Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
17 / 31
17 / 31

Ekihande 14 — Oluyi Olukingirwe

John Norton Loughborough

GSAM 214.1“Babere bakaghenda erighulha, mwira w’omuheruki mwasa; n’abo ababya banayitheghekire mubingira haghuma nayu okw’iherukya; n’oluyi mulwakingwa.”1

GSAM 214.2Eryasa lya Mwira w’Omuheruki erikanibweko omwa mukya oyu si eryasa lya Kristo okwa kihugho, aliwe n’eryasa liwe okw’iherukya. Eriherukya ni kindu ekikabya Omukama akyali asa. Omwa Ngulhu Yuwene eyahandikawa na Luka, kikabughwako kithi: “Mubohe ebikaka byenyu n’esyotara syenyu sibye sikaka; kandi inywenywe mubye ng’abandu abakalindirira Omukama wabu, akendisuba erilhua okw’iherukya; nuku amasa akakongotha, ibalhuaho bamukyungulira.”2

GSAM 214Eryangirira Obwami Eryakahulhawa Eriherukya

GSAM 214.3Eryasa lya Mwira w’Omuheruki okw’iherukya likakanganibwa omu Danieli 7:13, 14, aho Kristo akasa oko Thatha eryangirira obwami bwiwe. Omwa biro bya kera, eryasa ly’omwami omwa muyi mukulhu w’ekihugho kiwe eryangirira ekithumbi kiwe n’obwami bwiwe lyakahulhawamo eriherukya. Ekindu eki—eryangirira omuyi mukulhu ng’omuheruki—kyakahimbwa omwa lhukengerwa n’erisangwa ng’eriherukya ly’okwenene. Kuthyo Kristo amayangirira obwami bwiwe erilhua oko Thatha elhubulha, akabughwako athi abiriherukya omuheruki wiwe—Yerusalemu Nyihya-nyihya (Eribisulirwa 21:9); n’eki ky’ekikahulhawa “eriherukya” omwa mukya.

GSAM 214.4Ebiro 2300 bibere byahwa, okwa 22 w’omwezi wa 10, 1844, abandu abakalindirira eryasa lya Kristo, ababya bakalighanisya ebyabya bibahikireko n’ebikakoleka okw’iherukya ery’omwa bihugho by’ebulhua lyuba, mubabugha bathi, “Kristo abiringira okw’iherukya.” Babere bakalhabwa n’ekyakakala ekikalhabire okwa kindu ekyabya kikendi koleka okw’ihwa ly’Ebiro 2300, erikirirya lyabo mulyakwama Kristo omwa mubiiri oyo abya abiritsuka; kuthyo, omw’ikirirya, “mubingira haghuma nayu okw’iherukya.”

GSAM 215“Ngendisuba”

GSAM 215.1Omw’Ebisulirwa ebyahebawa Omusika Harmon, omwa 1845, ebya Kristo akalhua omwa kyumba ky’erimbere akayingira omwa kyakabiri eky’Ahabuyirire ab’elhubulha, thukabana ebinywe bino: “‘Mulindirire hano; ngaghenda oko Thatha waghe eryangirira obwami; mutheye esyongyimba syenyu isine nzira iko, kandi omwa kathambi kake ngendisuba erilhua okw’iherukya n’eribayangirira eyiri ingye.’ Neryo ekighali ky’ekithu, ekiwithe esyonzingi esiri ng’omuliro owakaka, ekyalighisibwe n’abamalaika, mukyasa aho Yesu abya. Mwingira omwa kighali, neryo mwahekewa ahabuyirire kutsibu, aho Thatha abya ikere.”3

GSAM 215Olhukeri Enyuma w’Erikingwa ly’Oluyi

GSAM 215.2Oluyi olukingirwe lw’omwa mukya oyu lukasasana n’olukanaya okwa kindu ekikabya Omughalha w’omundu akyali asa hene-hene omwa bithu by’elhubulha; kundi oluyi lwabirikingwa, abandi basika abathe bathabana mulhume bakasa n’erikongotha, kandi bakabwirwa “eribuka,” kusangwa sibasi ekiro kutse esaha y’eryasa liwe. Kandi oluyi olu lukakingwa abasika b’amenge babiringira haghuma na Mwira w’Omuheruki okw’iherukya.

