Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
29 / 31
29 / 31

Ekihande 26 — Emibiiri Yetu y’Obutumwa Omo Bindi Bihugo

John Norton Loughborough

GSAM 403.1“Kukahandikawa, abatakanabya bakabwirwa oko iye, bakalola; nabatakahulira, bakamanya.”1

GSAM 403.2Omubiiri wetu w’obutumwa w’erimbere omo kihande kitari Amerika watandikawa omo 1874, Omukulu J. N. Andrews abirihindibwa e Switzerland, kandi yatsuka omubiiri eyo.

GSAM 403EKIHANDE KY’OMO BULA Y’EHULA Y’EYUPORO

GSAM 403.3Omo butuku obwo, amahanga munaana gabya gahirwe omo butumwa obu: Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal na Greece; kihande kikalimwo abandu 140,000,000.

GSAM 403.4Kyangabya kyuwene eribugha aha mibere eyahindya abandu betu eringira omo butumwa obunene muno omo kihande, omo butuku obwo ekithunga kyabya kike oko mubare w’abandu.

GSAM 403Omukulu Czechowski

GSAM 403.5Omo mwaha 1865, Omukulu M. B. Czechowski, omusaseridoti wa Katolika wa Poland oyahinduka, owakirira Okwenene kw’omu butuku buno, mwayenda abandu betu bamuthume abya omubutumwa omo bula y’ehula y’Eyuporo. Kuko kyabya kitarikukirire oko butuku obwo, yahirira ebyage embere y’Abadiventi b’ekiro ky’erimbere b’omu Boston, Mass., abali, kyangabya, babya bamubonera ng’ali atalikubana n’abandu betu. Kindi n’obwo, bakamuhimbira ebyafuneka, bamuthuma oko butumwa obwayenda.

GSAM 404Abateyi ba Sabato e Switzerland

GSAM 404.1Omo 1866, akangirirya amazima ga Sabato n’omwatsi wa malaika wakasatu omo Tramelan, Switzerland; omubiiri ogwo gwatsula ekiranda ky’Abateyi ba Sabato. Nyuma y’obutuku buhi, yaleka bo, yatsuka erikangirirya omwatsi omo Hungary. Atabwira ekiranda ky’omo Tramelan oko mubiiri wetu omo Amerika, aliwe Albert Vuilleumier, omwe wabo, akasoma Olungereza. Kukalama, yalola ekopi ya Erisubamo ly’Eryasa lya Kristo. Oko nzira eyo, obwandikirane bw’amahanga mabiri bwatsuka.

GSAM 404Omukulu Erzenberger Atumibwa Amerika

GSAM 404.2Omo 1869 James Erzenberger, w’omo Tramelan, yatumibwa Amerika erisoma Olungereza n’erimanya ndeke ebihano n’emihigo y’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju. Yahika omo Battle Creek oko 18 y’omwezi wa June, kandi yakalamo Amerika omwaka mulala n’ekihande. Yatsuka New York oko luwendo lwage lw’eribwerera, 9 Sept. 1870. Omo June w’omwaka ogwo, Ademar Vuilleumier yatsamba ekihugo eki, yakalamo nga myaka ina. Abere abwera oko kihugo kyabo, Omukulu Andrews yatsamanga naye. Bahika omo Neuchatel 16 Oct. 1874.

GSAM 404.3Omo 1875, Omukulu D. T. Bourdeau n’eka yage baleka Amerika bagenda France, aho Ekomiti yabategekera erikola.

GSAM 404Ekipapura ky’Olulimi lwa France Kyatsukwa

GSAM 404.4Omo mwaha wakalilaho, omo July 1876, omo Basel, Switzerland, kwatsukwa erisakanga ekipapura ky’Olufrance ekya nyina izina Les Signes des Temps (Obuminyikalo bw’Obutuku). 13 May 1882, emyaka mukaga abirihwa, Omukulu Haskell yatsuka New York City agenda Eyuporo. Omo luwendo lw’obutumwa obu, yalamamo obutuku bungi e Switzerland.

GSAM 405Omukulu Whitney Agenda Basel—Omukulu Andrews Ahola

GSAM 405.126 July 1883, Omukulu B. L. Whitney n’eka yage bahika Basel; Ekomiti y’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi yamutegeka alole obutumwa obu, asangirire Omukulu Andrews, ow’obulamu bwabya bukagwa bwangu. Nyuma y’emyezi mike, omo October w’omwaka ogwo, Andrews yahola.

GSAM 405.2Omukulu Andrews atabya n’amahirwe g’esukuru n’amakoliji amanene omo butuku bw’obwana, aliwe abya asomire ndeke, omundu ow’erisomesa we mwene. Oko kukoma erisoma, yamanya Olulatini, Olugiriki n’Oruheburayo, kandi omo myaka y’enyuma, Olufrance. Yasoma Olufrance busana n’omughaso gwalyo omo kutsuka n’erikolesya omubiiri omo Butumwa bwa bula y’ehula y’Eyuporo, aho yakolanga omo myaka mukaaga y’erihisa; yandikanga kandi asakanga Obuminyikalo bw’Obutuku mu lufrance, kabe akangirirya omo lulimi olwo. Akalimo omubiiri ogwo, omukono gw’olufu gwamuhika.

GSAM 405Omusaki Kellogg Omo Eyuporo

GSAM 405.3Omo mpighi ya 1883, Omusaki J. H. Kellogg yatsamba Eyuporo busana n’erilonda eby’obusaki. Yalamanga ebiro bike omo butumwa bwosi bwetu, kandi okuhika kwage kwahanga abakozi amaha, muno amakanwa gage oko mubiiri w’omo Basel gakabanwa muno na Omukulu Andrews.

GSAM 405Omukulu Butler Atamba Eyuporo

GSAM 405.4Omo Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi eyahindana omo October 1883, bakatebya eritsuka bwangu erisakanga ekipapura omo England. Busana n’eriha erindi lyahingwa omo ndambo eyo, Abakulu George I. Butler, M. C. Wilcox na A. C. Bourdeau bagenda erisangira omo mubiiri omo Eyuporo n’England. Omukulu Butler yahika Glasgow, Scotland, 27 Feb. 1884. Ekighendererwa kimo ky’erihika kwage omo butumwa bw’amahanga kyabya okumanya n’amiso ebitsibu by’erikolesya omubiiri omo mahanga, n’erimanya enzira y’eribitsindula. Naye kandi yalamanga e Basel n’omo kihande ky’omo bula y’ehula y’Eyuporo. A. C. Bourdeau yakolanga omo bandu b’Olufrance omo binduliro by’Alps, omo ba Waldenses; M. C. Wilcox yatsangibwa n’omubiiri w’erisakanga n’erisubulamo omo England, yakalamamo kuhika oko mperere ya 1886.

GSAM 406Enyumba y’Erisakanga Ebitabu Yatekebwa Basel

GSAM 406.1Omo 1884, Enyumba y’erisakanga ebitabu, Imprimerie Polyglotte (izina erimanyirya enyumba y’erisakanga omo ndimi nyingi), yatekebwa Basel. Omo March 1885, H. W. Kellogg yahirirwako n’Ekomiti y’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi agenda Basel, agule ebyuma ebyafuneka busana n’enyumba y’erisakanga. Akakola oku, kandi enyumba y’erisakanga eyayitegekire ndeke, ey’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju, yatekebwa omo kibuga kya Basel ekya kala.

GSAM 406.2Omo butuku bw’erihika lya Omukulu Butler omo Eyuporo, ekipapura ky’Olemaniya ekya Herold der Wahrheit (Omubaka w’Okwenene) kyasakangawa oko ofisi ya Basel. Omo mwaha ogwo, ekipapura ky’Oromaniya, Adevărulu Prezentu (Okwenene kw’omu butuku buno), kyasakangawa naye oko ofisi eyo. Kandi kindi omo Litali, ekyabya na izina L’Ultimo Messagio (Omwatsi w’Erihisa). Ekipapura ebyo bibiri by’erihisa byabya n’amapaji ikumi na mukaaga, byatsukanga buli kisingo ky’omwaka. Omo Endeko y’e Switzerland, October 1884, bakabugha ngu omo mwaha ogwo bakasakanga kandi baghabiha amakopi 146,000 g’episapula ebyo ina. Kuhika 1895, obutuku enyumba y’erisakanga (busana n’okuhiigwa omo Basel) yatsulwa omo kibuga ekyo, yahirirwa Hamburg, Olemaniya, kwasakangawa ebitabu n’ebipapura omo ndimi ikumi na mwe: Olufrance, Olemaniya, Olitali, Oromaniya, Olesipaniya, Obochieme, OruRusiya, Oholandi, Omahungariya, OruArameniya, Omuturuki n’Omuturuki-Lugiriki. Nuku kyabya, nga izina lyayo lyabugha, ekithunga “erisakanga omo ndimi nyingi.”

GSAM 407Mama White Atamba Eyuporo

GSAM 407.13 Sept. 1885, Mama White, mugala w’age W. C. White n’eka yage bahika Basel. Bakalamamo omo mahanga ga kala omwaka mulala n’ekihande, batamba obutumwa obwabya omo kihande ky’omo bula y’ehula y’Eyuporo, aho bakakola omubiiri ow’omughaso munene muno omo butumwa obwingi.

GSAM 407Endeko y’e Switzerland Yategekawa

GSAM 407.210 Sept. 1885, Endeko y’e Switzerland yategekawa. Omo litosi lyahingwa oko butuku obwo, kyabugha ngu Endeko yabya n’omubuuliri oyabirihirwako ebyala mulala, balicensiya musanju, amakanisa ikumi n’abanyamakanisa 224. Bakahayo ekiguma ky’oko ikumi ky’omwaka wakalilaho kya $1,645.11. Kandi, okwiraho eyo, bakahayo $2,041.22 busana n’omubiiri.

GSAM 407Omukulu Waggoner Omo Eyuporo

GSAM 407.3Mama White, hamwe na W. C. White n’eka yage, babwerera Amerika omo 1887. Omo mwaha ogwo Omukulu J. H. Waggoner yatebwa asangire omo Butumwa bwa bula y’ehula y’Eyuporo. Yalamamo omo kihande eki kusyaho emyaka ibiri, akola e Basel omo butuku obwo. Omo kibuga eki mwaholera, 20 April 1889, nga bikabugha kare.

GSAM 407.4Obulamu bwa Omukulu Whitney bwakagha, kandi olufu lwage olwakyako (9 April 1889) lwabya kihigo kindi kinene oko butumwa obu.

GSAM 407Omukulu Robinson Omo Eyuporo

GSAM 407.5Omukulu D. A. Robinson, owakolanga England, yasalibwa abya omusikirwa wa Omukulu Whitney. Yakolanga n’amaani omo kihande eki nga myaka mukaaga, aho Endeko Nene yamweta, yaleka agenda India omo 1895. Erigenda lyage lyayithagha erisala omuloleri owundi.

GSAM 408Omukulu Holser Omuloleri w’Ekihande

GSAM 408.1Omukulu H. P. Holser niwe wasalibwa oko mulimo ogwo, kandi okwongera oko mulimo ogwo, yasalibwa abya muloleri w’Obutumwa bwosi bwa bula y’ehula y’Eyuporo. Aha yakolanga atarahanga kandi na maani kuhika 1901, aho naye yatebwa yatsindwa n’obulwere. Yahola omo Canyon City, Colorado, 11 Sept. 1901.

GSAM 408.2N’obwo mabi ago, obutumwa bwakula n’omubiiri gwagenda embere, nga litosi lyahingwa oko Endeko Nene omo 1895 likalangirya. Likabugha ngu Endeko y’omo bula y’ehula y’Eyuporo yabya n’amakanisa ikumi na mwenda n’abanyamakanisa 484, abakahayanga ekiguma ky’oko ikumi ky’omwaka wakalilaho kya $4,378.18. Omo butuku obwo babya n’ababuuriri abayabirihirwako ebyala bana n’abalicensiya bataano.

GSAM 408OBUTUMWA BW’OLEMANIYA N’ORURUSIYA

GSAM 408.3Omo 1870, J. H. Linderman, omusumba w’ekanisa eyali hofi na Elberfeld, Prussia, hamwe n’abanyamakanisa baayo makumi ina, batsuka eriteya Sabato y’ekiro ky’omusanju busana n’erisoma Bibuli, batamanyire ekiranda kindi ky’Abakristo omo kihugo abakateya ekiro ekyo nga Sabato. Amamanyiryo g’ekiranda eki gakabihirwa abandu betu omo nzira ey’eriswika. Omusabirizi yahika oko nyumba y’obutumwa e Basel oko Sabato. Ab’omu ka babya basoma esukuru y’e Sabato, Bibuli zikangule embere yabo. Ekilolerwa eki kyamukwata omo mutima, kyamuhira abuuza ebibuzo.

