanga. Tukapanga enyumba omo Oswego, twalima ebintu by’omu nyumba omo bagala betu, kandi twatsuka eritegeka enyumba. Hano omulume wangye akasakanga, akayisakanga, kandi akabuliirira. Kyali kya kengerera abya n’ebyambalwa by’obulwani oko buli katambi, kuba kenshi akabya n’eriteta n’Abadiventi abiyerekene, abakangiriranga eby’erihaba, abakangiriranga ekiro ekitungire, kandi abayayanga eriteya obubi oko bandu bosi abakakera erikwamana n’erikirirya lyitu.”2
GSAM 283Erisubamo ly’Eryasa lyakabiri lya Kristo lyasakangwa
GSAM 283.3Omo butuku bw’eriwa ly’ebikoma by’emithi bwa 1850, bakabona ng’ekyali kya magezi erikola ihinduka rindi; nuku Omukulu White akahinduka omo Paris, Maine, aho ekitabu ky’erimbere kya Erisubamo ly’Eryasa lyakabiri lya Kristo n’Omutuliri w’e Sabato kyasakangwa kabiri omo mwezi, kyabamo ennamba ikumi na isatu, buli emwe yabamo amapapura munaana agabirwe omo makolom abiri; olupapura lwapimwa inchi 7⅛ oko inchi 10¼. Ekipapura ky’erimbere kyali n’ennamba y’omwezi gwakalikira wa November, kandi ekya nyuma kyali kya 9 June, 1851.
GSAM 284.1Obunene obwayongerere bw’ekipapura okwilaba Okwenene kw’Omu Butuku Buno bwali kabonero kawene k’erikula ly’enenene n’obungi bw’abakoli omo butumwa, n’abahasi b’omubiiri. Kuba ekipapura kyahabwanga busa, bakayunza ng’abakaghanda b’obutumwa bakayamba omo kisakanga kyakyo, kandi bakakola batyo. N’obwikirirya bwali bwabandu b’ebyobuyirire obutono, bakayamba ng’Omukama yabahire obusobozi, kandi bakakola ng’obusobozi bwabo busana n’eriteya omukonga w’enenene embere.
GSAM 284J. N. Andrews atandika eribulirira
GSAM 284.2Omo butuku obwo, J. N. Andrews, owikala omo Paris, Maine, akatsuka emibiiri yiwe embere nk’omubuuliri w’Engulhu Yuwene n’omusaki w’ebikwatirwe n’edini. Omo Erisubamo ly’omwezi wa May, 1851, akabamo ekisakangwa ekyali n’amapapura gasumba gatanu erikwamana n’emyatsi y’abamalaika basatu. Momo, akateya obulaguzi bw’ekinyama ky’amayembe mabiri ekiri omo Kusulirwa 13 oko United States, n’eriyimirira oko musingi gw’obulaguzi bwonyene ng’eriteya Ekiro ky’erimbere ky’eyenga kibere Sabato kwakaba kwaba kintu ky’erihira hamwe Ekanisa na kihugo omo kihugo eki. Obukangirirye bwiwe bwali bwitsirire oko bulaguzi bwonyene, kuba omo butuku obwo hakabya hatari mubiiri gwakolere munene oko mbali eyo; ekintu ekikakera muno kyakabya kyayogwa n’Omusomi Durbin, kyatolwa omo Christian Advocate and Journal, ekyayogera kiti:—
GSAM 284.3“Erikirirya ly’Ekikristayo lyamahinduka obulamu bw’ekihugo omo mibere y’obubuya n’omo by’obunyakirimu, ekihugo kikatholere, erilhabira omo batsweri bakyo, erikakirya erisobya Sabato abuyirire ahabona, nk’engeri y’erikinga obulamu bwakyo.”
GSAM 285Erighulya amahamba busana n’eriyamba omubiiri
GSAM 285.1Kyali omo butuku obwo ng’abalhume nka Hiram Edson, wa New York, na Cyrenius Smith, wa Jackson, Mich., bakakangirirwa erighulya amahamba gabo, buli emwe yago yabalirwamo $3,500, n’eripanga amahamba busana nabo bonene, n’obusobozi obwakaba bw’eriyamba omo mibiiri ey’eribya n’eriwuka omo kuteya omubiiri w’Omwatsi.
GSAM 285Erithamya omubiiri w’erisakanga omo Saratoga
GSAM 285.2Omo 1851, Omukulu White akatsuka omo Paris, Maine, yayija omo Saratoga Springs, N.Y., kandi hano kandi, n’ebintu by’omu nyumba ebyalimbwa, akategeka enyumba, n’erisakanga ekitabu kyakabiri kya Erisubamo ly’Eryasa lya Kristo, ekisakangwa ky’erimbere kyali n’ennamba ya 5 August y’omwaka ogwo. Ekitabu eki kyabamo ennamba ikumi na inna, kyasakangwa kabiri omo mwezi. Ekipapura eky’enyuma kyasakangwa oko 23 March, 1852. Erizina ly’ekipapura lyahindulwa kake eritsuka oko lya Erisubamo ly’Eryasa lyakabiri lya Kristo, omo kitabu 1, lyaba Erisubamo ly’Eryasa lya Kristo n’Omutuliri w’e Sabato, erizina erikabya n’eryo kuhika lelo, omo kitabu kyakyo kya 82. Obunene bw’ekipapura bwakayongerera n’obukolom busatu, amapapura munaana, olupapura lwapimwa inchi 8¼ oko inchi 11¾.
