Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Ekihande 5 — Omwatsi w’Eryasa lya Kristo Engendo ya Kabiri

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“Lino mwighe eky’erileberyako ky’omuthini: olhutabi lwawo luthakine lolho kandi lwamatsuka erithohayo ebikoma, mukaminya muthi ekyanda kiri hakuhi; nenyu kwokwo, mwamalhangira ebindu byosi bino, muminye muthi kiri [omwa bihandiko by’oko lhuhande lw’olhupapura, ali] hakuhi, oko syuyi. Omo kwenene ngababwira nyithi, olubugha luno syalukendisyahwaho ebindu byosi bino bithalibererera. Olhubulha n’ekihugho bikendisyahwaho, aliwe ebinywe byaghe syebikendisyahwaho.”1

GSAM 93.2Omwa masako ano thukasondekanibawa oko mughulhu oyo thwangaminya thuthi eryasa lya Kristo liri “oko syuyi,” n’eriyisigha eriri ng’eri thukabya nalyo thukaminya thuthi ekyanda kiri hakuhi thwamalhangira ebikoma bilhere eby’erimbere bikathohayo. Thwanganaminya n’eri thwabirihika omwa lhubugha olhuthakendisyahwaho Kristo iyowene athalyasa. Omughulhu w’eryigha eky’erileberyako wamabirihika, ni kwenene kutsibu yithi oyo ni mughulhu w’Omukama w’erihangania abakangirirya ibakangiriraye eky’erileberyako. Ekibulyo ky’omukwenda ekyo mwabulya okwa wundi mughulhu kyanakolesibawa hano: “Bakendisyowa bathi isihali muthuliri? Kandi bakendisyathulira bathi bathabiritumwa?”2

GSAM 93Omughulhu w’Obuminyikalo

GSAM 93.3Omwa kihande ekyahwa thwalhangira ngoku obuminya bwabanika obw’erihwa ly’omulhulu w’ebiro 2300, kandi thuthi bwahika oko “saha y’eritswa olubanza lhiwe.” Omwa ky’erileberyako kino thukahikibawa oko mughulhu w’Omukama ow’erithulira eky’erileberyako kino n’omwatsi w’“eritswa olubanza” omwa kihugho kyosi. Abere abiribugha okwa “butseke” bunene obwabya ibukendisyahikira abandu biwe kandi obwabya “ibukendisyakehibwa,” Omulhamya mwabugha athi: “Honyene enyuma w’obutseke bw’ebiro ebyo, eryuba likendisyabya mwirimya, n’omukera syalikendisyaheyo ekyakakala kyawo, n’esyonzenze sikendisyakwa isikalhua elhubulha, n’amaka w’olhubulha akendisyathighisibawa; neryo akaminyikalo k’Omughalha w’omundu kakendisyalhangirika elhubulha.”3

GSAM 94.1Muleke mwasamulira: okwa kaminyikalo ak’eriherya akahulhirweho syalikabugha yithi ni kaminyikalo k’eryasa lhiwe; nikwa ni kaminyikalo akakakanganaya kathi Omughalha w’omundu ali eyo, akalhangirwa akasa. Ebindu ebihulhirwe omwa masako ano ng’obuminyikalo obw’erihirako erikirirya okwa ryasa lhiwe erya hakuhi ni buminyikalo bw’omwa ryuba, omukera n’esyonzenze. Ebindi ebikakwamako bikabya omughulhu akasa omo kwenene omwa bitu by’elhubulha. Busana n’ekyo, honyene enyuma w’akaminyikalo kakasathu okw’ako, oko k’esyonzenze, omughulhu w’Omukama akahika w’erihangania abakangirirya biwe ibakangiriraye bathi eryasa lya Kristo liri oko syuyi.

GSAM 94.2Lino busana n’omughulhu w’erilhangirika ly’obuminyikalo buno: eryuba lyabya irikendisyabya mwirimya honyene enyuma w’obutseke.4 Ngoku Mariko ahandika, lyabya irikendisyabya “omwa biro ebyo, enyuma w’obutseke obwo.”5 Omulhamya wethu abya abiribugha athi ebiro bikendisyakehibwa. Omwa kihano kya Maria Theresa, n’omu bihano by’erilekera obuli mundu erikirirya ngoku anzire, erilhua omwa 1773 erihika omwa 1776, obulhalhi bw’eriyendererya ekanisa bwakehibwa. Omwa kyanabya kithi obuthoki obw’eriyendererya bwabya bukinawithe obuthoki bw’abathabali b’ebihugho erihika omwa 1798, eriyendererya lyabwo lyahwa hakuhi omwa 1773. Erilhingirirania ebinywe by’Omulhamya likahira ak’erimbere okwa buminyikalo buno omwa kathikathi ka 1773 na 1798.

GSAM 94Omuthenene n’Ekiro eby’Omwirimya

GSAM 94.3Okwa 19 omwezi wa 5, 1780, eryuba lyabya mwirimya omwa nzira eyalhabire emibere y’ebihangikwa. Sirwabya lubuli lw’eryuba, kundi omukera wabya wabiriyulha ekiro ekyabya embere. N’omo kyanabya kithya, omwirimya mwaswika ekihande kyosi eky’obulhukiro bw’eryuba n’obuthuku eky’Amerika y’Emihindano, erilhua oko saha 11 sy’engyakya erihika oko saha 11 sy’ekiro. Okwa mughulhu oyo, si ryuba musa eryabya mwirimya, nikwa n’omukera mwathasubulya ekyakakala ky’eryuba. Omwirimya oyo mwakakirya ekyakakala ky’eryuba erihikira obusu bw’omukera. Kandi ngoku Noah Webster mwabugha emyaka mingyi enyuma w’aho, “Sihali ekya kaleka omwirimya oyu ikyabiritasoborerwa ekikayighuthya.”