GSAM 215.3Ebinywe ebikolesibwe omwa mukya ow’abasika abathebathabana mulhume oyu bikasasana n’ebikanganaya bithi, enyuma w’eringira okw’iherukya, hakine akaghisa n’okwa basika “abakiru” eriyithegheka ndeke eriyathangirira Mwira w’Omuheruki. Bakahanwa “eribuka.” Eribuka n’erilindirira ni bimwe okwa by’eriyithegheka ly’okwenene eriyathangirira Omukama. Busana n’ekyo, kikawoneka kithi olhukeri silukalhusibwaho omughulhu oluyi lw’omwa mukya oyu lukakingwa.

GSAM 215Si Oluyi lw’Omu Luka 13:25-28

GSAM 215.4Enyuma, abandu babirikolha ebihulha omw’ithabula oluyi olukanibweko omwa mukya oyu n’oluyi olukanibweko omu Luka 13:25-28, ahakabugha hathi: “Omwinye nyumba amabirihangana n’erikinga oluyi, nenyu mukatsuka erimana eyihya n’erikongotha okwa luyi, mukabugha muthi, Mukama, Mukama, thukyungulire; nayu akendibasubirya n’eribabwira athi, Singabasi nga mulhua hayi.... Mulhue aho ngali, inywenywe mwesi abakakolha ebibi. Eyo hakendisyabya erilira n’erikereghetha ameno, omughulhu mukendilhangira Aburahamu, Isaka, na Yakobo, n’abaminyereri bosi, omwa bwami bwa Nyamuhanga, nenywenywe imunabirighuswa eyihya.” Ebinywe ebiri ahighulhu bikakanganaya ndeke bithi oluyi olu lwamakingwa, eby’ababirikingirwa eyihya byabirithwibwamu. Obwami bwa Nyamuhanga neryo buba bwamabirihika; kundi bakendilhangira ababirilhamibwa omwa bwami. Aliwe omwa mukya ow’abasika abathebathabana mulhume, Omukama akyali asa omwa bwami bwiwe, aliwe abirighenda oko Thatha wiwe eryangirira obwami bwiwe.

GSAM 216Oluyi Olukingirwe Omwa Buherezya Obw’Eky’erileberyako

GSAM 216.1Abo abakwama Kristo omwa mubiiri wiwe omw’ikirirya, enyuma w’ihwa ly’obuthuku bw’Ebiro 2300—okwa 22 w’omwezi wa 10, 1844—mubalhangira bathi ekiro ky’eritsenderya ekibi kibere kyahika omwa buherezya obw’eky’erileberyako, omuherezi mukulhu mwakinga oluyi lw’ekyumba ky’eyihya n’erikyungulha oluyi olw’eringira ahabuyirire kutsibu, nuku akolhereyo omubiiri wiwe w’erisangulha ebibi ebyo abandu babya babiriligha omw’Ahabuyirire; kandi bathi kuthyo Kristo, omuherezi wethu mukulhu, abirikinga oluyi lw’ekyumba ky’eyihya eky’ehekalhu ey’elhubulha, n’erikyungulha ekyumba ekyalhangirwamo “esanduku y’endaghane yiwe.”4

GSAM 216Ni Bahi Ababya Bakahulha?

GSAM 216.2Omwa buthuku obwo, omwa bangikirirya Abadiventi mwabya abakyali bangirira ekyakakala ekilhangirikire okwa buherezya bwa Kristo omw’Ahabuyirire, kusangwa babya bakyali babwirwa okw’itheghererya Omwatsi wa malaika wakasatu. Aba mubakolha ekihulha omw’ithabula oluyi lw’eyihya olw’Ahabuyirire n’Oluyi olukingirwe olukanibweko omu Luka 13:25-28. Nomwabine, aba sibabya Abadiventi b’ekiro ky’omusanju. Aliwe ni bahi ababya, n’engangirirya eyo yatsuka yithi, n’ebyaleka ibathwamu bathyo, thukendilengako erikangania.

