Ekihande 27 — Obundi Bwimiri Bwahamyibwa
GSAM 442.1“Yehoshafati mwemera, mwabugha athi, Munyihulikirire, imwe ab’e Yuda, n’imwe abakalha e Yerusalema; mwikirirye Omukama Nyamuhanga wenyu, neryo mwasyasikibwa; mwikirirye abaminyereri biwe, neryo mwasyalholha embere.”1
GSAM 442.2Emyaka mingyi eyalhabire, obwimiri bw’erihana mwabuhabwa omwa lusunzo lw’obuminyereri, buthi embere sy’erihwa, ehipapura eyisakangire sy’okwenene kuno syasyabya “syabanganibawa ng’amababi awakatogha omwa buthuku bw’erihunuka.” Abandu bangyi mwabya bakayibulya ngoku kino kyangahikibawa, abikirirye okwenene ibathabiritheghekwa kutse erihindana omo nzira y’erikolha omulimu. Omwa miteghekere ya Nyamuhanga, kangyi ebighuma binene bikabana erilhua omwa nzuko y’obuke kutsibu; kuthya kw’anabya omwa nzira y’erikolha omulimu eyatsuka omw’ithwe.
GSAM 442Ekithunga ky’Erighaba Ehipapura n’Obutumwa
GSAM 442.3Hakuhi n’omwaka 1870, ekighendererwa ky’eribya n’ekithunga ky’erighaba ehipapura n’obutumwa mwatsuka erilhua omwa byakolhwa n’abali bethu bake abakalhi abayihayire e South Lancaster, Mass. Omwa buthuku bughuma, abakalhi abo mwatumira abandu bathali b’erikirirya lyethu esyogazeti sy’ekanisa yethu n’ehipapura, bakalhabaya oko posita; enyuma sy’aho mwabya bakabasakira esyobaruha. Kino mwaleka abandi bandu bamayikira okwenene. Aho Omukulu S. N. Haskell mwayibulya athi, “Busana naki abandu bethu bosi bathangakolha ebya abali bethu bake abakalhi babirikolha?” Omwa mwaka 1871, kutsibu-kutsibu, omwatsi ono mwanekaniawako omwa gazeti Erisubamo n’Omutuliri, obuthuku-obuthuku. Omwa muhindano w’omuthina w’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugho Kyosi, owayihindana ekiro kya 29 ky’omwezi w’12, 1871, Omukulu Haskell abya ahali kandi mwakangania omughaso w’omubiiri oyo omwa mikolere. Mwabithibwa ekihano ky’erihabula eritsukaho ebithunga by’erighaba ehipapura. Abakulu S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner, na I. D. Van Horn mwahirwa omo komiti ey’eribughirirya emiteghekere y’eritsukaho ebithunga ebiri bithi.
GSAM 443.1Omubiiri ono mwatsukya obuthuku buhya omwa lholha embere ly’omulimu w’omwatsi. Ehikire aho, erikangirirya okwenene lyabya likakolhwa hakuhi n’erilhabira oko mubuuliri oyuliho musa. Omwa myaka mingyi, Omukulu Haskell mwakolha n’omuhwa munene erisekulya n’eritsukya emiteghekere eyangaleka Ekithunga ky’Erighaba Ehipapura n’Obutumwa kyamalholha embere. Eribugha ngoku iyo yo wabya muthangiriri w’omulimu oyo n’erimuha olhukengerwa olhutholere. Kino sikiri kwenene okwa bithunga by’erighaba ehipapura n’obutumwa eby’omo bihande bisa; iyo kandi yo, omwa mwaka 1878, walhetera Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugho Kyosi eyabya yihindene e Battle Creek ekighendererwa ky’Ekithunga ky’Erighaba Ehipapura ekyosi, eky’enyuma kyahulhwa ky’Omwa Bihugho Byosi. Omulimu wakyo akakolhwa embuga w’esyendeko sy’amakanisa syethu, si omwa Amerika musa, aliwe n’omo bindi bihugho.
GSAM 443Abasakiri Ab’omughaso—Maria Huntley
GSAM 443.2Omukama, omwa miteghekere yiwe, mwimukya abasakiri ab’omughaso, abawathikya Omukulu Haskell kutsibu omwa mubiiri ono. Mwali wetu Maria Huntley abya mughuma w’abakolha omulimu ahathe erithundahala, nomwa mu myaka ey’ahanyuma abya akaghalhawa kutsibu omwa mubiri. Mwaholha anali oko mulimu wuwe, hakuhi emyaka ikumi n’ini eyalhabire. Omwa muhaso wuwe, emyanya mingyi eyiriho lino y’erikolheramu omulimu omwa bindi bihugho mwabanibwa engendo y’erimbere. Abandi basakiri babiriyunga oko mulimu oyo mughuma; kandi ng’omwanya w’omulimu ngoku wakulha, mwabaho eriyithagha abasakiri b’omo mibughe muthina-muthina.
GSAM 444Ebighuma by’Omulimu Omwa Makanisa w’Oko Misi
GSAM 444.1Aliwe ekighuma ekikulhu kwilhaba ebyosi ky’eritsukaho omulimu w’ekithunga ky’erighaba ehipapura omw’ithwe kyabya akaghalha kakyo omwa kuletha n’eriyongera omuthima w’obutumwa omwa mitegekere y’amakanisa w’oko misi. Kyabiriha obuli mundu omwanya w’erikolha ekindu omw’isakiranaya esyobaruha n’erighaba ebisomwa, n’eriyowa omuhwa owakasa omwa mulimu ow’akolhwa n’ebyalha biwe busana n’erilhamya abandu.
GSAM 444Obwimiri bw’Erihana Obusana n’Omulimu w’Ehipapura
GSAM 444.2Erikangania omuthina w’erikangirirya eryahabwa omwa Mulimu w’obuminyereri, oko mwatsi w’omulimu w’ehipapura n’obutumwa, thukasubamo emyatsi eyilhua omwa Obwimiri Busana n’Ekanisa, obwa 29 n’obwa 30:—
GSAM 444.3“Halhi omulimu mughuma oyulhabire abandi obukulhu, n’ow’erihikya ebisakangire byethu embere sy’abandu, kuthya ithwalholhaya ibo erisekulya Amasako Abuyirire. Omulimu w’obutumwa—erihikya ebisakangire byethu omwa maka, erikania nabo, n’erisaba haghuma nabo kandi busana nabo—ni mulimu muwene, kandi asyakangirirya abalhume n’abakalhi erikolha omulimu w’obulhisya.
GSAM 444.4“Si buli mundu oyutholere omulimu ono. Abawithe ebighemo n’obuthoki obulhabire, abakendi tsuka omulimu n’eriyitheghererya n’endegheka, n’erilholhaya wo embere n’akaghalha akathahwa, ibo abatholere erisondolwa. Hatholere ihabya endegheka eyabiritheghekibwa ndeke kutsibu; kandi yitholere iyakwamibwa omwa bwikirirania. Amakanisa w’obuli hantu atholere ibane muhamo munene kutsibu oko mulimu w’ehipapura n’obutumwa.”
