Ekihande 2 — Emitegekere y’Omulamo Eyabisulwa
GSAM 38.1Erihamya eryatirirwe likola omutima kwirwaye; baitu eryamwitsi lihikire, liba muti w’obulamu.1 Kundi Mukama w’amahe abugha atya: Hakisigala akatambi kake, nanyeganya olubula n’itaka, n’enyanja n’itaka erikire; nanyeganya ebihugo byosi, kandi Oyo ebihugo byosi bikayighomba akendisyasa; nanyijuza enyumba eno n’obukenge, abugha Mukama w’amahe.2
GSAM 38.2Kuruga ekiseera Adamu yamulwamu omo lusitani lwa Edeni n’oko muti w’obulamu, ebigambo byabugirwe Satani busana n’embibo y’omukali—‘Kandi akendisyatsamura omutwe wawe,’—byahayo erihamya ly’eritsinda ly’omubiherere omubi, erihirima emitegekere yiwe y’obwenge bubi, n’erisubya abantu oko muti w’obulamu. Oyu balindirira—Embibo eyalaganiisibwe—neryo mwaba ‘Oyo ebihugo byosi bikayighomba.’
GSAM 38.3Omo bigambo byakwatirwe aha Hagayi, kikaboneka ng’eryasa lya Oyu balindirira likwatirwe n’ekiseera Mukama akanyeganya olubula n’itaka. Paulo, akandikira Abaheburaayo, mwahira erinyeganya okwo omu biseera by’emabere, abugha ati, ‘Nanyeganya kandi akandi, si itaka lyonka, baitu n’olubula. Kandi ekigambo kino, Nanyeganya kandi akandi, kikayereka erihirima ly’ebintu binyeganyisibwa, ng’ebintu bikolebwe, kugira ng’ebitanyeganyisibwa bigume. Neryo itwe, abahambirwe obukama obutanyeganyisibwa, tube n’ekisa, n’eryihereza Nyamuhanga n’obwiyemezi n’obwoba bwa Nyamuhanga.’3 Ebigambo bino busana n’erinyeganya okukandi okwakayaba, bikaboneka ng’ebihira hakuhi n’eritegeka eryaheruka ly’obukama bwa Nyamuhanga, hansi wa Kristo, Embibo eyalaganiisibwe, ‘Oyo ebihugo byosi bikayighomba.’
GSAM 39.1Erisubya eryakolebwa na Kristo likaboneka bulungi omu biro bino by’ahaheruka eri abosi abalina Baibuli yosye eswahirwe embere yabo. Abakulu batali batyo. Ekigambo kya Mukama kyabahikako, ‘ekihano kikwamane n’ekihano, ekihano kikwamane n’ekihano; omulhondo oko mulhondo, omulhondo oko mulhondo; hano katambi, na handi katambi.’4 Neryo, omo kubabisula emitegekere y’obukiriro, kyabya ng’enduli y’abatungane, ‘ng’ekisasi ekimenyera, kikamenera kwayongera kuhika oko kiro ekitungirwe.’5 Neryo likaba likambo lya kusangirirwa kutsibu erilandirira aha bupime obutono eribisulibwa kw’emitegekere eyo eri bantu biwe abakulu.
GSAM 39Obutuku bw’Erilindirira Butababisulwa Erimwe
GSAM 39.2Mukama atahubirirya erihamya lyabo, akakola emitima yabo kwirwaye, akababwira ng’ebikahika emyaka magana mangi mbere bakahika oko byalindirira omu Mbibo eyalaganiisibwe. Kuruga omo byandikirwe, tukayiyira ng’abalekerwa eritekereza ng’omwana w’erimbere wabya niwe Mbibo; kandi ng’aha katambi Edeni ikasubibwa mu buryo bumwe, nabo basubire bakahika oko muti w’obulamu. Kayini abere abyalwa, Eva mwalaka ati, ‘Nabirihabwa omulume kuruga eyiri Mukama.’6 Abasomi bamwe ab’Ekiheburaayo bakahamyako ng’ekyandikirwe, nga kyahindulwa omu buryo bwosye, kikabugha kiti, ‘Nabirihabwa omulume, Mukama.’ Ekyo nikyo: Oyu niwe Mbibo owakakola omulimu ogwa Mukama ogw’eritsinda Satani. Tihali kikwandikirwe ng’Eva yabugha ebigambo ng’ebyo Abeli abere abyalwa. Akasobola, kandi kyabya ky’obutonde, eritekereza ng’omwana w’erimbere niwe owakahikirya eryalagania. Amakira ge gakabe gakagwa, n’erihola, ng’emibere ya Kayini yakula, kandi akabona endeka yiwe mbi eyamuhikya oko kwita mwabo. Abeli atakeyitawa, bakaba bahambirwe omwatsi n’obwenge obusana n’erihayo eryakakolebwa busana nabo; kundi Abeli, ng’alagirwe na Nyamuhanga, mwaya n’omwana w’endiga yiwe eriba kihayo, baitu Kayini, owakakangirirwe ng’omwabo, mwaya n’ebibala by’itaka, kandi n’ekyo kyakwatirwamo n’omulimu w’obusungu n’eyifwa. Ekihayo kya Abeli kyasamira ekya Kayini, kundi kyakolebwa ‘na erikirirya’, kandi Paulo akandika busana nakyo ati, ‘N’obere mwaholire, akayongera abugha.’7
GSAM 40Sethi Niwe Mbibo?
GSAM 40.1Abeli abere aholire, Sethi mwabyalwa, neryo erihamya lyasubira; Eva mwabugha ati, ‘kundi Nyamuhanga ambirihayira embibo endi omo mwanya gwa Abeli, oyu Kayini yaitire.’8 Hanyuma Sethi mwayesibawa omo lulyo lw’eritsuka kuruga eri Adamu. (Langira Okutandika 5:3.) Kayini, mwana w’erimbere w’amanene, atayesibawa omo lulyo. Obundi Eva mwatekereza ng’ubu Sethi niwe Mbibo eyalaganiisibwe. Kikaboneka kuruga omo byandikirwe ng’abantu batandika eriyita na izina lya Mukama Sethi abere abyalwa. (Langira ahakenge by’Okutandika 4:26.) Obundi bakakola batyo, bakatekereza ng’ Sethi niwe owakabya omutegeki waheruka, Mukama, n’erihirima obutegyeki bwa Satani obwiyibire.