GSAM 217.1Abandu ababya babiriyighabulha okwa makanisa aw’erina lisa omughulhu w’erithulhughania omwatsi w’eryasa lya Kristo, haghuma n’abo babya babiriyilhusyako, bakakanibwako omw’Obwimiri bw’erihana okwa kanisa yakathano n’eyamukagha okwa makanisa musanju aw’Eribisulirwa. Erihana eryahebawa ekanisa yakathano, e Sardi, likabugha lithi: “Neryo wibuke ngoku wangirira n’eriyowa, kandi wamakirire ndeke, wuyisubemo. Wamathabuka, ngendikwasa ng’omwibi, kandi siwendiminya nga ngendikwasa saha yahi.”5 Omwa binywe bino mulhangirikire ngoku abandu abakanibwako bathya babya babiriyowa erithulhughania ly’eryasa ly’Omukama. Babya babiribugha bathi babirilyangirira, aliwe lino babya bakisiya eririghana.

GSAM 217Ekanisa y’e Filadelfia

GSAM 217.2Ekanisa y’e Filadelfia, emibere eyamukagha ey’ekanisa y’engulhu yuwene, y’eyikakanibwako enyuma waho. Ekanisa eyi yikakangania abandu ababya babirihulhukibwa omughulhu w’erithulhughania Omwatsi wa malaika w’erimbere n’Omwatsi wa malaika wakabiri ow’Eribisulirwa 14. Okwa kanisa eyi Omukama akabugha athi: “Lebaya, ngayasa lhuba: wamakirire ndeke ebyo wuwithe, sihabye mundu oyukakulhusayako embiitha yawu.”6 Bakongera eribwirwa ebinywe bino: “Ebi bikabughwa n’oyubuyirire, oyuli w’okwenene, oyuwithe ekisumuruzyo kya Dawudi, oyukakyungulha kandi isihali mundu oyukakyinga; kandi oyukakyinga isihali mundu oyukakyungulha: Ngasi emibiiri yawu: lebaya, nabirihira embere syawu oluyi olukyungwire, kandi sihali mundu oyuwanga lukinga; kusangwa wuwithe amaaka make, kandi wabiritheya ekinywe kyaghe, kandi siwabirighana erina lyaghe.”7

GSAM 217Oluyi Olukingirwe lw’Omwa Mukya Oyu ni Lwahi?

GSAM 217.3Ni ki ekitholere eriyitheghereribwa okwa luyi olukyungwire n’olukingirwe omwa masako agho thwamabiriletha? Thukalengekanaya thuthi erisubirya erikatsemesaya ly’ekibulyo eki lyangabanika omw’isoborera lino: Omwa Badiventi mwabya abangirira ekyakakala ekyabya kyamabirilholha embere, ibanemukangirirya bathi Omulhamya abirihindulha obuherezya bwiwe erilhua omwa kyumba ky’erimbere eringira omwa kyakabiri eky’Ahabuyirire ab’elhubulha, kandi ibanemusoborera ndeke omwatsi w’oluyi olukyungwire n’olukingirwe okwa bandu abanzire eriyowa. Aliwe owundi muhanda w’abandu mwabindukira okwenene oku, ibanemulengako erighumya erikirirya omw’engangirirya eyithi oluyi olukyungwire lwakingwa, n’oluyi olukingirwe lwakyungulwa. Omw’ikolha ekyo babya bakahinda omuhanda, kutse erilemesa omubiiri w’abaghombe b’Omukama hano okwa kihugho. Esyoluyi sy’Ahabuyirire ab’elhubulha sikakyungulhwa n’erikingwa n’amaaka wa Kristo—“Oyukakyungulha, kandi isihali mundu oyukakyinga.” Omwa binywe ebyabwirawa ekanisa y’e Filadelfia, abandu abakamakirira ndeke, abakatheya ekinywe, kandi abathakaghana erina liwe, bakabana erisingura erikakyungulha oluyi oluthawithe mundu oyuwanga lukinga. Omo kwenene eki kikakanaya okwa luyi olw’erihika okwa bandu, oluyi olwo abandu bakasasana n’ababya babirilukinga ighuma (ngoku thukendilhangira); aliwe Omukama, omw’ikangania erisima eriyiyinia ly’abathaleghulha, akabahira embere syabu “oluyi olukyungwire” oluthawithe mundu oyuwanga lukinga.