GSAM 444.5“Omulimu w’ehipapura n’obutumwa ni mulimu muwene. Ni mulimu wa Nyamuhanga. Sihali omwa nzira yosi eyitholere erikanibwa nga syawithe mughaso; aliwe halhi akaghayo akathahwa k’erilhusaya wo oko kighendererwa kyawo ky’ekwenene. Abagulya b’ebitabu bakayithaghibwa erikolha omwa mwanya w’obutumwa. Abandu abathe na mibere miwene y’erikalha n’abandi sibatholere omulimu ono. Abalhume n’abakalhi abawithe amenge w’erikalha n’abandu, erikania liwene, eriminya ekiri embere, n’amenge w’erighabania, kandi abakahulha obukulu bw’engebe sy’abandu, ibo abangabana ebighuma biwene.”
GSAM 445.1Ebitabu, obuthabu n’ehipapura eya hugho lyabyo lyalhabire $8,000,000 ebyaghulibwa n’amakanisa wethu n’abagulya b’ebitabu omwa myaka ikumi n’ibiri, bikakangania kutsibu omughaso w’omulimu w’Ekithunga ky’Erighaba Ehipapura n’Obutumwa.
GSAM 445Obuminyereri n’Amenge w’Ekihugho
GSAM 445.2Mwabaho ekinywe ky’obuminyereri ekyahabwa busana n’omulimu omwa Bulaya, ekyukahikibawa ndeke-ndeke, kuthya kitholere eriminibwa hanu. Abakoli n’abandu mwabugha bathi omulimu syangakolhwa yo, kutsibu-kutsibu omwa Skandinavia, ngoku akakolhwa omwa Amerika. Mama White, ibakahunirirwa, mwabugha athi omulimu angakolhwa yo n’ebighuma biwene, kandi angasighikibwa omo nzira ng’eye Amerika; kandi athi Omukama abya amulhangisaye athi, ibamatsuka eriha ekiguma ky’oko ikumi, nomwa oko mubano wabu muke, Nyamuhanga asyabaleka ibalholha embere kwilhaba ngoku babya bakalengekania. Mwabwirabo kandi athi abagulya b’ebitabu bangaghulya ebitabu omwa Skandinavia oko bandu abakayihandikisya eribighula, kandi omulimu asyabya w’ebighuma biwene. Abakulhu b’esyonyumba sy’erisakanga ebitabu omwa bihugho ebyo mwabugha bathi, “Sikyangana kolhwa”; bathi, “sithwathaghulya ebitabu omwa nzira eyo.” Ebya byalhabiraho byabirikangania ngoku ebyo malaika w’Omukama amulhetera oko mwatsi ono byalhabire kutsibu amenge w’abaghulya b’ebitabu n’abasakangi b’omo kihugho. Omulimu w’abagulya b’ebitabu yo wabiribana ebighuma biwene erilhua okw’itsuka lyawo. Baghuma b’abatsuka eriha oko mulimu ekiguma ky’oko ikumi ky’omubano wabu muke babiribya bagulya b’ebitabu; kandi sibakayitheghaya bisa, aliwe bakabana esyombulho nyingyi kwilhaba esy’obuthuku bwosi obwalhabire, kuthya ibatoka eriha ekiguma ky’oko ikumi ekinene kwilhaba eky’embere.
GSAM 445.3Omwa mwaka 1895, abagulya b’ebitabu mwaghulya ebitabu ebyasakangirwa omwa Nyumba yethu y’erisakanga ebitabu e Christiana, Norwe, eby’ehugho lyabyo lyalhabire $40,000. Muminye kino ng’obundi buminyereri obwahikibawa, kandi kuthya, n’abandu b’obuli hantu omwa kanisa n’embuga wakyo babya bakahakana bathi sikyangana kolhwa.
GSAM 445.4Busana n’omulimu w’ebithunga by’erighaba ehipapura ebyatsukaho omwa 1871 n’emyaka eyakwamako, thwangabugha n’obwikirirania thuthi abandu abalhetwa oko kwenene n’omuhaso w’abakoli abo hakuhi n’abandu abalhetwa n’omuhaso w’ababuuliri beene. Omwa mulimu ono, omwatsi akatulibwa oko mahanga wosi n’emibughe yosi y’ekihugho.
GSAM 446Ebindu by’Eryisemezya n’Omulimu w’Ehipapura
GSAM 446.1Omwatsi owahambire omuthima mwatulwa n’Ekithunga ky’Erighaba Ehipapura n’Obutumwa omwa California, omwa mwezi w’4, 1873. Mwabugha bathi ebindu by’eryisemezya ebyahabwa ekithunga n’abo abayikira okwenene omwa kihande ekyo, erihikira oko kiro ekyo, byabya byabirihiribwa oko muliro erihika byahinduka ng’amaghetse, byalhengibwa eriminya obukenu bwabyo, n’erighulibwa oko hugho ly’ekwenene ly’ehababu n’efeeza yabyo, n’eribana $200. Esyombulho esyo syosi syabya syabirighulamu ehipapura, obuthabu n’esyogazeti, ebyabya byabirighabibwa. Ekithunga kyabya kyamabana eriminya ly’ekwenene ly’abandu makumi abiri abayikira okwenene omw’isoma ebisomwa ebyaghulwa n’esyombulho sy’ebindu ebyo by’eryisemezya. Omwa abo abaminya okwenene omw’isoma mwabya John I. Tay, w’e Oakland, Cal.
GSAM 446San Francisco ni Mwanya w’Obutumwa
GSAM 446.2Omwa 1875, obwimiri bw’erihana obw’omughaso mwahabwa ekanisa y’e San Francisco. Thukabwibukya lino kundi bukabya ibwahikibawa kutsibu, ibukahunirisaya. Ekanisa eno, erilhua okw’itsuka lyayo, yabya yikayithagha erikodesya esyonyumba sy’erihindaniramu omwa masaba, n’esyombulho nyingyi kandi n’obutsibu bughuma, kundi sibangathoka erihindana mu syo emirundi mingyi eyikakwamana, kusangwa omwa buthuku bungyi syabya sikayithaghibwa oko bindi bighendererwa.
GSAM 446.3Omwa byamughuloba by’ebiro bya 14 n’20 eby’omwezi w’4, 1875, abathangiriri b’ekanisa y’e San Francisco mwahulhwa erihindana haghuma omwa nyumba ya Mama J. L. James, oko muhanda w’Akathanu, hakuhi n’omuhanda wa Market. Mama White mwathubwira aho ebya abya aminyisibwe omwa bisulirwa busana n’emibere yabo. Ebyo byabya bithi San Francisco asyabya mwanya w’obutumwa obuthuku bwosi, eyo omulimu angakolherwa; kandi athi abandu basyalholha embere eriyikira okwenene, omwatsi oyo amateghekibwa n’amenge. Enyumba y’eriramya yamombekwa ey’abandu bangahulhirwamu n’omulimu n’erikolherwa mu yo, abandi bandu basyayongera okw’ibo; ibo n’erisuba eriwathikya eriliha ebyakolesibawa n’erisasula ekiberi ekikyayithaghibwa omw’ithegheka enyumba y’erihindaniramu.
