Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Esura 1 — Eby’eritsuka

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Thwamakania okw’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri, thukabya thukakania okwa mwatsi oyubiribya maha w’abandu ba Nyamuhanga erilhua ababyali bethu b’erimbere babingwa omwa ndimiro y’e Edeni. Omwa binywe ebyabwirwa enzoka, ngoku olhuyibulha lw’omukali lwanga syatsambathalha omuthwe wayo, habya omuhamulha ngoku ha nyuma omusubi w’ebindu omwa mibere yabyo y’erimbere angasire, ahimbe obuthabali obwa Sitani abya abirikukutha, kandi aberererye ekighendererwa kya Nyamuhanga okwa kihugho. Thwanganalengekania thuthi Adamu na Eva babya bakalengekania bathi omubiiri oyu angakolherwe luuba kutsibu, kandi mughuma ow’okwa baana babu bonyine angabere muhimbani. Aliriryo omwa ndegheka ya Nyamuhanga, omulhaghe w’Omulhamya ow’eribathuha omwa lhusanduko olhwabya lhukalhangika mwabya byosi ebyabirikolhwa erilhua aho omw’iberererya «ekighendererwa kiwe yonyine n’obuwene bwiwe, ebyo thwahabwa omwa Kristo Yesu ekihugho kisyalitsuka.»1

GSAM 21.2Adamu na Eva kumbe bakanganibwa aho n’aho obulighe n’ebitsibu ebyanga yulhire ekihugho omwa myaka mingyi eyanga lhabire erilhua okw’erisanduka lyakyo erihika okw’erisubibwa lyakyo, obulighe bwabu sibwanga ghumisiribwe. Nyamuhanga w’elhubulha, omwa lhubabalha n’olhukogho lwiwe lhunene, mwababisako ekyo, abaleka bawithe amaha aw’enzanza aw’eriboholhwa luuba eringira omwa bwithegho bw’ekitiibwa bw’abaana ba Nyamuhanga. Erilengekania bathi ericungulwa lyabya hakuhi lyanga lekiere ib’ongera omuhwa omw’iyithegheka eriyabana ekyo.

GSAM 22.1Kwanabiribya kuthya okw’abandu ba Nyamuhanga omwa byibutho byosi erilhua omwa biro bya Adamu. Babya basi ndeke bathi ekindu kinene kandi ky’omughaso kyanga syabere omwa buthuku obukayasa, Kristo ha nyuma angasire kandi ahireho Obwami bwiwe. Nabu, nga Adamu na Eva, babya bak’ikiriraya bathi ekyo kyabya hakuhi, kandi, nga bo, babya ibathasi ebyanga bere ahakathi w’obuthuku bwabu n’ekiro ekyo; sibithya, banga lhusirye omuhwa w’erikanganira okwa ngero y’erithunga ekihambwa.

GSAM 22.2Erilengekania eri lyangana sobolhwa n’ebindu ebyabirikolhwa omw’ierera ebindu bikulhu ebyabya bithasiwe. Abalhume ab’erimbere eribirera, nomwakine bathasi, babya bakaberererya ekighendererwa kya Nyamuhanga; aliriryo babya bakaghumibawa n’amalengekania awathahika eribya omwa bughuma omwa mibere yosi n’ebi babya bak’ikiriraya ebyo byabaleka ibatsuka erikolha.

GSAM 22Ebyalhua omw’Ierera lya Columbus Ebyahika Haali

GSAM 22.3Montgomery, omwa kitabu kiwe eky’Ebyakera by’e Amerika,2 omw’erisakangwa erya 1902, esyolhupapura 8, 9, akakania okwa lilengekania eryaleka Columbus iniatsuka olhughendo lwiwe, n’okw’iberererya endegheka yiwe y’erihika e India sy’elhulhenga akathimbira okwa lubwegha lw’ihwaho eryuba, akabugha athi:—

GSAM 22.4«Columbus mwalengekania athi angana yuwathya endegheka y’Omwami w’e Portugal. Abya asi ndeke athi habya hali eyindi nzira nkuhi kandi yuwene ey’erihika e India erithendi sosana n’eyo Diaz abya abirikangania. Endegheka y’omuthimbi w’eryatho ow’e Genoa [Columbus] yabya n’obuhasa n’obuhyaka. Omwa mwanya w’erithimbira elhulhenga, kutse erithimbira emuthenga n’elhulhenga, mwathwamu erithimbira obugholholho okwa lubwegha lw’ihwaho eryuba. Ngoku abya ak’ikiriraya, abya awithe emyatsi isathu mihikire kandi mighumire ey’erikolha ekyo: Ow’erimbere, haghuma n’abasomi bawene b’emibere y’ekihugho ab’omwa biro biwe, Columbus abya ak’ikiriraya athi ekihugho sikyabya kisandire, ngoku abandu bangyi babya bakalengekania, aliriryo kyabya ky’olhughulhulhu. Owa kabiri, mwalengekania athi olhughulhulhu olhu lwabya lhusike kwilhaba ngoku lhuli, kandi ekihande kyalu kinene kyabya buthaka erithendi sosana n’amaghetse. Owa kasathu, kundi abya athasi kandi athalengekenieko ngoku ekihande kinene ky’ekihugho ekya Amerika kutse Enyanza Nene ya Pasifiki byabya biriho, mwalengekania athi olhusa lw’e Asia kutse lw’e India lwabya luli okwa lhundi lhuhandi lw’enyanza, obugholholho embere sya Spain n’olhusa lw’e Bulaya olhwa lubwegha lw’ihwaho eryuba. Mwaghanza athi obuhaali bwosi obw’eriambuka erihika e Cipango, kutse e Japan, obundi sibwanga lenge omwa mayiro ebihumbi bine.
GSAM 23.1«Endegheka yiwe yabya yithi: angalhuire e Bulaya; asondolhe eryatho liwe okwa lubwegha lw’ihwaho eryuba eriringa e Japan, kandi akwame erikunama ly’olhughulhulhu lw’ekihugho erihika aho lyanga mutwalhire okwa abya akasondaya. Omwa malengekania wiwe, ekyo kyabya kihamulirwe kandi ky’olhobire ng’akakoko akakaghuwa kamaghenda kalhungire embuto y’e apulo.
GSAM 23.2«Angahimba omwa lhughendo olwo, angabere awithe obuwene bunene obuthi: angangiriire e India obugholholho omwa mulhango w’embere, omwa mwanya w’erihikayo omwa nzira y’eribungulhuka, n’erilhabira nga omwa mulhango w’oko lubaju, ngoku Abanya Portugal batholere erikolha.