GSAM 218Oluyi lw’Erikania

GSAM 218.1Omwa Masako muli eby’erileberyako bingyi, aho oluyi lukakolesibwa omwa ngyenderako eyi. Paulo, akahandikira Abanya Korinto, akabugha athi: “Nabirikyungulirwa oluyi lunene kandi oluwithe mughaso, n’abalhwani ni bangyi.”8 Kandi omw’ebaruha yiwe yakabiri okwa Banya Korinto, akabugha athi: “Nabere nasa e Troa erithulira engulhu yuwene ya Kristo, kandi nabya nabirikyungulirwa oluyi n’Omukama, sindabya na buholho omwa mulimu waghe, kusangwa sindabana Tito, mugala waghe.”9 Kandi mwalhemba Abanya Kolosai athi: “Mulhole embere erisaba, mubukire omw’isaba n’eriha ewasingya; kandi muthusabire n’ithwe, nuku Nyamuhanga athukyungulire oluyi lw’erikania, eribugha embitha ya Kristo, eyo ingabohirweko n’engomo.”10

GSAM 218.2Omwa masako ano kikawoneka kithi amaghisa w’erithulhughania okwenene akahulhawa esyoluyi esikyungwire; n’ebinywe ebyabwirawa ekanisa y’e Filadelfia bikasasana n’ebikanganaya bithi, omughulhu abandu aba babirikirwa erihulhuka, abandu babya bakahiraho akaghalha kanene eribakingira oluyi lw’erikania. Ekanisa y’e Filadelfia ibere yikalhaba omw’ilengesibwa, yikamakirira ndeke “ekinywe” kiwe n’“erina” liwe, ekinywe ky’Omukama okw’ibo kyabya kithi akendibahira embere syabu oluyi olukyungwire oluthawithe mundu oyuwanga lukinga.

GSAM 219Emibere Enyuma w’Okwa 22 w’Omwezi wa 10, 1844

GSAM 219.1Lino thuwithe omwatsi embere syethu ngoku wakabughwa omwa binywe by’obuminyereri, thulhangire enyuma okwa mibere ngoku ebindu byaghenda bikabya. Ngoku kyabiribughibwa, erihika omwa mwezi wa 4, 1844, amakanisa abya makyungwire erithulhughania omwatsi w’eryasa lya Kristo, n’eribirikira abakoli lyabya rinene kwilhaba ebyo ababuuliri ababya baliho bangakolerako. Enyuma w’Eritaluka ly’amaha, omwa buthuku bw’ebimera eritsuka erimera omwa 1844, abo ababya bathangirira engangirirya omo kwenene mubatsuka eriyibindukira. Omwa buthuku bw’omusana omwa 1844, Omwatsi wa malaika wakabiri ow’Eribisulirwa 14 n’“Erilaka ly’omo katikati k’ekiro” (Matayo 25) bibere bikahaibwa, eribyendererya erikalhire kutsibu mulyatsuka okwa bandu abakyali baghumire eribugha erikirirya lyabu omw’eryasa ly’Omukama eryabya hakuhi. Abalhwani aba mubalengako omwa nzira nyingi eriholererya omwatsi oyu, n’erilemesa omwa buli nzira eyangathokeka omubiiri w’abo abakyali bakathulhughania bathi “esaha y’olubanza liwe yamabirihika.” William Miller mwabugha okwa bulhwani obu athi, “Ni bulhwani bw’embaghane kutsibu kwilhaba obundi, kandi obuthanga soborerwa.” Obulhwani bwabya bwakalhire buthya hakuhi n’ihwa ly’Ebiro 2300, Geo. Storrs mwabugha kuyo athi, “Thwamabirimalhira n’amakanisa aw’erina lisa n’ababi bosi, okuthali okwa lhulengo olw’erilaka lino lwanga bahikako.”