GSAM 447.1Mama White mwalholha embere eribugha athi abya alhangire ngoku, amayihanirira oko kanisa y’e San Francisco obukulu bw’eriombeka enyumba y’eriramya, ekanisa eyo ng’eyabya ngubi yasyalhangira kino ng’erya “omwa mwirimya.” Aliwe iyo abya abwiribwe eribugha athi ibamatsuka, basyalhangira emiteghekere ya Nyamuhanga ikabasighuliraho enzira embere syabo, omwa buli kihimbi ky’olhughendo; kandi abanywani basyabana eriwathikya omwa nzira yosi, erihika ekyahanyuma ekiberi kyosi kyasasulwe.
GSAM 447.2Ngabya mughuma w’abake abahindana omwa mihindano eyabirikanibwako. Kuthya, nangabugha ngathi ekighendererwa ky’endeko eyo, ey’abandu hakuhi bosi babya ngubi sy’ekihugho kino, eritsuka eriombeka enyumba y’erihindaniramu ey’ebighere 35 x 80, kandi omo muyi eyo ekihimbi ky’itaka ekye hugho ly’obuke kyabya kyayithagha nibya $6,000, kyabya kwenene ng’“erya omwa mwirimya.” Erikirirya lyabo lyosi lithi obwimiri bw’erihana obwalhetwa kubo na Mama White bwabya bw’Omukama kandi bwasya hikibwa, lyo lyaleka ibatsuka omulimu oyo.
GSAM 447.3Ngabirihambirako oko mulimu oyo, erilhua okw’itsuka lyawo erihika lino, omwa miringo muthina-muthina. Nganzire eribugha hanu ngathi obwimiri bw’erihana obwabirikanibwako bwabirihikibwa omwa buli kighambo. Thwabere thwatsuka erisondolha ebihimbi by’itaka, mwathoka eribana ekihimbi ky’ehugho lya $6,000 oko $4,000. Mwali wetu mughuma mwabugha athi asyaha $1,000 amaghulya ahuwe. Mwahiraho ahuwe omwa byalha by’omughulirania w’esyonyumba n’itaka, owamubwira athi ehugho eryo lyabya lhuke kutsibu. Omo mayenga abiri, ahuwe mwaghulibwa n’eriyongera $1,000 oko hugho lya abya atangirire erihiraho, n’omuhayo wuwe owalhaghanisibwa mwaliha wo. Oghundi, Mugala wetu omungubi owathalhangira ngoku ekanisa yangaombekwa, aliwe mwabugha athi, “Omukama amabugha athi kitholere erikolhwa, asyasighula enzira omo muringo mughuma,” mwahunirirwa eribana ngoku ebighambo by’omuthaka w’omundu w’oko mulyango wiwe byabya byabirihwa, kandi n’iyo mwabana $20,000 busana n’omuthaka oyo. Mwaha $1,000 busana n’eryombeka, kandi mwaghula ekihimbi kighuma ky’oko bisatu ky’itaka ly’ekanisa erihira ho enyumba yiwe. Kuthya mwawathikya ekithunga omwa miringo ibiri.
GSAM 448Obuwathikya Obunabwire Obwahabwa San Francisco
GSAM 448.1Kuthya thwangakanaya emihayo mingyi n’obuwathikya ebya komiti yabana ng’eyikalholha embere omwa riombeka enyumba. Kikwene eribugha thuthi enyumba y’ekanisa mwamombekwa oko hugho, haghuma n’itaka, erya hakuhi $14,000; kwilhaba ekihimbi kighuma ky’oko bibiri ky’esyombulho esyo mwaliha mu mihayo enyumba ithahwire. Omuhanda wa Laguna, eyo enyumba yamombekwa, wabya omo kihande ky’omuyi ekyabya kithawithe esyonyumba sy’esy’esukuru syikayithagha. Endeko y’esukuru mwasa erikodesya ebisenge by’ahisi erikolheramu esukuru, embere sy’eribwikwako ly’enyumba. Esyombulho sy’erikodesya sy’amadolari makumi musanju n’athanu oko mwezi, esyathwabana omwa hakuhi emyaka ibiri, mwaliha enzaliro n’ebya obuli kiro byakawa. Kuthya ekithunga mwabana erikolesya ebya kyangahindania eriliha ekiberi ekyasighalha.
GSAM 448Enyumba y’Erithabira Abalhwere n’Amaghetse
GSAM 448.2Omwa buthuku buno, ekihimbi kike ky’ekiberi ekyathwathwalha omwa buthuku obwo kyo kisighalire. Omwa mwanya w’ahisi w’ekanisa hali enyumba y’erithabira abalhwere n’amaghetse, eyabiriyitheghekanaya n’ebikoleso byosi, eyithawithe butsibu bw’esyombulho. Ehugho lyayo likalhaba kutsibu ekiberi ekyasighalire, ekyasyahwa luuba.
GSAM 448.3Ekihimbi ky’obwimiri bw’erihana ekyakanaya oko bandu eriyikira okwenene kyabirihikibwa omwa muringo ow’eky’erihunirya kutsibu. Si makumi masa, aliwe amaghana w’abandu babiriyikira ekyakakala ky’okwenene omwa muyi oyo, kandi lino babiribangania omwa bihande muthina-muthina by’ekihugho. Kangyi nangabunghira San Francisco, ngalhangira abandu ibiri erihika ikumi ababiriyikira okwenene erilhua eribahindana lyaghe ly’ahanyuma; kandi erihwa siryali hika.
GSAM 449Eriholha ly’Omukulu White
GSAM 449.1Hakuhi n’omwaka 1880, Mama White mwakangiriribwa omwa Mulimu w’obuminyereri eribwira omulhume wuwe, Omukulu James White, athi atholere erireka emihamo mingyi n’emibiiri eyabya aliathwire, n’erirekera yo abandi b’emyaka mike; iye atholere “eriyithegheka busana n’erihinduka liwe ly’ahanyuma”—ekyamanyisaya kithi olhughendo lhuwe lw’oko kihugho lhwabya lhwasya hwa luuba. Mwatsuka erihulikirira erikangirirya lino; kandi syabya omwa buthuku bw’ahanyuma bwalhabire, kundi omwa mwaka 1881 emibiiri yiwe mwahwa, mwalhuhukira omu Yesu. Ekiro kya 31 ky’omwezi w’7 mwalhwalha omusuuja w’omuleriya. Ekiro kya 3 ky’omwezi w’8 mwalhusibwa omw’ahuwa erithwalhwa omwa Nyumba y’Erithabira Abalhwere y’e Battle Creek, eyo mwabana eritheghibwa lyosi n’eriwatikibwa eryangathoka erihebwa, aliwe silyamuwathikya. Mwalholha embere erilwalha kwilhaba. Erilhua okw’itsuka ly’erilwalha liwe, abya akayowa omwa muthima athi “erihinduka liwe ly’ahanyuma” lyabirihika.