GSAM 408Ekiranda ky’Elberfeld

GSAM 408.4Abere yamanya ngu batari Bayudaaya aliwe Bakristo abakateya Sabato y’ekiro ky’omusanju, yababugha oko kiranda ky’Elberfeld. Omukulu Andrews yalola ngu kyabya ndeke erisondola amagambo ago; nuku hamwe na Omukulu Erzenberger agenda Prussia oko mitsuka y’1875, basanga ekiranda nga bikabugha. Omukulu Erzenberger yasalama oko kihande ekyo akola obutuku, kandi 8 Jan. 1876, abandu munaana babatizibwa Elberfeld; obwo bwabya obubatizo bw’erimbere bw’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju omo Olemaniya.

GSAM 409.1Okwenene kwahingire omo Russia omo 1882, oko kusoma ebihandikirwe ebyatumibwa abagalanda b’Olemaniya omo Amerika oko bagenzi babo abali omo matongo g’Olemaniya omo Russia.

GSAM 409Omukulu Conradi Omo Eyuporo

GSAM 409.2Omo 1885 Omukulu L. R. Conradi yaleka Amerika agenda omo kihande ky’omo bula y’ehula y’Eyuporo, akole omo Bamanya Olemaniya. 28 June 1886, yaleka Basel agenda Crimea, Russia. Aha, hamwe na Omukulu Perk, bagenda Berdebulat, aho banamwali babiri babatizibwa kandi ekanisa y’abanyamakanisa 19 yategekawa; eyo niyo yabya ekanisa y’erimbere y’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju omo Russia.

GSAM 409Abakulu Conradi na Perk Batekerwa

GSAM 409.3Kangoko enyuma y’eki, Abakulu Conradi na Perk bakwatwa busana n’erikangirirya ebitali omo kirikirirya ky’ekanisa y’Orutodokisi, batekerwa wiiki itano omo Perekop. Abere abirihuluka (oko kusabirwa n’omuminisita wa Amerika), Omukulu Conradi yatsamba Russia y’ebulwa lyuba, kandi olundi yabwerera Switzerland.

GSAM 409Omubiiri Omo Volga, Russia

GSAM 409.4Omo mwaha ogwo ogwo, Omukulu Laubhan yatsuka erikola Russia hofi n’eka yage, eyabya hofi n’Omulinga Volga. Omo 1880, Omukulu Klein, w’e Kansas, yatsuka omubiiri omo Russia y’Olemaniya; nuku abakozi bakabikwa busana n’ekihande eki ky’obugali n’ebitsibu, kandi n’obwo abakirira bakahiigwa n’erihibwa omo mavuwa n’omo bikokwa, Omwami yakalanga omubiiri muno.

GSAM 409Amahirwe g’Abagulya b’Ebitabu omo Olemaniya

GSAM 409.5Omo mwaha 1888, abagulya b’ebitabu batsuka omubiiri omo Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden na Alsace. Abakozi munaana kutse ikumi abakola n’amaani, abesigwa, bakabya n’amahirwe muno, nuku omo mwaha mulala bagulya ebitabu bino: Obulamu bwa Kristo, 3,000; Kuhuma Edeni kuhika Edeni, 2,000; n’ebipapura 12,000. Busana n’omubiiri ogwo, omo hofi n’ebihande byosi aho ebitabu byagulibwa kandi byasomibwa, bamwe kutse mulala bakakirira Okwenene.

GSAM 410Obutumwa Bwatsukwa Hamburg

GSAM 410.1Omo May 1889, omubiiri w’obutumwa gwatsukwa Hamburg, Olemaniya, na Omukulu Conradi, kandi omo butuku buke muno esukuru y’eritegeka abakozi yategekawa. Omo October wakalilaho, esukuru y’e Sabato y’abanyamakanisa 28 yategekawa. Omo mwaha ogwo, Omukulu Haskell yatsamba obutumwa kandi ekanisa y’abanyamakanisa 20 yategekawa, kandi enyumba y’okusigiramo ebitabu yatekebwa.

GSAM 410.2Omukulu J. T. Boettcher omo butuku obwo yakolanga omubiiri w’Olemaniya omo Barmen. Omo 1890, litosi lyahirirwa oko Endeko Nene, likabugha ngu omo butumwa bw’Olemaniya n’Orurusiya mwabya amakanisa 9 agategekire, n’abanyamakanisa 422, okwiraho Abateyi ba Sabato 75 abatategekawa. 7 April, omo mwaha ogwo ogwo, abandi 12 babatizibwa, banabana n’ekanisa ya Hamburg. Omo December, abanyamakanisa b’ekanisa eyo bakahika 40. Ebyahirire omo bigulya bitabu ebyahumanga omo nyumba y’okusigiramo e Hamburg, Holland, Russia n’ebihande bindi bya Olemaniya byabya $5,000.

GSAM 410Amahirwe Omo Eyuporo

GSAM 410.3Mpolampola aliwe n’obwesigwa, omubiiri gwagenda embere omo Butumwa bwa bula y’ehula y’Eyuporo, nga litosi lyahingwa omo Endeko Nene omo 1891 likalangirya. Omo butuku obwo, omo Olemaniya mwabya amakanisa mataano n’abanyamakanisa 140, omo bo 64 babya banyamakanisa b’ekanisa ya Hamburg. Ekiguma ky’oko ikumi ekayahibwa kyabya $1,000. Ebitabu ebyagulibwa oko mabarika na omugulya w’ebitabu w’omo barika omo Hamburg byabya $500, kandi ebigulya by’abagulya b’ebitabu omo mwaha ogwo, omo kihande kyosi, byabya $6,000. Abandu 150 bakakirira Okwenene omo Austria, kandi omo Russia mwabya amakanisa 13 n’abanyamakanisa 400.

GSAM 411Abateyi ba Sabato Bataano b’omu Russia Bahibwa Omo Mavuwa

GSAM 411.1Omo butuku buno (1891), abanyamakanisa bataano b’ekanisa y’omo Russia, hamwe n’omuloleri, bakabokibwa busana n’erikangirirya ebihano ebitali by’ekanisa eyategekire, bategekwa bahibwe omo mavuwa emyaka itano bagende Trans-Caucasus. Bategekwa bakwatwe hamwe n’eminyororo, bagende amagulu mailo 500. Omo kihigo eki, erikirirya lyabo lyabaha amaani, kandi babya n’etseme omo Mwami. Omo mwaha ogwo, ekipapura kyategekawa omo mubere w’erisoma Bibuli omo lulimi lwa Russia, oko mihimbo ya Kristo, ekitulo ky’abaholi, ekiro ki kandi busana naki, kandi ithwe thwamanya?

GSAM 411.2Omo butuku bw’Endeko Nene omo 1895, abanyamakanisa b’omo Olemaniya bakayongera bahika 368, kandi ekiguma ky’oko ikumi ky’omwaka wakalilaho kyabya $2,327.43.

GSAM 411Abateyi ba Sabato Abandi Omo Russia

GSAM 411.3Omo Russia, n’obwo abandu bangi muno bakahuluka bagenda omo mahanga gandi, abanyamakanisa bakayongera bahika 467, abakahayanga ekiguma ky’oko ikumi kya $841.60.

GSAM 411.4Oko magambo gahingwa n’omunyamabanga w’obutumwa bw’amahanga omo lisomo ly’esondo lya kusaba lya 1896, thwamanya ngu

GSAM 411.4“omo kihande ky’Olemaniya n’Orurusiya omo mwaha wakalilaho, amani gabo g’abandu gakabya gahike gahirwe kabiri; omubare gwabo gwongeka n’abandu abalilaho 400. Omo Berlin, Olemaniya, abandu 60 bakabana omo mihindano ya Sabato ey’ahika n’ahika. Eritekebwa ly’ekikanisa ky’obutumwa e Hamburg lyakongola omubiiri eyo. Omo Munich, Bavaria, abandu bamwe babya balindirira obubatizo. Abakirira babya omo Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart n’ebibuga bindi binene omo Olemaniya. Kandi mwabya ekiranda omo Rotterdam, Holland.”

GSAM 412.1“Omo Russia, abagulya b’ebitabu bakahabwa amapapuro g’obwimirire kuhuma oko gavumenti. Ebyasomwa byahindulwa omo ndimi za Lettish na Esthonian. Ekipapura ky’Olemaniya kyahindulwa kuhuma Basel kyahirirwa Hamburg, kandi oko ofisi eyo bakasakanga Okwenene omo ndimi ikumi na ina.”

GSAM 412Obubatizo Omo Hungary

GSAM 412.2Omo mwaha ogwo obubatizo bw’erimbere bwabya omo Hungary, kandi omuhindano w’erimbere w’eby’obwihire gwabya omo Bohemia. Obutumwa bw’omo barika bwategekawa Galatz, omo Roumania, busana n’Omulinga Danube n’Obwihanga Black Sea.

GSAM 412Omubiiri w’Abagulya b’Ebitabu Omo Olemaniya

GSAM 412.3Omo Omubaka w’Obutumwa bwa Eka wa December 1895, Omukulu Spies yabugha oku mubiiri w’abagulya b’ebitabu omo kihande ky’Olemaniya ati,

GSAM 412.3“Abaloleri b’omubiiri w’abagulya b’ebitabu, omo butuku gwatsukiramo omo kihande eki, batakareka kugukongola, n’obwo abasakangi n’abagulya b’ebitabu abakulu omo Leipsic bababugha ngu ‘erigulya ebitabu oko ndagano ly’abasomi likahola.’”

GSAM 412.4“Omo August 1887, erisakanga ly’erimbere ly’Obulamu bwa Kristo lyatsulwa omo lulimi lwa Olemaniya. Omo butuku ebitabu ebyabughirwe byabya bitegekire busana n’erighabibwa, omuhindano w’abagulya b’ebitabu gwabya e Basel; eki kyabya kitsuka omubiiri w’abagulya b’ebitabu, hatari omo Olemaniya mwene aliwe omo Eyuporo yosi. Erisakanga ly’omusanju ly’ekitabu eki lino lyabirihuluka omo masakanga omo lulimi lwa Olemaniya.”

GSAM 412.5“Kuhuma 1 Jan. 1895, abagulya b’ebitabu abahya ikumi na babiri batsuka omo kihande. Omo June 1895, litosi lyalangirya okwongera kw’amapesenti 50 omo bigulya. Omo butuku obu, omubiiri ogw’enjawulo gukakolwa n’ekipapura Herold der Wahrheit (Omubaka w’Okwenene), ekipapura kyetu ky’Olemaniya. Amakanisa amwe, agatali manene muno, gakakwamya amakopi 50 kuhika 200, gabagulya. Kandi gakabya n’ebihweme byuwene muno n’abaguli. Omo Erisubamo ly’Eryasa lya Kristo wa 18 Feb. 1896, Omukulu Conradi yabugha ati, ‘Thukahisa 1895 n’Abateyi ba Sabato 1,500 omo kihande ky’Olemaniya n’Orurusiya.’”

GSAM 413OBUTUMWA BW’ABANTU B’OMU SCANDINAVIA

GSAM 413.1Obutumwa bw’abantu b’omu Scandinavia bwatandikwa na Omukulu John Matteson omwaka 1877. Ku kiro kya 6 Juuni yatuuka e Vejle, omo Jyeland, Denmark. Ekendi omo kihugo ekyo, hakaba bakyi abatandikire okukolesya Sabato olwa erisoma amapapura n’ebitabu bitono ebyatumikwa n’abaluganda babo abali America.

GSAM 413.2Tukalebya eritsuka kw’omubiiri gunu, tukamenya ngoku omwaka 1850 abantu bana abali balukire America okuruka Norway batandika okukolesya Sabato ya Mukama. Baikalanga Oakland, Wisconsin. Babiri omo bantu abo bakaba ise na nyina wa Omukulu O. A. Olsen. Omwaka 1863, Omukulu John Matteson yatandika okukolesya Sabato y’ekiro ky’omusanju. Yakalanga Poysippi, Wisconsin. Omo myezi mukaaga eyakulikirira, olwa emibiiri yawe, Abadanmarka n’Abanorwe nga makumi ana bakirirya erikangirirya ry’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju. Omubuuliri w’erimbere oyakabiraho naye omo buubuuliri akaba Omukulu J. F. Hanson ow’e Minnesota.