GSAM 95.1Busana n’ekiro kino eky’omwirimya, Herschel, omuminya w’esyonzenze, mwabugha athi: “Ekiro ky’Omwirimya omwa Amerika ey’Obuthuku kyabya kighuma okwa bindi eby’eriswekya eby’ebihangikwa ebyo abandu bakendisyalhusomako n’omuhwa obuli mughulhu, aliwe ebyo amenge w’abandu akalhemwa erisoborera.”

GSAM 95.2Abasoborera omwirimya w’ekiro ky’okwa 19 omwezi wa 5, 1780, mwabugha bathi, n’omo kyanabya kithi omukera abya ayulhire, “obuli kindu ekyaka eky’omwa bihangikwa byosi kikyabere kyabirilhusibwa kyosi, omwirimya syangabere munene kwilaba oyo.”

GSAM 95Esyonzenze Esikakwa

GSAM 95.3Akaminyikalo kakasathu okw’ako, eryikwa ly’esyonzenze, mwakabererera okwa 13 omwezi wa 11, 1833. Omwa kiro ekyo, kutse, eribugha ndeke, eritsuka esaha ithano embere w’erikya, mwabya embula y’esyonzenze eyalhingirirangibwa n’abalebe n’esyongetsi sy’omulhiro isikalhua elhubulha; kandi n’abandi n’ehihiriri hy’omulhiro ehikapulhuka okwa kindu kinene ekyakasa omulhiro w’erilebya. Ekindi kino kyaswika Amerika ey’Obuthuku yosi, erilhua omwa musenge w’enyanza owa Mexico oko bulhunga erihika omwa musenge w’enyanza owa Hudson oko buthuku, n’erilhua oko bizinga bya Sandwich oko bulhengero bw’eryuba erihika hakuhi n’amagana make w’emayiro erilhua e Liverpool oko bulhukiro bw’eryuba. Hosi aho kyalhangirawa, hwabya embula y’esyonzenze ng’eyo, iyikalholha embere buthathaligha, isikakwa nyingyi ng’obutundu bw’esyonzururu omwa muyagha w’esyonzururu.

GSAM 95.4Busana n’embula y’esyonzenze eno ey’omwa 1833, thukasubya erithwalha ebinywe erilhua omwa Mulebi w’e Connecticut ow’okwa 25 omwezi wa 11, 1833, athi:—

GSAM 95.5“Omuthunganikya w’Omundu w’Ekihugho Ekikulu akathwalha ‘esyonzenze esikakwa’ ng’omwatsi munene kutsibu. Akabugha athi, ‘Thukabugha thuthi embula y’omulhiro eyo thwalhangira engyakya ey’Ekiro kyakasathu ekyahwa, ni ky’erileberyako eky’eriubahya, omuthangi oyuyisighikire, akaminyikalo k’olhukogho, ak’ekiro ekyo kinene kandi eky’eriubahya ekyo ab’ikala omwa kihugho bakendisyalhangira omughulhu emuhuri yakalindathu yikendisyayighulhibawa. Omughulhu ali hakuhi kutsibu oyusobolirwe si musa omwa Ndaghano Nyihya, nikwa n’omwa Ndaghano Nkulu; kandi si kyabya kithokekana erilhangira ekisosano eky’eriwitheka ndeke kwilaba kino eky’omuthini owakagha ebighuma byawo wamabirilhungibawa n’omuyagha muthoki.’”

GSAM 96Obuminyereri bwa Thomas Burnett

GSAM 96.1Abandu babya babirikangiriribwa n’aba kera-kera erilhindirira akaminyikalo kano eribererera omo kwenene ngoku kakabughwa. Thomas Burnett, omwa kitabu kiwe Amaganiryo okwa Kihugho, ekyasakangibwa omwa London, omwa mwaka w’Omukama 1697, mwabugha okwa Matayo 24:29 athi:—

GSAM 96.2“Sihali erithikathika yithi okwa mughulhu oyo hakendisyabya ebindu eby’omulhiro ebikakwa erilhua omwa kyanya eby’obuli mulhingo; n’omwa bino mwena ebyo bakahulha bathi esyonzenze esikakwa. Omwa kyanabya kithi enguma-nguma sisiri nene, aliwe sikyabya isyamabya nyingyi kutsibu, isikakwa, ngoku omuminyereri akabugha, ng’ebikoma by’omusabibu kutse ebighuma by’omuthini, syangakangania ekindu eky’eriswekya kutsibu.... Sihali eky’ikaleka ithwathwalha ebindu bino ng’ebinywe by’erilengethuka kutse ebinywe by’esyonzi, nikwa ng’obuminyereri obuli heru-heru, n’ebindu ebikendisyabya omo kwenene.”