GSAM 23.3«Thukalhangira thuthi omulhume oyu, oyuwabya asi erighanza erikakolha, emibere y’ekihugho, n’erithimba ndeke nga owundi wosi w’omwa biro biwe, abya ahikire okwa mwatsi w’erimbere, yo mibere y’ekihugho, aliriryo abya ahabire kutsibu okwa yindi ibiri.

GSAM 23Erithahika Eryaletha Obuwene

GSAM 23.4«Aliriryo, omwa mibere y’erithangania, amahaba wiwe mwamuwathikya omwa mwatsi mughuma. Erihaba liwe okwa buhaali lyabya ly’obuwene bunene kutsibu. Columbus kumbe aghanza ndeke obunene bw’olhughulhulhu lw’ekihugho n’obuhaali bwonyine bw’olhughendo olhwathya, obundi syanga thimbire, kundi angabwene aho n’aho athi enzira ey’Abanya Portugal babya babirihiraho yabya nkuhi kutsibu kandi y’erighulira bike. Kandi, kumbe angalengekenie kutse aminya embere omwa nzira yosi-yosi athi ekihande kinene ky’e Amerika kyabya kiyikire omwa nzira yiwe, ekyo kyonyine obundi sikyanga mulekiere iniatsuka olhughendo lw’eriyeerera, kundi ekighendererwa kiwe sikyabya erirera ekihugho kihya, aliriryo erirera enzira nyihya ey’erihika omwa kihugho ekya kera.»

GSAM 23Amaha Manene w’Omwa Myaka Yosi

GSAM 23.5Neryo abandu ba Nyamuhanga, erilhua omwa myaka yosi, babiribya bawithe amaha w’eryasa lya Kristo embere syabu «ng’ekyuma ky’erighumya ekyombo ky’omuthima, ekihamulirwe kandi ekighumire.»3 Nomwakine mirundi mingyi omwa bulighe n’ebitsibu bakalhaka bathi, «Omukama, hakasighalha mughulhu wahi eriboholhwa erisa?» babiribera erighenda embere, kandi nga Paulo babiribugha kandi bakine bakabugha bathi, «Amaha wethu, kutse etseme yethu, kutse engule y’eriyitsemera niki? Si nenyu embere sy’Omukama wethu Yesu Kristo omw’eryasa liwe?»4

GSAM 24Paulo Akaghumibwa n’Amaha

GSAM 24.1Okwa mwatsi oyu, eby’erileberyako bike eby’obuthoki bw’amaha awa aw’erighumya byatholere erithughana. Paulo abere athwalhwa embere sya Feliki eritswerwa, amahabwa akaghisa k’eriyikanirako, mwabugha athi, «Omwa nzira eya bakahulha mwa nyikirirya y’erihaba, yo nga ndaramiryamu Nyamuhanga w’abathatha baghe, ng’ikiriraya byosi ebyasakangibwe omwa bihano n’omwa bitabu by’abaminyereri; kandi ndi n’amaha okwa Nyamuhanga, n’abo bonyine aw’abak’ikiriraya, ngoku hasyabya erilhubuka ly’abaholi, abathunganene n’abathathunganene.»5

GSAM 24.2Omwa binywe biwe by’amenge eby’eriyikanirako abere athwalhwa embere sya Agripa, Paulo mwabugha athi, «Lino nimene hano ngatswerwa busana n’amaha w’omulhaghe owa Nyamuhanga alhagha abathatha bethu; omulhaghe oyu esyonganda syethu ikumi n’ibiri siwithe amaha w’erihikako, sikakolera Nyamuhanga n’omuhwa nyamusi n’ekiro. Omwami Agripa, busana n’amaha awa Abayahudi bakanyithobera. Busana naki mukalengekania muthi Nyamuhanga erilhubukya abaholi ni kindu ekithanga yikiriribwa?»6 Ha nyuma abere ali e Roma eribya embere sya Kaisari, mwabwira Abayahudi athi, «Busana n’amaha w’e Israeli nyibohirwe n’omulhunga oyu.»7

GSAM 24.3Paulo mwakania ndeke okwa maha awo omwa baruha yiwe ey’athumira Tito: «Kusangwa obuwene bwa Nyamuhanga obukaletha erilhamibwa bwabiriyilhangya okw’abandu bosi, bukathukangiriraya buthi, thwamaleka obuthakenga Nyamuhanga n’esyonzanza sy’ekihugho, thutholere eribya n’eriyikakirya, n’obuthunganene, kandi thukowa Nyamuhanga omwa kihugho ky’omughulhu oyu, thukalindirira amaha awo aw’omughisa, n’eriyilhangya omwa kitiibwa erya Nyamuhanga munene n’Omulhamya wethu Yesu Kristo.»8

GSAM 24Petero Akatsemera omwa Maha

GSAM 24.4Petero akakania okwa maha awo athi: «Nyamuhanga kandi Thatha w’Omukama wethu Yesu Kristo ahabwe omughisa, oyo okwa lhukogho lwiwe lhunene abirithuyibulha buhya erithuha amaha aw’engebe busana n’erilhubuka lya Yesu Kristo omwa baholi, erithunga obuhungu obuthangabolha, obuthatsandibawa, kandi obuthangamalha obuwene, obwabathekererwa elhubulha, inywe abakatheyibwa n’obuthoki bwa Nyamuhanga omw’erikirirya erihika okw’erilhamibwa eriyitheghekire eriyilhangibwa omwa buthuku bw’enyuma. Omwa kino mwakatsema kutsibu, nomwakine lino okwa kathuku kake, kyamabya kikayithagha, muli omwa bulighe busana n’ebitsibu by’amageresyaya muthina-muthina, nuku erigeresibawa ly’erikirirya lyenyu, eriri ly’obughuli bunene kwilhaba esya zahabu eyikahwaho nomwakine yikageresibawa n’omuliro, lyabane eripipwa, n’olhukengerwa, n’ekitiibwa omw’eriyilhangya lya Yesu Kristo.»9