GSAM 449Ebyabughwa n’Omukulu Smith
GSAM 449.2Omukulu Uriah Smith, akakanaya oko mwatsi ono, akabugha athi: “Emibere y’eriholha liwe syanganabya yuwene kwilhaba eyo. Omwa biro bisatu by’ahanyuma by’erilwalha liwe, obuthuku bwosi abere anawithe obuminyiriri, mwaha obwimiri athi syalhi n’obulumi. Endeko nene y’abanywani ab’ekwenene abakabugha amalira yabya yemere omwa nyumba n’ahakakumira yo, ng’omo mughuloba oyo muwene w’e Sabato engebe yiwe ikahwa buhola-buhola. Ng’oyukingira omwa nduu ng’asinzire buholho, kuthya mwanaghenda omwa riholha; kandi ebyosi byabere byahwa, obuholho buwene bwabya ibukalhangirika oko buli kihande ky’obusu buwe. Kyabya ng’omusabe ono wabirisubibawa:
GSAM 449.4Abere ahola, abya awithe emyaka makumi mukagha n’ebiro bibiri. Ekikakangania olhukengerwa olhwa abya ahabirwe e Battle Creek ni kithi nibya abandu 2,500 mwabya oko kumusigha, ekiro kya 13 ky’omwezi w’8. Omulhondo w’ebighalhi 95 n’endeko nene y’abandu abakaghendera oko maghulu mwamukwama oko mwanya wuwe w’ahanyuma w’erilhuha omwa maghoma w’e Oak Hill.
GSAM 450.1Omwa bwimiri bungyi obwahabwa enyuma sy’eriholha liwe, n’erisakangibwa omwa Erisubamo n’Omutuliri, thukasubamo obukwamire obwasakwa n’Omukulu S. N. Haskell:—
GSAM 450.2“Nangibuka amenge wiwe w’erisondolha ndeke hakuhi omwa buli butsibu bw’akabanga, olhukeri lw’omuthima wuwe n’obuwene bw’engebe yiwe ebyalhangirika oko bandu abakolha ebithuwene, nomwa oko bamukolera nabi, buli mughulhu alhangira obuminyikalo bw’eribindula emitima yabo, n’olhwanzo lhuwe busana n’ebya abya akikirirya athi n’eby’ekwenene, nangabugha omwa kwenene ngathi, Thatha w’omo Israeli abiriholha. Kandi akalhuha, omulimu, haghuma n’abandu bangyi, basyayowa eribulha amenge wiwe w’eriminya eby’embere n’erithegha liwe ly’obuthatha.”
GSAM 450.3Abere ahola, abanzi bethu mwabugha bathi lino omwatsi atholere eriyemerera. Sikwabya kuthya; amathendekeru awatsukibwa naye ahisi w’ekyalha kya Nyamuhanga wabya wasya kulha kwilhaba, ibwabya ng’“emithi eyahumbwa n’Omukama,” eyasyalhuyako esyongo nyingyi kandi esy’ebighuma bingyi.
GSAM 450Erilhaghula ly’Emighambo y’Edini
GSAM 450.4Emyaka makumi athanu n’omunani yabirilhaba erilhua abathulha Omwatsi wa malaika wakasatu babugha bathi obuthuku bwasya hika, ngoku obuminyereri bw’Eribisulirwa 13 bukabugha, abandu ibasyaghalhawa omwa Amerika ey’Ebihande Ebiyungene n’ahandi, busana n’eriteya Ebihano bya Nyamuhanga. Omwa kitabu ekyasakwa na Mama White, ekyakahulhwa mo Ebyasakwa Erimbere, thukasoma emyatsi eyikakwamako busana n’erikangirirya lino:—
GSAM 450.5“Malaika mwabugha athi, ‘Mulhangire!’ Amalengekania waghe mwabindulirwa oko bakolha-nabi, kutse abathikirirye. Bosi babya batsukire erikolha. Omuhwa n’akaghalha ebyabya haghuma n’abandu ba Nyamuhanga byabya byabirimukya bo n’eribasunamya. Obutheghekane, obutheghekane bwabya buli lhubalha. Mwalhangira emiteghekere y’erilhwanisya endeko eyabya yina ekyakakala n’akaghalha ka Nyamuhanga. Omwirimya mwalholha embere erikulha ahakakumira bo; aliwe mwemera basikire, bakikiriribwa na Nyamuhanga kandi ibakamuyikethera. Mwalhangira ibabiribulha ekya bakolha; enyuma mwowa ibakanalakira Nyamuhanga n’omuhwa. Omwa kiro n’omwa muthenyu erilaka lyabo siryahwa: ‘Erisonde lyawu, ewe Nyamuhanga, likolhwe! Lyamanga lha erina lyawu olhukengerwa, usighulire abandu bawu enzira y’erihuluka! Uthuboholhe oko mahanga awathasi iwe awakakumire ithwe. Babirithutwira eriholha; aliwe ekyalha kyawu kyangana lhetha erilhama.’”2
GSAM 451.1“Enyuma mwalhangira abathangiriri b’ekihugho ibakanahabulhana, kandi na Satana n’abamalaika biwe ibakanekolha ahakakumira bo. Mwalhangira ebyasakwa, eby’ebyighembo byabyo byabanganibwa omo bihande muthina-muthina by’ekihugho, ibikaha ekihano kithi abuyirire ibathamaleka erikirirya lyabo ery’omuthina, erireka e Sabato, n’eriteya Ekiro ky’erimbere ky’eyenga, abandu, enyuma sy’obuthuku obwahirwaho, babya bikiriribwa eriitha bo.”3
GSAM 451Eriaghalhwa omwa Amerika
GSAM 451.2Abakathurwanisya babiribugha bathi eriaghalhwa silhwangasa omwa kihugho kino, kundi Ebilhaghiro by’Omusingyi eby’Ebihugho Ebiyungire bikabugha bithi: “Endeko y’Abahiraho Ebilhaghiro siyendi syahiraho ekilhaghiro kyosi-kyosi eky’erihira edini mwa y’ekihugho, kutse eky’erighana obughabe bw’eriramya omwayo.” Kandi, eryongera okw’eki, “Ekilhaghiro ky’Obughabe bw’Abandu” eky’ebihande ebisingire obungi kikaghana erihiraho ebilhaghiro by’edini. Nomwakine indi bakabugha bathya, abandu bethu babirilholha embere erithulha Omwatsi w’erihana n’eriyithegheka eryayithaghikene erikanganania n’olhulhwa.
GSAM 451.3Omwa 1863 mwahirwaho ekithunga ekyabya n’ekilhubirirwa ky’erihindulha Ebilhaghiro by’Omusingyi eby’Ebihugho Ebiyungire n’ebilhaghiro by’ekihugho, nuku bikolesibwe erikakiraya abandu erighondera edini. Amalengekania aya abiribana abawakwama lhuba kutsibu, n’omwatsi w’erikakiraya abandu erikolha ebihikire, kutsibu-kutsibu omw’iteya Ekiro ky’erimbere ky’eyenga, abiribana amaaka, erihika oko eriaghalhwa ly’ekwenene lyamabiritsuka omwa bihande bingyi, nomwa bihande ebiwithe ebilhaghiro by’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga ebikabera mu byo abakateya ekindi kiro busana n’omuthima wabo oyukabatswera; kandi abandu babirihirwa omwa muliki busana n’erithateya Ekiro ky’erimbere ky’eyenga.