GSAM 285.3Kyalabika omo bunene obwayongerere bw’ekitabu ekyali kandi kikali ekipapura ky’ekanisa, ng’ihinduka lyosi lyali busana n’obulamu, lyerekana obukula obw’amagezi, kandi liha kabonero kakanene ng’omubiiri wa malaika wakasatu ‘watsuka erikala.’
GSAM 285Erisakanga omo Rochester—Eribya n’ekyuma ky’erisakanga n’omukono
GSAM 285.4Oko 6 May, 1852, ennamba y’erimbere y’ekitabu 3 kya Erisubamo ly’Eryasa lya Kristo n’Omutuliri w’e Sabato yasakangwa omo Rochester, N.Y., kandi yasakangwa oko kyuma n’ebisakanga eby’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju. Hiram Edson akahayo obusobozi bw’erighula ekyuma ky’erisakanga n’omukono ekya Washington, n’ebisakanga n’ebintu eby’eritegeka enyumba y’omubiiri. Akengerera erihabwa omushahara wiwe ng’eby’eriha byakayingira eritsuka omo baganda b’enenene. Ekyuma ekyo kyakaba omo ofisi ya Erisubamo n’Omutuliri omo Battle Creek, Mich., kuhika kyayakisibwa omo mulilo, oko 30 Dec., 1902. Oko butuku obwo kyabalirwamo ekyuma ky’erisubiramo erisakanga ekya bugali omo ofisi. Omo Namba 12, Kitabu 3, 14 Oct., 1852, hakatoloka omwatsi ng’obuholo bw’eritegeka ofisi n’ekyuma n’ebintu bwali $652.93, kandi eby’eriha ebyakabya byahikire busana n’ekyo kuhika oko butuku obwo byali $655.84. Omo nnamba ikumi na ibiri eya ekipapura, ebitabu 2,000 bya buli nnamba byasakangwa kandi byahabirirwa busa.
GSAM 286Omukangirirya w’Abalere atandikwa
GSAM 286.1Omo August, omo ofisi ya Erisubamo, bakatsuka erisakanga Omukangirirya w’Abalere, ekyali kija buli mwezi. Lelo kiri kya buli wiiki, n’ebisomebwa ebikubirwe kane omo buli nnamba okwilaba ebyakabya omo butuku obwo.
GSAM 286Uriah Smith ayingira omo ofisi
GSAM 286.2Omo 1853, Omukulu Uriah Smith akatsuka emibiiri omo ofisi ya Erisubamo n’Omutuliri, aho akabya n’obukulu bw’omubiiri erimala ekitundu ky’ekyasa. Omo mwaka ogwo (1853), kyali ky’erimbere erimenyesibwa omo Erisubamo n’Omutuliri ng’abandu abakayunza bakagula ebisakangwa byitu n’erihayo obuholo bwabyo. Abandi bosi, amapapura gasakangwa gahabwanga busa, kuba obusimbiri bwahabwanga n’eriha ly’abandu b’obulamu n’emitima ey’erihayo. Omo 1854, bakamenyesa ng’omushahara gw’Erisubamo erya kabiri omo mwezi gwali $1.00 omo mwaka. Omo mwaka ogwo gwene, omo muhindano w’omo hema ogwakolwa omo Macomb County, Michigan, omo mwezi wa July, bakayunza erighulya ebisakangwa byitu. Omo muhindano ogwo, ebitabu ebyabalirwamo $50 byaghulwa. Omukulu White, omo eriyogera n’erikwamana n’omubiiri ogwo, akayogera n’erihira omo Erisubamo ati: “Eki kyerekene ng’ebitabu byitu bikaghulwa.”
GSAM 286Erisaba eriha ly’ebipapura lya $500
GSAM 286.3Omo Erisubamo erya 12 Oct. na 24 Dec., 1854, hakolwa amasaba busana n’eriha ly’ebipapura lya $500, erikakora ofisi yahayo ababuuliri ebipapura busa omo mibiiri yabo, kandi n’“eriha lya $500 ly’eriyamba ofisi, erikakora Erisubamo lisakanganwe buli wiiki, omo kihando ky’eriholola wiiki kake kake busana n’obutali n’obusobozi.”
GSAM 287J. P. Kellogg na Henry Lyon baghulya amahamba gabo
GSAM 287.1Kyali omo kitundu eki ng’e J. P. Kellogg, wa Tyrone, na Henry Lyon, owikala hafi ya Plymouth, Mich., bakaghulya amahamba gabo, buli emwe yago yabalirwamo hafi $3,500, busana n’ekyo kyonyene: eribya n’obusobozi bw’eriyamba omo kuteya omubiiri embere; nuku baganda babiri abandi b’omo Michigan bakatsuka embere omo butuku bw’obusobozi, n’obusobozi obwitegekire n’emitima ey’erihayo, eriyira aho obuyambi bwakengererwa munene. Ow’erimbere akayingira omo mubiiri w’eritegeka ebihiri omo Jackson, Mich., kandi owakabiri akahinduka omo Battle Creek, akakola omubiiri w’omutegi w’ebiti eriteya ekika kiwe.