GSAM 413EKITABU KY’ERIMBERE EKYASAKANGWA OMO KIDANISHI-NORWE

GSAM 413.3Omwaka 1866, Omukulu John Matteson yasaba abatwazire Enyumba ya Review and Herald okumanya ngati bakasakanga amapapura matono n’ebitabu bitono by’abakolesya abantu b’e Scandinavia omo lulimi lwabo. Yabughirwa ngoku obutaba n’amafaranga omo nyumba yabakangirirya obutakola ekyo; kwonka hakaba abantu b’eganda lyawe omo Wisconsin n’e Minnesota, abakayenda muno ngoku okwene kusakangwe omo lulimi lwabo lw’omu maka, kandi n’obu bakaba bakyi abatale n’amagoba, abantu batali makumi atano, bakayolya $1,000 omo ndalama, babihayo omo maboko gawe busana n’ekyo. N’amafaranga ago n’ekisusano ky’amagambo ekitegekire ndeke, Omukulu Matteson yaja Battle Creek, kandi yongera yasaba ebitabu ebisakangwe. Olwakuba akaba ayitegekire okukubana n’ebikolo ebyabughirwa kare, ebyayenda byawe byikirwa, kandi ku 18 Machi 1867 yatandika okusomera Omukulu J. N. Andrews na nyowe, abakaba bali b’akakiiko k’erisakanga, ekisusano kyawe ekya “Liv og Død” (Obulamu n’Obufu). Omo magambo gandi, yatubugha omo Lungereza ebiwakaba ekisusano kyawe kibugha omo Kidanishi-Norwe.

GSAM 414MUKULU MATTESON ABYA OMUSAKANGA

GSAM 414.1Omo butuku obwo, hatakaba musakanga wangasigalira asange ebisusano busana naye, ni yo mpamvu yasaba muno okwigira okusanga ebisusano wenyini. Yakalwa omo mubiiri gunu okuhika yasakanga amapapura matono n’ebitabu bitono nga amapapura lukumi omo lulimi lwawe.

GSAM 414.2N’ebitabu bino ebisakangwe by’eritula okwene omo bantu bawe, yaja embere n’obukumu obuhya, akahindana omo mabanda g’enyumba omo bihande by’erihanga. Okuruka obutuku obwo, omubiiri gukula n’omwiyangu omo bantu b’e Scandinavia.

GSAM 414EKINYAMAKURU KY’ERIMBERE KY’OMO BINDI BIHUGO

GSAM 414.3Omubiiri omo Badanmarka n’Abanorwe gukayongera muno, ni yo mpamvu hakaba erisaba ly’eripapura ly’omu mwezi omo bantu b’eganda lyo, balyakiye erikangirirya n’erihamibwa omo lulimi lwabo. Ni yo mpamvu, ku 1 Januari 1872, omo Nyumba ya Review and Herald, hakasakangwa ekinyamakuru kya Kidanishi kya buri mwezi, amapapura makumi abiri na ana omo ngeri y’ekinyamakuru, kyayitibawa Advent Tidende (Amalobero g’Eryasa). Omwaka gwakulikirira, obunene bw’ekinyamakuru gunu bwongerwa okuhika amapapura makumi asatu na abiri. Kyo kyakaba kinyamakuru kya mbere Abadiventi b’ekiro ky’omusanju basakangire omo lulimi lwa kihugo kindi.

GSAM 414.4Omwaka 1874, okwirikirya kwabakolesya b’Eki-Swidi kwaba muno, kandi hakatandikwa ekinyamakuru kya buri mwezi kya mapapura ikumi na mukaaga omo lulimi olwo, kyayitibawa Svensk Härold (Omutuliri wa Sweden).

GSAM 414.5Omo butuku Omukulu Matteson yatandika obutumwa bw’abantu b’e Scandinavia (Juuni 1877) omo kihugo kyabo, amapapura 266 ga Advent Tidende gakaba gatumikwa buli mwezi okuruka America okuja Denmark, na 60 okuja Norway. Olwa erisoma ebinyamakuru ebyo, abantu banene bakaba bamali bakolesya Sabato omo Scandinavia. Olwa emibiiri yawe omo mwaka gumo omo Denmark, ebithunga by’abakirirya byatandikibwa omo hantu handihani.

GSAM 415ENYUMBA Y’ERISAKANGA OMO NORWAY

GSAM 415.1Kandi okuruka aho Omukulu Matteson yaja Norway, aho ku 7 Juuni 1879 yatandika ekanisa y’abantu makumi asatu na munaana, olwa emibiiri yawe omo Christiana. Omukulu J. P. Jasperson, owakaba ayire America, yamwiyunganako omo buubuuliri omo butuku obwo. Omo mwaka ogwo kandi, hakategekebwa ekithunga ky’erisakanga omo Norway, kandi hagulwa ekyalo omo Christiana busana n’enyumba y’erisakanga, ekisika ky’erihindana busana n’emyemera y’ekanisa, n’ebyumba by’erikala, n’omutengo gwa $14,580. Omo butuku obumwe, hakasakangwanga buli kyumweru ekinyamakuru kitono, Tidernes Tegn (Obuminyikalo bw’Ebihe), okuruka omo nyumbani ya Christiana.

GSAM 415.2Omo ntangiro y’obutuku bw’enyuma w’ekyanda n’embere y’obutiti omo 1880, Omukulu Matteson yaja America okusaba obuyambi bw’eriyongera omubiiri w’e Scandinavia. Yajira omo Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi ey’omwaka ogwo, kandi yagaluka Europe omo Aprili 1881, ayiswe muno. Hataralira, hakagulwa ekyapa ky’erisakanga kya silindere kandi kyategebwa omo nyumbani ya Christiana.

GSAM 415EBINYAMAKURU BY’OBULAMU OMO KIDANISHI N’EKI-SWIDI

GSAM 415.3Bakatandika ahesi okusakanga ekinyamakuru ky’obulamu omo Kidanishi, kyayitibawa Sundheds Bladet (Ekaro ky’Obulamu). Omo 1883, yasakanga ekinyamakuru ekifwanana omo Eki-Swidi, n’ekinyamakuru ky’erikirirya, kyayitibawa Sanningens Härold (Omutuliri w’Okwenene). Omo 1884, bakaba n’ebikozesibwe by’enyumba y’erisakanga eby’omutengo gwa $2,563. Omo mwaka gunu, hakasakangwa n’okutulibwa amapapura 115,000 goosi, okwongereza hali ago, esyongumi nyingi sy’ebitabu bitono, n’ebitabu bimwe.

GSAM 415MUKULU HASKELL OMO SCANDINAVIA

GSAM 415.4Omubiiri omo bihugo bya Scandinavia gwafuna obuyambi bunene olwa okwirya kwa Omukulu Haskell omo 1882, kandi omo 1884 bakayambibwa muno n’emibiiri ya Bakulu Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, na E. G. Olsen.

GSAM 416MAMA WHITE AYAMBA MUNO SCANDINAVIA

GSAM 416.1Omo 1885, Mama White n’omwana wawe W. C. White bakakola okwirya omo Scandinavia, okwaba kwa mugaso mutale omo mubiiri omo kihande ekyo. Abandi bakaba bayitekerire ngoku abatali n’amagoba batangasasula ebiguma by’oko ikumi omo kihugo ekyo, kandi ngoku hatakaba mugaso w’erigulya ebitabu omo nyumba ku nyumba. Obwimiri bwa Mama White bwaja omo butuku obwene, kandi abantu babwakira n’obuyali, nga byalangibwe n’eyikirirya eyo magambo: Byosi Mukama yabugha, tukendi bikola kandi tukendi mwowa. Omo kwirya kunu, hakakolwa obuhinduka bwosi omo kihande kya Scandinavia, okwakolwa munene n’emibiiri ya Mama White etalambirire.

GSAM 416ENYUMBA Y’EBIKORERWA EHIYA YATEGEBWA OMO NORWAY

GSAM 416.2Omo 1886, Bakulu O. A. Olsen na N. Clausen bakalola bihugo bya Scandinavia, kandi N. Clausen yasigalayo obutuku bunene. Omo 1885, enyumba y’ebikorerwa ehiya yategebwa omo Christiana, kandi busana n’omwaka ogwahwa ku 1 Septemba 1886, enyumba yafuna okuruka omo bugulya bw’ebitabu n’ebitabu bitono kwenyini $5,386.68, kandi ebyafunibwe olwa erisasulira ebinyamakuru byaba $3,146.03.

GSAM 416AMAKANISA MAKUMI ABIRI NA ATANO OMO SCANDINAVIA

GSAM 416.3Obwimiri obwahayibwa omo Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi omo 1889 bwabugha ngoku omo kihande kya Scandinavia hakaba amakanisa makumi abiri na atano, n’abanywanyi 926, abakayasasula ekiguma ky’oko ikumi kya $2,548.75; kandi hakaba n’ababuuliri mukaaga, abalekensiyati bana, n’abagulya b’ebitabu makumi atano na babiri. Obugulya bw’ebitabu omo Norway n’e Sweden omo myezi esatu bwaba $2,161.26.

GSAM 416ESUKURU OMO CHRISTIANA

GSAM 416.4Omo butuku obwo esukuru yakaba ekola omo Christiana, n’abigha makumi atano. Omo 1891, hakategekebwa esukuru ya Bibiliya omo Christiana, na Bakulu O. A. Olsen na E. J. Waggoner, n’abigha kikumi abakaba baliho. Omo esukuru eyo, abigha bakakangiriribwa ndeke muno omo mubiiri w’erigulya ebitabu.

GSAM 417AMAKANISA MAKUMI ANA OMO SCANDINAVIA OMO 1895

GSAM 417.1Enyuma w’emyaka mukaaga, omo 1895, tukalola obwimiri obwahayibwa na Omukulu D. A. Robinson, owakaba omutwazirya w’ekihande ky’obutumwa bw’omo bindi bihugo, obwayereka ndeke okukula muno kw’omubiiri omo butuku obwo, ni yo mpamvu tubuha hano: “Scandinavia irina amakanisa makumi ana, n’abanywanyi 1,458. Ekiguma ky’oko ikumi ky’omwaka kyaba $5,585.55. Hariho ababuuliri bayabirihirwako ebyala ikumi na batano, abalekensiyati ikumi na gumo, kandi obugulya bw’ebitabu bw’omwaka bwahika $40,000. Ebiguma bino binene bikabya olwa emibiiri y’abagulya b’ebitabu, kandi n’omo kihugo ekyo, omo 1885, abagulya ebitabu, kandi n’ababuuliri b’erikirirya lyetu, bakabugha ngoku erigulya ebitabu omo nyumba ku nyumba litangakolwa.”

GSAM 417ENDEKO SATU OMO SCANDINAVIA

GSAM 417.2Omo kihande kya Scandinavia, hati hariho Endeko z’amakanisa w’omu bihande satu, n’ebiro by’eritegekebwa kwazo biri bitya: Denmark, 30 Mei 1880; Sweden, 12 Machi 1882; Norway, 10 Juuni 1887. Omukulu John Matteson, owatandikire obutumwa bwa Scandinavia kandi akatandika omubiiri ndeke muno, oyakakola n’obukanga n’erihayo obulamu busana n’obukula bw’abantu abo, yakwatwa n’obulwale bw’obufu, obwayitibawa obulwale bw’amapafu, kandi yafwa omo El Monte, Cal., ku 30 Machi 1896, ayite myaka makumi mukaaga na gumo.

GSAM 417OBUTUMWA BW’ABANGEREZA

GSAM 417.3William Ings, owatsukire omo Hampshire, England, kwonka omu mwoyo n’omo by’eriyigira akaba Mamerika, olwakuba yakaikalanga United States okuruka bukyali, yatuuka Southampton, okuruka Basel, Switzerland, ku 23 Mei 1878. Omo butuku obwo, okusigalawo kwawe kwaba kwa butuku bukyi, byaba byumweru bibiri byonka, kandi yagaluka omo laya lya Europe okwamala obutuku bukyi. Hataralira, yongera yaja Southampton, aho, olwa emyezi ena y’emibiiri y’enyumba ku nyumba, atula ebitabu bitono kandi akakola omubiiri gw’obutumwa ogwakaboneka, yabugha ngoku hakaba abantu ikumi abakakolesya Sabato. Ku 30 Disemba y’omwaka ogwo, nyowe n’omukazi wanga twatuuka Southampton, aho emibiiri yetu yayingana n’eya Omukulu Ings, omo kuhindana omo Shirley Hall omo butuku bw’obutiti, kandi omo nyumba yetu eyatupangisibwe. Omo butuku bw’ekyanda kya 1879, twakola emihindano y’omo mahema omo Southampton. Omo butuku obwo n’ahantu aho, Mwali Maud Sisley (hati Mama Boyd) yayingana n’omubiiri, akahaya erisoma kwa Bibiliya n’okukola omo nyumba ku nyumba. Olwa mubiiri gunu, abandi bangana bakirirya okwene. Omo butiti obwakulikirira, twakola emihindano omo kisika ky’erihindana omo Ravenswood Villa, enyumba eyatwaikalangamo kandi hakaba n’ahali enyumba yetu y’ebitabu.

GSAM 418OMUHINDANO W’OMO HEMA OMO ENGLAND

GSAM 418.1Omo butuku bw’ekyanda kya 1880, Omukulu Andrews, n’obu akaba mulembire omo mubiri, yatsuka Switzerland okuja kuyamba omo muhindano w’omo hema omo Romsey, aho abandi bantu bakirirya omwatsi.