GSAM 40Erilindirira Lyategekwa Oko Nowa
GSAM 40.2Omo byandikirwe bitono eby’ebikoleka kuruga aha Adamu kuhika aha kubyalwa kwa Nowa, hatali kintu kinene erikira lulyo lw’abantu. Nowa abere abyalwa (‘omutungane,’ ahakenge), erihamya lyasubira, n’abantu babugha bati, ‘Oyu niwe akatuhumula busana n’omulimu wetu n’obulambirire bw’amaboko getu, busana n’itaka eryo Mukama atsumire.’9 Ekigambo kya Nyamuhanga tikikabugha ng’engeri n’endeka bakalindirira erihumula; baitu bakaba balindirira ng’eritsuma ly’itaka likakeha omu njira emwe. Obwenge bw’obubi obwabya omu biro bya Nowa, abantu bakazulya kihugo n’ebibi n’obukambwe, neryo lulyo lw’abantu lwakahirimibwa oko itaka n’amayira, Nowa n’abali naye bokanuluka; n’eky’uko yakabya akabuirira kihugo erimanya obubi obukahika erimala emyaka igana na makumi abiri, byosi byabisibwa eri bo.
GSAM 41Omunara gwa Babeli Gwakolebwa
GSAM 41.1Hanyuma y’amayira amanene, abantu bakakangirirwa na Nowa erizulya itaka; baitu babere batandika eriyongera, bakaleka omutegekere gwa Mukama ogw’eribategeka. Nimurodi mwategeka obukama bwa Babeli (hanyuma bwabugwa Babiloni, obukama bw’erimbere obw’aha itaka).10 Hanyuma katambi, abantu batandika eritsaka omunara gwa Babeli, bakayikolela izina, n’erikanga erisanzuka omo kihugo, ekyo kyabya kinyume n’ebyo Mukama, erilabira omu Nowa, yabakangirire. Omo mwanya gw’erilindirira Mukama n’obwihangane akole ebighendererwa bye, bakakwata likambo omo maboko gabo, neryo Nyamuhanga mwasobya amalimi gabo, bakasanzuka.
GSAM 41Aburahamu Akaba Mungwe w’Ekihugo Kyosi
GSAM 41.2Tukalandirira ebyandikirwe bitono kuhika aha wa ikumi omu lulyo kuruga eri Nowa, tukabona eryeterwa kwa Aburahamu, oyu Mukama yabugira ati, ‘Itaka lyosi owalangira, ndakuhaya iwe n’embibo wawe ebiro byosi. Nkolera embibo wawe ng’omuthaka gw’itaka; ng’omuntu akasobola eribara omuthaka gw’itaka, n’embibo wawe nayo ekabarwa. Yimuka, otambule omo kihugo omu bugazi bwakyo n’obuwanvu bwakyo; kundi ndakuhaya.’11 N’obwo Mukama yamulagania Aburahamu ng’akaba naza kutunga itaka, mwamuhamya ng’akafa. Paulo abugha ng’yaruga agenda omo ‘kifo eki akatunga hanyuma eriba mugabane.’12 Likambo lya kutunga eryalagania, lyakabya lyabisulwa bulungi eri Aburahamu omo bisulirwa bya Nyamuhanga, kundi ‘mwalindirira ekisagara ekilina emisingi, owaakatsaka n’akakikola ni Nyamuhanga.’13 Omo Baroma 4:13, kikabugha ng’eryalagania lyabya ‘ng’akaba mungwe w’ekihugo’; si omo mubere wakyo w’ubu, baitu hanyuma, ng’akazuhuka kandi abya omulamu.
GSAM 42.1Omo ndangiriro y’abantu, Aburahamu atayabirya eribona ng’embibo eyalaganiisibwe ekasobola kuba mwana we ow’omubiri. Neryo mwayinza eriyeta Eliezere, omukwama we, eriba embibo. Mukama mwabugha ati, Si batyo; baitu niwe ‘akakuruga omo nda wawe.’ Neryo Mukama atandika erimubisulira ng’omulimu waheruka w’embibo yiwe tigukahikirira aho naho. Mwamubwira Aburahamu ati, ‘Embibo wawe ekaba munyamahanga omo kihugo ekitali kyabo, ekabakorera; nabo bakayitula imyaka magana ana.... Kandi iwe okagenda eri bashosi bawe n’obusinge; wukendisyatsikwa omo bukulu obuwene.’14
GSAM 42.2Omukali wa Aburahamu mwayinza endeka mbi ey’eriyanguhya erihika kw’erilaganisibwa; baitu Isaka abere abyalwa, mwana wene w’Aburahamu na Sara, omukali we omwene, Mukama mwabugha busana n’Isimaeli na Hagari nyina ati, ‘Mulwamu omukali ono ow’obuhamba n’omwana we.’
GSAM 42.3Omo kigeragezo ky’erikirirya lya Aburahamu, akahayo Isaka oko gicaniro, mwayiga ekangiriryo busana n’erizuhuka ly’abaholi. Kikabugha busana naye kiti, ‘Mwayiyira ng’Nyamuhanga akasobola erimuzuhya [Isaka] n’oko baholi; kandi kuruga okwo mwayakirira omo kifananyi.’15
GSAM 42Embibo Yene
GSAM 42.4Omo kiseera kimwe Aburahamu mwakangirirwa ng’Embibo yene, eyo ebihugo byosi bikabendwa erilabira omuyo, n’obwo yakaba y’omubiri omo lulyo lwe, yene yakaba Kristo wa Nyamuhanga; kundi Mukama atamubwira ati, ‘Embibo, ng’ey’abantu banene; baitu ng’ey’omughuma, Kandi eri Embibo wawe, oyu ni Kristo.’16 Paulo omukwenda mwabugha busana n’ekyo ati, ‘Ekyandikirwe, kyabona embere ng’Nyamuhanga akabala ab’amahanga eribya batunganene na erikirirya, kyabuirira Enjiri embere eri Aburahamu, kyabugha kiti, Omo iwe ebihugo byosi bikabendwa.’17 Erilaganisibwa eri Aburahamu lyasubirya eri Isaka n’embibo ye,18 kandi n’eri Yakobo.