GSAM 287Emapapura gitu n’ebitabu byosi busana n’$3.00
GSAM 287.2Oko nyuma y’Ekitabu 6, June, 1855, omundu akabya n’obusobozi bw’erighula Erisubamo na Omukangirirya w’Abalere omo mwaka gumu, kandi n’ekithunga kyosi ky’ebipapura, ebitabu bitono, n’ekitabu ky’eryimba, ng’ekyakabya kikengerera omo butuku obwo—ebipapura n’ebitabu bitono makumi abiri na mukaga byosi—busana n’$3.00. Omushahara ogwategekere gwa Omukangirirya gwali sente makumi abiri na gatanu busana n’ennamba ikumi na ibiri.
GSAM 287Ofisi ya Erisubamo eyetwa eriyija omo Michigan
GSAM 287.3Omo mwezi wa April, 1855, Omukulu White n’omukali wiwe bakasubira Michigan, bakakola emihindano omo bibanza bingi. Oko 28 na 29 y’omwezi ogwo, endeko yakayirwa omo Battle Creek, kandi omo ndambi eyo baganda b’omo Battle Creek bakayira erikoka Omukulu White ahindule ofisi ya Erisubamo, ayitsuke Rochester ayije Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, na Henry Lyon bakayikirana erihayo $300 buli mundu, etari n’amahindu, bakakola obuholo bwa $1200, erighula ekibanza n’eriyimya ofisi y’erisakanga. Nuku bakaghula ekibanza oko kona y’eyikwa n’ebulhua lyuba y’erisika ly’e West Main na Washington Streets, kandi bakayimya oko kyo enyumba y’ebiti y’emyanya ibiri, y’obunene bwa 20 x 30 ebigere, n’emiti y’obuyimya bwa ebigere makumi abiri.
GSAM 288Enyumba y’omuhindano y’erimbere omo Battle Creek
GSAM 288.1Omo busana obwo obwene, enyumba y’omuhindano y’erimbere ey’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju yayimibwa omo Battle Creek, y’obunene bwa 18 x 24 ebigere. Enyumba eyo enyike, yatekerwa esyombago omo mbali zosi kandi yakomererwa n’ebiti, yayimanga hafi n’ekona y’eyighulhu n’ebulengera lyuba y’erisika ly’e Van Buren na Cass Streets.
GSAM 288Omo ofisi yetu y’erisakanga ey’erimbere
GSAM 288.2Ennamba y’erimbere y’Erisubamo eyasakangwa omo Battle Creek omo ofisi eyali ya Abadiventi b’ekiro ky’omusanju yali n’ennamba ya 4 Dec., 1855. Oko butuku obwo, omushahara gw’ekipapura gwategekerwa $1.00 busana n’ekitabu ky’ennamba makumi abiri na mukaga; naye bakasaba eriha eritumanga ekipapura busa oko bakene abakengerere. Eritsuka oko butuku obwo, abakulu Waggoner na Cottrell bakabya bakasakanga kenshi omo mapapura g’Erisubamo ly’Eryasa lya Kristo.
GSAM 288.3Omo Erisubamo erya 18 Dec., 1855, ekithunga eky’erisakanga kyahayo omwatsi ogwakahika omo bakoli b’omo ofisi b’omu butuku buno ng’ekintu ky’eritangazwa. Kyasoma kiti: ‘Titulola busana naki abakola omo ofisi batakahabwa omushahara ogw’amagezi busana n’emibiiri yabo. Omuhariri ahabwa kitundu kimwe ky’omushahara ogwakabya akaghula handi.’ Kikaba kyawene eriyongera ng’amasente g’erikola omo butuku obwo gatakabya n’ekitundu ky’amasente g’omu butuku buno, kandi ng’ekitundu ky’omushahara omo butuku obwo kitakabya n’ekitundu ky’obusatu oba iky’obuna ky’amasente ofisi eyahayo lelo busana n’omubiiri ogwenene. Abakoli b’omo ofisi omo butuku obwo bakahayo ekitundu ky’obuholo bw’emibiiri yabo, erikora ng’Omwatsi gw’enenene y’omu butuku buno gwasakangwa.
GSAM 288Erisaba ekyuma ky’erisakanga ky’amaani n’ekyuma ky’eritwika
GSAM 288.4Omo Erisubamo erya 19 March, 1857, hakabya n’erisaba ly’erimbere ng’ekyuma ky’erisakanga ky’amaani n’ekyuma ky’eritwika byakengererwa, kandi byakengererwa erighulwa busana n’erisakanga amapapura, ebipapura n’ebitabu. Ng’oku bakamenyesa oko 2 April, bakayira erighula ekyuma ky’amaani ekya Adams, kandi abalhume musanju bakalagana erihayo $100 buli mundu busana n’erighula kwakyo. Omo mwatsi gwakalikira, bakayogera ng’ekyuma n’ekyuma ky’eritwika byakabya n’omuholo gwa $2,500, kandi ebilagano byali byahikire $1,700.