GSAM 25Ekighendererwa kya Nyamuhanga omw’Erihanga

GSAM 25.1Amasako akakanganaya ekighendererwa kya Nyamuhanga omw’ihanga ekihugho; kandi omwa kinywe ky’obuminyereri thuk’igha n’endegheka yiwe ey’obuthuku obukayasa: «Omukama oyuwahanga esyolhubulha akabugha athi, Nyamuhanga yonyine oyuwabumba ekihugho kandi akikola; abirikighumya, syakihanga busira kighendererwa, mwakibumba nuku kyikalhwemo.»10 Abere akibumba, mwakiha omundu. Omusakangi w’esyonyimbo akabugha athi, «Esyolhubulha, esyolhubulha syonyine ni sy’Omukama; aliriryo ekihugho mwakiha abaana b’abandu.»11 Aliriryo abere akiha omundu, omundu abya athunganene, ngoku omulhume w’amenge akanabugha athi, «Kino kyonge kya nabana, ngoku Nyamuhanga mwahanga omundu athunganene; aliriryo bo babirisondaya esyonzira sy’amalengekania nyingyi.»12

GSAM 25.2Thukasoma okw’Omukama ngoku akakolera olhughanda lw’abandu, thuthi «abere aghanania abaana ba Adamu, mwahiraho esyongabane sy’abandu erikwamana n’omughanzo w’abaana b’e Israeli,»13 lyo bugha, erikwamana n’omughanzo w’e Israeli w’ekwenene oyukendi syahindanyibwa ha nyuma okwa kihugho nga abandu b’Obwami bwiwe obukayasa. Paulo akasoborera ekyo omwa binywe ebi: «Nyamuhanga ... mwalhusya omwa saghama nguma esyonganda syosi sy’abandu nuku bikale okwa kihugho kyosi, kandi mwathwamu obuthuku obwabirihirwaho n’esyongabane sy’aha babu; nuku basonde Omukama, obundi bamuhambeko n’erimubana, nomwakine syali haali okwa buli mughuma w’okw’ithwe; kusangwa omw’iyo mwe thukabya n’engebe, n’erighendaghenda, n’eribya abaliho.»14 Ekighendererwa kino ky’erimbere ekihambire okwa kihugho kyamabereribawa, «abandu bawu nabu bakendi syabya bathunganene bosi.»15 Kandi hakabughwa okw’ibo omwa mibere eyo hati, «Omwikali syakendi syabugha athi, Ndwasire: abandu abikereyo bakendi syaghanyirwa obubi bwabu.»16 Obwo bw’obuthuku obu «abathowahire bakendi syahungula ekihugho; kandi bakendi syayitsemera omwa mirembe mingyi.»17

GSAM 26Eryasa lya Kristo Engendo ya Kabiri Siryali Lhughano Lw’Ebisuba

GSAM 26.1Omwa baruha ya kabiri ya Petero hakabughwa hati «sithwakwama esyongano sy’ebisuba esyahirwaho n’obulimba, thwabere thukabaminyisaya obuthoki n’eryasa ly’Omukama wethu Yesu Kristo, aliriryo thwabya bema b’obukulu bwiwe, ithwabiribwa n’amaso wethu. Kusangwa mwahabwa olhukengerwa n’ekitiibwa erilhua oku Nyamuhanga Thatha, omughulhu omulenge amuhikira erilhua omwa kitiibwa ky’endatha, athi, Oyu ya Mughalha waghe omwanze, oyo ngatsemererwa kutsibu. Kandi omulenge oyu owasa erilhua elhubulha thwamuhulira, thwabere thuli haghuma nayu okwa mulhima mubuyirire. Kandi thuwithe ekinywe ky’obuminyereri ekihamulirwe kwilhaba; mukakolha ndeke mwamakihulikirira, ng’ethawa eyikamusaya omwa mwanya w’omwirima, erihika ekiro kyakya, n’enyenyeri y’ekihuna yathuya omwa mithima yenyu.»18

GSAM 26.2Omwa lisako eri omukwenda akakania okw’erihinduka ly’emibere okwa mulhima ng’obuhamya bw’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri. Ekyo kisyalibya, Omulhamya wethu abya abiribwira abakwenda biwe athi, «Hali abandi abemere hano abathakendi syalhoma olhuholho, erihika bakalhangira Omughalha w’omundu akasa omwa Bwami bwiwe»19—ngoku Luka asakanga athi, «Hali abandi abemere hano abathakendi syalhoma olhuholho, erihika bakalhangira Obwami bwa Nyamuhanga.»20

GSAM 26.3Omulhaghe oyu mwabereribawa ng’okw’abughwa omw’erihinduka eryo lyonyine. Omwa «Ekisulirwa» eki okwa mulhima balhangira Yesu awithe ekitiibwa, ng’okw’akendi syayilhangya angasa omwa Bwami bwiwe. Balhangira Eliasi (Eliya), oyuwathwalhwa elhubulha athalhomire olhuholho, ng’eky’erileberyako ky’abo abakendi syathwalhwa, bahindulhwe erilhua omwa mibere eyikaholha eringira omwa mibere eyithangaholha, «omwa kathuku kake, omw’erilebya ly’iso,» Omukama angasa.21 Habya na Musa, oyuwabya abiriholha, ng’eky’erileberyako ky’abakendi syalhubukibwa omwa baholi eriyabana Omukama. Neryo omwa «Ekisulirwa» eki babona Kristo akasa omwa Bwami bwiwe, ngoku abya abiribalhaghanisya.