GSAM 452Erikwatwa emirundi 116
GSAM 452.1Embere syaghe hali ekisakango ky’erikwatwa emirundi 116 ery’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju omwa Amerika, erilhua omwa mwaka 1878 erihika omwa kwezi 3, 1896. Okwa bandu abo, 109 mubatswerwa bathi bawithe olhubanza. Abangyi b’okw’abo babirisibwa ebiro 20 erihika oko 60, kandi hakuhi 12 b’okw’abo mubakakiribwa erikolha omubiiri omwa “kithunga ky’abasibe ababoherwe omwa malhamba” haghuma n’abithi, abibi, n’abakoli b’ebibi ababi kutsibu. Obuli murundi, abo ababatswera mubabikirirya bathi ni bandu buya-buya b’ekihugho.
GSAM 452Ekithunga ky’Obughabe bw’Eriramya
GSAM 452.2Okwa 21 w’okwezi 7, 1889, omwa Battle Creek, Michigan, mwahirwaho ekithunga ekyahulhawa mo Ekithunga ky’Ekihugho kyethu eky’Obughabe bw’Eriramya. Ekilhubirirwa kyakyo kyabya erirwanisya ebilhaghiro by’edini, eriminyisya abandu bangyi enkolangana eyihikire ahakathi-kathi k’edini n’obuthabali bw’ekihugho, n’eriwathikya abakaghalibwa busana n’omuthima wabo oyukabatswera. Ekithunga eki mwakolha omubiiri munene kutsibu omw’ighaba ebitabu n’eriminikania abandu ebya batholere erikolha n’obulhaghane bw’obuthuku obo omwa kihugho kyethu. Kwenene, mwakolha omubiiri munene omw’isakanga erihana eriri omwa mwatsi w’Eribisulirwa 14:9-12.
GSAM 452Obuwathikya bw’Amagazeti w’Ekihugho
GSAM 452.3Eriaghalhwa eryabya likalwisa Abadiventi b’ekiro ky’omusanju omwa biro ebyo mwakanibwako omwa myatsi y’abasakangi b’amagazeti nga New York Sun, New York World, Chicago Inter Ocean, n’awandi. Mwabanika emyatsi eyakania obunabwangu okwa buthathunganene obwabya bukakolhwa omundu w’Ebihugho Ebiyungire busana n’erighondera omuthima wiwe oyukamutswera, n’eriteya ekiro kyenyine-nyine ekyabughawa omwa kihano. Erilhabira omwa myatsi y’amagazeti eyisosire eyi, omwatsi oyu mwahikira emiliyoni sy’abasomi. Omwa kwezi kughuma, okwenene kw’omusingyi okw’Omwatsi wa malaika wakasatu mwahikira abandu bangyi erilengaho abo thwabya thwabirithoka erihikira omwa myaka eyilengire 20.
GSAM 453Erihithana ly’Omundu Likayirawa Eripipa Omukama
GSAM 453.1Neryo thukalhangira ngoku akaghalha k’abandu ak’erilemesya omubiiri wa Nyamuhanga, n’eribana ebilhaghiro by’erisighika e Sabato eyikarwanisya eyo yathulaghirwa omwa kihano kyakani, kabiriwathikya erikyungulha enzira y’okwenene erilholha embere lhuba kutsibu.
GSAM 453.2Thukalengekania okwa byabirikolhwa omwa mezi make omw’ilhaba omwa nzira esi, amasako abiri w’Omwa Biblia akayibukibwa n’amaaka. Erighuma likabugha lithi: “Sithwangathoka erikolha ekindu kyosi-kyosi eky’erirwanisya okwenene, aliwe eky’erisighika okwenene;”4 N’erindi lithi: “Kwenene erihithana ly’omundu likendi syakupipa; erihithana erikasighalha wasyalighanikira.”5
GSAM 453Obuminyereri Obuhambire okwa Bilhaghiro by’Ekiro ky’Erimbere ky’Eyenga
GSAM 453.3Omwa Bwimiri bw’erihana Namba 32, obwasakangibwa omwa 1885, muli ekinywe ekihambire oko ngoku ebilhaghiro by’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga byangasyahirwaho omwa Ebihugho Ebiyungire. Kikabugha kithi: “Erithunga erianzibwa n’erisighikibwa, abahiraho ebilhaghiro bakendi syaghondera erisaba ly’ekilhaghiro ky’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga.”6 Thukendi syalebya kathebe ngoku eki kyamabirikolhwa.
GSAM 453Ebilhaghiro by’Erisengekanisya ly’Ebindu by’Ekihugho Kyosi
GSAM 453.4Omwa 1892, abandu mubasaba Endeko y’Abahiraho Ebilhaghiro erighana Erisengekanisya ly’Ebindu by’Ekihugho Kyosi, eryabya likendi syabya e Chicago, Illinois, erilhua omwa kwezi 5 erihika omwa kwezi 10 kw’omwaka oyo, erikyungulhawa okwa Kiro ky’erimbere ky’eyenga. Ekilhaghiro ng’ekyo mwahirwaho okwa 19 w’okwezi 7, 1892, omw’ikakiribwa ng’okwabya kwabirikanibwako omwa buminyereri obuli ah’endata. Kandi mwibuke ngoku oyu mwabya murundi w’erimbere Endeko y’Abahiraho Ebilhaghiro ey’Ebihugho Ebiyungire eby’Amerika y’Ebuthuku erihiraho ekilhaghiro ky’omwatsi w’e Sabato.
GSAM 453.5Amakanisa mwathuma ebisakango binene kutsibu by’amena, esyonzabira, n’esyotelegaramu. Sibabya bakasaba Endeko y’Abahiraho Ebilhaghiro lisa, aliwe n’omwa buwene (?) ibakabwira abandu b’endeko bathi: “Omw’eki thukayilhaghania ithwe ibene-bene n’obuli mughuma na mulikywiwe, thuthi eritsuka lino thukendi syaghana erisombolha kutse erisighika, okwa kithumbi ky’omubiiri kyosi-kyosi kutse omwanya w’obwesighwa, omundu wosi-wosi w’Endeko y’Abahiraho Ebilhaghiro, mbulha w’Endeko Nene kutse omuyimiri w’abandu, oyukendi syathoghera obundi buwathikya bwosi-bwosi obw’Erisengekanisya ly’Ebindu by’Ekihugho Kyosi, erithabya omwa mibere eyahirirwe omwa mathwamu aya.” Emibere eyo yabya ngoku Erisengekanisya lyangakyingirwe okwa Kiro ky’erimbere ky’eyenga.
GSAM 454Emyatsi y’Omw’Endeko y’Abahiraho Ebilhaghiro, 1892
GSAM 454.1Ng’eky’erileberyako ky’emyatsi eyabughawa omw’Endeko y’Abahiraho Ebilhaghiro, ekilhaghiro kikakiriribwa, soma ebikakwamako:
GSAM 454.1“Nganzire erilhangira erighana eryo lirihandikirwe ndeke, kandi lirihirirweho n’Endeko y’Abahiraho Ebilhaghiro ey’Ebihugho Ebiyungire. Handika lyo. Wangahandika lyo wuthi? ... Hira lyo omwa binywe, wamabya n’obuthubaha; lisighike, wamabya n’obuthubaha; ba banga b’okwa bangalithoghera abangasyasuba hano? Ngawithe amaha ng’athe sihali n’omughuma. Mukanayihira omwa bulhaghane omw’irirwanisya.”