GSAM 289.1Omo mwatsi gw’Omukulu White omo Erisubamo erya 13 Aug., 1857, muli omwatsi ogw’eriyangalira guti: ‘Ofisi yetu teri n’ebanja. Liri eriha lya bitabu lya $1,426, lino lyateyirwe omo bitabu. Ekyuma ky’erisakanga ky’amaani kyihinduka kandi kikola bulungi muno, kandi erilolya liri lyawene ng’akatsambuka omo butuku butalamba likakola n’amaani g’omuliro, kandi ng’ebintu byosi byakaholwa. Emibiiri yetu y’omo mahema yateyirwe muno okwilaba omo butuku bw’enyuma.’”
GSAM 289Eripapula ly’erimbere ly’okugulya ebitabu
GSAM 289.2Okitobale 29, 1857, kyapapulibwa omo Erisubamo n’Omutuliri kuthi okugulya ebitabu okw’emyaka ibiri eyayihire kwali $1,287.91; lili lyo ripapula ly’erimbere ly’omubere oyo okuhika oko kiro ekyo. Kyo kyali kabonero k’erilola embere omo mulimu, kandi kyali kitera amaha, kundi kyasonzora kuthi okwenene kwali kuyongera amahano, kandi “ng’ebitunga by’omwanga bikagenda bisakula omusi wa kihugo.”
GSAM 289Ofisi y’Erisubamo n’Omutuliri: ahantu h’obuhagane
GSAM 289.3Omo Erisubamo n’Omutuliri ly’Agusto 13, 1858, lyali lyo ly’erimbere ly’erisondolola abantu betu kuthi ofisi ibye ahantu h’okubika obutale bw’amafaranga. Abandu abali n’amafaranga batali bakayikozesa bwangu bakayihira omo ofisi ibe yo ebabikira; bakayatsuka omo kiro kyosi kwo bakayihanwa, kandi batyo ofisi yakihererwa omugaso gwago. Erihanwa eri likozibwa, lyahayo amahano manene erimali y’omulimu.
GSAM 289.4Kuhika oko butuku buno (1905), sihali mundu oyuwaherya n’idolari limwe omo ndalama oyo yahawire enyumba syetu sy’erisakanga ebitabu, kutse oyuwalemwa erihabwa amafaranga ago oko kiro akayalomba. Abandu ab’obwene n’abatekerezi batandikire eribona ofisi syetu sy’erisakanga ebitabu ng’ahantu ahabwene eribika obutale bwabo ukira amabanka, ago gakaholoka emirundi mingi. Amabanka gabya n’obwene bw’ensi, kasi enyumba syetu sy’erisakanga ebitabu syabya n’amaani g’ekihimba kyosi ky’ekanisa okubihagira.
GSAM 290Ekithunga ky’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju eky’erisakanga ebitabu kyategekebwa
GSAM 290.1Ekithunga ky’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju eky’erisakanga ebitabu kyategekebwa oko 3 Mei 1861, kandi amaphepa g’ekithunga gakasindikibwa, galomba abantu bahambe omo bitundu by’omutwe w’amafaranga oko $10 oko kihimba kimwe. Omo mayinga ibiri kyapapulibwa kuthi $4,080 y’amashare gakamara kuhambwa.
GSAM 290.2Kutsuka na 11 Juni y’omwaka ogwo, Erisubamo n’Omutuliri lyasakangwa n’Ekithunga ky’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju eky’erisakanga ebitabu. Enyumba y’erisakanga ebitabu ey’erimbere eyombekwa n’ekithunga yali oko ihwa ly’eyikwa n’ebukanga ly’emihanda ya Main na Washington, ahantu enyumba ya mabaya eyakale yatsukirwe yasibwa oko muhanda gwa Kalamazoo. Enyumba eyi yali n’emiyegera ibiri, n’ebisika by’amatafaali gakomeye. Yali omo mubiri gw’omusalaba gwa Kigiriki, kandi etalalira eyighulhu oko muhanda gwa Main. Omubale gw’ebukanga n’ebwasi gwali futi 44, kandi ogw’eyighulhu n’eyikwa gwali futi 72.
GSAM 290Ebisakangwa by’erimbere omo ndimi abandi
GSAM 290.3Ekyenge kyagenda kisondolola omwatsi hitse kwo hitse, kandi buli mulimu gw’obwimi gwatere amahano n’okwimya omulimu. Omo butuku obwo, enyumba yetu y’erisakanga ebitabu yatsukangamu amapapura atanu omo ndimi sya bigeni, gasatu omo Danish-Norwegian na gabiri omo French; kwo kwo kwatsukiramo erisakanga busana n’ebihugo by’abageni.