GSAM 418.2Ku 11 Januari 1880, hakategekebwa ekithunga ky’erighaba ehipapura n’eritula Engulhu Yuwene. Omo mubiiri gunu, abanywanyi bakawutwariramo muno, kandi ebitabu bingi byatulibwa.

GSAM 418.3Ku 8 Feburuari 1880, hakaba obubatizo bwetu bw’erimbere, kandi abantu mukaaga abakayenda bakabatizibwa. Kuhika ku 2 Julai 1881, abantu makumi abiri na mwenda bakaba babatizibwe omo Southampton.

GSAM 418ABAKOLA OMO ENGLAND BAKAYONGEKA

GSAM 418.4Olwa obuyira bw’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi eyahindana omo butuku bw’enyuma w’ekyanda n’embere y’obutiti omo 1881, Omukulu A. A. John n’omukazi wawe, Geo. R. Drew, na Mwali Jennie Thayer bakaja England, bayingana n’omubiiri omo kihande ekyo ky’obutumwa. Omo mwaka 1882, Omukulu Haskell yalola kihande ky’Europe, kandi yamala ebiro bingi n’abakola omo butumwa bw’Abangereza, akabahaya obuyambi bw’omugaso omo malaghiriryo n’amagezi.

GSAM 418.5Omo Machi 1882, hakatandika okusakangwa ekisusano kya Bungereza kya mapapura mabiri kyayinganibwa ku Obuminyikalo bw’Obutuku, kandi kyategebwa omo kopi lukumi z’Obuminyikalo obwatumikwa okuruka America. Ebi byakolesibwa omo mubiiri gw’obutumwa omo Great Britain. Obwimiri bw’omubiiri, ku 1 Oktoba 1883, bwalagira ngoku omo kiro ekyo hakaba abakolesya Sabato kikumi. Ebiguma by’oko ikumi byasasulibwe okuruka obutandike bw’obutumwa byaba $2,078.71.

GSAM 419OMUBIIRI GW’OBUTUMWA OMO MAATO

GSAM 419.1Olwa obuyambi bw’abalindi b’amato, Omukulu Ings yikirwa okutuma ebipapula by’ebitabu bitono n’amapapura busa okuja omo mabuko makulu makumi munaana g’Ekithunga ky’amaato ga Peninsular and Oriental, omo South Africa, East na West Indies, Central America, n’e Bay Islands. Olwa obuyambi bw’ebisoma ebyatumikwa batyo, okwirikirya kwatsuka okusulibwa omo kizinga kya Demarara. Eki twakimenya olwa mabaluwa agatsuka omo kizinga ekyo.

GSAM 419“EBYAFA BY’E SABATO” BYATEGEBWA OMO MAKUTI G’ENGLAND

GSAM 419.2Ekisusano kimo ky’Ebyafa by’e Sabato bya Omukulu Andrews kyategebwa kandi omo makuti makumi mukaaga g’abantu boosi n’omo bisika by’erisomeramo bya busa omo Great Britain, kandi ebitabu ebyo bikaliyo, bikabugha ebyafa eri abakayenda erisoma.

GSAM 419.3Omo 1884, Omukulu Butler yalola England, ayingana n’abakola abandi busana n’ekihande ekyo. Bakulu S. H. Lane na Robert Andrews bakatambuka Boston okuja kuyingana n’obutumwa omo Great Britain ku 9 Mei 1885. Okwirya kwa Mama White omo England kwaba n’obukumu n’erihamibwa eri abakola. Mama White n’omwana wawe bakamala eyo amayenga malebe embere y’erigaluka America okuruka omo kihande ky’Europe.

GSAM 419“OKWENENE KW’OMU BUTUKU BUNO” KYATANDIKWA

GSAM 419.4Omo ntangiro y’omwaka 1884, hataralira okutuuka kwa Omukulu Butler omo England, hakategekebwa okutandika omo Grimsby, M. C. Wilcox akaba omusakanyi, ekinyamakuru kya mapapura munaana ekyasakangwa kabiri buli mwezi, kyayitibawa Okwenene kw’Omu Butuku Buno. Hati kikasakangwa omo London, England, buli kyumweru n’amapapura ikumi na mukaaga, kandi kopi nga 18,000 buli kyumweru.

GSAM 420.1Omo 1889, Omukulu Holser yabugha ngoku Obutumwa bw’Abangereza bwaba n’amakanisa munaana, n’abakolesya Sabato bikumi bibiri, omu bo 65 bakaba omo London. Ekiguma ky’oko ikumi ky’omwaka ogwabitaho kyaba $1,244.58. Hakaba ababuuliri babiri abayabirihirwako ebyala, abalekensiyati babiri, ababiri b’obutumwa bw’omo maato, n’abakola Bibiliya musanju. Omo butuku obwo, Bakulu Wm. Hutchinson na Francis Hope bakayingana n’obutumwa bw’Abangereza.

GSAM 420PACIFIC PRESS OMO LONDON

GSAM 420.2Omo mwaka 1890, Ekithunga ky’Erisakanga Pacific Press, ekya Oakland, California, kyategeka enyumba y’eyunganiryo omo 48 Paternoster Row, London, n’enyumba y’erisakanga omo 451 Holloway Road, London, N. Obugulya bw’ebitabu okuruka omo nyumba eyo omo mwaka gw’erimbere, ku mutengo gw’abagwali, bwaba $9,556.89.

GSAM 420.3Omo Feburuari 1895, Omukulu Robinson yahaya obwimiri obukulikirire:

GSAM 420.3“Omo Great Britain hariho amakanisa ikumi na gumo, abanywanyi 363, ababuuliri bataano, n’omulekensiyati omu. Ekiguma ky’oko ikumi ky’omwaka ogwabitaho kyaba $5,077.20, ekisusano kya $13.98 buli munywanyi. Ebyalo by’ennyumba y’erisakanga hati byatwazibwa kandi bikolesibwa n’International Tract Society, Limited, ekithunga ky’e Bungereza.”

GSAM 420.4Omo Disemba 1895, Omuhandiki w’Obutumwa bw’omo Bindi Bihugo yabugha busana n’e Great Britain ngoku abanywanyi bakaba 560. Ebiguma by’oko ikumi byayongera omo mwaka n’$1,000. Omo kiro ekyo, ebithunga munaana byakaba bihindana busana n’e Sabato omo hantu handihani omo London.

GSAM 420.5Neryo omubiiri omo kihande kino ky’obutumwa gukayongera, obumwe nga gukalabika bukyi muno. Embibo tikatokeera omo mika yosi y’itakali n’obwangu obwina. Erikula kwazo likalambirira, kwonka okukula kwazo kukaba kwa buzibu buhimba kandi kwa makala. Kityo n’okwene kw’Omwatsi wa malaika wakasatu omo bwami buno. Embibo yawe yasibwa, yatsuka imizi, kandi yakula n’obulambirira okuhika hati yamala kukula muno.

GSAM 421OBUTUMWA BW’OMO AUSTRALASIA

GSAM 421.1Ku 10 Mei 1885, Bakulu S. N. Haskell, J. O. Corliss n’ekika kyawe, M. C. Israel n’ekika kyawe, Wm. E. Arnold, na Henry Scott bakatambuka San Francisco okutandika obutumwa omo kihande kya Australia. Emyaka ikumi na gimo embere y’obutuku buno, omo 1874, omo muhindano ogwakolwa omo Battle Creek, Mama White yabugha ngoku amahanga mangyi akendi funa okwene, kandi ngoku yalola ebyapa by’erisakanga bikola, n’ebitabu n’amapapura bisakangwa omo bihugo bingi. Olwakabuyibwe ebihugo ebyakabugha, yairamu ngoku Australia lyo lyoka izina eryo akaba akibuka.

GSAM 421BIBLE ECHO

GSAM 421.2Omo mibiiri ya Omukulu Haskell n’abamwiyunganire, eyakolwa n’obwiyaki n’obuyali, omwatsi gukayongera n’obwangu muno, ni yo mpamvu hakalolwa ngoku kitasoboka obutaba n’ekinyamakuru omo Australia. Ni yo mpamvu, hakategekebwa okusakanga, kandi ku 1 Januari 1886, hakasakangwa omo Melbourne ekinyamakuru kya buri mwezi kya mapapura ikumi na mukaaga, kyayitibawa Bible Echo and Signs of the Times. Omo kopi y’erimbere hakasakangwa 6,000, kwonka obusakani bwabuli gihe bwaba 3,000 byonka.

GSAM 421EKANISA Y’ERIMBERE YATEGEKEBWA OMO AUSTRALIA

GSAM 421.3Ekiro ky’erimbere ky’eyenga, ku 10 Aprili 1886, ekanisa y’erimbere y’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju omo Australia yategekebwa. Hakaba abantu ikumi na munaana abakaba bahandikire omo ndagano, n’abandi musanju abakayasaba okuyingira olwa obubatizo. Banu bakabatizibwa e Sabato eyakulikirira, kandi buli Sabato omo byumweru bingi abanywanyi bakayongerwa, okuhika ekanisa yabamo abantu makumi atano na bataano. Kuhika omo Mei 1886, abanywanyi boosi abakaba bahandikire bakaba 90. Okwongereza hali abo, hakaba nga 35 omo hantu handi abakakolesya Sabato.

GSAM 421.4Omo nyumba y’erisakanga hakaba ebyapa by’erisakanga bibiri birere n’enjini, byosi byasasulibwa kandi byali bya Abadiventi b’ekiro ky’omusanju omo kihugo ekyo ekiri hare muno—nga mayiro 7,000 okuruka omo nyumba yetu enene eyali Oakland, Cal.

GSAM 422.1Omo 1886 omwatsi gwatuuka omo New Zealand. Obwimiri obwatsuka omo kihande kya Australia bwabugha ngoku hakaba abakolesya Sabato makumi atano omo New Zealand. Ebyafunibwe omo bugulya bw’ebitabu omo nyumba byaba $700. Okwongereza kw’ekyo, abagulya b’ebitabu bakagulya ebitabu 400 bya Ebitikotiko Ebinene omo New Zealand, n’ebitabu 1,000 bya Amathendekeru gasana na Danieli omo Australia.

GSAM 422Enyumba y’Ofisi y’Erisakanga Ebitabu omo Australia

GSAM 422.2Omo ripoti eyabirihiribwa 19 Julayi, 1889, twayihamya ebyo: enyumba y’ofisi y’erisakanga ebitabu omo Melbourne yabirihiribwa, kandi erimo akasengero k’obuhindano bw’ekanisa.

GSAM 422Erihika Tasmania

GSAM 422.3Endeko y’amakanisa yabirihiribwa omo Australia n’omo New Zealand, kandi Omukulu Israel n’Omukulu Steed bakaswika omubiiri n’e Tasmania. Omo kihande ekyo, amakanisa asatu gabirihiribwa, n’abakristo 136. Kandi hali abandi bayukateya e Sabato abatali bategekere omo makanisa.

GSAM 422.4Ekiguma ky’oko ikumi ky’omwaka omo kihande kya Australia kyali $9,371. Hali abaguli b’ebitabu 15 omo kihande, kandi obuguzi bw’ebitabu bwahikya $19,500.

GSAM 422.5Omo lugendo lwakabiri lw’Omukulu Haskell okuzunguluka kihugo, yagaluka kandi omo Australia, yayikala omo ndeko yabo eyabirihindana omo Agusto, 1889, kandi omo mihanda mingyi yabahayo obuyambi bw’obwima, obwabirihirwa munene n’ekithunga ekyo ekibali kibirihirwe. Ababiiri abandi abali bava America bakabita omo Australia lumu n’omu lindi busana n’omubiiri gumu munene—erikula n’erikomeza omubiiri wa Nyamuhanga.

GSAM 422Mama White omo Australia

GSAM 422.6Omo mpindi y’enyuma w’akalimya omo 1891, Mama E. G. White, mwana we W. C. White, Omukulu Geo. B. Starr, n’abandi bakaluka California okuja omo Australia, bahika omo Desemba—omwesi w’akalimya omo kihugo ekyo. Obwimiri bwa Mama White, kundu yali n’obukuwi bw’omubiri omo myaka 9 eyakabirimo omo kihugo ekyo, bwabiyako munene erihira omubiiri omo nkolangana eyihikire n’omulimu n’enzumwa y’Omwatsi wa malaika wakasatu. Omo kati k’obwikale bwabo omo Australia, Omukulu J. O. Corliss yayigaluka kandi n’omubiiri hano, kandi W. A. Colcord n’abandi bakayingira omo kihande k’ababuuliri, abakangirirya, n’abandi.