GSAM 96Obwimiri bwa Mukangirirya Olmstead

GSAM 96.3Mukangirirya Olmstead, w’omwa Sukhulu Nene ya Yale, Mass., oyuwabirihulhawa athi “omuminya mukulhu w’emibere y’ekyanya w’omwa Amerika,” mwabugha okwa syonzenze esyakwa okwa 13 omwezi wa 11, 1833, athi:—

GSAM 96.4“Obughali bw’embula ya 1833 bwabya ibukaswika ekihande kinene ky’ekitaka ky’ekihugho, erilhua omwa kathikathi k’enyanza ya Atlantiki oko bulhukiro bw’eryuba erihika oko Pasifiki oko bulhengero bw’eryuba; n’erilhua oko lhukwe lw’enyanza olw’obuthuku olw’Amerika ey’Obulhunga erihika omwa bihande ebithahulhirwe embaka eby’omwa bihugho bya Bungereza oko buthuku. Eryilebya ly’esyonzenze esikakwa siryalhangirikira musa, nikwa hosi aho lyalhangirika omwa mulhingo mughuma.”

GSAM 96.5Busana n’eryilebya lino, eryatsuka hakuhi oko saha 11 sy’ekiro, okwa 12 omwezi wa 11, n’erilholha embere erihika hakuhi oko saha 4 sy’engyakya ey’okwa 13, mukangirirya akabugha athi:—

GSAM 96.6“Abo ababana omughisa w’erilhangira eryilebya ly’esyonzenze esikakwa omwa ngyakya ey’okwa 13 omwezi wa 11, 1833, kwangana bya bathi balhangira eryilebya likulhu kwilaba erindi lyosi ery’omulhiro w’omwa kyanya eryabiritanangirwako erilhua ekihugho kikahangikawa, kutse erilhua omwa biro ebyabirihandikawa omwa syombapuro s’ebitabu by’ebya kera.”

GSAM 97Embula y’Esyonzenze Yalhangirwa n’Omwa Bulaya

GSAM 97.1Omwa kitabu ekyasakangibwa na Leonard Heinrich Kelber, omwa Stuttgart, Bugirimani, omwa mwaka wa 1835, thukaminya thuthi akaminyikalo kano kasubibwamo okw’olo lhuhande lw’enyanza ya Atlantiki, omwa mwezi oyo-oyo, aliwe ebiro bike enyuma w’aho. Akabugha athi:—

GSAM 97.2“Okwa 25 omwezi wa 11, 1833, mwabya eryilebya libuya ly’esyonzenze esikakwa oko kitaka kinene eky’e Bulaya,” kandi “omwa Minsterburg, Silesia, esyonzenze syakwa ng’embula y’omulhiro. Haghuma nasyo mwakwa ebindu ebiri ng’ebithole eby’omulhiro, ibyareka ekiro ikyabya kyakakala kutsibu, abandu bamalengekania bathi esyonyumba esiri hakuhi nabo syabya isikahya.

GSAM 97.3“Omwa mughulhu oyo-oyo omwa Prin, Austria, mwabya eryikwa ly’esyonzenze eryaswika omwanya ow’engabo isyalhaba emayiro 500 esya mbande ine esikanganene. Abalebe bakasoborera bathi lyabya ng’esyongetsi sy’omulhiro isikalhua elhubulha. Abalebe bakahulha bathi embula y’omulhiro. Esyofarasi syamalyubaha n’erikwa ahisi. Abandu bangyi balhwalha busana n’eryubaha.”

GSAM 97Erikolesya Eky’erileberyako

GSAM 97.4Thukakwama enzira y’obuminyereri buno, thwamalhaba eribererera ly’akaminyikalo kakasathu, eryikwa ly’esyonzenze, Omulhamya wethu akabugha athi, “Lino mwighe eky’erileberyako ky’omuthini.” Ebinywe bino syebikahamba oko lhubugha olwabya lhuliho Omukama wethu akaha omukania oyu, nikwa oko lhubugha olwabya ilhukendisyalhangira ebindu bino byabiribererera—si birinemubererera, nikwa byabiribererera. Ebindu ebiri n’eribererera ng’obuminyikalo obw’eri Kristo ali oko luyi syebikatwaliramo erithighisibwa ly’olhubulha omughulhu akendisyalhangirwa akasa omo kwenene. Obuminyikalo buno obw’eryasa lhiwe erya hakuhi bukatwaliramo akaminyikalo kano kakasathu, ako k’esyonzenze. Omughulhu oyuhirirwe n’Omukama ow’abandu eryigha eky’erileberyako ky’omuthini akatsuka enyuma wa 1833. Hano hali omughulhu w’Omukama ow’eribukya ekihugho okwa kwenene kunene okw’eri eryasa lhiwe liri oko syuyi, kandi athi akendisyasa olubugha olhukowa eky’erileberyako ekyo luthalihwaho. Neryo thukalhangira ngoku omughulhu abirihulhirwa omwa buminyereri buno oyo erithulira linene ly’eryasa lya Kristo lyabya irikendihebwa ekihugho kyosi.

GSAM 98Erithulira Omwa Kihugho Kyosi

GSAM 98.1Omw’ibererera ly’obuminyereri buno, thukalhangira thuthi okwa mughulhu oyo-oyo n’ahantu aho-aho omwa 1833, Omukama abya akahangania abakwenda biwe kutse abathuliri omwa bihande muthina-muthina by’ekihugho. Erilhua omwa 1833 erihika omwa 1844, bano bayilaka bathi Kristo ali hakuhi eryasa, “oko syuyi nyine-nyine;” kandi bakangirirya eky’erileberyako ky’omuthini, ibakakangania obuminyikalo buno obw’eryasa lhiwe, ngoku abya abiribakangania erikolha. Omwatsi oyu, omwa mukangirirya analiho kutse omwa lhupapura olhusakangirwe, mwahika oko buli kihando ky’obutumwa omwa kihugho kyosi, n’oko buli kihiko ky’amatha omwa kihugho.