GSAM 290.4N’eriyongera ly’abahimba, eby’amafaranga byakula bukwasi kandi bikongera. Eki kyasonzorwa n’eripapula omo Erisubamo n’Omutuliri ly’16 Mei 1863, ahangali omwandiki w’ekithunga yahayo omubale gw’amafaranga gosi agahambirwe atya:—
| Agahambirwe omo mashare n’ebihayo omo Kithunga kuhika buti | $10,374.13; |
| agahambirwe kutsuka omo ofisi ya Rochester | 700.00; |
| agahambirwe busana n’ebintu ebiyongirwe | 300.00; |
| agahambirwe oko kigega ky’ebitabu | 1,355.00; |
| agahambirwe busana n’ekisakano ky’amaani n’ekyuma ky’amaani | 2,500.00; |
| gosi hamwe | $15,229.13 |
GSAM 291.1Omwandiki ayongera amatsanga atya:
GSAM 291.1“N’eribala ly’obwene ly’ebintu by’ekithunga, omugaso wabyo gwasasulwa kuthi tali wansi wa $20,000, kandi ogwo guli hafi $5,000 ukira oyo gwahwezibwe n’abakunzi b’omulimu. Eki kihamya ndeke obwesigwa n’obwima bwa Mugala wetu White n’abandi abakolanga naye omo ofisi ya Erisubamo n’Omutuliri. “E. S. Walker, Omwandiki.”
GSAM 291Erisubamo n’Omutuliri lyahabibwa Ekithunga
GSAM 291.2Omulimu gw’erisakanga ebitabu gwahika oko byabya ng’ebyo olw’emibiiri n’obuhana obw’omukulu White, amagesi agatsukangamo gabyanga g’omwene; kundi amagoba gali mubyene mweriyanga kwe, obwenge bw’eby’obusuubuzi, n’obutegeki bw’obwene. Ne kyo kyabya, atayilombire kintu na kimu, yayihayo byosi n’etseme omo kanisa; kandi n’eriyongera, hanyuma ekithunga kyategekebwa, kyahasa kuthi ahabwe $6 buli wiiki busana n’emibiiri akakola, kasi ye yayambire $4 buli wiiki yoka.
GSAM 291Epapula oko musenyi gwa Pacific
GSAM 291.3Omo Erisubamo n’Omutuliri ly’21 Epreli 1874 mwali mwapapula akahandiikwa n’omukulu White. Eribugha oko mulimu oko musenyi gwa Pacific, yagamba kuthi kwayihwa bwangu eritegeka epapula ya buli wiiki eyayihwa busana n’ebintu by’omulimu oko musenyi ogwo. Hanyuma y’obutuku buke, enjira yakinguka y’okugula obuke bw’esyonzakanu sy’ekyuma sy’okusakanga n’ebintu omo Oakland, kandi omo mwezi gwa Juni hasukiramo epapula y’emirundi ibiri buli mwezi eyabirikirwa Obuminyikalo bw’Obutuku.
GSAM 291Erighaba amafaranga
GSAM 291.4Hanyuma y’erisakanga emibale mukaaga gya Obuminyikalo bw’Obutuku, omukulu White yasubira ebukanga, nalomba Endeko y’amakanisa w’omu kihande ya California itegeke busana n’erisakanga epapula. Omo muhindano gwa Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, oko 15 Agusto 1874, hakahambwa ekiyano busana n’abamugala betu b’ebukanga erighaba $6,000 y’okugula ekisakano, ekyuma ky’amaani n’esyonzakanu sy’ekyuma sy’okusakanga sy’ofisi ya Obuminyikalo bw’Obutuku, singa abamugala betu b’oko musenyi gwa Pacific baghaba $4,000 y’okugula ahantu n’okwombeka enyumba eyisighire busana n’ofisi.
GSAM 292.1Omukulu George I. Butler, owali omo butuku obwo omwe w’abali omo Kakiiko ka Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, yayaya omo muhindano gw’erikala omo mahema omo Yountville, California, kandi yahabhira abamugala ekiyano. Oko 11 Okitobale 1874, bakayitaba oko lulombwa luno n’erilaganisa $19,414 omo sente sy’ekyuma.
GSAM 292Pacific Press yategekebwa
GSAM 292.2Oko 2 Febwali 1875, Omukulu James White n’omukazi we, bali n’Omukulu J. H. Waggoner n’abakoli abandi b’obwenge, bakahika omo Oakland. Oko 12 kw’omwezi ogwo, hakalombwa omuhindano gw’enjawulo gw’Endeko y’amakanisa w’omu kihande ya California, busana n’eritekereza ahantu h’okwombeka enyumba sy’ofisi ya Obuminyikalo bw’Obutuku. Hanyuma y’eritekereza ly’obwene, bakasala erigula ebibanza oko musenyi gwa bugharika gwa Castro St., hagati ya muhanda gwa 11 n’ogwa 12. Oko kiro ekyo Omukulu White na John Morrison bakagula ebibanza ebyo, batwala amaphepa g’obwene omo mabara gabo, n’ekyiyano kuthi hanyuma ekithunga kyategekebwa, bakayahayo omo mabara gakyo ahantu ko kwosi okwakanibwa kuthi kwali kw’amaani busana n’omulimu gw’ekithunga.
GSAM 292.3Oko 1 Epreli 1875, Ekithunga kya Pacific eky’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju eky’erisakanga ebitabu kyategekebwa omo Oakland, n’omutwe gw’amafaranga gwategekebwa $28,000. Ekihimba ky’ahagati ky’ebibanza oko Castro St. kyahabibwa ekithunga, ngoku kyali kyayikanganibwa, kandi enyumba yayombekwa bwangu n’O. B. Jones, ow’e Battle Creek, Michigan; omuberi n’obunene byayo byali ng’ebya ofisi eyombekwa omo Battle Creek, kyanakyene enyumba y’omo Oakland yayombekwa n’emiti, etali matafaali. Enyumba eyi yamara kwitegeka erikalirwamu, Obuminyikalo bw’Obutuku bwatsulwa bwahisibwa omo mwanya wabwo musya oko Lwokutaano, 27 Agusto 1875.