GSAM 42.5Yakobo abere alina abagala ikumi n’ababiri, likambo lyakabya lyazooka ly’obutonde liti, Lulyo luki lwakabiramo lulyo lw’Embibo yene? Omo bwimiri obwayimibwa bwa Yakobo busana n’abagala be, likambo lyahwika: ‘Omutso w’obukama siwukendisyakurugaho Yuda, n’omuhandiki w’amateeka atakurugaho omo magulu ge, kuhika Shilo ahike; kandi abantu bakamukumanira.’19 Omo kuhikirya ekyo, kikasa erimanya hano ng’Abaisiraheli, n’obwo bakaba hansi w’ebihugo by’endeka endi, bakalekerwa eriba n’Endeko yabo. Neryo Yuda—lulyo lw’Abayudaayo, ababugwa batyo kuruga eri Yuda—mwayaba n’omwatsi omutono omo butegeki bwabo kuhika Shilo (Kristo) ahikire kwene.
GSAM 43Ekiseera Kyabisibwa
GSAM 43.1Abashoshe b’ediini bakaba n’obwenge obutono busana n’erisubya n’Embibo eyalaganiisibwe; baitu ni ryahi, kandi ni myaka mingahi mbere atakahikire, kyabya kikabisibwa. Abana ba Yakobo babere bayongera omo Misiri, Omwasiriya—Farao (Isaya 52:4)—ow’‘atayamanyire Yosefu,’20 mwayitula, emitima yabo yairukira omo myaka 400 (kwene 430) eyabugirwe eri Aburahamu, ekiseera ky’eriyitulwa kwabo n’eryikala abanyamahanga, bakalindirira ng’erilokoka omo bukanga kuno kukatandikya eritunga omwandu ogwalaganisibwe.
GSAM 43.2Musa abere abyalwa, bashosi be babona ng’‘yakaba mwana mulungi.’21 Kikahambirwe ng’bahabwa omwatsi ng’akaba, hansi wa Nyamuhanga, mulokoli wa Isiraheli kuruga omo buhamba bwabo obukambwe. Kihambirwe ng’obwenge obwo bwahikire eri Musa; kundi, omu myaka makumi ana, abere ayanzire kwikala n’Abaisiraheli abayitulwa, n’eriyitulwa nabo, erikira eriyitibwa mwana wa mwali wa Farao n’omungwe w’ekitebe ky’obukama bwa Misiri,22 Kandi abere atandika eriyimirira likambo lya bantu be, n’eribakengeleza yaitire Omumisiri, mwayiyika kutsibu ng’abatamanyire omulimu gwe; ‘kundi mwatekereza ng’abaganda be bakamanyire ng’Nyamuhanga, na kuboko kwe, akabalokola.’23
GSAM 44.1Ekiseera kya Mukama kyahikire ng’Abaisiraheli bakaruga omo Misiri, bakaruga, kandi omu kiro kyonyene ekyalaganiisibwe. Okuruga 12:40, 41. Batakasobola eritekereza ng’Musa niwe mutegeki wabo waheruka n’Embibo eyalaganiisibwe, kundi yakaba wa lulyo lwa Levi, kandi Yakobo atabugha omo buminyereri bwe ng’Yuda akabya mutegeki wabo kuhika Shilo ahike?
GSAM 44‘Ndakamubona, Baitu Si Buno.’
GSAM 44.2Abaisiraheli babere bali omo njira y’erigenda Kanaani, Balaki omukama wa Mowabu (owabya w’olulyo lwa Loti) mwayeta Balaamu eritsuma Isiraheli. Mukama mwahindula eritsuma lye lyaba mwisa, neryo bakatunga omwatsi ogundi ogwakabya gwakatsanya eritekereza ng’erilokoka kwaheruka kuruga omo butegeki bwa Satani kukabya kwakabya aho naho babere bingira Kanaani. Ekyandikirwe kikabugha busana n’ekyo kiti, Balaamu omo kisulirwa kya Nyamuhanga mwabugha ati, ‘Ndakamubona, baitu si buno; ndakamulanga, baitu si hakuhi: hakendisyakuruga engununu kuruga eri Yakobo, n’omutso w’obukama wukendisyayima kuruga omo Isiraheli, kandi kikatsamura emyanya ya Mowabu, n’erihirima abana bosy’aba Sethi.’24
GSAM 44.3Embibo eno enene eyarugire eri Aburahamu Paulo akayibughabugha atya: ‘Neryo kuruga omo mughuma, kandi oyu yabya ng’aholire, mwakurugaho abantu banene ng’esyongununu sy’olubula omo bwinene, kandi ng’omusenyu oguli ahakenge y’enyanja ogutakabara. Bano bosy’bakahola omo erikirirya, batakabirihabwa ebyalagania, baitu babirilangira hali, babiyirya, babikwatira, kandi bayiyita abanyamahanga n’abatambuli omo itaka.’25
GSAM 44.4Omutima gwa Isiraheli gutahebire erihola n’eribula amahano busana n’obuminyereri bwa Balaamu ng’eryahika ly’erilindirira lyabo likaba ‘si buno,’ kandi ‘si hakuhi’; kundi Mukama, atakaba kire omu butuku buno, mwalaganisa n’obulamu bwe ng’emibere y’ekyitiinisa ikahika ahaheruka. Erilabira omu Musa mwabugha ati, ‘Baitu ng’eriba ndi omulamu kwene, itaka lyosi likajuza obukenge bwa Mukama.’26 Omo biro bya nabi Habakuki, hanyuma y’emyaka 863, amazima ago gasubirya, baitu gabugwa ng’ekikoleka ekikahika omu mabere: ‘kundi itaka likajuza erimanya obukenge bwa Mukama, ng’amayira gakabika enyanja.’27
GSAM 45Omulimo gw’Ahabuyirire Ni Kifananyi Ky’omwene
GSAM 45.1Mukama abere arugisya Isiraheli omo Misiri, mwabuirira omo meso g’ekambi yosye ebihano bye eby’emibere, n’abahaya ekikopoli kyabyo oko mabale, kyahandikirwe n’orukumu lwe omwene, kugira ng’ebabwira embere buli kiro busana n’Oyukaloka owaakahayire omubiri gwe busana nabo; kandi kugira ng’ebibi byabo bihenebwe n’obwema bw’amaraso ge ag’omuhendo, mwayombeka Ahabuyirire omo irungu. Ehema eli, nari Ahabuyirire, omo byombekebwa byalyo byosi, Musa mwalagirirwa erikola kwene ng’ekisosano Mukama yamulagirire oko lusozi.28 Omulimo gw’omo Ahabuyirire gwayaba kifananyi ky’omulimo gw’omwene ogwa Kristo omo Ahabuyirire w’omu lubula.29 N’obwo ghiraghulo lya Nyamuhanga omo bihayo n’amasadaka g’Ahabuyirire lyabya ly’erihira embere y’abantu kifananyi ky’ebintu ‘ebisa ebikahika,’30 omulimo gwa Satani gwabya gw’eriyira abantu omo kulangira ekihayo kyene omo mwanya gwa Kristo n’omulimo gwe gw’kwene; ekihayo ekyo kyabya kifananyi kyonka ky’omulimo ogwo. Neryo mwayanza eribateka erikirirya omo mibiiri yabo abene busana n’obukiriro.