GSAM 27Obuminyereri ni Kinywe Ekihamulirwe Kwilhaba

GSAM 27.1Nomwakine abakwenda babya babiribona ekitiibwa kino okwa mulhima w’erihinduka ly’emibere, kandi babirihulira omulenge wa Nyamuhanga w’eriyikirirya, omukwenda Petero akahamya athi: «Thuwithe ekinywe ky’obuminyereri ekihamulirwe kwilhaba.» Omwa binywe bino syali akalyathalhaya ebyo balhangira n’ebyabahulira omwa mughulhu oyo ow’eriyibuka. Omughulhu oyo bahulira omulenge wa Nyamuhanga lighuma, aliriryo omwa myatsi mikulhu y’obuminyereri eyikahika okw’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri, thuwithe omulenge wa Nyamuhanga oyukasubibwa mirundi mingyi. Okwa kwenene, obuli kindu ekyaminyererwa ndeke, ekyabereribawa kutse ekyasakangibwa omwa byakera, ni mulenge wa Nyamuhanga okw’ithwe. Omwa nyingo eyi mwe ekinywe ky’obuminyereri kitholere eribya «kihamulirwe kwilhaba.» Embindulha Eyasubibwa Buhya yikahindulha yithi, «kyabirihamulibwa.» Obuminyereri bukahamulibwa n’obuli mwatsi wabwo oyukabereribawa. Obuli kindu ekyaminyererwa, kyamabereribawa, kikabya buhamya ngoku ebindi ebyaminyererwa ebikine bikasighalha bikendi syabya omw’ekwenene.

GSAM 27Emibere y’Obuminyereri

GSAM 27.2Obwema obukakwamako obw’abasomi be Biblia abasi kutsibu, obuhambire okwa mibere y’obuminyereri, buli n’obuthoki:—

GSAM 27.3Thomas Newton akahamya athi «obuminyereri ni byakera ebibughirwe bisyalibya kandi omwa bikuhi; ebyakera ni buminyereri obwabiribereribawa kandi obwabirisoborerwa ndeke. Omwa kihugho mwabiribya emyatsi y’ebisuba eyabughwa nga eyikalhua oku banyamuhanga; aliriryo amenge wosi n’obubi bwosi obw’abandu n’esyondaimoni sibyangaletha obuminyereri obuli ng’obwasakangibwe omwa Masako.»

GSAM 27.4Omukengerwa Isaac Newton akaha obwema athi «erihulikirira abaminyereri ni mubere mukulhu w’ekanisa y’ekwenene.»

GSAM 27.5Omusomi Mukulhu A. Keith akabugha athi «obuminyereri buli ng’eky’erithiko-thiko kyosi, kandi bwo bwonyine ni ky’erithiko-thiko.... Omulenge w’Ow’Obuthoki Bwosi musa y’angabirikira abaholi erilhua omwa mwangalhu, omulenge w’Ow’Eriminya Byosi musa y’angabugha byosi ebyabya bibisire omwa mwirima w’obuthuku obukayasa, aho omundu athanga minya ngoku athanga ngira omwa nyikalho sy’abaholi, kandi emilenge yosi ibiri ni mulenge wa Nyamuhanga.»

GSAM 28.1Matthew Henry mwabugha athi «omwa mughulhu wa Nyamuhanga, yo mughulhu owuwene kwilhaba, n’omwa nzira ya Nyamuhanga, yo nzira eyuwene kwilhaba, obuminyereri bukendi syabereribawa omw’ekwenene. Obuli kinywe kya Kristo ni kihene kutsibu, neryo ni kihamulirwe kutsibu.»

GSAM 28Ekighendererwa ky’Obuminyereri

GSAM 28.2Thwangan’igha omwa binywe bya Kristo eby’abwira abakwenda biwe ekighendererwa kighuma ky’Omukama omw’ihayo obuminyereri. Akaminyerera ebindu ebyanga bere omwa ngebe ya Yuda, mwabugha athi, «Ngababwira ekyo kisyalisa, nuku kyamabya, mwikirirye muthi ngye yo.»22

GSAM 28.3Omukama akanabugha omwa muminyereri Isaya athi, «Ngye Nyamuhanga, kandi sihali owali ng’ighye, ngathulha erighunzerera erilhua okw’eritsuka, n’erilhua omwa biro bya kera ngathulha ebindu ebikine bithakolhirwe, ngabugha ngathi, Endegheka yaghe yikendi syaghuma, kandi ngakendi syakolha ebyosi ebya nganzire.»23

GSAM 28.4Kandi, «Nathulha eby’erimbere erilhua okw’eritsuka, mwalhua omwa bunu bwaghe, kandi naminyisya byo; nabikolha omw’itsumbukania, neryo byabya.... Erilhua okw’eritsuka nabikubwira; bisyalibya nabikukangania; nuku isiwabugha wuthi, Eky’eriramya kyaghe kyabikolha, n’ekisasani kyaghe ekibazirwe, n’ekisasani kyaghe ekihangulirwe, kyabihira ekihano. Wabirihulira, lebaya bino byosi; mbwino simukendi syabithulha? Erilhua lino nabirikukangania ebindu bihya, n’ebindu bibisire, ebyo wabya iwuthasi. Bikahangikwa lino, s’erilhua okw’eritsuka; omwa biro by’embere wabya iwuthabihulira; nuku isiwabugha wuthi, Lebaya, nabya mbisi.»24

GSAM 28.5Omwa binywe bino thukalhangira amaaka w’eribereribawa ly’obuminyereri ng’obuhamya ngoku obuminyereri bukalhua oku Nyamuhanga, kandi ngoku bukakanganaya obuthoki bw’Omukama obulengire esyonyamuhanga syosi sy’abathasi Nyamuhanga. Omwa binywe bino thukanalhangira thuthi obuminyereri buwithe omwanya w’omughaso munene omwa Masako w’ekwenene. Emyatsi eyi yamabya y’ekwenene, ni kindu ky’erithangania kutsibu ngoku abandu bangyi bakaha omuhwa muke, kutse sibawithe muhwa, okwa risoma ebihande by’obuminyereri eby’omwa Masako Mabuyirire.

GSAM 29Obuminyereri Butali Bukingirwe

GSAM 29.1Abatali n’obumanyi baloma bathi bali batali bakangirirwe, kandi neryo batangali nyora obuminyereri. Kandi abandi abayigirizibwa, kandi bamo omo bubuuriri, baloma bathi: “Obuminyereri bukingirwe, kandi butangali nyora. Twesi tumanyire ng’ekitabu ky’Okusulirwa kikingirwe.”