GSAM 454Ekanisa Yikayihalhamba
GSAM 454.2Abo abasaba n’eribana Endeko y’Abahiraho Ebilhaghiro erikirirya ekilhaghiro eki mubakilhangira ng’erisingura ery’omughaso omw’ithumwa lyabo ly’erihiraho ebilhaghiro by’edini. Eki kikaminyikana kundi omughuma w’okwa babuuliri b’omughaso abo, omw’ibuulha e Pittsburg, Pennsylvania, lw’enyuma waho, mwabugha athi:—
GSAM 454.3“Obuhamya bw’amaaka bwabirikangania ngoku ekanisa yiwithe amaaka oko ndeko nene-nene sy’ekipolitiki kutse sy’obuthabali, omwa mwatsi w’Erisengekanisya ly’Ebindu by’Ekihugho Kyosi owabirilhaba. Omughulhu oyo Endeko Nene ey’Ebihugho Ebiyungire, endeko ey’endata kutsibu omwa kihugho, mwahulikirira omulenge w’edini n’erikirirya ekilhaghiro ky’eriha esyodola $5,000,000 okwa Risengekanisya ly’Ebindu by’Ekihugho Kyosi, iniyawithe ekilhaghiro ekyahirwaho n’ekanisa, eky’erithakyungulha esyonyuyi sy’erisengekanisya linene okwa Kiro ky’erimbere ky’eyenga. Omwatsi oyo muwene kandi munene akahira omwa menge w’Omukristayo athi ekyo kyamathoka erikolhwa, n’ebindi ebiyithaghikene ng’ekyo byangakolhwa. Ekanisa yinemulholha embere eribana amaaka, n’omulenge wayo akendi syoweka omwa buthuku bw’embere emirundi mingyi kutsibu erilengaho omwa buthuku obwabirilhaba.”
GSAM 454.3Neryo thukalhangira ngoku Obwimiri bw’erihana obwahebwa omwa 1885 bwabiribererera kandi bukine mubererera.
GSAM 455Obughuma bw’Abakatoliki n’Abaprotestanti
GSAM 455.1Omwa mwatsi oyu thukendikania okwa bundi buminyereri obwahebwa omwa 1885, kandi obukabanika omwa Bwimiri bw’erihana Namba 32:—
GSAM 455.2“Edini y’Ekiprotestanti yamalhambya ekyalha kyayo erirenga omwalha erikwata ekyalha ky’obuthoki bw’e Roma; yamalhambya ekyalha erirenga ekinogo ekirihire erikwatana ebyalha n’edini y’erikania n’emirimu y’abaholi; omwa maaka w’obughuma obw’abasathu obu, ekihugho kyethu kyamaghana obuli musingyi w’Ebilhaghiro byakyo by’Omusingyi ng’obuthabali bw’Ekiprotestanti kandi obw’abandu, n’erihira esyonzira sy’erisakanga amabehi w’opapa n’obuthabirya bwiwe, neryo thwangaminya ngoku obuthuku bwabirihika obw’omubiiri w’eriswekya owa Sitani, kandi ngoku enduli yiri hakuhi.”7
GSAM 455.3Erikangania ngoku ekihande ky’erimbere eky’obuminyereri obu kyamatsuka eribererera, thukayithagha lisa eribukya abandu ebyo binemubya omwa lhwethu. Lebaya Abaprotestanti, ababuuliri n’abandu bosi, ibakasondya erianzibwa n’Abakatoliki, n’eribabirikira eryasa omwa bithunga byabo, n’ebindi. Mwibuke ngoku hakuhi sihali n’omuhondo w’ebikalhangirwa lino omwa mwatsi oyu owabya akalhangirwa omwa 1885, omughulhu Obwimiri bw’erihana obuli ah’endata bwahebawa.
GSAM 455.4Erikangania ngoku Abaprotestanti bakasondya ekyalha n’obuwathikya bw’abakwama opapa, ngakwamulha omwa gazeti Kansas City Star (Missouri) ey’okwa 18 w’okwezi 3, 1896.
GSAM 455Abamethodisti n’Ekiro kya Patrick Omubuyirire
GSAM 455.5Omubugho mwabughawa omwa Nyumba y’Esyongoma sya Coates, e Kansas City, Missouri, okwa Kiro kya Patrick Omubuyirire, 17 w’okwezi 3, 1896, n’Dr. Mitchell, omulisya w’ekanisa y’Abamethodisti ey’erimbere omwa Kansas City. Star yikabugha oko kihande ky’omubugho oyo yithi ni “katsiko kathebe ng’ak’erisatha.” Dr. Mitchell mwasakirwa kutsibu abere abugha athi:—
GSAM 455.6“Erithesima abandi busana n’edini yabo ni mwana w’erithaminya. Sithuli sima abandi kundi sithubasi ndeke ng’abalhiranwa bethu. Ithwe Abaprotestanti thwabirikangiriribwa erikirirya ebindi eby’abakatoliki ebithangabughwa. Abakatoliki nabo babirikangiriribwa erikirirya ebindi eby’Abaprotestanti ebithangabughwa. Lino thukalhangira amalengekania wethu w’amahambi okwa bandi, thwamasembererana erihika oko erilhangira omwa meso w’obuli mughuma n’erikwatana ebyalha; thwanganaminya abandi ndeke kutsibu, ithwanganabanzire kutsibu. Thwabiribya hali na hali n’eritsambana. Esoni okw’abakwama Kristo ow’obutseme! Abakristayo bosi babiritsungulhwa n’omusasi mughuma ow’obughuli; thukaghumibwa n’olhukogho lhughuma olhwa Nyamuhanga, kandi thukalhindirira erihika omwa lhubulha lhughuma. Ngabugha ngithi, baghalha bethu, thwatholere eritsuka eriminyana eno ahisi.”
GSAM 456.1Star yikalholha embere yithi:—
GSAM 456.2“Dr. Mitchell neryo mwahindukira oku Padiri Dalton [omuhereri w’Abakatoliki] oyuwabya ikere hakuhi enyuma siwe, n’erisemberya ekyalha kiwe, amabugha athi: ‘Mughalha wethu Dalton, ekyalha kyaghe ky’ekino.’ Padiri Dalton mwahangana n’erikwata ekyalha ekyalhambibawa, kandi Dr. Mitchell akamuthingithya ekyalha, amabugha athi: ‘Kyanganabya ky’esoni nene kutsibu ithw’amahinga ebiro bingyi ithwikere omwa tawuni nguma omwa kihugho, neryo ithwanayithagha omumalaika erithuminikania omwa lhubulha. Thuminyane eno omwa kihugho.’ Abahulikiriri mubasaka, kandi enyuma sya Padiri Dalton erisuba erikala ahisi, Dr. Mitchell mwalholha embere omwa mubugho wiwe.”