GSAM 98.2Obughali bw’Omwatsi bwabirikanganibawa ndeke n’omuthunganikya w’Omulenge w’Okwenene, w’e Rochester, N.Y., omwa kyahuluka omwa mwezi wa 1, 1845, athi:—

GSAM 98.3“Engulhu yuwene ya kera na kera, ngoku yikasoborerwa omwa Eribisulirwa 14:6, 7, yabirithulirwa oko buli kihugho, ekihanda, olulhimi n’abandu; ibakabugha omwa mulenge munene bathi, ‘Mwubahe Nyamuhanga, kandi mumuhe olukengerwa; kundi esaha y’eritswa olubanza lhiwe yabirihika; kandi muramye oyo wahangika olhubulha, n’ekihugho, n’enyanza, n’esyonzuko sy’ametsi.’ Sihali omwatsi owanganahamibawa n’ebikakali omwa buryo obulengire oyu, ow’eri Omwatsi oyu abirihekibwa oko buli kihugho n’olulhimi ahisi w’olhubulha, omwa myaka mike eyabirilhaba, omw’ithulira eryasa lya Kristo omwa 1843 [1843, omughulhu w’Abayuda—omughulhu wethu, 1844], kutse athi ali hakuhi. Omwa mikania n’ebisakangirwe, omulenge mwahika omwa kihugho kyosi, n’ebinywe erihika oko nduli y’ekihugho.”

GSAM 98.4Abandu balebe, abathasi ebikakali, babirithwalha omubiiri w’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri ng’owabya musa omwa hantu haghuma, ibakalengekania bathi wabya mulimo owahambene na William Miller n’amagana make w’abathuliri ababya haghuma naye omwa kihande ky’obuthuku eky’Amerika y’Emihindano. Abandu abo bangasweka eriminya bathi omubiiri ow’omwa Amerika, ogo Abakulu Miller na Himes babya abasondoli biwe abakulu, wabya kihande kike musa ky’omubiiri munene owahika, ngoku byabiribughwa endatha, “oko nduli sy’ekihugho.”

GSAM 99NGOKU OMUBIIRI WATSUKA OMWA BIHUGHO MUTHINA-MUTHINA

GSAM 99.1Omughulhu w’Omukama mwahika ow’erithulira lino eryabira omwa kihugho kyosi. Omwa bihande 20 kutse ebilhabireho ebya kihugho, hakuhi omwa mughulhu mughuma, abalhume bahanganibawa, abathabya ibasi omubiiri w’abandi. Bayabira erithulira Omwatsi oyu omwa bihande byosi by’ekihugho. Abo bahulhirwe omwa kihande 4, ababana ekyakakala okwa by’erihwa ly’ebiro 2300, erilhusiaho mughuma musa, A. Campbell, bathundirawa erisangira omwa rithulira ly’Omwatsi wa malaika w’erimbere ow’omwa Eribisulirwa 14. Kino nakyo kyabya omwa mubiiri w’Omulimu wa Nyamuhanga iyowene, kandi si busana n’erihania ekyakakala omwa kathikathi kabo.

GSAM 99Erilhingirirania n’Erisuba Buhya ly’Ekanisa

GSAM 99.2Thwamakolesya oko mubiiri oyu olulhengero olwo D’Aubigné akolesya okwa ritsuka ly’Erisuba Buhya linene ly’Ekanisa ery’omwa kighana ky’emyaka ekya ikumi na ndathu, omo kwenene wutholere erithwalhibwa ng’Omwatsi w’Omukama kandi omwa mughulhu w’Omukama. Busana n’Erisuba Buhya eryo lyosi, omuhandiki w’ebya kera mwabugha athi:—

GSAM 99.3“Bugirimani syabuha Switzerland y’okwenene, kutse Switzerland eriha Bufaransa, kutse Bufaransa eriha Bungereza. Ebihugho byosi bino byabana okwenene oko Nyamuhanga, ngoku ekihande kighuma ky’ekihugho sikikaha ekindi kihande y’ekyakakala; nikwa eryuba lighuma eryo likaka likakuhayo lyowene oko kihugho kyosi. Kristo, omusase w’engyakya owakalhua e ngulhu, oyuyisumbire kutsibu endatha w’abandu bosi, omwa mughulhu w’Erisuba Buhya ly’Ekanisa, ngoku n’omwa ritsukwaho ly’Obukristo, abya mulhiro wa Nyamuhanga owaha ekihugho y’engebe. Omwa kighana ky’emyaka ekya ikumi na ndathu, amakangirirya maghuma ago mahiribwaho omwa mughulhu mughuma omwa syonyumba n’amakanisa w’ebihugho ebya halhi kutsibu kandi eby’emibere y’embaghane. Ekyaleka kithi, ni kw’Omulimu mughuma abya akakolha hosi aho, akaletha erikirirya lighuma.