GSAM 29.2Omo Kusulirwa, Yoane oyakundwa akahabawa ekihano ky’enjawulo eky’okutalinga ekitabu.25 Kandi omo kitabu kino, omugisha guhabwa abo “bali bamwa ebinywe by’obuminyereri bunu, kandi bakateya ebiri handikibwa omo.”26 Niki kyanga ebiri omo kitabu ekikingirwe biteyibwe, singa bitangali manyikwa kandi bitangali nyora? Omwami akaloma erikwama omo Musa, “Eby’ekyama biri bya Omwami Nyamuhanga wetu; kandi ebiri byasulirwa biri byetu na by’abana betu ebiro byosi, erikwamana neryo tukole ebinywe byosi eby’ihano lino.”27

GSAM 29.3Ng’omwami akayanga obuminyereri bwa Danieri bumanyikwe, bikalangika omo binywe byage eri abayigirizwa bage ebikwamana nabwo. Tusoma tuti: “Neryo, omughulhu mwalola ekyo ekihyansa eky’obutali busana, ekyalombololwa na Danieri omuminyereri, kyemere omo hantu ahabuyirire (oyusoma ayumvire),”28; kino kikoloma kiti, Mumanye Danieri omuminyereri.

GSAM 29.4Omwami akalangika obutali bwene bw’okuloma ng’obuminyereri butangali yumvikana, omo binywe bino: “Ebisulirwa byosi bibyire kwenu ng’ebinywe by’ekitabu ekikingirwe, ekyo abantu bahayo eri oyigirizibwa, baloma bati, Soma, nkusaba; kandi aloma ati, Ntingali, kuko kikingirwe. Kandi ekitabu bahayo eri oyutali muyigirizibwa, baloma bati, Soma, nkusaba; kandi aloma ati, Ntali muyigirizibwa. Neryo Omwami akaloma ati, Kuko abantu banu bansangire n’emunwa yabo, kandi bansamire n’emilomo yabo, kundu emitima yabo bagiterekire hare nanje, kandi okunyibaha kwabo bakayigirizibwa n’ebihano bya bantu; neryo, lolera, ndakola omulimo munene omo bantu banu, omulimo munene n’eky’okutangarira; kandi obumanyi bw’abamanyi babo bulayira, n’okumanya kw’abategeki babo kulakingibwa.”29 Singa abantu abo omuminyereri abaloma kuno balandire ekinywe ekihamirwe eky’obuminyereri, batangali kutaluka erihano lya Nyamuhanga, n’okuhindula ebihano byage n’ebihano bya bantu.

GSAM 30Obuminyereri Butali bw’Erisobolola ly’Omundu Wenyene

GSAM 30.1Si ng’obuminyereri bulina amakulu agamanzire, agakingirwe kandi agatangarira, neryo abantu bangi baleme kubwiyumva. Omukwenda Petero akaloma kwabwo ati, “Mumanye kino embere, ng’obuminyereri bwosi obw’Ebyandiko butali bw’erisobolola ly’omundu wenyene. Kuko obuminyereri butayisire omo bise bilere n’eriyanza ly’omundu; kundu abantu abakwiriye aba Nyamuhanga bakaloma ng’uko Omulimu Omukwiriye akabatuma.”30 Omo binywe bino, kyolangika busana ng’eky’eribya n’obumanyi bw’obuminyereri kili kwakira Omulimu ogwaloma erikwama omo baminyereri. Ebikwamana n’Omulimu ogwo, ogwahabawa eri boosi abamuninga, handikibwa kiti, “Alabalamya omo bwene bwosi.”31

GSAM 30Obuminyereri Bwahikirizibwa

GSAM 30.2Omo kuyiga obuminyereri, hali ebintu ebimwe ebyenene ebikwendera itwe kubiteya omo mutima busa: Nyamuhanga, oyutasobya, ni mwandiki w’obuminyereri; kandi obwire bw’okuhikirizibwa kw’ekyabinyereri bwahika, ekyabinyereri kyenyene kyalabya. Kandi, Omwami, oyulinga amanyi okumanya ekyo abantu bakola, akayikirira obwire obw’ekintu kyakalabya, obwire obwo bwahika n’obuminyereri bwahikirira bwene. Mu binywe bindi, okuhikirizibwa kw’obuminyereri okw’obutali bwene omo bwire obwatebwa, kutangali kabya. Neryo, erikwamana n’ekihano kino, twingaloma tuti, obwire bw’Omwami bwahika eri omwatsi wage w’obwene kuhayo ekihugo, omwatsi ogwo kalabya buli murundi.

GSAM 30.3Omo bwire bumwe, omwandiki akahayo endembo y’okuhikirizibwa kw’obuminyereri, omundu oyutalikirirya owayikiramo akaza embere akaloma ati, “Nanga nkasima imwe abasobololi b’obuminyereri, busana muli n’omugisha munene. Omo kuyiga ebyafaayo, mwalola lubota ekyo ekikwama bwene n’obuminyereri.” Twamuyukya tuti, “Ee, kikwama kuko kyakolibwa kikolere. Singa wangahika omo nyumbay’okugula ebikono, okugula ebikono bibiri, watangalindirira ebikono ebikwama okwa kyala kyawe?” Akayukya ati, “Ndi, kuko bikolibwa erikwama.” Omwandiki akaloma ati, “Neryo Nyamuhanga, oyumanyire ekyo abantu bakalakola, akakola ebyabinyereri ebibakwamana nabo; kandi abantu abo bahika omo ndonga y’ebikolwa, bakakola byenyene ebyalombololwa, omwandiki w’ebyafaayo ow’amazima akahandika ebikolwa byabo, kandi ebigereranyibwa n’ekyabinyereri bikakwama bwene.”

GSAM 31Obuminyereri ni Kyerere Omo Butsibu

GSAM 31.1Omukwenda Petero aloma ng’itswe twitege obuminyereri ng’ekyerere ekayaka omo hantu h’obutsibu. Ekyerere ky’obuminyereri kitaliho, eby’obwire obw’embere byangabire butsibu bwosi. Omulimo gw’ekyerere n’erihania obutsibu—omo kutambura omo hantu h’obutsibu, erilangira engendo, kandi erilangira engendo bwene, neryo omutamburi angalola kandi asolole engendo, kigyenda kigyenda. “Ekinywe kyawe,” omwandiki wa Zaburi aloma, “ni tala okwa magulu gange, kandi ni kyerere okwa ngendo yanga.”32 Omundu omumanyi aloma ati, “Engendo y’abakwiriye yelinganisibwa n’ekyerere ekayaka, ekayongera eriyaka kuhika okwa kiro ekihikirire.”33 Neryo kalangika ng’itwe, omo kutseba omo mulyango gw’obwire, ekinywe kya Nyamuhanga, munene omo kuhikirizibwa kw’obuminyereri, kyaliholoka yongera, kikayongera eribya kyerere eri oyuyiga Ekitabu Ekirere, ng’amanyire bwene ng’alimo omo ngendo ekatwala omo kyerere ky’ebiro byosi n’ekiro ekitaliho maliriza.