GSAM 293Erisindika omo Mountain View
GSAM 293.1Omo nyumbayi, erisakanga amapapula n’ebitabu lyakolebwa ndeke kuhika 1904, ahangali hategekebwa okusindika ebisakano omo kyalo. Omukulu w’Pacific Press yahayo ensonga y’erihindula atya:
GSAM 293.1“Kumyaka mingi abategeki b’Ekithunga kya Pacific Press bakabya babona kuthi itaka eryo enyumba yabo y’erisakanga ebambire hati lya mughiso munene, kandi ahantu h’okwimya enyumba habya habambirwe, omo katikati k’omuyi munene, omo kihande ky’ebyumba, erikoleramu amakolero; kandi kuthi n’obwenge omo njira nyingi n’erilonda ahantu h’omu kyalo ahali itaka litali lya mughiso, ahangali abakozi bangalonga amayumba omo butuku bw’obulamu, n’ahantu hakira busana n’obusitani, emiti y’ebibala n’omwika; kandi ahangali obwimero bw’erisindika bubya bubuwene. Ahantu ng’aho hasangwa kandi hathungibwa omo kyalo kya Mountain View, omo Santa Clara County, mayira makumi asatu n’enda eyikwa wa San Francisco, ahantu ahahanganisa amahirwe mingi g’omuyi n’emigaso gy’obulamu bw’omu kyalo obuwene oko mubiri.”
GSAM 293Erisakanga lyatsuka omo bihugo by’abageni
GSAM 293.2N’erisondolola ly’obwene, tubona kuthi hagati ya 1875 na 1878 omulimu gw’erisakanga gwatsuka omo Basel, Switzerland, n’omo Christiana, Norway.
GSAM 293.3Omo butuku bw’erihwehera bwa 1875, omo Erisubamo n’Omutuliri mwahabibwa alipota y’okugulya ebitabu omo ofisi ya Erisubamo n’Omutuliri yoka, kumyaka musanju, kutsuka 1868 kuhika 1875, okuhika $85,644.54, kwali hafi emirundi mukaaga ukira amagulya g’emyaka musanju eyayitangire; kandi okugulya kw’ofisi inya syosi (Michigan, California, Switzerland na Norway), kumyaka isatu, kutsuka 1875 kuhika 1878, kwali $98,163.73.
GSAM 293.4Omo Erisubamo n’Omutuliri ly’17 Okitobale 1878, hakahandikwa kuthi ebitabu byosi, amapapura n’ebitabu bitono ebyasakangwa n’ofisi ya Erisubamo n’Omutuliri embere ya 1864 byahikire oko maphepa 50,058,000. Kutsuka 1864 kuhika 1878, omubale gw’amaphepa gwali 158,130,951, kandi gosi hamwe gwali 208,188,951.
GSAM 294Omukangirirya w’Abalere yabe epapula ya buli wiiki
GSAM 294.1Kuhika oko 1 Janwali 1879, Omukangirirya w’Abalere lyasakangwa buli mwezi; kasi oko kiro ekyo, eriyingira omo mwaka gwalyo ogwa makumi ibiri na musanju, lyasakangwa buli wiiki; kandi kwo omugaso walyo wayongera emirundi ina.
GSAM 294Eky’omukulu White yahabire ekithunga
GSAM 294.2Omo Erisubamo n’Omutuliri ly’23 Janwali 1879 mwali mwegamba amatsanga g’omukulu White busana n’erihangana kwe n’omulimu, kandi kyabya ndeke gahalirwe aha, kundi gahayo omwanga munene oko buhana obwahabirwe omo mulimu gw’erisakanga ebitabu. Ekyahandikirwe kyagamba kitya:—
GSAM 294.3“Oko 1861, ahangali Ekithunga ky’erisakanga ebitabu kyategekebwa omo Battle Creek, Michigan, twahabire ekithunga olukalala lw’abaguli betu n’obuhambe bw’erisakanga busya emibiiri yetu yosi (eyamanyibwa hanyuma kuthi yali y’omughiso gwa $10,000), twasigalira n’obughale bwa $1,000 yoka; kandi twasubira n’emibiiri yetu ng’abahandiiki, abategeki n’ababuliiri, oko $6 buli wiiki.
GSAM 294.4“Omo 1866, ahangali twasubira omo ofisi ya Erisubamo n’Omutuliri hanyuma y’obulwere obukomeye, twasanga abategeki bahanga ebihande ikumi by’amafaranga oko bihumbi; kandi omutwe gw’amafaranga gwaholire gwahika $32,000;3 Kasi omo myaka ina, n’omugisha gwa Nyamuhanga, amadeni gaholibwa, omutwe gw’amafaranga gwahanwa kuhika $75,000, kandi itwe [ekithunga] twabya n’amafaranga $5,000 omo mabanka.”