GSAM 423Omukulu Olsen omo Australia

GSAM 423.1Omo kati k’obukulembeze bwa Omukulu O. A. Olsen nka mukulembeze wa Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, yagalendera syonyumba syetu syosi sinene omo bugali bw’ekihugo. Eki kyamusaba erilama munene—erizunguluka kihugo. Yabikola busana n’erimenya ndeke ebyo syonyumba syo syali syayenda n’emibere ya mishini ekahenge, kugira abashe eribakolera butsira akasolholho. Kuli omo lugendo olwo, omo 1893, kwayikala amayinga makeyi omo Australia.

GSAM 423Endeko y’Amakanisa y’Ekihanda kya Australia n’eya New Zealand

GSAM 423.2Omo kati ako, Endeko y’Amakanisa y’Ekihanda kya Australia n’eya New Zealand yabirihiribwa, nga erimo endeko ya Australia, endeko ya New Zealand, n’ebihande bya mishini bya Australia. Endeko eyi ehindana lumu omo myaka ibiri, kandi ekolerwa n’endegeka y’endeko sy’amakanisa w’omo bihugo bindi. Omo mwaka 1893, abaguli b’ebitabu bakeyi abali omo kihande eki bagulya ekibanza ky’ebitabu 5,000 bya Ebitambiro by’Erihika oku Kristo, kandi ekibanza kyakabiri ky’obungi obwo kyasakangwa. Omo mpindi y’akalimya ya 1894-95, bakatoola ebiragiro 4,000 eby’ebitabu by’okwiyandikisa omo myezi ine.

GSAM 423Omukulu Prescott omo Australia

GSAM 423.3Omo 1895, Omukulu W. W. Prescott, omwandiki w’eby’erikangirirya w’endegeka eyi, yayikala myezi myingi omo ndeko eyi, ahayo obwire n’amagezi mangi omo muhanda ogu w’omubiiri. Omo kati ako, yayirihya esukuru y’erikangirirya eyabali n’obuyambi bunene kubo.

GSAM 424.1Ripoti eyahabwako Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi busana n’omubiiri w’omwaka yabirihiribwa n’Omukulu W. C. White, kandi eri ngaka:

GSAM 424.1“Endeko y’Amakanisa y’Ekihanda kya Australia erimo amakanisa 17 n’abakristo 1074, abayihayo ekiguma ky’oko ikumi ky’omwaka owabirihita kya $9,810.10. Endeko eyi erimo ababuuliri bayabirihirwako ebyala 12, ababuuliri babiri abatali bayabirihwako ebyala, abakoli b’Ekitabu Ekiyeru 3, n’abaguli b’ebitabu 50, abagulyanga omo mwaka ebitabu bya $28,731.11. Omo mwaka ogwo, ekoloni ya New South Wales, n’amakanisa 6 n’abakristo 321, yaghabanibwa erilhua omo Endeko ya Australia, kandi yayitwa Endeko ya New South Wales.”

GSAM 424OMUHANDA W’OMUBIIRI OMO AFRICA Y’OBUSONA

GSAM 424.2Omo Ndeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi eyabirihindana omo Battle Creek omo 1886, ekibazo ky’eritsukya omubiiri w’obutumwa omo Africa y’obusona kyayibwaho. Bwayabirihiribwa obulamu bw’erikola omubiiri ogwo, omo butsuka bw’empindi y’akalimya ya 1887 bakakola amani erihirya omubiiri omo kihugo ekyo ekiri ehali, omo hali abantu bakeyi ababali batandiika erikata Sabato kandi bakabirihoya ababiiri.

GSAM 424Abakulu Boyd na Robinson omo Africa y’Obusona

GSAM 424.3Busana n’ekyo, 11 Mei, Omukulu C. L. Boyd n’ab’eka ye, Omukulu D. A. Robinson n’omukasi we, n’ababiiri abandi, bakasuka New York City okuja Africa, nga babita Liverpool na London. Bwayabirihita myaka isatu, omo Ndeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, M. P. W. B. Wessels yahanika ati, ababiiri abo bwayabihika Africa, haliyo abantu nka 40 ababali bakata Sabato y’ekihano kyakane, busana n’erisoma ebitabu n’erisondola Ekitabu Ekiyeru.

GSAM 424.4Abakulu Robinson na Boyd bakatsuka omubiiri w’obutumwa omo Cape Town, kandi okwo gwatsuka wagumya nyanga y’endatha n’ubuseruko, nka mayira 800, kuhika Kimberley, omo bihande by’amabuye g’adiyamanti.

GSAM 424.5Kuhika omo mwaka 1889, haliho ababuuliri babiri bonka, omubuuliri omulala atali yayabirihirwako ebyala, amakanisa 4, n’abakristo 80; abayihayo ekiguma ky’oko ikumi kya $2,798.36. Omo mwaka ogwo, Omukulu Ira J. Hankins w’America yakolera omo Cape Town n’ebirabo birungi, kandi M. na Mama Druillard bakava Nebraska okuja kukwatana n’omubiiri ahali haho, n’okusangira omo mibiiri n’omo mabi ebihika ku babirihirwe eritsuka omubiiri omo kihande kihya. Omubiiri wa Mama Druillard gwali gwasinga erikolwa omo nyumba y’ebitabu, aho omubiiri w’ekitundu ekyo gwali gwahabwako obukulembeze bwe; kandi M. Druillard yakolera omo mubiiri w’obutumwa obwosi. Omo mwaka ogwo, omo masyombo agahikanga ahali haho, yagulya ebitabu bya $750.

GSAM 425Omukulu Haskell omo Africa

GSAM 425.1Kuli omo Agusto w’omwaka ogwo ogwo Omukulu Haskell yahika omo Cape Town. Yayihya myezi 5 omo kulendera n’okukolera n’ebithunga eby’erihindana omo Africa y’obusona. Olugendo olwo lwakomeza kandi lwakula omubiiri, kandi lwakomeza omutima we, n’obwabona ebibala by’omubiiri we. Obwende bw’erikangirirya bwatsukamo, kuhika abayigirizibwa 12 bava Africa okuja America erisoma omo masukuru g’endegeka yetu.

GSAM 425.2Omo kati ako, omubiiri w’erigula ebitabu gwahabwa obwime. Omuhindano w’omubiiri ogu gwahindana omo Cape Town, na M. E. M. Morrison akawutwala, kandi gwahayo amani mahya n’obwima omo kitundu eki kikulu ky’omwatsi. Hanyuma y’erikangirirwa omo muhindano ogwo, abaguli b’ebitabu 13, omo myezi 6, bagulya kandi bahayo ebitabu bya $5,621.28. N’obwene, ebiragiro byali bingi munene, kuhika byalenga obuthoki bw’ofisi ya London, busana n’obutashasha eritegeka ebitabu n’obwangu obw’abali bayenda.

GSAM 425.3Omo mwaka 1892, Omukulu A. T. Robinson yakwatana n’omubiiri omo Africa y’obusona. Omo bwire obwo, omubiiri gwakula munene kuhika enyumba y’ebitabu ehya yayendekana eribya omo mwanya w’eya kala. Kandi enyumba ehya yabakibwa, n’obunene obwamala erihayo omwanya gw’emihindano y’ekanisa.

GSAM 426Enyumba y’Esukuru omo Africa

GSAM 426.1Kandi omubiiri gwakomekera eriswika luthanzi, kuhika omo Claremont, ekitundu ekya hambi n’e Cape Town, bakabakya enyumba y’esukuru, eyatwalya $35,000. Obuyambi obwakayenda abamugala w’America bwali bwonka okutuma abakangirirya ababirihirwe erikangirirya esukuru; kandi bo bakayihayo omusolo. Ekisabirwa ki kyabirihiribwa, kandi esukuru yatsuka 1 Febwali, 1893.

GSAM 426Endeko y’Amakanisa y’Africa y’Obusona

GSAM 426.2Endeko y’Amakanisa y’Africa y’obusona yabirihiribwa omo 1892. Omo Ndeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi omo 1893, bakayiyingiza omo Ndeko Nene. Omo bwire obwo yali n’amakanisa 5, abakristo 138, abayihayo ekiguma ky’oko ikumi ky’omwaka owabirihita kya $34,077.32. Omo ndeko eyi, Endeko y’Amakanisa y’Africa y’obusona yahanikibwa na Peter Wessels, owahayo n’obugabi $16,000 omo Ndeko Nene, ekyo kyali kisinga oyo Ndeko Nene eyali ehasirire eritsuka omubiiri omo Africa y’obusona. Okuswika ahawe, ye n’omugala wabo omulala bahayo $40,000 eritsuka omubiiri w’erihayo emiti n’erilhamya abalhwere omo bwereere omo Chicago.

GSAM 426.3Omo Ndeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi omo 1895, Omukulembeze w’Obutumwa Omo Bindi Bihugo yahanika eby’omubiiri omo Africa:

GSAM 426.3“Endeko y’Amakanisa omo Africa y’obusona yabirihiribwa myaka ibiri bonka, kandi omo bwire obwo Ndeko Nene yatumayo ababiiri 12. Babiri omo bo bajanga omo kati k’ekihugo nka babutumwa abiyiyirya, abandi bakayingira omo bitundu bihanda-handa by’omubiiri. Endeko eyo erimo esukuru ekula ndeke, enyumba y’abana abatali na babere, n’enyumba y’erilhamiramo eyikahimbwa. Ebilondolozi byabo bilolya abakristo 184.”

GSAM 426Esyogazeti Esyasakangwa omo Africa y’Obusona

GSAM 426.4Eky’obuhuru bw’ediini omo Africa y’obusona kyakungika abantu betu omo myezi eyi eyabirihita, kuhika basakanga esyogazeti ibiri: eya lulimi lwa Holland, eyitibwa De Wachter; eyindi omo lulimi lwa England, eyitibwa The South African Sentinel and Gospel Echo. Eyi eyaheruka erimo abasomi 4,000.

GSAM 427Endeko y’Amakanisa y’Ekihanda kya Africa y’Obusona

GSAM 427.1Omo Januali, 1903, Endeko y’Amakanisa y’Ekihanda kya Africa y’obusona yabirihiribwa, erimo endeko sya Cape Colony n’eya Natal-Transvaal, n’emishini ya Basutoland n’eya Matabeleland omo bukulembeze bwa Endeko. Omo ndeko muli amakanisa 15 agategekere n’abakristo 595, ebithunga 9 ebitali bitegekere n’abakristo 90, n’abayukateya e Sabato 30 abali bo bonka,—bosira 715, abayihayo ekiguma ky’oko ikumi kya $7,850. Hali ababiiri 39, kandi omo bo 21 bakali omo mushahara gwa endeko sy’erihindana.

GSAM 427EKIHANDE KY’OMUBIIRI OMO POLYNESIA

GSAM 427.2Omo mwaka 1876, Omukulu James White n’omwandiki batuma ekitabu ekirala ekya Obuminyikalo bw’Obutuku n’ebipapura bikeyi, birimo olubambo, okuja omo Pitcairn Island. Ebyo byabirihiribwa omo isyombo ekyali kizunguluka Cape Horn okuja New York. Twakakasibwa ati isyombo kyendiyimirira omo Pitcairn, kandi ebitwalo byendihabwa ahali haho. Twamanyanga ata muntu n’omulala omo lizinga, kandi twamanyanga ata kantu k’erizinga, kitasigire izina lyalyo ery’abantu abali n’obwikirirya n’obutya Nyamuhanga. Ebitabu byatumwa omo lwisyo.

GSAM 427Erilendera Pitcairn

GSAM 427.3Twatayihwaho mwatsi okuva omo bantu oba omo bitabu byetu kuhika M. John I. Tay yayilendera erizinga omo 1886, bwayabirihita myaka ikumi. Kandi twamenya ati, busana n’erisoma ekitabu kya Obuminyikalo n’ebipapura, erizinga lyosi omo lumu lyasalikanga erihindula ekiro kyabo ky’erisengera, okuva omo kiro ky’erimbere ky’eyenga kuhika omo kiro ky’omusanju, n’erikata Sabato ya Mukama. Batalikola ekyo kuhika M. Tay yahika. Yali abirihirirwa omo mutima okumala obwire bungi okuja omo lizinga, kundu atamanyanga abantu abo omo mulembe, kandi atamanyanga n’obwende bwabo obwali bumanyisibwe omo kwenene.

GSAM 428.1Bwayagaluka America, yasaba n’obwima munene isyombo kihimbwe, ekyo ababiiri bakasobola erikoleramo, eriswika abatumwa okuva omo lizinga limwe kuhika ekindi omo nyanja ya Pacific. Yayihindana omo Ndeko Nene y’Ekanisa omo mwaka 1889, n’ekyo kyali kisinga omo mutima we, kandi ahali haho yasabira omubiiri omo mazinga ga Polynesia. Ndeko, bwayabona obuyambi bw’omubiiri ogwo, yakaleka eribungika $12,000 omo mihayo, busana n’eribaka oba erigula isyombo ky’erikoleramo omo mazinga ga Pacific.