GSAM 99.4“Erisuba Buhya ly’Ekanisa ery’omwa Bugirimani n’ery’omwa Switzerland akakangania okwenene kuno. Zwingle syabya akanabana na Luther. Sihali erithikathika kw’abalhume babiri bano babya bawithe ekikabamathanaya; nikwa thutholere erikisonda endatha w’ekihugho. Oyo walhua elhubulha eriha Luther y’okwenene, yo wakuha Zwingle. Nyamuhanga abya nzira y’omukania omwa kathikathi kabo. Zwingle akabugha athi, ‘Nyatsuka erithulira engulhu yuwene omwa mwaka w’erighanyira 1516; omwa bindi binywe, omwa mughulhu oyo erina lya Luther lyabya lithalyowa omwa kihugho kyethu. Syanyigha amakangirirya wa Kristo oko Luther, nikwa oko kinywe kya Nyamuhanga. Luther amakanathulira Kristo, iniakakolha ebyo ngakolha; ebyo musa.’”6

GSAM 100.1Akabugha okwa mubiiri wa Farel na Lefèvre omwa Bufaransa, omuhandiki w’ebya kera akabugha athi:—

GSAM 100.2“Busana n’ekyo, Erisuba Buhya ly’Ekanisa ery’omwa Bufaransa siryabya kindu ekyalethawa erilhua omwa kihugho ky’eyihya. Lyabuthukira oko kitaka ky’e Bufaransa; lyathulha omwa Paris; emisi yalyo ey’erimbere yabya omwa sukhulu nene nyine-nyine, eyabya buthoki bwakabiri omwa bihugho by’Obukristo bwa Roma. Nyamuhanga mwahira emisingyi y’omubiiri omwa mithima ey’egheghene ey’abalhume b’e Picardy n’e Dauphiny, lithalitsuka omwa kihugho ekindi kyosi-kyosi.

GSAM 100.3“Thwabirilhangira thuthi Erisuba Buhya ly’Ekanisa ery’omwa Switzerland siryaluira okw’ery’omwa Bugirimani. N’Erisuba Buhya ly’Ekanisa ery’omwa Bufaransa siryaluira okw’ago wosi abiri. Omubiiri mwatsukira omwa mughulhu mughuma omwa bihugho bino eby’embaghane, isihali mukania omwa kathikathi kabyo; ngoku, omwa lhuhi, ebithunga byosi eby’embaghane ebikakolha esyongabo bikayira omwa mughulhu mughuma, n’omwa kyanabya kithi ekighuma sikikabwira ekindi eriabira, kundi ekihano kighuma ekikalhua oko Musondoli Mukulhu mughuma kikowibwa n’abosi. Omughulhu abya abirihika, abandu babya babiriyithegheka, neryo Nyamuhanga mwatsuka Erisuba Buhya ly’Ekanisa yiwe omwa bihugho byosi omwa mughulhu mughuma. Ebikakali ebiri ng’ebi bikakangania byithi Erisuba Buhya linene ly’omwa kighana ky’emyaka ekya ikumi na ndathu lyabya mubiiri wa Nyamuhanga.”7

GSAM 100.4Busana n’Erisuba Buhya ly’Ekanisa ery’omwa Bungereza, ahisi w’obusondoli bwa Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, n’abandi, D’Aubigné akasubya eribugha athi:—

GSAM 100.5“Busana n’ekyo, Erisuba Buhya ly’Ekanisa ery’omwa Bungereza lyatsuka lithaluire oko Luther na Zwingle, nikwa ilhikabana byosi oko Nyamuhanga musa. Omwa bihugho byosi ebyo eby’Obukristo, ekinywe kya Nyamuhanga kyabya kikakolha omwa mughulhu mughuma. Enzuko y’Erisuba Buhya ly’Ekanisa omwa Oxford, Cambridge, London, yabya Ndaghano Nyihya y’omwa Lhuyonani eyasakangibwa na Erasmus. [Tyndale na Thomas Bilney balhua omwa Cambridge omwa mwaka wa 1519.] Ekiro mwasa ekyo Bungereza yalyumbiramo enzuko eno ey’endatha y’Erisuba Buhya ly’Ekanisa.”8

GSAM 101.1Erithulira eryasa lya Kristo lyahanganira omwa mulhingo mulhamba n’oyu thwabiritondolha endatha omwa Risuba Buhya ly’Ekanisa. Abalhume bathundirawa omwa mughulhu mughuma omwa bihande by’ekihugho ebyalhaba engendo 4 omuganzo w’ebihande ebyo, bathasi eby’abandi, kutse isihali mukania w’amaganiryo omwa kathikathi kabo. Batsuka erithulira okwenene k’amasako maghuma ago, si musa omwa bihugho bine by’ekihugho, nikwa omwa kihugho kyosi ekyabya kyabirisengeka.

GSAM 101Emibiiri ya Joseph Wolff

GSAM 101.2Kino kyangabya kiwene twalangira emyatsi eyikwamana n’obunene bw’eritulwa ly’eryasa lya Kristo engendo ya kabiri:—

GSAM 101.3“Omwaka 1831 Joseph Wolff, D.D., atumwa okwilwa Great Britain abya omukwenda erikola omo kati k’Abayudaaya b’e Palestina. Ngoku akahandika omo bitabu byuwe, kuhika oko mwaka 1845, atulira eryasa lya Kristo hakuhi omo Palestina, Misiri, oko mbande y’Enyanja ya Red Sea, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, omo Bukama bwosi bw’A Ottoman, omo Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, omo Holland, Scotland, Ireland, Constantinople, Jerusalem, St. Helena, kandi oko masyombo omo nyanja ya Mediterranean, n’omo New York City, oko madini gosi. Akabuga ati abirihangana omo kati k’Abayudaaya, Abaturuki, Abahomedani, Parsees, Hindoos, Chaldeans, Yesedes, Syrians, Sabeans, kuli bapasha, basheki, bashaha, bakama b’e Organtsh n’e Bokhara, mukali w’omukama w’e Greece, n’abandi.”9