GSAM 294Emibere y’enyumba y’erisakanga ebitabu omo 1880
GSAM 294.5Omo Erisubamo n’Omutuliri ly’15 Janwali 1880, Omukulu Butler agamba atya:—
GSAM 294.6“Enyumba yetu y’erisakanga ebitabu (Battle Creek) yayongerwa kashasha n’eriyombeka ekihimba ky’ahagati hagati y’emyegera ibiri y’ebukanga, kwo yayongera amaani n’obulere bw’enyumba yosi. Hali emyanya y’erikola ebisakano bya galvanika n’ebisakano by’obusuku, n’okukola obuhindiri obuwene ukira bwosi. Kandi, ng’abamanyire bakagamba, yo yenyumba y’erisakanga ebitabu eyisighire n’ekamala omo kihande kya Michigan.”
GSAM 295.1N’obuyongere obu, embere y’erihwehera ly’obutuku bw’erihuha, kyabe ky’erisigha kwombeka enyumba yimwe musya eyikwa wa nyumba nene, busana n’ahantu h’okubirimamu ebisakano. Omo nyumba eyi, ebisakano bitanu by’amaani eby’ekithunga byasindikibwa. Ekisakano kimwe kyali kinene ukira byosi ebyakakozesibwa ofisi embere. Ekisakano ekindi ky’omuberi n’omulenge ogwo kyali kyahirwa omo ofisi ya Obuminyikalo bw’Obutuku, Oakland, California.
GSAM 295.2Omo Erisubamo n’Omutuliri ly’17 Mei 1881, erigamba oko byalhwiririra ebiwene by’omulimu gw’erisakanga ebitabu omo nyumba nene y’erisakanga ebitabu omo Battle Creek, Omukulu White yagamba atya:—
GSAM 295.3“Mutswe omubale gw’amadeni g’Ekithunga ky’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju eky’erisakanga ebitabu omo mughisho gw’ebintu byakyo, kandi hasigalira omo bintu by’itaka n’ebintu by’omundu bitali wansi wa $105,000. Kuri bino, abantu betu bosi bahayire omo mashare, ebihayo n’obuthaka, $34,432.17, kandi abasa n’abakazi bake abesigwa abahayire obulamu bwabo oko mulimu, bayongire [tali omo bihayo, kasi n’obuhana n’obutegeki bw’obwene] $70,567.83.”
GSAM 295Omulimu gw’abagulyi b’ebitabu gwatsukibwa
GSAM 295.4N’eritsuka ly’omwaka 1881, abantu betu bakakola ekigezo kisyahya, bayingira omo mulimu gw’abagulyi b’ebitabu busana n’erigulya ebisakangwa byetu. Busana n’okubula alipota sy’obwene sy’abagulyi b’ebitabu oko magulya gabo kuhika 1884, alipota yetu y’emyaka eyo ekolibwa n’amagulya agahandikibwa n’enyumba inya sy’erisakanga ebitabu. N’endegeka yabo, amagulya g’emyaka itano gali $221,248.69. Oko mwanya ogwo, omugasho gw’omulimu gwahanda kutsuka omo misyoneri syetu omo Central Europe n’ebihugo by’Abaskandinaviya, kandi obulombwa bw’ebisakangwa omo ndimi sy’abageni bwiyongera.
GSAM 296Amagulya g’ebitabu omo myaka ikumi
GSAM 296.1Kutsuka 1884 kuhika 1894, omo myaka ikumi, okugulya ebitabu byetu binene ebibambiriwe kwahikibwa munene n’abagulyi b’ebitabu. Amagulya gabo omo mwanya ogwo gali $4,031,391.26. Omo butuku obu, omulimu gwetu wayongerwa n’eritegeka enyumba sy’erisakanga ebitabu omo Australia; Tahiti, omo Bizinga bya Pacific; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; n’ahantu abandi. Amagulya g’abagulyi b’ebitabu omo mwaka 1895, n’obutuku bwabya bukomeye omo mwaka ogwo, gakahambwa kuthi gosi gali $357,467.23; kwo omubale mukulu, n’amagulya agatubalire, gwahika $4,816,773.73.
GSAM 296Amagulya g’emyaka makumi atanu: $11,000,000
GSAM 296.2Busana n’okumanya omubale gwosi gw’amagulya kutsuka 1854 kuhika 1 Janwali 1896, tukasigha twongere emibale gy’okugulya ebitabu by’obusuubuzi, amapapura, ebitabu bitono n’ebisosano, ng’eyayipapulwa n’enyumba syosi sy’erisakanga ebitabu omo myaka ikumi eyogerwa, ogwo gwali $3,458,278.23; kwo omubale mukulu gw’amagulya g’ebitabu g’ekihimba omo myaka makumi ibiri na ibiri gwali $8,275,051.96. Erigamba omo njira indi: amagulya g’emyaka makumi asatu (1854 kuhika 1884) gali $424,915.24, kandi g’emyaka ikumi na ibiri eyakolereho, kuhika 1 Janwali 1896, gali $7,850,136.72. N’obuyanzi bw’abagulyi b’ebitabu bwakendire omo myaka munaana eyahwereire, kuli kubala kwa bwene kuthi kutsuka 1854 kuhika buti (1905), ebitabu by’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju ebisakangwa byagulwa n’omughiso ogwakerera $11,000,000.