GSAM 45.2Ghabya ghingendererwa kya Mukama eriba mutegeki w’abantu be—Abaisiraheli—eribakambira ebyita byabo n’eritsinda ebihugo. Yakaba n’endeka ye y’eritegeka, ng’ekabonekera omo bigambo bino: ‘Abere ahirimire ebihugo musanju omo kihugo kya Kanaani, mwayabaheza itaka lyabyo n’obukuba. Hanyuma y’ekyo mwabahaya abacamanza erimala myaka nga magana ana n’amakumi atanu, kuhika eri Samweli nabi.’31
GSAM 45Isiraheli Akayeta Omukama
GSAM 45.3Kikaboneka ng’Abaisiraheli batayanzire endeka ya Mukama y’eribategeka. Baitu ghabya ghingendererwa kye n’eryanzirya kwe ng’ababa bantu b’enjawulo, abatandukanire n’abandi bosy’ababazungulwire. Singa bakakwatira kimwe ebilagirirwa bye, n’ebihugo byakabugha busana nabo biti, ‘Kwene, eki kihugo kinene ni bantu b’obwenge n’erimanya. Kandi kihugo ki ekinene ekilina Nyamuhanga hakuhi ng’oku Mukama Nyamuhanga witu ali omo byosi ebyitweta?’32
GSAM 46.1Omo kutasangira kwabo, bakasaba Samweli abahire omukama w’eribategeka, neryo Mukama mwabwira Samweli ati, ‘Banyanire, kugira ng’ntabategeka.’33 Kandi basubira babwira Samweli, n’obukambwe obutono bukirire, bati, ‘Hanu otuhe omukama w’eritucamanga ng’ebihugo byosi.’34 Samweli mwayira embere yabo n’obwegendereza obuyitula obukabasingiraho singa bakaba n’omukama, baitu ‘n’obwo abantu bakanga eriyumiriza oko mulenge gwa Samweli; babugha bati, Nahi; baitu tukaba n’omukama witu, kugira ng’itwe tukabe ng’ebihugo byosi, kandi omukama witu atucamange, arugire embere yitu, n’erikambira ebyita byitu.’35
GSAM 46.2Neryo bakaba n’abakama abababategeka erimala myaka nga magana atanu, embere ng’obukama bumwe hansi wa Sawulo, Daudi, na Sulemani; hanyuma ng’obukama bubiri, Isiraheli na Yuda. Abakama babo batono kwene bakaba balungi n’abatungane, baitu abakirayo bakaba babi, bakayira abantu omo kuramya ebifananyi n’ebibi binene. Neryo abantu bataba ng’ebihugo bibazungulwire omo kuba n’omukama kwonka, baitu baba batyo n’omo bubi, omo kuleka Nyamuhanga wa bashosi babo, n’omo kuramya ebifananyi n’amahe w’olubula.
GSAM 46.3Mukama mwabugha busana n’obutegyeki bw’omukama buno, omo kanwa ka nabi Hoseya, ati, ‘Iwe Isiraheli, wayihirimire omwene; baitu omo ngye muli obuhwezi bwawe. Nkabya mukama wawe; niwani owundi akasobola erikulokola omo makyaya gawe gosy’? N’abacamanza bawe, owayabugha bati, Mpa omukama n’abatware? Nakuhayire omukama omo busungu bwangye, namukurire omo kirina kyangye.’36
GSAM 47Obwami bwagalulwa
GSAM 47.1Obulamisi bw’omwami bwakolere ahika Abakaludaayi bakayoka Yerusalemu, batwala ebikoresho by’Ahabuyirire, kandi batwara Yuda omo bunyagano e Babuloni, kwo bakalako myaka makumi musanvu, kwo byalaganisibawa. Obwami bw’omukama bwahera, Mukama akabwira Zedekia, omwami wabo wa nyuma, abitsire omubinywe bya Ezekieli ati, “Omukama mubi kandi mubi wa Israeli, ekiro kyawe kyahikire, obubi bwahera, kwo Omukama Nyamuhanga akakoba: Yusa ekiminyikalo, yusa engule: kino tikyaba kityo kandi; onyabaghe oyali ahasi [omulamuliki wa Babuloni], kandi onyigire oyali waghumya [omulamuli oyo w’ekika kya Yuda oweyiyagula munene]. Nkalugula, nkalugula, nkalugula obwami obu: tibukaba kandi, kuhika oyo ow’obugabe abwihire; kandi ndabumuha.”37
GSAM 47.2Omulamuli oyo ow’obugabe bwene, Embibo ey’enenene, ni Kristo. Omuminyereri Mika akamwandikaho ati, “Wewe, munara w’entaama, gihanda ky’omughala wa Ziyoni, kuli iwe kirahika, kandi n’obwami bw’erimbere [obwami bw’ekihugo, obwasubirwamo omo Kristo]: obwami burahika kuli omughala wa Yerusalemu.”38
GSAM 47.3Israeli akabula ekikondo ky’obwami, kyagenda omo maboko g’omwami wa Babuloni. Abakaba ahansi w’obulamisi bwa Mado-Persia, Bugiriki, na Roma omukondo gw’obwami gwagalulwa emirundi isatu. Omo bwami bwa Cesar Augusto, omwami munene wa Roma, Kristo, omusika w’obugabe w’entebe ya Davidi—Embibo ey’enenene ey’omukazi, ya Abrahamu, na Davidi—akabyalwa, kwo byalaganisibawa.