GSAM 428Eribaka Pitcairn

GSAM 428.2N’endegeka eyo, isyombo Pitcairn kyabakwa omo mpindi y’akalimya ya 1890, hambi n’e Benicia, mayira 30 okuva Oakland, California, n’omusolo gwa $12,035.22. Omo myezi mwenda, esente ezo syabungikwa kandi syahabwa n’amasukuru g’e Sabato busana n’ekyo bonka, kandi tiwahali omuhayo ogundi ogwahabwa n’obwende n’obwima obungana awo. Isyombo kyahabwayo busana n’omubiiri wa Nyamuhanga omo mukolo omo Oakland, California, 25 Septemba, 1890. Abantu nka 1500 bakahindana omo isyombo n’omo mwalo erilolya omukolo.

GSAM 428Erilama lya mbere lya Pitcairn

GSAM 428.3Isyombo kyasuka omo San Francisco okuja omo kihande ky’omubiiri ekiri ehali, 20 Okutoba. Omo isyombo mwali abatumwa Omukulu E. H. Gates n’omukasi we, Omukulu A. J. Read n’omukasi we, John I. Tay n’omukasi we, n’ababiiri b’isyombo omo bukulembeze bwa Kapiteni Marsh. Isyombo kyatsuka kija Pitcairn Island, mayira 4,000 nyanga y’obusona bw’e San Francisco, aho kyahika 25 Novemba. Omo kiro isyombo kyalhua omo lizinga, 17 Desemba, abantu abakulu 82 babirihiribwa omubatizo, kandi bategekebwa omo ekanisa y’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju. Hanyuma isyombo kyaja omo Society, Hervey, Samoan, Friendly, n’ebithunga bya Fiji, kyasiga ebitabu by’ediini n’ebipapura by’obulamu n’obutalira omo bantu abamanyanga lulimi lwa England. Omo myezi munaana, kuhika Septemba, 1891, abatumwa bagulya ebitabu bya $1,900, kushi n’erighaba ebitabu bingi by’obusomi omo bwereere.

GSAM 429.1Abatumwa bategekebwa ngaka: Omukulu Read omo Tahiti; Omukulu Gates yasigalira omo Pitcairn erihwa omubiiri ogwabali batandikire; kandi M. Tay yasala erikola omo lizinga lya Fiji. Omo Erisubamo n’Omutuliri lya 14 Aprili, 1904, Omukulu Fulton yahanika eby’omubiiri omo Fiji ati: “Hati hali abayukateya e Sabato okukira 150 omo kihande eki ky’obutumwa.” Okuva Fiji, isyombo kyaja Aukland, New Zealand, busana n’erisubamo n’erikomeka ebyayendekana, kandi n’okutoola ebitabu.

GSAM 429Olhuholho lw’Abatumwa

GSAM 429.2Bwayabirihita mwaka mulala, myezi 11, n’ebiro 18, Pitcairn yagaluka San Francisco, aho yahika 9 Okutoba, 1892. Omo bwire obwo Kapiteni Marsh yabiriholika, kandi yasibiribwa omo lizinga lya New Zealand. M. Tay yakatwa n’obulwire bwa pneumonia, obwayatamuhwamu. Ye naye yaholika n’obutuli, kandi yasibiribwa omo kihugo ekiri ehali kya Fiji; kandi awo amagara abiri g’obweme gabihayo omo Butumwa bwa Polynesia.

GSAM 429.3Abatumwa ababali omo lizinga lya Tahiti, omo Papaete, bakasangwa n’obwesi n’obwabona ebibala by’omubiiri wabo mangu. Bakasobola eritumira abali omo kihugo kyabo, omo kiro ekyo, ripoti ey’erisima ey’abantu 40 abahinduka kandi bategekebwa omo ekanisa y’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju.

GSAM 429Olugendo lwakabiri lwa Pitcairn

GSAM 429.4Isyombo kyasuka San Francisco omo lugendo lwakabiri, 17 Januali, 1893, n’abatumwa bangaka: B. J. Cady n’omukasi we, J. M. Cole n’omukasi we, E. C. Chapman n’omukasi we, na M. G. Kellogg, M.D. Mwali Hattie Andre w’e Ohio, owabalinga nka mukangirirya omo Pitcairn Island. Omo mpindi y’enyuma w’akalimya omo 1893, M. Cady yatsuka esukuru omo Raiatea, omo kihanda kya Society, n’abayigirizibwa 60. Omo mpindi y’esukuru y’erimbere bwayahwa, obungi bwakula kuhika 105. Omo butsuka bw’empindi y’esukuru yakabiri, hali abayigirizibwa 120.

GSAM 430Olugendo lwakasatu lwa Pitcairn

GSAM 430.1Olugendo lwakasatu lwa isyombo lwabaho omo 1893-94. Abatumwa b’olugendo olwo bali G. O. Wellman n’omukasi we na Lillian White, bosira bava Michigan, batumibwa Raiatea, aho bakayambiramo Omukulu Cady omo mubiiri we. M. Stringer n’omukasi we bajanga nka batumwa abiyiyirya. Bakayimirira Rurutu. Omo Raratonga, aho abantu bakakata ekiro ky’omusanju nka kiro ky’erimbere, Dr. Caldwell n’omukasi we bategekebwa; kandi Omukulu Buckner n’omukasi we, abava California, basigalibwa omo Pitcairn. Omo bwikale bwe n’abantu abo, emibiiri mihya mingi yayinjizibwa, kandi omo mihanda mingi yayambire abantu. Erimbere lyosi, bakabaka ekyuma ky’omuyaga ky’erisya ebikusa ebiri makula omo lizinga, kandi n’amaani g’omuyaga ogwo gakolera amayuma makeyi, ekyahira emibiiri mingi eyatamanyikanga omo balingisi b’erizinga.

GSAM 430Olugendo lwakana lwa Pitcairn

GSAM 430.215 Desemba, 1895, Omukulembeze w’Obutumwa Omo Bindi Bihugo yahanika ati:

GSAM 430.3“Pitcairn eri omo mwalo hati, eyagaluka omo lugendo lwayo lwakana.... Omubiiri gwabirihiribwa omo bithunga 9 bihanda-handa, kandi ababiiri ngaka bakoleramo:

GSAM 430.4“Omo Pitcairn Island, abakangirirya E. S. Butz n’omukasi we, na Hattie Andre. Norfolk Island, hali abatumwa abiyiyirya abali bakolera ahali haho, abava omo Australia. Society Islands, omubuuliri B. J. Cady; abatumwa b’obulwazi, M. na Mama R. A. Prickett. Raratonga, abatumwa b’obulwazi, Dr. J. E. Caldwell n’omukasi we, Mwali Lillian White na Mwali Maude Young; abakangirirya, G. O. Wellman n’omukasi we, Omukulu J. D. Rice n’omukasi we. Fiji, Omukulu J. M. Cole n’omukasi we. Friendly Islands, Omukulu E. Hilliard n’omukasi we. Rurutu, M. na Mama Stringer, abatumwa abiyiyirya. Hawaii, Omukulu E. H. Gates n’omukasi we; abakangirirya, H. H. Brand n’omukasi we. Samoa, Dr. F. E. Braucht n’omukasi we. Omukulu D. A. Owen n’omugala we n’omwana w’omukali, abatumwa abiyiyirya.”

GSAM 431.1“Omo malama gayo ana, Pitcairn yagulya kandi yahayo omo bwereere ebitabu bingi. Busana n’ekyo, abayukateya e Sabato bakaboneka omo myanya mingi. Amakanisa gabirihiribwa omo Pitcairn Island, Norfolk, n’e Tahiti.”

GSAM 431Obwatho bwa Pitcairn Bwabirighulhawa

GSAM 431.2Busana n’eribya lino hane esyonzira sy’erihika omwa kihande kya Polinesia esithabya syabaho omughulhu obwatho bwahimbwa, obwatho obwo bwabirighulhawa, kandi obundi buryo bwabirikolesibawa omw’ithwalha omulimo embere. Omukulu E. H. Gates ye musondoli w’ekihande kya Polinesia lino, kandi akaha emyatsi y’erilholya embere omwa bighuma-bighuma by’ebisanga.

GSAM 431INDIES Y’OLHUHIRA

GSAM 431.3Omwa buthuku bw’embeho obw’omwaka 1889, Tata Wm. Arnold, w’e Amerika, mwatsuka omulimo w’omugulya w’ebitabu omwa Indies y’Olhuhira. Omwa mulimo oyo mwathoka eribana amena n’esyondaghiriro sy’abandu 1,200; mwabithuma okw’Ekithunga ky’Ehipapura eky’Ebihugho Byosi nuku kibikolesaye omwa mulimo w’obuthumwa. Omw’ibahandikira ebaruwa n’eribathumira ebitholere erisoma okwa syondaghiriro esyo, abandu mwatsuka erisonda eriminya okwenene; neryo olhuyi mwakyunguka lw’erithulhughania engulhu yuwene omw’ibuulha Ekinywa.

GSAM 431.4Omw’ithabala okwa lhuhulha lw’ababuuliri, Omukulu D. A. Ball mwaghenda e Barbados n’omwa bindi bibya erikolha, omwa mwezi wa 11, 1890. Abandu balebe mubaikirirya okwenene busana n’omuhathi wiwe. Omwa 1892, Tata Patterson, ow’alhua e California, mwaghulhaya ekitabu Erisoma e Biblia omwa bisanga kandi mwabana ebighuma biwene. Omwa 1893, B. B. Newman mwalhua e Florida n’erighenda e Jamaica erisondolha omulimo w’erighulhaya ebitabu omughulhu Tata Arnold athabya ahali. Tata Evans na Tata Hackett nabo mwaghenda omwa Indies omwa mwaka oyo erikolha omwa kihande eki eky’omulimo. Omwa mwezi wa 5, Omukulu Haysmer n’omukali wiwe mubayingira omwa kihande eki erikolha ngoku olhuyi lw’anganakyunguka. Hanyuma ha buthuku buthuli Tata Arnold mwasuba; olhwa lino mwasa erighulhaya ebitabu ebikakania okw’eribya ndeke kinya mubiri. Erithwalha oko mwezi wa 7, 1895, ebitabu by’omulhondo oyo byabirighulhibawa omwa Jamaica yoka okw’obughuli bwa $8,200; ebitabu by’edini byo byabirighulhibawa okw’obughuli bwa $7,654, syosi haghuma $15,854. Erighaba ebitabu bingyi ebyathya mwawathikya kutsibu erihambika ekanisa eyithegekire ndeke e Kingston, eyalhimo abandu 75, n’erikyungula esyonzira sy’ababuuliri erikolha omwa bindi bihande by’ekisanga.

GSAM 432Trinidad

GSAM 432.1Omulimo hano mwatsukibwa omwa buryo obuli ng’obw’e Jamaica. Omwa mwaka 1889, Tata F. B. Grant n’omukali wiwe mubalhalhikibwa erisyalha ekisanga nuku batsukeyo erighaba ebitabu by’ekanisa yethu; kandi Omukulu Flowers n’omukali wiwe nabo, bamabirilhalhikibwa, mubakwama ha nyuma ha buthuku buthuli erikolha ngoku olhuyi lw’anganakyunguka. Mubabana ebighuma biwene, erihika Omukulu Flowers amabana omuswija, owamulethera eriholha ekiro kya 29 omwa mwezi wa 6, 1894. Omukulu E. W. Webster mwasombolhwa erimughobolha, kandi mwalhua e New York omwa bwatho omwa mwezi wa 8, 1895.

GSAM 432.2Omwa 1896, abakoli omwa Indies y’Olhuhira babya bathi: omwa Jamaica, Omukulu A. J. Haysmer na W. W. Eastman; kandi abagulya b’ebitabu balebe babya omwa Bisanga bya Bahama. Omwa Antilles Nthuku mwabya Omukulu E. Van Deusen n’omukali wiwe, haghuma na C. F. Parmlee n’omukali wiwe ng’abakoli b’e Biblia, na Tata Bean na Tata Hackett ng’abagulya b’ebitabu. Omwa Trinidad mwabya Omukulu E. W. Webster n’omukali wiwe, haghuma n’omuhara Stella Colvin ng’omuthumwa w’erilhamia. Ebighuma byabya bithi: abandu 110 abakateya e Sabato omwa Jamaica, n’abandu 50 abakateya e Sabato omwa Trinidad, abakabya hakuhi na Couva; ekanisa nghuma omwa Barbados, n’ekighuma kighuma omwa Antigua, omwa Antilles Nthuku.