GSAM 31Ebyabirire Bisatu Ebinene Eritsuka Edeni okwa Maliriza

GSAM 31.2Omo kulola engendo y’abantu ba Omwami, eritsuka Edeni kuhika okwa maliriza, omo kyerere ky’Ebyandiko, hali ebyabirire bisatu ebikalangika munene. Ekya mbere ni eryasa lya Kristo erya mbere, eribya omubiri, eryasa lya Emmanueli, Nyamuhanga ayoloki omo mubiri; ekyakabiri, obusubuli obunene bwahika nyuma y’ebise by’obutsibu—emyaka 1260 ey’obunyamwingi, omo yino ekinywe kya Omwami kikaterekanibwa abantu abahyaka—eryasa lya Ekanisa eritsuka omo bighulu byayo, n’eriteya Ebyandiko hantu abantu bosi bangasoma kandi bamanye eriyanza lyage; ekyakasatu, eryasa lya Omwami wetu engendo ya kabiri, erileta obwire bw’erisubya ebintu byosi ebyalombolwa n’emunwa y’abaminyereri bage boosi abakwiriye eritsuka ekihugo kikabya; kino, erimaliriza “erilwana ly’ebise,” erilwana eriri akati k’ebibi n’obukwiriye, erileta ekise ky’obwiza, ekyo ebise byosi bikateya embere.

GSAM 32Obuminyereri Bwatubirire Ebyerilanga okwa Maliriza

GSAM 32.1Omo kwitega ekinywe ekihamirwe eky’obuminyereri ng’ekyerere ekilamya amagulu getu, kikatusonolola engendo ey’obwene omo butsibu, twangatabya tutalola ng’engendo yalingire bwene omo binywe by’obuminyereri omo mulyango gw’obwire bwosi kuhika okwa eryasa lya Kristo engendo ya kabiri. Kuko biri bityo, abatambura bakateya amaso okwa kyerere ky’obuminyereri balamanya si bubisa obuminyikalo n’ebimanyikalo ng’ekiro kinene kiri haghi, kundu balamanya omulimo gw’Omwami ogukagenda mberere omo myatsi y’obwene, ey’eriteghekania abantu erimusanga omo mirembe obwire bw’eryasa lyage.

GSAM 32.2Kundu Ebyandiko biloma ng’ekiro ky’Omwami kalihika okwa bantu bangi ng’“omwibi omo kiro,”34 kandi biloma okwa balyemere omo buhanuzi bw’Omwami biti, “Mwe baluganda, mutali omo butsibu, neryo ekyo kiro kitalihika kwinu ng’omwibi. Mwesi muli bana b’ekyerere, na bana b’ekiro.”35

GSAM 32Mwibuke Ebilungamya bya Omwami

GSAM 32.3Omo kwibuka ebilungamya bya Omwami omo mubiiri w’eryasa lya Kristo, nikwiza erimanya ng’eri yalinga yosi eriyanza lya Nyamuhanga n’abantu bage bibuke ebilangikire by’obutegeki n’obukangi bwage busana nabo. Omo kuhayo ebisobanuro by’okutaluka kwa Isiraeli okutsuka eri Nyamuhanga, omwandiki wa Zaburi aloma ati, “Bakamwibirirwa Nyamuhanga Omukiza wabo, oyakolire ebintu ebinene omo Misiri; ebikolwa eby’okutangarira omo kihugo kya Hamu, n’ebintu eby’obwoba okwa Nyanja Enyufu.”36 Singa kyabya kihere eri Isiraeli eribuka ebilungamya bya Omwami nabo, tekiba kihere kene na betu? Omwandiki wa Zaburi kandi omo kusangala kwage aloma ati, “Mwoyo wange, sima Omwami, kandi otibirirwa ebirungi byage byosi.”37

GSAM 33.1Omo bise byosi, Omwami abire n’obwene obwenene, obukategekanibwa n’obusira bwage, eritsuka abantu omo bukanga bw’ebibi n’okubategekania eringira omo Kanaan y’igulu; kandi kili kihere eritegerekania ebikolwa by’Omwami n’abo abalombolola obwene obu.

GSAM 33Ebihandire Ebinene Eribya n’Eby’okukenge—Obwimiri bwa D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, omo Ebyafaayo by’Obusubuli, aloma ati, “Nyamuhanga, oyutegekania omulimo wage omo bise byosi, akahikiriza n’ebikozesibwa ebikenge munene, obwire bwage bwahika. Erikola ebihandire ebinene n’ebikozesibwa ebikenge, eryo ni hihanwa lya Nyamuhanga. Ekyihanwa kino, ekitegeka hantu hosi omo by’obutonde, kili kene omo byafaayo.”38

GSAM 33.3Omo bise bya kare, Nyamuhanga akayanda kusolola abantu b’enjawulo, eribateya ng’ekihugo kyage eky’enjawulo, akayita omundu mulala—Aburahamu—oyakalikire akati k’abantu abatali ba Nyamuhanga, omo Uri y’Abakaludaayo. Okwage kwatsukamo abana bangi; kundu, omo kubahisa omo bukulu bw’ekihugo, Nyamuhanga w’igulu akaloma ati: “Omwami atateya obukathi bwage okwiwe, kandi atabasolola, kuko mwabya bangi okwilaba abantu bandi; kundu mwabya bake erikila abantu bosi.”39