GSAM 47.4Abandu bamanye kwo Omulamuli ow’obugabe bwene, Embibo ey’enenene, atali mundu wa bulijo ow’obwami bwahera bwangu, Mukama akasondola omwandiki wa Zaburi eryandika ati, “Ndamuhanga mwana wange w’erimbere, arenge abakama b’ekihugo. Obwitsutsi bwange ndabukinga ahali we emyaka yosi, kandi endagaano yange ekaguma naye. Embibo ye nayo ndagikola egume emyaka yosi, n’entebe ye kwo ebiro by’egulu.” “Embibo ye eraguma emyaka yosi, n’entebe ye kwo izuba embere yangye. Erategekwa emyaka yosi kwo mwezi, kandi kwo omwimiri w’ene om’egulu.”39
GSAM 48.1Omo buminyereri bwa Esaya tusoma kandi eby’omulamuli oyo tuti: “Kuli itwe omwana abyawawa, kuli itwe omwana w’obusuku ahayibawa: obulamisi buraba ku kibega kye; izina lye baramuyita Ow’Ekithiko-thiko, Omuhanuzi, Nyamuhanga ow’obukali, Tata ow’ensonga yosi, Omukama w’Obusinge. Obwamulami n’obusinge byongerera tibiraba na here, ku ntebe ya Davidi n’obwami bwe, okubutegeka n’okubugumya n’obulamuzi n’obwimuka, okutsuka hati kuhika emyaka yosi. Obwihayi bwa Mukama w’amahe bulakola kino.”40
GSAM 48Erilolwa kwa Enoka na Eliya
GSAM 48.2Eby’okulolwa kw’abandu b’omu biro bya kale bakagenda egulu batali baholire byandikwa. Kuli Enoka, owamusanju okuva kuli Adamu, bakakoba kwo “akagenda na Nyamuhanga: kandi atakaba; kwo Nyamuhanga akamutwala.”41 “Kwo erikirirya Enoka akalolwa atabona obuholo; kandi atasangwa, kwo Nyamuhanga akamolya: kwo embere y’erilolwa kwe akaba n’obwimiri obu, kwo akasima Nyamuhanga.”42
GSAM 48.3Kandi, Eliya na Elisa bakagenda bombi, “kwo bakagenda kandi bakayogera, mwabona egali y’omuliro n’embalaasi z’omuliro byaboneka, byabaganisa bombi; Eliya agenda egulu n’omuyaga w’ekihunga. Elisa akakibona, akalaka ati, Tata wange, tata wange, egali ya Israeli n’abagenda ku yo. Kandi atamubona kandi.”43
GSAM 48.4Enoka akaminyeerera eryasa lya Kristo kwo mulamuzi w’ekihugo kyosi, n’ebinywe ebi: “Mubone, Mukama arija n’enkumi ikumi z’abayirire be, okutswa olubanja kuli bosi, n’okubingula abatagaya Nyamuhanga omo kati kabo busaana bwabo bwosi obutagaya bakakola, n’ebinywe byabo bikakali ababi abatagaya bakayogera kuli we.”44
GSAM 49Yobu Akangirirya Eryasa lya Mukama
GSAM 49.1Yobu, owatekerekanibwa kwo akalebera omo biro bya Musa, akaba n’okumanya kuky’Eryasa lya Kristo n’erizukuka; kwo akakoba ati, “Ayi, ebinywe byange byandikwawa hati! Ayi, byandikubibwa omo kitabu! Byandikulwawa n’ekyuma n’obutare omo ibale emyaka yosi! Kwo mmanyire kwo Omukiri wange aliho, kandi arayimanga omo kihugo omo kiro kya nyuma; kandi n’obu, enyuma y’eritsanda ly’olhuhu lwange, esyonzoka syamahera omubiri gunu, ndabona Nyamuhanga omo mubiri gwange: oyo ndamulola n’amaiso gange, kandi ti wundi.”45
GSAM 49Entebe y’obwami ya Davidi, Entebe ya Mukama
GSAM 49.2Entebe y’obwami ya Davidi yayitawa entebe ya Mukama. “Solomoni akatsamanga ku ntebe ya Mukama kwo mukama omo mwanya wa Davidi tata we.”46 Mukama “akalapira Davidi, kwo arayirya Kristo omo mbuto y’omubiri we okatsama ku ntebe ye: Davidi akabona kino embere, akayogera k’erizukuka lya Kristo, kwo omwoyo we atashala omo kuzimu, kandi omubiri we atabona obwitsi.”47 Kandi bakakoba k’Obwami bwa Kristo oburija, kwo aratsama ku ntebe ya Davidi (lola Esaya 9:7). Kandi, “Abakama b’ekihugo bayiyima, abalamuzi bakakunga hamwe kuli Mukama n’Omwitsurwa we.... Kandi nkategeka omukama wange ku musozi gwange omuyirire gwa Ziyoni. Ndagamba ekihano: Mukama akambwira ati, Iwe oli mwana wange; eriizooba nakubyala.”48 Kandi, “Mukama akakoba Omukama wange ati, Tsama ibathabathwe lyange, kuhika nkakola abahi bawe kwo kyenda kya magulu gawe.”