GSAM 456Ekindu Kinene Ekikathwamu Omwatsi
GSAM 456.3Thukakwamulha omwa yindi baruha, eyahandikirwa e Melbourne, Australia, okwa 18 w’okwezi 2, 1892:
GSAM 456.3“Ngabirikanganibawa olhubulha lhwosi ng’olhukalhangirira ngoku emyatsi yinemwifungulha. Obuthuku bw’ekitsibu bunene bukendi syabisulirwa omwa lhulhwa lunene olhwabirimala ebiro bingyi, olhuhambire okwa buthabali bwa Nyamuhanga omwa kihugho. Ekindu kinene ekikathwamu omwatsi kikendi syabya, kandi ekyo ni omwa byalhuba kutsibu.”
GSAM 456“Ekihugho ky’Abakristayo” eky’Omutsweri Brewer
GSAM 456.4Ebiro 11 enyuma sya baruha eyi erihandikwa, kandi ithali yahika omwa Ebihugho Ebiyungire, mwabya omwatsi owa Baprotestanti n’Abakatoliki bosi bakabugha bathi mwathwamu eby’embere by’ekihugho kino. Ngakania okwa ithwamu ly’Ekyaghanda ky’Esyombanza eky’Endata kutsibu eky’Ebihugho Ebiyungire, erikabugha lithi: “Kino ni kihugho ky’Abakristayo,” eryahebwa okwa 29 w’okwezi 2 n’Omutsweri Mukulhu Brewer. Ngoku kyamabirikanganibwa, okwa 19 w’okwezi 7 kw’omwaka oyo, Ekilhaghiro ky’Erikyinga Erisengekanisya ly’Ebindu by’Ekihugho Kyosi okwa Kiro ky’erimbere ky’eyenga mwakiriribwa. Ababuuliri abasaba n’amaaka kutsibu bathi kikiriribwe mubayisaghira bathi, kundi Ekyaghanda ky’Esyombanza eky’Endata kutsibu kyabiribugha kithi kino ni kihugho ky’Abakristayo, neryo e Sabato y’Abakristayo yatholere eritheyibwa erithahalyibwa. Kandi ekithunga ky’Erisuba Buhya Ekihugho kyakengekania kithya. Ngoku kino kiri kihugho ky’Abakristayo, kyatholere erikirirya Nyamuhanga n’ebihano biwe ng’omusingyi w’obuthabali, n’ebindi. Kwenene ekindu kinene ekikathwamu omwatsi omwa lhulhwa lw’erighunzerera olu mwabya, “kandi ekyo ni omwa byalhuba kutsibu.”
GSAM 457Abaminyereri b’Ekera
GSAM 457.1Omwa Ebisulirwa ebyahebawa abaghombe ba Nyamuhanga, abaminyereri, mwalhangirika emilingo ibiri: omughuma akahulhawa mo “Ebisulirwa omundu anali amesite,” ni byo byahebawa omughulhu omundu angalhangirwe anali omwa Ebisulirwa; n’owundi akahulhawa mo “Ebisulirwa by’ekiro.” Ebisulirwa eby’erimbere bikakanibwako omwa 1 Samweli 3:1, aho eby’omwana Samweli bikabanika omwa binywe bino: “Ekinywe ky’Omukama kyabya ky’obughuli omwa biro ebyo; sihabya Ebisulirwa omundu anali amesite.”
GSAM 457Ebisulirwa omundu anali amesite
GSAM 457.2Mwabya Ebisulirwa by’omulingo oyu (Ebisulirwa omundu anali amesite) omwa byo ekyalha ky’Omukama kyabya oku muminyereri Ezekieli. Abasyakulhu b’e Yuda babere bikere embere siwe, mubamulhangira omwa Ebisulirwa omundu anali amesite.8 Okwa wundi murundi, omuminyereri Danieli mwathwalhwa omwa Ebisulirwa ahakathi-kathi k’abathabali b’Abakaludaya. Banganasighireho, bangamulhangire anali omwa Ebisulirwa; aliwe “erithukumira linene mulyabagwako, neryo mubathibitha eriyibisa.”9
GSAM 457Ebisulirwa by’Ekiro ebya Mama White
GSAM 457.3Ebisulirwa bya Mama White eby’erimbere byosi byabya Ebisulirwa omundu anali amesite. Erilhua omwa 1884, omulingo w’Ebisulirwa wabirihinduka omwa mwatsi oyu, kundi lino ni byo Amasako akahulha mo “Ebisulirwa by’ekiro.” Sini syondotho lisa, aliwe omumalaika mughuma oyukakoleraya akamubanika, akamuha obukangirirya, ng’omwa myaka eyabirilhaba omwa Ebisulirwa omundu anali amesite. Eby’erileberyako bingyi by’“Ebisulirwa by’ekiro” bihandikire omwa Biblia, ng’okwangalhangirwa lhuba omw’isoma Enzuko 46:2; Danieli 2:19; 7:13; Emibiri 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.
GSAM 458.1Omwa Ebisulirwa by’ekiro ebya Mama White ebi, mwahebwa obuminyereri bungyi obw’omughaso, obwabiribererera ndeke kutsibu, ngoku kyamabirikanibwako. Lino ngendilebya ebighuma okwa Ebisulirwa byahebwa omwa biro by’enyuma.
GSAM 458Erihamira e Washington
GSAM 458.2Omwa 1893, Mama White mwabugha athi:
GSAM 458.2“Emibiri mingyi eyilengire olukwamirwa yamahundikibawa omwa Battle Creek. Emibiri eyo yanganaghabirwe n’erihirwa omwa syotawuni syindi, aho ekyakakalha n’eriminya byanga tsemesya eyindi myanya, kyanganabya ng’endegheka ya Nyamuhanga. Omukama syanzire Yerusalemu yakabiri omwa Battle Creek. Hakendi syayithagha erisuba buhya ery’amaaka n’esyombinduka n’erihamisya eby’omubiiri n’amathendekeru, nuku erisonda lya Nyamuhanga likolhwe.”
GSAM 458.3Omwa Ndeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugho Kyosi omwa Oakland, California, omwa kwezi 3, 1903, mwabugha athi:
GSAM 458.3“Habw’emyaka mingyi, erihana lyabirihebwa abandu bethu lithi, Mulhue omwa Battle Creek. Aliwe busana n’emibiri mingyi eyabya yabirihirwaho iyo, kyabya kyolhobire erisighalha, n’abandu sibathoka erilhangira ekikaleka ibahame.”
GSAM 458.4“Omw’isubirya ekibulyo ekyabiribulibwa ekihambire okw’ihamira ahandi, ngasubirya ngithi, Ee. Esyofisi sy’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugho Kyosi n’omubiiri w’erisakanga ebitabu bilhusibwe omwa Battle Creek. Sinsi ngoku omwanya akendi syabya hayi, mbulha okwa lhukungu lw’Enyanza Atlantiki kutse ahandi. Aliwe eki ngendibughakyo: Isimwahira ibwe kutse etafali omwa Battle Creek erithasyubaka e ofisi y’Erisubamo iyo. Nyamuhanga awithe omwanya awuwene kutsibu ahabwayo.”
GSAM 458.5Enyuma sy’eryowa obukangirirya obu, endeko y’abikirirya muyathwamu “ng’esyofisi sy’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugho Kyosi silhusibwe omwa Battle Creek, Michigan, eriya omwa mwanya mulebe okwa lhukungu lw’Enyanza Atlantiki.”