GSAM 432AMERIKA Y’OMO KATHIKATHI

GSAM 432.3Omukulu F. J. Hutchins n’omukali wiwe mubalhua omwa Ebihande Ebiyihangene by’e Amerika erighenda omwa Bisanga bya Bay, ekiro kya 16 omwa mwezi wa 11, 1891. Omwa buthuku obwo mwabya abandu nga 20, kutsibu-tsibu omwa Ruatan, abakateya e Sabato y’ekihano kyakane erikwamana n’ebihano ikumi; erisoma ebyo babya bathumirwe omwa baruwa lye lyabirisubulhira okwenene oku. Hanyuma h’emyaka isathu, omwa 1894, W. A. Miller n’omukali wiwe mubalhua e California erighenda e Bonacca; eyo mubayingira omwa mulimo w’erikangirirya ng’abakangirirya omwa sukuru eyakyungulwa ekiro kya 4 omwa mwezi wa 7, 1894, omwa nyumba y’esukuru eyahimbwa n’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju. Omwa kihande ky’erimbere eky’erigha, embara y’abigha yabya 34 okw’ekighero. Omwa 1895 mwabughwa athi esukuru yabirithoka eriyisighika, busana n’embara y’abigha eriyongera erihika 45.

GSAM 433.1Omwa Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi eyakolhwa omwa 1895, Omukulu Hutchins mwaha emyatsi y’abandu 100 omwa bisanga abakahulikirira omwatsi; kandi mwabugha athi esyonyumba ibiri sy’erihindaniramu syabirihimbwa kandi syabya sy’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju. Busana n’eribulha itheka, eryabya ly’obughuli bunene omw’irima, nghuma y’okwa syonyumba esi sy’eriramiramu mwahimbwa okwa maliba. Esyonyumba ibiri esi n’enyumba y’esukuru mubaha ebihandiko by’obwene bwasyo okw’Ekithunga ky’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi. Obughuli bw’ebindu by’Endeko okwa kisanga mubaghambalha bathi ni $1,789.60. Obughuli bw’ebitabu ebyabirighulhibawa erithwalha oko 1895 bwabya $2,243.

GSAM 433Obwatho Buke Busana na Amerika y’Omo Kathikathi

GSAM 433.2Omughulhu Endeko yaminyisibwa obwangu n’omughaso w’eribana obwatho buke obw’angathwalha abathumwa erilhua okwa kisanga kighuma erighenda okwa kindi, mwahithibawa athi obwatho obwo buhimbwe busana n’omulimo omwa Bisanga bya Bay, okw’obughuli obuthanganalhenga $3,000.

GSAM 433.3Omwa 1896, omwa Amerika y’Omo Kathikathi mwabya abakoli bani boka: Omukulu F. J. Hutchins n’omukali wiwe, n’Omukulu J. A. Morrow n’omukali wiwe omwa Honduras y’Abesipania. E Belize, ekibugha kikulhu ky’e Honduras y’Ababirithania, mwabya ekighuma ky’abaikirirya abakateya ekiro ky’omusanju erikwamana n’ekihano kyakane. Ekihande kinene ky’omulimo omwa kihande eki kyabirikolhawa omwa bisanga by’Enyanza ya Karibea. Hano ebitabu by’obughuli bw’esyodolari sy’ebihumbi bilebe byabirighulhibawa, kandi abandu 60 babya bakatsemera omwa kwenene kw’Omwatsi wa malaika wakasatu.

GSAM 434Eriholha ly’Omukulu Hutchins

GSAM 434.1Omukulu F. J. Hutchins mwakolha okw’obwikirirania bunene n’omuhathi omwa kihande kya Amerika y’Omo Kathikathi emyaka ng’eyikumi n’ibiri. Oko lhuhereko obuthoki bwiwe mwahwa, neryo omubulhiri mwamwitha. Lino ahumulire omwa lhuholho, akalindiririra erihulhwa n’Omukama—erihulhwa erikendisyabukya abathaleghulha.

GSAM 434AMERIKA Y’ENDINA

GSAM 434.2Ni busana n’ebihandiko ebyasakangwa okwenene kw’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju mwatsukibwa eriminyisibwa omwa Amerika y’Endina. Omwa mwezi wa 10, 1891, Batata Snyder, Stauffer, na Nowlin mubatsuka omulimo wabu ng’abagulya b’ebitabu omwa Argentina. Omwa 1893, erikwamana n’ebyahithibwa n’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, Omukulu F. H. Westphal, ow’e Illinois, omubuuliri Omujeremani, mwahambanako n’omulimo omwa kihande eki ky’obuthumwa; kandi omwa 1894 Frank Kelley, ow’e California, mwaghenda omwa Ebihande Ebiyihangene by’e Colombia ng’omuthumwa oyukayisighika. Hanyuma h’emyezi mitheke, abandi bakoli mubakwama, neryo obuthumwa obuhya obu mwatsukibwa. Omwa 1896 emyatsi eyi mwahibawa erihambene n’omulimo omwa kihande eki: Chile yine omubuuliri mughuma, Omukulu G. H. Baber, owahika ekiro kya 19 omwa mwezi wa 10, 1895, n’abagulya b’ebitabu babiri, F. W. Richards na F. H. Davis. Argentina nayo yine ababuuliri babiri, F. H. Westphal na Jean Vuilleumier, n’abagulya b’ebitabu babiri, O. Oppegard na C. A. Nowlin. Wathali aba, hane abakoli b’e Biblia bani: Lucy Post, Tata Snyder n’omukali wiwe, na John McCarthy. Brazil yine ababuuliri babiri, Omukulu W. H. Thurston na H. F. Graf, n’abagulya b’ebitabu basathu, A. B. Stauffer, J. F. na J. A. Berger. Guiana y’Ababirithania yine ababuuliri babiri, Omukulu W. G. Kneeland n’Omukulu P. Giddings, n’abathumwa b’erilhamia babiri, Omulhamia B. J. Fercoit n’omukali wiwe.

GSAM 435.1Erithwalha oko 1896, ebitabu by’obughuli bw’esyodolari 1,000 byabirighulhibawa omwa Chile, kandi abandu 30 abakateya e Sabato babirikirirya e Sabato n’obundi kwenene obuyihambene nayo omw’isoma ebitabu ebyo baghulha okw’abagulya b’ebitabu. Omwa Brazil na Argentina ebitabu byabirighulhibawa okw’obughuli bw’esyodolari 10,000; kandi ekikulhu kwilhaba, habya abandu 100 abakateya e Sabato. Ekanisa nghuma n’Esyosukuru ithanu sy’e Sabato byabirithegekwa. Omwa Argentina mwabya amakanisa asathu awabirithegekwa, e Buenos Ayres, e Crespo, n’e San Cristobal. Mwabya n’ekanisa nghuma eyabirithegekwa omwa Guiana y’Ababirithania, n’abandu 50 abakateya e Sabato, ekikaletha embara yosi y’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju omwa Amerika y’Endina erihika 150.

GSAM 435EKITHUNGA KY’OBUTHUMWA EKY’ENDINA

GSAM 435.2Thwamakania ndeke-ndeke, ekithunga eki sikyangahulhawamo ky’ebihugho by’aheheru, n’obu kiri kikabuulhira abandu b’ekihanda ky’aheheru (Abafrika) engulhu yuwene omwa kihugho kyethu. Ebyabiribana ebighuma bino ebirikengerwa ni mihathi y’Omukulu J. E. White ey’erisighalha akakolha, omwa mugisa wa Nyamuhanga.

GSAM 435.3Omwa buthuku bw’embeho obw’omwaka 1893, omughulhu nabya ngakolha ng’omuthangiriri w’Endeko y’amakanisa w’omu kihande ky’e Illinois, Omukulu White mwasa eyiri ngye, akayilhalikirira kutsibu busana n’abandu abiraghulhu omwa Bihande by’Endina. Busana n’eribya akamala esyoyenga nthuku e Chicago, mwasaba erikiriribawa erikolhera abandu abiraghulhu abakalha omwa kibugha. Erisaba lyiwe mwikiriribawa n’etseme linene, kandi aho niho omulimo wiwe busana n’abandu aba ab’amalibulha watsukira kwenene.

GSAM 435Obwatho bw’Omuhaha obw’Obuthumwa obw’Omukulu White

GSAM 435.4Erilhua omwa buthuku obwo abya akasaba n’erithegheka busana n’ekihande ky’Endina. Omughulhu akalengekania, esyondegeka siwe mwahirirana, erihika omw’ihimba obwatho bw’omuhaha hakuhi n’Enyanza ya Michigan, obwahulhawamo Morning Star. Inianabirihabwa “Beteli” eyi eyikaghenda okwa maliba, mwaghenda e Chicago, n’erilhwayo mwakima omwa Syonyalhu sya Illinois na Mississippi, erihika e Vicksburg, Mississippi, ekiro kya 10 omwa mwezi wa 1, 1895. Hano mwatsuka omulimo wiwe n’abawathikya bake, omwa kihande ekyathabya kyabirikolherwamo.

GSAM 436Omulimo w’Ekithunga ky’Obuthumwa eky’Endina

GSAM 436.1Thukasubamo ebinywa ebyalhua omwa myatsi eyahibawa n’Omukulu White omwa Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, ekiro kya 9 omwa mwezi wa 4, 1903, ebikakanganaya ebighuma by’omulimo, n’emibere y’omulimo w’obuthumwa omwa Endina omwa buthuku obwo:—

GSAM 436.2“Ekithunga kyethu kyabirihimba kandi lino kikakolesya esyosukuru ithanu omwa Mississippi.... Esyosukuru esi siri e Vicksburg, e Yazoo City, e Columbus, n’e Jackson.... Abakoli bethu nabo babirithwalha emihathi embere e Nashville, e Memphis, n’e Edgefield Junction, omwa Tennessee, n’e Louisville n’e Bowling Green, omwa Kentucky.

GSAM 436Abakoli Omwa Endina

GSAM 436.3“Omwa buthuku bunu hane abakoli 27 omwa bihande by’omulimo eby’Ekithunga ebithathukene. Ababuuliri bathanu abayabirihirwako ebyala babirighesebwa omwa mulimo w’Ekithunga ky’Obuthumwa eky’Endina.... Abakangirirya b’esyosukuru 13 babiritheghekanibawa omwa buryo obuthathukene busana n’omulimo wabu.... Omusorha mughuma akakangiriribawa n’Ekithunga eribya omulhamia, omwa Sukuru Nene y’Erilhamia eya Meharry, ey’e Nashville; kandi owundi akawathikibawa omwa by’erigha lyiwe omwa sukuru eyo yene.... Abakoli biwene b’e Biblia balebe babirighesebwa. Balebe okw’abakangirirya nabo babirikulha eribya abakoli b’amenge omwa kihande eki.

GSAM 436Obwatho bw’Omuhaha “Morning Star”

GSAM 436.4“Morning Star ni bindu byaghe by’omundu mughuma, obwahimbwa n’esyosente syaghe. Kandi esyosente syosi esy’erikolesya obwatho obu syabirilhihibwa omwa syosente syaghe esyangabana. Ngandibugha ngakathi esyosente sy’erikala omwa bwatho mughulhu wosi ni ngye nyabya ngaliha. Engendo nyingi ekighuma kyabya kine abakoli erilhua okwa 10 erihika okwa 18.... N’emishahara y’abakoli bosi ab’Ekithunga kyabya kikakolesya emyaka mingyi siyalhua omwa bihayo, aliwe omwa syosente syaghe esyangabana ngye mwene.

GSAM 437Ngoku Esyosente Syasa Busana n’Obuthumwa bw’Endina

GSAM 437.1“Ekiribulyo kyangabuli-bulhibawa kithi, ‘Wabana hi esyosente esi?’ Omukama ye wathuha syo. Ebitabu bike mubyasakangwa. Eky’erimbere kyabya Ekitabu ky’Erigha Engulhu Yuwene eky’Erimbere, ekyo erithegheka lyakyo ery’erimbere lyabya erikolesibawa omw’ikangirirya abandu abiraghulhu. Thwalhindiririra erighulhaya ebihumbi bike by’ebitabu, aliwe, omwa ky’erilhugha kyethu, byabirihika hakuhi n’ekihumbi ky’ebihumbi.

GSAM 437.2“Mama [Mama E. G. White] mwathuwathikya n’ekitabu Kristo Omulhami Wethu, ekyo kyaghulhawa ebihumbi 300 kutse 400. Ebitabu ebihumbi 200 kutse 300 eby’Esyangano Esiwene Kwilhaba byabirighulhibawa. Bakaghambalha bathi ebitabu by’Omwami Oyukasa ebyabirighabibawa, byamathunganibwa okwa kirundo kighuma, byangahika okw’iburenge bw’esyomayiro 4. N’esyosente esy’obwandiki bw’ebitabu bino, wathali erithwalha emindi milimo mingyi n’ebihande by’omulimo embere, thwahimba Morning Star.”