GSAM 49Abayudaayi Bateyerekerwa
GSAM 49.3Ebyandiko ebi byateyerekerera Abayudaayi. Hano hakaba ekibuuzo batakabasha kukiholola: Davidi kwo akamuyita Omukama, akaba atya mwana we? Akabasha atya kuba mwana owabyalirwe omo mbuto ya Davidi, kandi abe Immanuweli—Nyamuhanga ali n’itwe? Kandi Esaya, omuminyereri wabo, akakoba ati, “Omukazi atamanyire omusaja aratsuka enda, arabyala omwana w’omulenzi, aramuyita izina Immanuweli.”49
GSAM 50.1Kristo akaba amanyire ekiibuuzo ekyandikiza Abafarisayo abacaka, kwo akababuuza ati, “Mutekanaya kuli Kristo? Mwana wa nahi? Bakamukoba bati, Mwana wa Davidi. Akababwira ati, Davidi omo mwoyo akamuyita atya Omukama, ati, Mukama akakoba Omukama wange, Tsama ibathabathwe lyange, kuhika nkakola abahi bawe kwo kyenda kya magulu gawe? Kwo Davidi amuyita Omukama, akaba mwana we atya?”50
GSAM 50.2Ekintu kino kandi kyayogerwaho omo Zaburi 45:6, 7: “Entebe yawe, Ayi Nyamuhanga, eriho emyaka yosi; ekikondo ky’obwami bwawe ni kikondo ky’obwimuka. Oyakunda obwimuka, oyanga obubi: kwo Nyamuhanga, Nyamuhanga wawe, akakusuka amaguta g’obusime okukira banawanyu.”51 Abayudaayi, babya n’Ebyandiko ebi embere yabo, bakakaba n’obumanyi obunene kuli omulimo gw’Omulamuli n’Omusubirirya ow’arija. Kyatahabire kundi.
GSAM 50Embibo Eyali ya Nyamuhanga
GSAM 50.3Eby’okukangirirya Kristo n’eribyala kwe byahayibawa mu butali bukye, kwo Mukama akayita Mika omuminyereri, akalambika obwime bwe bwa Nyamuhanga n’ekitundu kikye kwo arabyalibwa: “Kandi iwe Beterehemu Efurata, n’obukye omo kati k’ebihumbi bya Yuda, omo iwe aratsuka oyo oraba mulamuzi wa Israeli; obutsuka bwe bwaliho kera, okuva omo biro by’ensonga.” (omo bihandiko by’oku mbale, omo Kiebrania, okuva omo “biro bya kera na kera”).52
GSAM 50Obwime bwa Nyamuhanga Obwabonikana omo Shekinah n’Ekithu
GSAM 50.4Enyuma omo mateka ga Israeli, Solomoni akaherera eriyaka Ahabuyirire, akakoba kwo lyandibere “ly’obunene munene,” shekinah y’obwimi bwa Nyamuhanga yatsamanga omo kati k’abakerubimu, ku ntebe y’obwitsutsi. Ebyandiko bikakoba kwo omo kusondola Ahabuyirire, ababuli bakahuluka omo handa yabo, “ekithu kyayijula nyumba ya Mukama, ababuli batakabasha kuyima okuhamba kwo ekithu, kwo obwimi bwa Mukama bwajwika nyumba ya Mukama.”53 Obwime bwa Mukama omo nyumba eyi bwabonikana kuli amaiso g’abandu omo kithu ky’obwimi. Mukama akayanukula obusabe bwa Solomoni omo kasumi ako, akamukoba ati, “Nawulira obusabe bwawe, kandi nahagula ahantu hano kuli ine, kuba nyumba y’ekihongero.”54
GSAM 51.1Abandu bakakola obubi, bakatsuka eriramya esyosanamu, kandi kwo ekibuga kyabo n’Ahabuyirire byasigalira omo bihweza myaka makumi musanvu. Enyuma y’obunyagano, Ahabuyirire kayakangwa ahansi ya Zerubabeli. N’obutabe n’obwimi bungi kwo akayakwa Solomoni, Mukama akakoba kuli yo omo muminyereri we ati, “Obwimi bw’ennyumba eyi eyaheruka burarenga obw’eyambere.”55 Enyumba eyi Herode akayisakanga, kandi omo bighata byayo Omusagiki akakangirirya. Enyumba eyambere akaba n’ekithu ky’obwimi ekyalambikanga Mukama, naye omo ya kabiri Omusagiki yenyini, Omukola wa byosi, akayingira.
GSAM 51Obwami Obw’Obwimi bw’Ekikondo kya Yese
GSAM 51.2Kuli abo abalindirira n’okunihira omo biro bya Esaya, ebintu by’obwimi ebikwamana n’obusagiki bw’erihulula ebyalambikwa omo buminyereri bwe byababera busoko n’obukingi. Obuminyereri obu kandi bukalambika bulungi munene olulyo omwo Omusagiki oyo owalinzirwe aratsuka, tuti: “Kuli ekisanda kirahuluka omo kikondo kya Yese, kandi ekihanda kiramerera omo mishitsa ye: Omwoyo wa Mukama aramutsamaho, omwoyo w’obumanyi n’okwetegheka, omwoyo w’obuhanuzi n’obukali, omwoyo w’okumanya n’okutinya Mukama; aramukola ayetegheke bwangu omo kutinya Mukama; taratswa olubanja kwo amaiso ge garola, kandi tarahana kwo amatwi ge gawulira: naye aratswa olubanja n’obwimuka kuli abatoboki, ahane n’obwimuka kuli abacule omo kihugo: arakuba ekihugo n’ekisanda ky’akanwa ke, kandi n’omuyaga gw’eminwa ye arayita ababi.”56
GSAM 52Erizukuka Eryakangiribwa na Baminyeereri
GSAM 52.1Omuminyereri Esaya kandi akakangirirya ekihano ky’erizukuka ly’abaholi n’ebinywe by’obusime: “Omo musozi gunu Mukama w’amahe arakolera abandu bosi ekihimbo ky’ebintu binene, ekihimbo kya vinyu esigire, n’ebintu binene ebikwamire, vinyu esigire esukirwe bulungi. Arayusa omo musozi gunu obutika obwasirwe kuli abandu bosi, n’ekitambaali ekisambire kuli amahanga gosi. Aramira obuholo omw’erikinda; Omukama Nyamuhanga arasukula amarira omo maiso gosi; arayusa ekihano ky’abandu be omo kihugo kyosi, kwo Mukama akayogera. Kandi omo kiro ekyo bakakoba bati, Lola, uyu ni Nyamuhanga wetu; twamulinzirira, kandi aratusagika: uyu ni Mukama; twamulinzirira, turasime kandi tusime omo busagiki bwe.”57