GSAM 101.4Omo Yemen, ekihande ekikakalamamo abandu abakatsuka omo lulyo lwa Hobab, ise w’omukali wa Mose, Joseph Wolff abona ekitabu ekyo akabughabwo ati: “Abaraabu b’ekihande kino bawite ekitabu ekikayitwa ‘Seera,’ ekikabugha kuli ‘Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri, n’Obwami bwiwe omo Bukulire!’”10

GSAM 102.1Omo Yemen akakalama ebiro mukaaga n’Abarekabi, abo akabugha kuli bo ati: “Sibanywa vinyu, sibahinga esyemizabibu, sibabiba embibo, ibakakala omo mahema, kandi ibakayibuka ebinywa bya Jonadab omwana wa Rekab. Haguma nabo mwabya abana ba Israeli, ab’omu lulyo lwa Dani, abakakala hakuhi na Terim omo Hatramawt, abakanyihirira, haguma n’abana ba Rekab, eryasa lya Masiya hakuhi omo bibungu by’ighulu.”

GSAM 102.2Tukalola omo byo byabughirwe, kwo omo myaka eyo ikumi na ini Wolff yenyene abirihanga omwatsi w’eryasa lya Kristo omo mulyango, omo mahanga agahikire makumi abiri kwilaba. Omo kasumi kaguma ako, ekihano ky’eryasa lya Kristo kyabya kikasobololwa kutsibu omo Germany, kutsibu omo mbande y’erikwe, omo kati k’Abamoravi.

GSAM 102Omwatsi Omo Germany n’omo Russia

GSAM 102.3Omusaki w’Olungereza, Mourant Brock, akatubwira ati “omo Württemberg mwabya ekithunga ky’Abakristo, kyabya iwithe abandu magana, abakanyihirira eryasa lya Kristo hakuhi.” Ekihano kino kyatulwa omo bihande bindi bya Germany na Hengstenberg, oyabya akabughirwa omo kasumi ako kuba mumanyiri w’ebya Nyamuhanga oyulabire abandi bosi omo Germany.

GSAM 102.4Omo Erisubamo n’Omutuliri, erya oko 13 omwezi wa 12, 1892, Omusabuli L. R. Conradi w’e Germany akabuga ati:—

GSAM 102.5“Bengel, omo Germany, akayaka obwanzire bw’eribonekera lya Mukama wetu omo mitima mingi, ekyo kyatuma abandu enkumi basoma ekinywa ky’obuminyereri ngoku batakabya bakasoma... Ekyakakala kyamurika omo Germany, kandi ebitabu ebikakangiriraya ngoko ebiro 2300 bikakwamana n’eryasa lya Kristo byatulwa omo kihugho ekyo. Erisubuka ly’eby’edini lyakwama, kutsibu omo Württemberg; kandi omugulu obulwanzo bwahuluka, amaka magana gayima agenda omo mbande y’erikwe y’e Russia, kandi omo yo gatulira abandu babo abakabya bagendire omo kasumi kera. Omugulu abaherezi bakakinga amakanisa gabo, kwilaba bakye lyoka, bakakola emihindano yabo y’‘stunden,’ kutse ‘kasumi k’omusabe,’ omo nyumba sy’abandu, kandi abandu magana bakahinduka. Nomo kasumi ako Sabato yakanibwa omo kati kabo, naye sihali mundu owatsuka, kwo yatsamuka. Omulimi w’e Russia akahinduka omo ‘stunden,’ kandi atsuka omubiiri ogu omo kati k’Abarussia. Eki kyatsuka erileta omubiiri munene w’Abastundist ow’omo biro bino, ogw’obutoki bwawo bukahika oko ngambo y’ekihugho omo Siberia n’omo Trans-Caucassus.”

GSAM 103.1Omo Erisubamo n’Omutuliri erya oko 31 omwezi wa 7, 1891 hali omwatsi owakalwa kuli Omusabuli Conradi busana na Mugala wetu Schäche w’e Australia, oyabya omo kasumi akabughabwo akakalama omo Silesia, kandi akakola omo kasumi kaguma busana n’omubiiri w’omu kihugho gwa Tata Gosner, omutuli w’Engulu Yuwene w’e Germany owamanyikire. Kuli Mugala wetu Schäche akaha omwatsi ogu kuli ekitabu kya Kelber:—

GSAM 103.2“Enyuma sy’omwaka 1836, kutse omugulu ebibalo bya Bengel byaherera, omo lupapura lw’ekihande kya Schweidnitz mwahuluka omwatsi okwilwa omo dukali y’ebitabu ya M. Sommerfeldt, ogwakabugha kuli ekitabu kya L. Henry Kelber ekikakwamana n’emibere minene n’eyisime eyabya yasya yaberera omo myaka 1843 n’1844. Izina ly’ekitabu lino sindilikayibuka. Twagula ekitabu ekyo, twakisoma haguma n’abandu abandi abakabya bakanzire, omulyango gwakingirwe, omo mwaka 1839-40. Ekitabu kyakangiriraya okwilwa omo Danieli, Eribisulirwa, na Matayo 24, kwo enduli yabya hakuhi, kandi kyabya iwithe n’ebibalo ebitegekere omo misitari, ebikakangiriraya ngoku itariki eyo yabanikire.”