GSAM 33.4Kandi, obwire Omwami akayanda kukiza abantu bage omo bukanga bwabo omo Misiri, akasolola omulangira wabo oyakingirwe emyezi isatu omo butobere bwage omo nyumbay’ina wage, hanyuma atelwa omo lisanduku lya busa, lya buyoro, lyakolawa n’erisesa, lyahakabibwa n’enimba, neryo literekwa omo bulinzi bw’olusi Nile. Musa ono, kundu, obwire akahika omo myaka y’okumanya, akasolola engendo ey’obuyoro ey’obunyamwingi n’abantu ba Nyamuhanga, okwilaba okusangwa omo “obusangali bw’ebibi akase akake.”40

GSAM 34Obuhangyi bwa Gideoni

GSAM 34.1Hanyuma, obwire Omwami akayanda kukiza Isiraeli okwa Bamidiani n’Abamaleki, abayire omo kihugo kyabo “ng’emisyenene omo bwinji bwayo,” bakahana ebimera by’ekihugo, batasigalya “ky’okulya kyo Isiraeli, si ntaama, si nte, si ndogoyi,” Omwami akatuma malaika eri Gideoni. Omwana ono wa Yowasi akahika omo busasi bw’eritsula engano ekake n’eriyikinga eri balwani bage. Malaika amubulira ng’alakiza Isiraeli, Gideoni omo kutangarira akabuuza ati, “Nindakiza niki Isiraeli? Lole, ekika kyange kili kiyoro omo Manase, kandi ndi muke okwilaba boosi omo nyumba ya tata.”41 Omundu ono omuyoro kandi omukenge akagenda n’abasajja bage magana kasatu, n’esyotala syabo esy’obuyoro n’ebibindi (ekikolwa ekyangaloleka ng’obusiru eri obulamuzi bw’omundu), kandi bakateya Nyamuhanga ng’obukangi bwabo, bakahandika obuhangyi bunene. Embere y’okukizibwa, Gideoni angaloma ekililo ng’ekya muminyereri Amosi, obwire akabuuza ati, “Ninde angayimya Yakobo? Kuko ali muke.”42

GSAM 34Omwana Omutobere Omo Likirito

GSAM 34.2Omo bwire Omwami akateba, Omukiza w’abantu akabutwa, kandi abalisa bakamubona alambire omo likirito. Ab’ekika kyage eky’omo kihugo bakayerekera emibiiri ey’obuyoro kundu ey’ekitiibwa. Ekwamana n’obukenge bwage bw’omo kihugo, Omukiza akaloma ati, “Eminyerere yiri n’ebihanga, n’ebinyonyi by’omu mwanya bili n’ebisulu; kundu Omwana w’omundu atali n’ahantu ho kuta omutwe gwage.”43 Akasolola abakwenda bage “omo bantu abali ahansi, kundu batali bakenge munene, batakahika omo kihande ky’ab’akati. Buli kintu kyategekanibwa erilangikira ekihugo ng’omulimo gutali gwa muntu, kundu gwa Nyamuhanga.”

GSAM 35Abantu Abamanyi Si Bangi Abayitibwa

GSAM 35.1Paulo akaloma okwa mubiiri omo bise bya Ekanisa ey’eritsuka ati: “Obusiru bwa Nyamuhanga bunene okwilaba obumanyi bw’abantu; n’obukenge bwa Nyamuhanga bukangi okwilaba obukangi bw’abantu. Kuko mulola okuyitibwa kwinu, baluganda, ng’abamanyi omo mubiri si bangi abayitibwa, ab’akangi si bangi, ab’ekitiibwa si bangi; kundu Nyamuhanga akasolola ebintu by’obusiru eby’ekihugo eriswaza abamanyi; Nyamuhanga akasolola ebintu ebikenge eby’ekihugo eriswaza ebikangi; n’ebintu ebitalina kitiibwa n’ebisingiribwa, Nyamuhanga akabisolola, n’ebintu ebitaliho, erihania ebiriho; neryo omubiri mutali n’eky’okwirira embere wage.”44

GSAM 35Abantu Abayoro Omo Busubuli

GSAM 35.2Twalola ekihanwa kino kyalangika omo mibere y’abasubuli banene ab’ekyasa kya ikumi na mukaaga. Omwandiki w’ebyafaayo aloma ati: “Omusubuli Zwingle akatsuka omo kasanda k’omulisa w’engazi; Melanchthon, omuyigirizibwa w’obusubuli, omo duka ly’omukolere w’ebikondo; kandi Luther omo kasanda k’omukenge w’erisulanga.” Luther akaloma okwamwage ati: “Bataata na mama babya bakenge munene. Taata abya musulasi w’ebiti w’omukenge (hanyuma abya musulasi w’ebisuba), kandi mama akatwara ebiti omo mugongo wage emirundi mingi, neryo asolole ebya erilela abana bage. Bakayihira emibiiri ey’obusasi munene busana na betu.”

GSAM 35.3Omukwenda Yakobo, omo kuloma okwa kuyitibwa kw’abantu omo mulimo gw’Omwami, aloma ati, “Mutege amatwi, baluganda bange abakundwa, Nyamuhanga atasolola abakenge b’ekihugo kino, abakathi omo erikirirya, n’abariti b’obwami obwakahangirire abo abakundire?”45

GSAM 35Abametodisti ba Kalabere

GSAM 35.4Omo kulola omulyango ogw’abasubuli ogukagenda mberere kuhika okwa bise bya mbere bya Metodisti, obwire obuyigirizibwa bw’obusira obwa busa bwalombololwa n’omuhwa, tulola ng’obwakwatana n’obukangi bwa Nyamuhanga. Obwire bwatebwa embere y’abantu omo bwesigwa, n’obukundo bw’obuyoro bwa Kristo, kandi abikirirya bakabwikirirya n’erikirirya eliriho, abikirirya batabona busasuliro bw’ebibi bya kare bwene, kundu n’obukangi bw’eribayira babuyirire obwabategekania eribya n’engebe y’obubuyirire. Metodisti akatsuka omo buyoro, kandi akahabwa omugisha okwa erikirirya n’eriyitikirira ly’obuyoro ly’ababuuriri n’abalaika.