GSAM 52Obwami bw’Ekihugo Ekyasubirwamo
GSAM 52.2Omuminyereri oyo akakoba kwo obwami bw’erihuluka burayimikwa omo kihugo ekisubirwawamo: “Kwo, nakola egulu lihya [egulu ly’omuyaga] n’ekihugo kihya, ebyakera tibiratekerekerwa kandi, kandi tibirayingira omo mutima [tibirabya bya kwirirwamo]. Naye musime kandi musime emyaka yosi omo kino nkakola: kwo, nakola Yerusalemu kube busime, n’abandu be babe busime. Ndasima omo Yerusalemu, kandi nsime omo bandu bange: irira litakaba kandi, kandi erilaka ly’erilila litakaba. Tihaba kandi [okutsuka omo kasumi ekihugo kihya kihangikawa] mwana w’ebiro bikye [omwana ow’obulamu bugufu], kandi mukolo atajwikisire ebiro bye [obukolo obwahangirire]: kwo omwana arayihola myaka igana [omo biro abandu bakalamanga myaka magana mwenda, omwana akaba myaka igana]; naye omubi ow’imyaka igana [omo myaka y’erihola myaka igana] aratakirawa. [Abahola omo kasumi k’erihanga ly’ekihugo kihya ni bo abahola omo “kubula kw’abatagaya Nyamuhanga.” 2 Petero 3:7.] Barayaka enyumba, barazikalamamo; baralima emizabibu, baralya ebibala byayo. Tibarayaka kandi wundi akalame; tibaralima kandi wundi alye: kwo ebiro by’omuti [omuti w’obulamu, Septuaginta] bikaba kwo ebiro by’abandu bange, n’abahagulawa bange balasima omubiiri gw’amaboko gabo.”58
GSAM 53.1Ezekieli alola omo mulongo murefu gw’akasumi kuhika k’erizukuka ly’abaholi. Kuli we Mukama akakoba ati, “Mubone, abandu bange, ndakingula amalinda gaanyu, ndabakola muhuluka omo malinda gaanyu, kandi ndabatwala omo kihugo kya Israeli.”59
GSAM 53“Yatwaha Obusasi Bwetu”
GSAM 53.2Kuli Esaya, omuminyereri w’engulhu yuwene, bakamubisulirya bulungi ebitsibu, obusasi n’obuholo bw’Omusagiki busana n’abandu. Omuminyereri akakoba ati, “Nahi akirikirirya omwatsi wetu? Nahi ukuboko kwa Mukama kwabisulirwa? Kwo aramerera embere ye kwo omusimbo omuguma, kwo omushitsa omo kihugo kikamire: ataba n’obusosoli kandi ataba n’obulungi; kwo twamulola, tataba n’obusosoli obwatusamya. Abandu bamunyiga kandi bamwanga, mundu w’obusasi, amanyire obuyira: twakahisha amaiso gaitu kuli we; bamunyiga, tatwamutekereza. Bwenene yatwaha obuyira bwaitu, yatwaha obusasi bwaitu: naye twamutekereza kwo yakubibwa, yakubibwa na Nyamuhanga, kandi atsibu. Naye akatsibulwa busana n’obubi bwaitu, akakubibwa busana n’obubi bwaitu; ekihano ky’obusinge bwaitu kyaba ku we; n’ebikuba bye twasagikawa.”60
GSAM 53.3Abandu, kandi n’omuminyereri, bakabasha kubuuza bati, Ebyo bintu by’omukangate biraba omo biro byange? Okuyankula kukaba kwo, Tikiraba hati; akasumi k’okwija kw’Omusagiki oyo munene katakahika; naye omuminyereri akakoba ati, “Amaiso gawe garabona Omukama omo bulungi bwe; garabona ekihugo ekiri hare munene.”61
GSAM 54Obuminyereri bwa Danieli Bukangirirya Eby’Embere
GSAM 54.1Naye kuli Danieli omuminyereri ni ho Mukama akatsuka okukangirirya abandu be kuli obwami obulondana oburayimuka kandi bulamule kuhika obwami bwe obw’emyaka yosi bwategekwa; kandi kwo akababisulira akasumi akahagulwa, okuva omo kintu ekyali kitaraba kuhika omo kuboneka n’okutsibwa kwa Masiya. Erilondola ekiloto kya Nebukadinezari lyabisulira kwo obwami bune oburalamula ekihugo burahera obukali n’obwimi kwo obutali bukyene bwa zaabu, feeza, kikomo, n’ekyuma; kandi kwo obwami obwaganisibwe, obutagumire buraba kwo ekyuma ekitabire n’obutaka. Enyuma y’aho obwami bw’egulu burija, oburakola obwami obwo bube kwo obukama bw’ekyanga, kuhika hatasangwa ahantu bwabwe, naye obwami bwa Nyamuhanga bukwate ekihugo kyosi.
GSAM 54.2Kandi omo kisulirwa ky’ekihande kya kasanju, ahansi y’obusosoli bw’ebinyama bine binene, ekintu kino kandi kyayogerwa, kandi ebindi bikwamana n’obwami obu byabisulwa. Omo kihande kino omubiiri n’obulamu bw’obwami bwa “singa ekikono” bukalondolwa; bwakayimuka enyuma y’okuganisa obwami bwa kana omo bihande ikumi, bukahangula bisatu n’obulamisi bwabwo bube bw’omwoyo kuli byosi. Obwami obu bwa papa buraguma omo bwime obwaganisibwe kandi obutagumire bw’obwami bwa kana, emyaka 1260. Ebyo byabisulwa kuhika kasumi Kristo arayakira obwami kwa Tata we, akabuhayo kuli abayirire b’Omukama ow’Endatha Kutsibu: obwami oburalamula ekihugo kyosi, kandi bugume emyaka yosi.
GSAM 55Ebiro 2300
GSAM 55.1Omo kihande kya 8 kya Danieli, ahansi y’ekisulirwa ky’endiga, embene, n’“singa ekikono eyakula munene kwilaba,” omuminyereri kandi atwalwa omo biro bya nyuma. Omo masako 13 na 14 amaso ge gahindulwa kuli kasumi—ebiro 2300—akagenda kuhika kuli olubanja. Akasumi kanene kano, kwo omuminyereri akakimanya; malaika akamubwira kwo ekisulirwa kikaba kikiraho ebiro bingi. Hati itariki y’eritsuka ebiro etakahayibawa, kwo akaherera kihande ati, “Nakatangala n’ekisulirwa; naye hataba mundu wakimanya.”