GSAM 437OMWA BIHUGHO BINGYI

GSAM 437Mekisiko

GSAM 437.3Omulimo wethu omwa kihugho eki mwatsuka omwa mwaka 1894, omw’ihambika obuthumwa bw’erilhamia e Guadalajara. Omwa 1896 embara y’abakoli mwaha emyatsi yathi: Omukulu D. T. Jones n’omukali wiwe ni bo babya bakasondolha obuthumwa. Abakangirirya babya Ora A. Osborne, Mama A. Cooper, Kate Ross, n’omuwathikya w’omo kihugho. Abathumwa b’erilhamia babya Omulhamia J. A. Neal, A. Cooper, Mama A. J. Rice, Mama Bartlett, na Mama Rachel Flowers. Abalhwere 40 obuli kiro babya bakasa okw’obuthumwa erilhamiibwa, kandi abigha 40 babya bakasa omwa sukuru y’obuthumwa. Omwa buthuku obwo enyumba mpya y’erilhamiramu yabya yikahimbwa, okw’obughuli bwa $12,000.

GSAM 437Afrika y’Omo Kathikathi

GSAM 437.4Omwa 1893 omulimo w’Omwatsi wa malaika wakasatu wabirighenda embere kutsibu, ekyaleka Akathunga k’Abasondoli ab’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi ikalhangira kathi kitholere erihana eriha obuthumwa omwa Afrika y’Omo Kathikathi. Ekyaleka mwahithibawa hathi: “Ngoku kyangathoka, obuthumwa bukyungulwe e Matabeleland.” Erikwamana n’ebyo byahithibwa, ekighuma ky’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju mwahika omwa kihugho ekyo omwa 1894 n’erisombolha omulhima ow’esyoekere 12,000. Omwa ndeko ey’omwa 1895, Omukulu C. B. Tripp n’omukali wiwe, W. H. Anderson n’omukali wiwe, n’Omulhamia A. S. Carmichael mubasombolhwa ng’abathumwa busana n’ekihande eki eky’ihali. Aho n’aho mubatsuka eriyitheghekanirya olhughendo olhule, kandi, hanyuma h’olhughendo olhuwene omwa nyanza, mubahika eyi babya bakaghenda ekiro kya 26 omwa mwezi wa 7, 1895.

GSAM 438Olubalha lw’Enyanza olw’Esyosahabu

GSAM 438.1Emyaka milebe, erilhira ery’eribana obuwathikya ng’ery’e Makedonia lyabya likasa okw’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju erilhua okw’Olubalha lw’Enyanza olw’Olhuhira olw’Afrika. Erisoma ebitabu by’Abadiventi lyabirileka abandu ibasonda eriminya okwenene, aliwe obuwathikya sibwathumibwa erihika omwa mwaka 1894 kutse hakuhi n’aho. Omwa buthuku obwo Omukulu Sanford na Tata Rudolph mubalhalhikibwa n’Akathunga k’Abasondoli ab’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi eritsuka omulimo owabya wabirilindiririra obuthuku bunene. Mubayingira omwa kihande n’omuhathi n’obuthasagha. Aliwe, hanyuma ha buthuku buthuli, Omukulu Sanford mwabana omuswija, owabya muyingi kutsibu eyo, ekyaleka ekihugho ikyahulhawamo “ekihirira ky’omundu mwera.” Omuswija mwamulhabirira engendo isathu; neryo, nuku athaholha, mwakakibawa erisuba e Amerika. Abandi mubathumibwa okw’Olubalha lw’Enyanza olw’Olhuhira; omwa bo mwabya Omukulu D. U. Hale, Geo. F. Kerr n’omukali wiwe, na G. P. Riggs. Aliwe oyuw’ahererukire abya abirikehwa kutsibu n’omubulhiri, ekyaleka ibahwa omwa maha athi angasighalha mwengebe; mwahunga e Bungereza omwa maha athi erighobolha eby’omulengo w’omuyira lyangamuwathikya. Omw’eki iyo n’abanywani biwe mubalhebwa; kusangwa obuthoki bwiwe mwakeha polo-polo, erihika iko mwaholha, kandi eyo niho ahambwa. Naye alindiririre eryasa ly’Oyuha Engebe.

GSAM 438India

GSAM 438.2Ekiro kya 12 omwa mwezi wa 1, 1890, Omukulu Haskell mwalhua okw’Ithundiro ly’Obwatho ery’e Durban, okw’olubalha lw’enyanza olw’olhusaya n’endina olw’Afrika, erighenda e Calcutta omwa India, e China, n’e Japani. Embere w’ekiro eki, Percy T. Magan, omuhandiki wiwe, abya abirimuhambanako. Ekighendererwa ky’olhughendo olu olw’e India kyabya “erisekulya” eribana emyatsi ey’angabalekire ibathoka erihana n’eriha obusondoli omughulhu Abadiventi b’ekiro ky’omusanju bangatsukire omulimo w’obuthumwa omwa kihande ekyo. Busana n’erilengekania erihambika obuthumwa omwa India, Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, omwa 1893, mwahana yathi Wm. Lenker aghende omwa kihugho ekyo ng’omugulya w’ebitabu. Erikwamana n’erihana eri, mwaghenda e India n’eritsukayo ebitabu by’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju. Hanyuma Tata Lenker mwaha emyatsi athi iyo n’abandi bandu bani babya babirighulhaya ebitabu omwa bihande ebithathukene eby’India, erithwalha oko 1896, kandi babirighulhaya ebihandiko by’obughuli bwa $10,000. Nuku akanganaye erisonda eriminya eryalethwa n’ebitabu ebyaghulhawa, mwabugha kandi athi, omughulhu abya akaghulhaya ebitabu hakuhi na Madras, okw’olubalha lw’enyanza olw’olhuhira olw’India, “omubuuliri w’omo kihugho mwaghenda esyomayiro 60 n’amaghulhu nuku aghulhe ekitabu kighuma ky’Amalengekania oku Danieli n’Eribisulirwa.”

GSAM 439Georgia Burrus Omwa India

GSAM 439.1Omwa 1895, omuhara Georgia Burrus mwalhua e California erighenda e India. Amabirihikayo, aho n’aho mwatsuka erigha omubughe w’Ekibengali, kandi ha nyuma ha buthuku buthuli mwatsuka omulimo w’obuthumwa. Erithwalha oko 1896, abandu balebe babiritsuka eriteya e Sabato y’Omukama busana n’erihambanako n’abakoli bethu.

GSAM 439.2Abakoli omwa kihande omwa 1896 babya Omukulu D. A. Robinson n’omukali wiwe. Omuhara May Taylor n’omuhara Georgia Burrus babya bakoli b’e Biblia. Tata Lenker na Tata Masters babya bagulya b’ebitabu. Enyumba eyatholere yabiribanikwa busana n’erikala ly’abathumwa, kandi eby’erilhuhulha abalhamia, abasighiri b’abalhwere, n’obundi buwathikya busana n’ebyabya bikabathemera byabirithumibwa omwa kihugho ky’iwabu. Omukulu Brown n’abandi mubathabala okw’erilhuhulha eri. Iyo n’Omukulu D. A. Robinson bosi babiri mubaholha e Karmatar, Bengal, India, oko lhuhereko lw’omwezi wa 12, 1899.

GSAM 439Hawaii, Ebisanga bya Sandwich

GSAM 439.3Omwa mwaka 1884, Tata La Rue na Henry Scott mubaghenda e Hawaii ng’abathumwa, bakakolesya esyosente syabu bene. Mubatsuka omulimo wabu omw’ibuulhira abandu mughuma-mughuma n’erighulhaya ebitabu. Eki mwaleka abandu b’omwa kisanga ibasonda eriminya kutsibu, ekyaleka Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, omwa mwezi wa 11, 1885, iyihitha yathi Omukulu Wm. Healy aghende e Hawaii omwa buthuku obukakwamako erikolhayo, kandi Endeko y’amakanisa w’omu kihande ky’e California yisabwe eriholhekesya ehema busana n’eki. Amabana ebyangawathikya bino, Omukulu Healy n’abo ababya babirihika okwa kisanga mubakolha Omuhindano w’omo hema omwa buthuku bw’omusana obw’omwaka 1886. Ng’ekighuma ky’omuhathi oyo, abandu balebe mubaikirirya omwatsi. Tata La Rue mwasighalha e Honolulu erihika omwa mwaka 1889, omughulhu aghenda omwa bwatho e Hong Kong, China.

GSAM 440Omulimo Omwa Baina Omwa Hawaii

GSAM 440.1Aliwe omulimo w’ababuuliri muke ni wo wahabwa ekisanga erihika Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi yamahindana omwa mwezi wa 3, 1895. Omwa buthuku obwo mwahithibawa hathi: “Omukulu Gates n’omukali wiwe, haghuma na Tata Brand n’omukali wiwe ng’abakangirirya b’Abaina, baghende e Honolulu erikolha omulimo w’obuthumwa.” Omulimo w’erikangirirya mwatsuka aho n’aho, kandi Omukulu Gates, n’obu abya athali ndeke kinya mubiri, mwakolha ngoku angathoka omw’ithwalha omulimo embere. Omulhamia n’abasighiri b’abalhwere mubakwama abathumwa ha nyuma ha buthuku buthuli, kandi omulimo omwa kihande eki eky’omwatsi mwatsuka ndeke.

GSAM 440Emyatsi Mifunze y’Obuthumwa, Ekiro kya 1 omwa Mwezi wa 1, 1903

GSAM 440.2Emyatsi y’Omuhandiki w’Obuthumwa bw’Ebihugho by’Aheheru, eyahibawa ekiro kya 31 omwa mwezi wa 12, 1902, yikakanganaya omulimo w’omwatsi owakakolhwa aheheru h’Ebihande Ebiyihangene by’e Amerika yithi:—

GSAM 440.3Endeko y’amakanisa y’Obughuma ey’e Australia, eyikalhethawa haghuma n’esyondeko y’amakanisa w’omu bihande by’e Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia y’Endina, Tasmania, n’Australia y’Olhuhira.

GSAM 440.4Endeko Nene y’Ekanisa ey’e Bulaya, eyilimo Endeko y’amakanisa y’Obughuma ey’e Bujeremani, Bujeremani bw’Olhuhira, Bujeremani bw’Olhusaya, Bujeremani bw’Endina, Holanda na Belgia y’Abafulemi, Austria-Hungaria n’Ebihande by’e Balkani, Buswisi bw’Abajeremani, Burasia bw’Endina, Burasia bw’Amalhembe, na Burasia bw’Omo Kathikathi.

GSAM 440.5Endeko y’amakanisa y’Obughuma ey’e Skandinavia, eyilimo Denmark, Norway, Sweden, Finland, na Iceland.

GSAM 441.1Endeko y’amakanisa y’Obughuma ey’e Bubirithania, eyilimo Bungereza bw’Amalhembe, Bungereza bw’Endina, Ireland, Scotland, na Wales.

GSAM 441.2Endeko y’amakanisa y’Obughuma ey’Abafaransa n’Abalatini, eyilimo Buswisi bw’Abafaransa, Bufaransa, na Italia.

GSAM 441.3Obuthumwa bw’Olhusaya, obulimo Misiri, Siria, na Turukia.

GSAM 441.4Endeko y’amakanisa y’Obughuma ey’Afrika y’Endina, eyilimo Ekikoloni ky’e Cape, Natal-Transvaal, Basutoland, na Matabeleland.

GSAM 441.5Ebindi ebithathukene: Bermuda, Brazil, Guiana y’Ababirithania n’ey’Abaholanda, Amerika y’Omo Kathikathi (Endina), China, Fiji, India, Jamaica, Japani, Antilles Nthuku, Mekisiko, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, Olwalhu Plate, Raratonga, Samoa, Ebisanga bya Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, Olubalha lw’Enyanza olw’Olhuhira (Amerika y’Endina), n’Olubalha lw’Enyanza olw’Olhuhira (Afrika).

GSAM 441.6Embara y’abakoli abakakolha omwa bihande bino ebithathukene, omwa bo ababuuliri, abahabirwe obwikirirya bw’eribuulha, abakoli b’e Biblia, abagulya b’ebitabu abakaghenda-ghenda n’abakabighulhaya, ni 754.

GSAM 441Emyanya y’Omughaso Munene Yabirihambikwa

GSAM 441.7Erilhua omwa binywa bike bino ebihambire okw’obuthumwa bwethu, thwangabugha ng’Omuhandiki w’Obuthumwa bw’Ebihugho by’Aheheru abugha omwa mwaka 1896, athi:

GSAM 441.7“Omwatsi lino amabiribya omwa myanya eyi ey’omughaso munene, hakuhi omwa buli kihande ky’ekihugho kyosi, Nyamuhanga, omwa buthoki bwiwe obuthahwire, angakolha omulimo munene kandi w’amaka omwa buthuku buthuli kutsibu. Akendihunia omulimo wiwe omwa buhikirire.”

Notes

  1. Abaroma 15:21. ↩

Note

Back