GSAM 103Omwatsi Omo Great Britain

GSAM 103.3Omo kitabu ky’Olungereza ekikayitwa Emyaka Olukumi, hakabughirwa kwo “abaherezi magana musanju b’Ekanisa y’Olungereza bakayasa erilaka ly’erisubira ly’Omulhamya.” Omo kati k’abaherezi abamanyiri kutsibu omo kasumi ako mwabya abo abatulira ekihano ky’eryasa lya Kristo omo England erilhua 1840 hika 1844. Omo kati kabo twasyabuga amaina ga Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [omo kitabu kiwe Look to Jerusalem, olupapura 114, akakwamania omugani gwa Matayo 24 n’abandu b’omo kasumi kano], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, n’abandi.

GSAM 104Omwatsi Omo Holland

GSAM 104.1Ekihano ky’eryasa lya Kristo engendo ya kabiri kyatulwa omo Holland na Hentzepeter, oyabya akabughirwa kuba muherezi mukulu kwilaba abandi omo kihugho ekyo. Abya mukingiriri w’Omusiyamu w’Obukama omo The Hague, ahansi y’obutegeki bw’omukama. Omo lwandiko olwakasakirwa omuhandiki w’Erilaka ly’omo katikati k’ekiro omo mwezi wa 6, 1844, akabugha kuli ye yenyene ati omwatsi guno gwatsuka kumuhika kuli ye omo kiloto kikakengekesaya kutsibu. Akalengaho Ebyahandikawa kuli ekintu kino, kandi omo mwaka 1830 asakanga olupapura lukye olwakakangiriraya ekihano kino. Omo mwaka 1841 asakanga kandi olupapura lukye luyindi lukakwamana n’enduli y’ekihugho. Omo lwandiko lolu akabuga kandi ati omwatsi gw’erimbere owabana kuli William Miller n’abandi abakayitulira omo bandu ekihano ky’eryasa lya Kristo hakuhi, gwamuhikako omo mwaka 1842, omugulu akabya akabugha n’omundu owahuluka okwilwa America agenda omo Holland.

GSAM 104Omwatsi Omo Tartary

GSAM 104.2Kera omo mwaka 1821, ekihano ky’eryasa lya Mukama kyabya kikirirwe kandi kikakangirirwa omo Tartary. Hakuhi n’akasumi ako omukwenda w’e Ireland atumwa omo kihugho ekyo, kandi omuherezi w’e Tartar amubulya ati, “Kristo asyasa ri engendo ya kabiri?” Akamuyankula ati tamanya kindu n’ekindu kyo, kwo omuherezi akatangalira kutsibu busana n’eyankula y’omukwenda owahirwamo eribakangirirya ebihano bya Biblia, kandi akabuga ati akalangira kwo “buli mundu owawite Biblia angaminya ekyo.” Neryo omuherezi akaha amalengkania ge, akabuga kwo akalangira Kristo asyasa omo mwaka A.D. 1844. Omwatsi guno gwasangwa omo Irish Magazine, 1821.

GSAM 104Omwatsi Omo America, India, n’omo bihugho bya Europe

GSAM 104.3Omo Ebitabu by’eryasa lya Kristo, Vol. 2, olupapura 135, 1844, Mourant Brock w’e England akabuga ati:—

GSAM 105.1“Si omo Great Britain lyoka ekinanyihirira eryisuba lya hakuhi ly’Omulhamya kandi erilaka ly’obukunga likatulwa, aliwe kandi omo America, India, n’omo bihugho bya Europe. Omo America, hakuhi abaherezi magana asatu b’Omwatsi ibakatulira ‘Engulu eyo y’Obwami;’ kandi omo kihugho kino, hakuhi abaherezi magana musanju b’Ekanisa y’Olungereza ibakasa erilaka lyeryo.”

GSAM 105Oko Mulyango Gosi gw’Inyanja Omo Kihugho

GSAM 105.2E. R. Pinney, w’e Seneca Falls, N.Y., omuherezi w’Omubatista owanzire Omukama, owahayo obulamu bwuwe omo kutulira ekihano ky’eryasa lya Kristo, omo Erisoborera Matayo 24, amapapura 8, 9, akabuga ati:—

GSAM 105.3“Kera omo mwaka 1842, ebitabu by’eryasa lya Kristo engendo ya kabiri byabirihirwe oko misisi yosi y’abakwenda omo Europe, Asia, Africa, na America, omo mbande syosi sy’omusosi gwa Rocky Mountains.... Abakulu b’esyombo syetu n’abakoli b’omo masyombo ibakatubwira kwo omo buli mulyango ogwo bahika, ibakasanga omwatsi guno gwabirihikayo embere yabo, kandi ibakabulwa emirundi mingi busana nawo.”

GSAM 105Abandu Enkumi Isatu Abatulira Omwatsi

GSAM 105.4Omusabuli G. W. Mitchel w’e Zanesville, Ohio, omuherezi wundi oyatuliraya yenyene ekihano kino, akabwira omuhandiki omo kabugha kabo omo Newark, Ohio, oko 8 omwezi wa 8, 1894, kwo Omukulu William Miller akamubwira omo kabugha kabo omo McConnellsville, Ohio, omo mwezi wa 9, 1844, kwo abya awithe “amaina n’amayira g’abaherezi enkumi isatu omo bihande byahukene by’ekihugho, abakayatulira bati, ‘Mutinye Nyamuhanga, mumuhaye bukulire; kundi akasumi k’eritswa olubanza lwiwe kahika,’ abandu banene omo bo ibakabya omo North America n’omo Great Britain.”