GSAM 55Enjuma 70 Okahika kuli Masiya
GSAM 55.2Kihande kya mwenda kikakoba kuli malaika owajira kuli Danieli, kwo akamuhana obusoboli n’okwetegheka busana n’obusabe bwe. Akamubwira akasumi k’enjuma makumi musanvu. Enjuma makumi mukaaga n’omwenda y’emyaka [kwo bakakoba kwo eri izina shevooim, erihindulwawa “enjuma”] yahirima kuhika kuli Masiya. Ahantu akasumi kakatsukiraho, “ekihano ky’erisubirya n’okuyaka Yerusalemu,” katakahayibawa. Ekibuuzo kyayimuka: Danieli akamanyira hi ahantu enjuma makumi mukaaga n’omwenda zikarahera? Omo kihande kya ikumi na ibiri ekibuuzo ky’akasumi kandi kyatekerekerwa, kandi kuli ekibuuzo kye, “Ebyo byosi birahera bitya?” akabwirwa agenda, kwo ebinywe “byakingirwe kandi byaminyirwe kuhika kuli biro bya nyuma,” kasumi “abamanyi baramanya.”
GSAM 55.3Tikayikire kwo ekibuuzo kino ky’akasumi ni kimu ky’ebyo omukwenda Petero ayogeraho kwo akakoba ati, “Busana n’obusagiki obu baminyeereri bakabuuza kandi bakabusera munene, abo bakaminyeerera embabazi ezayijira kuli inywe: bakaserera kwo ni kyahi, kandi ni kasumi ka kahi, Omwoyo wa Kristo owali omo kati kabo akalambika, akaminyerera embere obusasi bwa Kristo n’obwimi obwaralondola.”62
GSAM 56Obuyira bw’Abatagaya Nyamuhanga
GSAM 56.1Malaki, omuminyereri wa nyuma w’Endagaano ya Kale, akaleka endondola ekakali y’erihangulwa lya nyuma ly’ababi: “Mubone, ekiro kirija, kirayoka kwo kikoga; abiyagula bosi n’abakola obubi bosi baraba kwo bisisi: ekiro ekija kirabayoka, kwo Mukama w’amahe akakoba, kwo tirabashigira musinga n’ekihanda. Naye kuli inywe abatinyire izina lyange izuba ly’obwimuka lirayimuka n’obusagiki omo mapapa go; murahuluka, mukule kwo ensana z’omo nyumba y’esyonde. Murakandagha ababi; baraba bisasi ahansi y’ebigere byanyu omo kiro nkakola kino, kwo Mukama w’amahe akakoba.”63
GSAM 56.2N’ebintu ebi byosi byandikwa omo Endagaano ya Kale eyali n’Abaisraeli, byababisa ebihande bingi by’endegeka y’obusagiki, obusime bw’abaserera b’ebinywe bwandibere bunene batya, kwo babona kandi bategeka kwo bali haihi n’akasumi Embibo eyi eyalaganisibawa arayija. Abandu bangi, kandi n’abo abasoma Ebyandiko omo masinagogi buli Sabato, bakabula okwetegheka omwatsi (Ebikorwa 13:27); naye abandu abatya Nyamuhanga, abaserera Ebyandiko n’obwesigwa ahansi y’oburamuzi bw’Omwoyo, tikayikire kwo bakasaba n’obwesigwa kwo omukwenda Yoane omo kasumi kano ati, “Yija, Mukama Yesu, yija bwangu.”
Notes
- Enfumo 13:12. ↩
- Hagayi 2:6, 7. ↩
- Abaheburaayo 12:26-28. ↩
- Isaya 28:13. ↩
- Enfumo 4:18. ↩
- Okutandika 4:1. ↩
- Abaheburaayo 11:4. ↩
- Okutandika 4:25. ↩
- Okutandika 5:29. ↩
- Okutandika 9:1; 10:9, 10. ↩
- Okutandika 13:15-17. ↩
- Abaheburaayo 11:8. ↩
- Abaheburaayo 11:10. ↩
- Okutandika 15:13-15. ↩
- Abaheburaayo 11:19. ↩
- Abagalatiya 3:16. ↩
- Abagalatiya 3:8. ↩
- Okutandika 28:13, ↩
- Okutandika 49:10. ↩
- Okuruga 1:8; Ebikorwa 7:18, ↩
- Abaheburaayo 11:23. ↩
- Langira Ebyafaayo bya Yosefasi busana n’Abayudaayo, Kitabu 2, ekihande 9, enzumwa 7; Omulimu w’Obuminyereri, ekitabu 1, amahamba 165, 166. ↩
- Ebikorwa 7:25. ↩
- Okubara 24:17. ↩
- Abaheburaayo 11:12, 13. ↩
- Okubara 14:21. ↩
- Habakuki 2:14. ↩
- Okuruga 25:40; 26:30; 27:8; Ebikorwa 7:44. ↩
- Abaheburaayo 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Abaheburaayo 10:1, ↩
- Ebikorwa 13:19, 20. ↩
- Eky’Obubiri 4:6, 7. ↩
- 1 Samweli 8:7. ↩
- 1 Samweli 8:5. ↩
- 1 Samweli 8:19, 20. ↩
- Hoseya 13:9-11. ↩
- Ezekieli 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Zaburi 89:27-29, 36, 37. ↩
- Esaya 9:6, 7. ↩
- Kibyalo 5:24. ↩
- Abaheburayo 11:5. ↩
- 2 Abakama 2:11, 12. ↩
- Yuda 14, 15. ↩
- Yobu 19:23-27. ↩
- 1 Eby’amateka 29:23. ↩
- Ebikorwa 2:30, 31. ↩
- Zaburi 110:1. ↩
- Esaya 7:14. ↩
- Matayo 22:42-45; Zaburi 110:1. ↩
- Abaheburayo 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Abakama 8:10, 11. ↩
- 2 Eby’amateka 7:12. ↩
- Hagayi 2:9. ↩
- Esaya 11:1-4. ↩
- Esaya 25:6-9. ↩
- Esaya 65:17-22. ↩
- Ezekieli 37:12. ↩
- Esaya 53:1-5. ↩
- Esaya 33:17. ↩
- 1 Petero 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