GSAM 296Erisakanga omo ndimi nga makumi ina
GSAM 296.3Erilola embere ly’omwatsi omo bisakangwa lyabya lyamanyikana ahangali tutekereza kuthi eritsuka likolere omo ndimi nga makumi ina sy’amaani, ng’Arabic, Armenian, Basuto, Bohemian, Bulgarian, Bengali-India, Chinese, Danish, English, Esthonian, Finnish, French, Fijian, Greek, German, Dutch, Hungarian, Hawaiian, Italian, Icelandic, Japanese, Kaffir, Lettish, Lavonian, Maori, Polish, Portuguese, Roumanian, Russian, Servian, Spanish, Swedish, Tahitian, Tongan, Welsh, n’ebindi. Omo bihugo n’ebihimba ebyo byosi muli abakoli abakayongera okwimya amazima g’omwatsi wakasatu.
GSAM 297.1Omubale gw’ebitabu, amapapura n’ebitabu bitono ebisakangwa omo ndimi sy’enjawulo guli ukira 1,187. Busana n’okulonga ekopi yimwe ya buli kimwe, n’amapapula makumi munaana na musanju g’ekihimba (4), omo ndimi sy’enjawulo busana n’omwaka gumwe, kyasaba hafi $340.
GSAM 297Ahantu h’enyumba makumi ibiri sy’erisakanga ebitabu
GSAM 297.2Enyumba makumi ibiri sy’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju sy’erisakanga ebitabu ziri ahantu hanawira: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (ibiri); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Okubita enyumba isyo sy’erisakanga ebitabu, abantu betu bakasakanga amapapula n’ebitabu bitono omo Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; South America; n’omo Bizinga bya Fiji.
GSAM 297Erisakanga epapura ly’erimbere
GSAM 297.3Akasegonda kamwe, tukalole omulimo ogwahweirwe abakulu embere. Omo kihwere ky’omwaka 1853, ahangali bakategeka ekitabu ky’erimbere ekyasakangwa n’ekisakano kya Washington—“Ahabuyirire”—hanyuma y’omuhindano gwa baisiki abahambire n’abakumbire amaphepa, n’ekyiyano ky’erigayanga, omuhandiiki yakatobola amaphepa n’ekyuma ky’okutobola; hanyuma y’erihira ebibikiro, Uriah Smith yagasala n’erula n’akayali akakali. Eki kyakolebwa busana n’okubula ebyuma ebisighire by’okukola ekihimba ekyo ky’omulimu.
GSAM 298.1Talihayire kutsuka 1861, ebitabu byosi by’ekihimba byasakangwa n’ekisakano kimwe kya Adams eky’amaani, ekyatwarwa n’ekyuma ky’amaani ga mahasi gabiri. Hati, omo ofisi sy’enjawulo sy’erisakanga ebitabu, hali ebisakano ebikira makumi ina ebikatwarwa n’omwika w’amaghetse akabilha ebikola buli kiro, bisakanga Okwenene kw’omu butuku buno. Ofisi isyo sikaliramu abantu ukira magana atanu busana n’okwimya omulimu, kandi abagulyi b’ebitabu magana bali omo mihanda, bagulya ebitabu hagati y’abantu.
GSAM 298.2Omo mwaka 1862, omubale gwosi gw’ebisakangwa by’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju gwangagulibwa n’amafaranga $7.50; omo 1904, ng’eyayisulwa, kyasaba $340 okulonga omubale gwosi. Kyanakyene, kintu ekikira obutegeki bw’abantu kyakola omo kwihya ebyarugiremo.
GSAM 298.3Erilola ly’omulimu gw’erisakanga hagati y’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju, ng’eyalaganisibwa omo 1848, lyabya kyanakyene ng’erilola ly’izoba, “likayongera erihuha—likatuma emishangi yalyo”—“likagenda oko njira yalyo ng’izoba, kasi litayika lihwera.”
GSAM 298Genda n’erikirirya—Obwimiri bwa Omukulu Stone
GSAM 298.4Obwima n’obwimuka bw’abasondolere omo mulimu gw’omwatsi wa malaika wakasatu byasonzorwa ndeke omo Erisubamo n’Omutuliri ly’5 Febwali 1884 n’Omukulu Albert Stone, omwe w’abakulu b’omulimu, owabireho kuhika oko myaka makumi mwenda:—
GSAM 298.5“Eby’eritsuka by’omulimu byabya kiro ky’ebintu bitono, kandi ebyakolesibwa byabonakananga bitasighire busana n’omulimu. Kasi abasa n’abakazi b’erikirirya bamanyire kutsuka oko kitsuka kuthi okubhoko okukomeye kwa Mukama kwali kwayingira omo mulimu ogwo. Bamanyire kuthi obutuku obwategekebwa busana n’erihamya Siyoni bwahikire, kandi kuthi Mukama yahire okubhoko kwe erihindania abantu be. Babona kuthi Mukama yali oko kitambo, kandi kuthi Ekitanga ky’Engulhu Yuwene, ekyambukirwe n’ekanisa y’abasigalire n’omutwalo gwayo gw’okwenene okwasubizibwaho, erikirirya lyagerwa, n’olhwanzo olhuhikene, kyangasyahika buholho omo mwanya ow’amathu akimanamo.”