GSAM 105.5William Miller, omugulu akabugha kuli bulhangike bw’eritulwa ly’erilaka linu, akabuga ati:—

GSAM 105.6“Mundu muguma kutse babiri omo buli mbande y’ekihugho batulire omwatsi guno, kandi bosi bakayunganaya omo kasumi—Wolff w’e Asia; Irving, ow’England owabiriholoka; Mason w’e Scotland; Davis w’e South Carolina; n’abandu banji omo kihande kino, bali kutse babya ibakasa erilaka linu.”11

GSAM 106Erilaka lya Hutchinson lya Eliya Litulwa Omo Bihugho Byosi

GSAM 106.1Omukulu R. Hutchinson, omo mwaka 1837, atumwa okwilwa England kuba omukwenda w’Abawesleyan omo Canada. Omo nduli akahika akakalama omo Montreal. Abya amanyire abandu banji omo bihugho by’ahanda. Omo myaka 1843 n’1844 asakanga olupapura olwakayitwa Erilaka lya Eliya, omwo akasoborera ekihano ky’eryasa lya Kristo. Busana n’okabya awithe engira y’erihika oko masyombo agagenda omo bihugho by’ahanda, kandi akahahebwa obwema bw’erituma ebipapuro byuwe omo bipimo binene butsira kusasula ekisuma, abitumira omo bipimo binene omo bihande byosi by’ekihugho. Akabugha kuli omubiiri wuwe ati abitumire busa oko Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, n’omo bihande byosi bya bukama bwa Britain n’omo malobyo gabwo.

GSAM 106Omo Bisulo bya Sandwich

GSAM 106.2Omo Erilaka ly’omo katikati k’ekiro erya 12 omwezi wa 10, 1843 mwabya lwandiko lwakalwa kuli Mukali O. S. Burnham w’e Kaloa, omo kisulo kya Kaui, Bisulo bya Sandwich. Iye haguma n’omusacha wuwe babya bakangirirya abana omo kihande ekyo. Bakirirya kandi batulira ekihano ky’eryasa lya Kristo omo bisulo ebyo, kandi ekithunga ky’abakirirya kyabya kikayisabira haguma nabo omo bisulo.

GSAM 106Omwatsi Ogukagereranibwa n’Ogwabya gwa Yoane Omubatisa

GSAM 106.3Neryo tukalola kwo ekihano ky’eryasa lya Kristo kyatulwa omo lulengo olwahikire kutsibu eriberererya obuminyereri bw’Ebyahandikawa obukakwamana nakyo.

GSAM 106.4Omwatsi ogwabya gwasya kabirimaya eryasa lya Kristo erimbere gwabughirwa n’omuminyereri Esaya omo binywe bino: “Erilaka lya mundu oyukalila omo irungu, mutegekanie enzira y’Omukama, mugolole omo irungu inzira nene busana na Nyamuhanga wetu. Buli lugo lusyalulwa, kandi buli musosi n’akaso syasyahindulwa ahansi: ekyagole syasyagololwa, n’ahantu akakali syasyabya mbyangwe: kandi obukulire bw’Omukama busyabonekania, n’abandu bosi basyabulola haguma: kundi akanwa k’Omukama kabirihanga.”12 Obuminyereri obu bwaberera omo mibiiri ya “Yoane Omubatisa, otulira omo irungu ly’e Yudea, akabuga ati, Muhinduke omo bibi byenyu: kundi Obwami bw’ighulu buli hakuhi.”13

GSAM 107.1Omundu oyu, iye yenyene, omo mezi mukaaga g’omubiiri omo kihugho kighuma kya Yudea, aberererya obuminyereri obu bw’ekitangaza. N’obu obuminyereri obu bwahira Yoane omo kasumi n’ahantu, sibuli butyo oku buminyereri obukakwamana n’erikabirimaya eryasa lya Kristo engendo ya kabiri, kundi omubiiri ogwo gwabya gwasya yaberera n’erilaka linene, omo kihugho kyosi.

GSAM 107.2Neryo, omo kyakakala ky’emyatsi eyabirihirwaho, tukalola ngoku obuminyereri obukakwamana n’omwatsi w’eryasa lya Kristo bwaberera ndeke. Kasumi ka Nyamuhanga kahika k’erikangirirya omugani gw’omutini, n’eritulwa ly’erimbere ly’Omwatsi wa malaika w’erimbere, kandi akayimya abatuli biwe erikabirimaya erilaka omo mahanga gosi, omo bandu n’endimi syosi.

Notes

  1. Matayo 24:32-35. ↩
  2. Abanya Roma 10:14, 15. ↩
  3. Matayo 24:29, 30. ↩
  4. Matayo 24:29. ↩
  5. Mariko 13:24. ↩
  6. Ebya Kera by’Erisuba Buhya ly’Ekanisa, Ekitabu 8, ekihande 1, esyondokolo 2, 3. ↩
  7. Omwa kitabu ekyo-eko, Ekitabu 12, ekihande 3, endokolo 10. ↩
  8. Omwa kitabu ekyo-eko, Ekitabu 18, ekihande 2, endokolo 12. ↩
  9. Erilaka lya Ekanisa, olupapura 343. ↩
  10. Obukwenda bwa Wolff omo Bokhara. ↩
  11. Amakangirirya ga William Miller, olupapura 238, 1843. ↩
  12. Esaya 40:3-5. ↩
  13. Matayo 3:1, 2. ↩

Note

Back