GSAM 36.1Omo kusolola ebikolwa n’ebiyihirwe ebikwatene n’omubiiri w’eryasa lya Kristo, tulola ng’obuli omo mulimo gw’Omwami, omo yuno omundu ali mukozesibwa, itsuka lyawo lyabya akati k’abakenge n’abatamanyikire; kundu hatabya n’omundu oyusalula erihanira omulimo ogwo busana neryo, embere y’erisoma n’obwihamirire obw’eneho omulimo guno gwatsubirwako, neryo batabya omo mbeere y’abo Omwami abuuzire ati, “Ninde aswazire ekiro ky’ebintu ebikenge?”46

GSAM 36Eriyukya lya Eck eri Luther

GSAM 36.2Busana n’obuyambi bw’abo abangalonda erisalula singa ekihanwa ky’erikirirya kili ky’obwene nangwa si ky’obwene, erikwamana n’abantu bake nangwa bangi abakiyikirirya, tuloma akahande k’eriwanana akati ka Luther na Eck. Omo bwire Luther akateya endembo yage okwa Ebyandiko, kandi akasubirya erihaka ly’abantu eriteya amayanza gabo okwa binywe bya Nyamuhanga, Eck akamuyukya n’ebinywe by’obuswasi biti: “Ntangarire obuyoro n’obwima obw’omuyigirizibwa oyukwama akalwana wenyene n’abataata ab’ekitiibwa bangi, kandi ayanza okumanya okwilaba abapapa abakulu, amakunga, abayigirizibwa, n’esukuru! ... Kyangalibya ky’okutangarira, si bityo, singa Nyamuhanga akakinga obwene eri abatakatifu n’abakolerere bangi kuhika eryasa ly’omuyigirizibwa ono.”

GSAM 36.3Eriyukya lino lyanganayukibwa n’erya Zwingle eri John Faber, omo Zurich, obwire owundi akaloma “ng’atangarire omo hantu ebintu bihikire, obukolesere bwa kare obwateyire ebyasa 12 buswazibwa, kandi kyasalulwa bwene ng’obukristayo bwabire omo butali bwene okumala emyaka 1400.” Zwingle akamuyukya lubota ati “obutali bwene butaleka kubya butali bwene busana n’erikirirya lyabwo lyamala emyaka 1400, kandi omo kusamira Nyamuhanga, obukolesere bwa kare butali kintu singa omusingi nangwa obwihamirire bwabwo butangali londolwa omo Ebyandiko Ebirere.”47

GSAM 37Ekinywe kya Omwami n’Obumanyi bw’Abantu

GSAM 37.1Akabi k’eriyegamira okwa mayanza g’abantu, omo hantu h’erisalula ekibuzo kiti, “Obwene niki?” n’ekinywe kya Omwami, kalombolwa bwene n’omuminyereri Hosea obwire akaloma ati, “Mwalima obubi, mwakungula obutali bwene; mwalya ebibala by’amabehi; kuko mwateyire obwihamirire omo ngendo yinu, n’omo bwinji bw’abasajja b’inu abakangi.”48 Erihamya ly’omutima gw’omundu lyabire lyosi ly’okwihamirira omundu; kundu twahika omo bwire Omwami akagenda “ayimuke kandi atikisye ekihugo n’obwoba bwosi,” omuminyereri Isaya atuhana ati, “Muleke kwihamirira omundu, oyulina omwoya omo nyindo yage; kuko ali na ki eky’okutegherereibwa?”49

GSAM 37.2Kuko twahanibwa bityo omo Ebyandiko busana n’akabi ketu omo njira yino, hatabya n’omundu oyutengeka erihanira omubiiri w’eryasa lya Kristo, ng’utali gwa kwitegerekania busana n’eritsuka lyawo ery’obuyoro, nangwa busana n’abo abayitibwa abakulu omo meso g’ekihugo batayirire omulimo ogwo. Kundu, abantu bosi bayitegerekanie ndeke ebyo omubiiri guno gukaloma. Obwene buli n’ekithendo ekitangali gereranyibwa, kandi mayanza g’abantu wenyene gali ng’ebisoso ebitali n’omugaso omo meso g’obwene obu.

Notes

  1. 2 Timoteo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Emyatsi Mikulhu y’Ebyakera by’e Amerika, erisakangwa erya 1902, esyolhupapura 8, 9. ↩
  3. Abaebrania 6:19. ↩
  4. 1 Abanya Tesalonika 2:19. ↩
  5. Emibiri 24:14, 15. ↩
  6. Emibiri 26:6-8. ↩
  7. Emibiri 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petero 1:3-7. ↩
  10. Isaya 45:18. ↩
  11. Esyonyimbo 115:16. ↩
  12. Omuthuliri 7:29. ↩
  13. Eryibuka Ebihano 32:8. ↩
  14. Emibiri 17:26-28. ↩
  15. Isaya 60:21. ↩
  16. Isaya 33:24. ↩
  17. Esyonyimbo 37:11. ↩
  18. 2 Petero 1:16-19. ↩
  19. Matayo 16:28. ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Abanya Korinto 15:51, 52 ↩
  22. Yohana 13:19 ↩
  23. Isaya 46:9, 10 ↩
  24. Isaya 48:3-7 ↩
  25. Okusulirwa 22:10 ↩
  26. Okusulirwa 1:3 ↩
  27. Deuteronomi 29:29 ↩
  28. Matayo 24:15 ↩
  29. Isaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Petero 1:20, 21 ↩
  31. Yoane 16:13 ↩
  32. Zaburi 119:105 ↩
  33. Enfumo 4:18 ↩
  34. 1 Abatesalonika 5:2; 2 Petero 3:10 ↩
  35. 1 Abatesalonika 5:4, 5 ↩
  36. Zaburi 106:21, 22 ↩
  37. Zaburi 103:2 ↩
  38. Ebyafaayo by’Obusubuli, kitabu 2, kihande 1, lubaga 1 ↩
  39. Deuteronomi 7:7 ↩
  40. Abaheburaayo 11:25 ↩
  41. Abalamuzi 6:4, 5, 15 ↩
  42. Amosi 7:2 ↩
  43. Matayo 8:20 ↩
  44. 1 Abakorinto 1:25-29 ↩
  45. Yakobo 2:5 ↩
  46. Zekaliya 4:10 ↩
  47. Ebyafaayo bya Wylie eby’Obuporotestanti, kihande 12, lubaga 16, 17; Edisioni ya Cassel, p. 458 ↩
  48. Hosea 10:13 ↩
  49. Isaya 2:22 ↩

Note

Back