GSAM 459.1Omwa muhindano w’abahanuli b’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugho Kyosi owabya omwa Battle Creek, enyuma sy’omuhindano w’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugho Kyosi, mwathwamibwa “ngoku thukasighika erihira ekithumbi ky’e ofisi y’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugho Kyosi hakuhi n’etawuni ya New York.” Neryo akagambane kanene mwakasombolhwa erisondya omwanya owatholere. Akagambane mwakaminyisya Mama White w’endegheka yako, n’erimubulya ng’awithe ekindi kyakakalha ahabwabo. Omw’isubirya, mwabugha athi:—
GSAM 459.2“Ambi Omukama iniathuwathikya erihama ithunaminyire kandi ithunemusaba. Nasi ndeke ngoku anzire ithwaminya, kandi omwa byalhuba kutsibu, aho thwatholere erihira Enyumba y’erisakanga ebitabu yethu. Ngangunza ngoku enzira yethu nguma ey’obutheya ni eribya ithuneyitheghekire erihama omughulhu ekire kikahama. Thusabe ng’athusondolhe. Abirikangania omwa busondoli bwiwe ngoku anzire ithwalhua omwa Battle Creek....
GSAM 459.3“New York yikayithagha erikolherwamo omubiiri, aliwe singathoka eribugha ng’Enyumba y’erisakanga ebitabu yethu yatholere erihirwaho iyo. Singalhangira ekyakakalha ekya nabirihebwa ng’ekiri ndeke erihika okwa risighika erihama eryo.”
GSAM 459.4Enyuma sy’erimala hakuhi amayenga abiri omw’isondya omwa tawuni ya New York n’omwa syotawuni esyirirene nayo, akagambane mwakabula omwanya owatholere Enyumba y’erisakanga ebitabu. Okwa ndambi eyo, ebaruha muyasa, eyahandikirwa okwa 30 w’okwezi 5, omwa yo Mama White mwabugha athi:—
GSAM 459.5“Abaghalha bethu bakasondya omwanya w’Enyumba y’erisakanga ebitabu ey’Erisubamo n’Omutuliri, batholere ibasondya Omukama n’omuthima wosi. Batholere ibaghenda omw’iyithegha kutsibu, eribya ibunemulhangirira, n’omusabe, kandi obuli kathambi ibanayibuka obutseke bwabo ibene-bene. Sithutholere ithwayikethera amalengekania w’abandu. Thutholere ithwasondya amenge agho Nyamuhanga akaha....
GSAM 459.6“Okw’ihira erithendekeru omwa New York, ngatholere eribugha ngithi, Muyitheghaye. Singasighikire eribya lyalo hakuhi na New York. Singathoka lino eribaha esyonzumwa syaghe syosi, aliwe nasi ndeke ngoku obuli mwanya ow’omwa mailo 30 erilhua omwa tawuni eyo wangabya hakuhi kutsibu. Mulebaye ndeke emyanya eyirirene n’eyindi myanya. Nasi ndeke ngoku ebibuya by’e Washington, D.C., byatholere erisekulibwamu ndeke.
GSAM 460.1“Sithutholere ithwahira erithendekeru lino omwa tawuni kutse okwa mbandi sy’etawuni. Lyatholere erihirwa omwa kyalo, aho lyanga thoka eribya n’erilima omwa lhwalo.”
GSAM 460Obuminyereri bw’Eby’Erighulhwa Ebibuya
GSAM 460.2Omw’iminya eki, akagambane mwakatsuka erisondya hakuhi na Washington ikanemusaba, neryo ebaruha yakasathu muyasa yiwithe obukangirirya obu:
GSAM 460.2“Thwabirisaba ekyakakalha ekihambire okwa mwanya w’omubiiri wethu omwa Ebuseruka, kandi ekyakakalha kyabirithwasira omwa nzira eyiminyikene ndeke kutsibu. Ekyakakalha ekihikire kyabirihebwa ingye, ngoku thukendi syabwirwa emyanya eyikaghulibawa, eyabirithahibwako erisendi lingyi n’abalhume ababya bawithe erisendi ery’erikolesya obunabwangu. Abene b’esyonyumba esyo esy’obwami bakaholha, kutse bakahambirirya oko wundi mwatsi, neryo eby’obughuli bikahirwa okw’ighulhibwa okwa risendi rithebe kutsibu....
GSAM 460.3“Erikwamana n’ekyakakalha ekya nabirihebwa, nasi ngoku omwa buthuku buno ekithumbi ky’Erisubamo n’Omutuliri kyatholere eribya hakuhi na Washington.”
GSAM 460Omwanya Owakanibwako omwa Buminyereri Akabanika
GSAM 460.4Akagambane kawithe ebaruha eyi, mwakatsuka erisondya ekibanja omwa Kihande kya Columbia, aliwe sihabya erilima eryangabanikire kw’erisendi erithelilengire esyodola 1,000 oko eka nguma. Oko nduli mubaminyisibwa e Takoma Park. Eki ky’omwatsi w’akagambane:—
GSAM 460.5“Thwabana ekibanja ky’esyeka hakuhi 50, hakuhi eyihya sy’Ekihande, aliwe omwa mimbibi sy’etawuni ya Takoma Park, ekyo thwangathokire erighula kw’esyodola 6,000, kutse esyodola 120 oko eka nguma. Thwalebya omwanya oyu ndeke kutsibu. Thwabana ngoku omwa myaka eyabirilhaba, omusaki w’e Boston alyasombolha lyo ng’omwanya w’enyumba y’erilhamya. Bakabugha bathi mwakolesya hakuhi esyodola 60,000 omw’ighula lyo, n’omw’ihenya lyo ebisaka byosi, ebithi ebigwire, n’ebisisi. Obutsibu bw’erisendi mwabamulemesya eriberererya endegheka yiwe, n’ekibanja mukyaghenda omwa byalha by’omulhume oyuwabya alimuhayire erisendi ekibanja ikiri musingo; mwathahira lyo esyodola 15,000.
GSAM 461.1“Abandu b’e Takoma Park, abayimirirwa n’omukulhu w’etawuni n’abaghuma okwa basondoli, mubathwangirira n’omuthima muwene kutsibu omwa mwanya oyo, n’erithuhamiryayo erikolha haghuma nethu ng’abira omw’iberererya endegheka syethu.
GSAM 461.2“Omwa syongendo syethu syosi n’omw’isondya lyethu lyosi, sithwabana owundi mwanya owahikanirya ndeke kutsibu ebyasabwa omwa Bwimiri bw’erihana ng’oyu. Thukikirirya ngoku obusondoli bwa Nyamuhanga bwabirithusondolha omwa mwanya oyo anzire ithwikale.”
GSAM 461.3Busana n’eribererera lingyi ly’Obwimiri bw’erihana eryabirikanganibwa omwa kihande kino n’omwa bihande ebyabirilhaba, “thwakirirye Omukama Nyamuhanga wethu, neryo ithukendi syaghumibwa; kandi thwakirirye omuminyereri wiwe, neryo ithukendi syalholha embere ndeke,” nuku thwanga yithegheka ahabw’emyatsi eyikine mbere, nuku yithe thuhikako ithuthayitheghekire.