GSAM 219.2Obuthuku bubere bwahwa, obulhwani n’erisekerera ly’ababi biryongera erikalha ngendo ibiri n’isathu, William Miller mwabugha okwa mibere eyo athi, “Thwabirimalha omubiiri wethu w’eriha abakolha-nabi y’erikunga, n’erilengako eribukya ekanisa ey’erina lisa. Nyamuhanga, omw’itheya liwe, abirikinga oluyi.”11

GSAM 219Erikalha ly’Emithima y’Abakolha-nabi Abangyi

GSAM 219.3Emighendere y’ekihugho ekikasikerera eyi siyaghumya lisa emithima y’abakolha-nabi eribindukira engangirirya y’eryasa lya Kristo, aliwe n’obwimiri bw’abo ababya omwa makanisa aw’erina lisa bwabya buthi: “Thwam’ibuka ngoku erihinduka ly’okwenene likabana ‘abandu bake kutsibu, kandi hathe lhuba,’ n’erithendisonia n’erikalha ly’emithima y’abakolha-nabi ebyakisiya erithabana ky’erileberyako, thukakisiya eribirikira ithuthayighenderire thuthi, ‘Mbwino Nyamuhanga abir’ibirirwa erikangania olhukogho? kutse oluyi lw’olhukeri lwabirikingwa?’”12

GSAM 220.1Erilhua okwa wundi mukoli thukasoma ebindi okwa mibere enyuma w’ihwa ly’obuthuku bw’obuminyereri: “Omwa buthuku obwo kyabya kikisiya erithathokeka erihika okwa bathangikirirya; Eritaluka ly’amaha ly’omwa 1844 lyabya lyamabirithabula amalengekania w’abangyi kutsibu, kandi sibabya banzire eriyowa erisoborera lyosi-lyosi okwa mwatsi oyo.”13

GSAM 220Esyoluyi Syosi Esy’Erithoka Erihika okwa Bathangikirirya Syakingwa

GSAM 220.2Emibere ng’eyi yakasasana n’eyikingire oluyi lw’erihika okwa bandu omwa buthuku obwo, okuthali abo abakyali bakamakirira ndeke erikirirya lyabu n’amaha w’eryasa lya Kristo erya hakuhi. Oluyi lw’erikania lubere lukawoneka ng’olwabirikingwa ighuma, n’Abadiventi ibanemulhangira bathi omwa mukya mwabya Oluyi olukingirwe olwahambire okwa byababya babirilhabamo, kikanguhire eriyitheghererya ngoku bahika okw’ithwamu bathi sihakine olhukeri okwa bakolha-nabi; kutse, ngoku abaghuma babughakyo, bathi “oluyi lw’olhukeri lwabirikingwa,” kutsibu-kutsibu babya bakalengekanaya bathi Oluyi olukingirwe lw’omwa mukya oyu n’Oluyi olukingirwe lw’omu Luka 13 lwabya luyighuma. Abandu babya baghanire ighuma eriyowa, bakakalha emithima yabu bathyo, bangahinduka bathi?

GSAM 220Ni Nindi Owatsuka Erikangirirya eby’Oluyi Olukingirwe eby’Amabehi?

GSAM 220.3Lino ekibulyo kikasa kithi, Ni nindi owatsuka erikangirirya engangirirya eyithi “sihali olhukeri okwa bakolha-nabi”? Ni nindi oyikiriryayo? kandi ni nindi oyaghanayo? Omw’isubirya ly’ekibulyo ky’erimbere, thukendisaba eritheghererya erithulhughania okwa litsomana erya J. V. Himes akolha omwa buthuku bw’ebimera eritsuka erimera omwa 1845, omwa kihande kya Maine. Akabugha athi:—

GSAM 220.4“Mugala wetu Joseph Turner n’abandi mubakwama amalengekania wathi thwabya thuli omwa Sabato nene—bathi emyaka 6,000 yamabirihwa—neryo sihali Omudiventi owangathasyakolha omubiiri w’ebyalha. Omw’ilengekania lyabu, erikolha ekyo lyangabaletheye omo kwenene eriherekerera lyabu ly’erighunzerera.

GSAM 220.5“Babere bakalindirira omwa mibere ey’erithendikolha omubiiri w’ebyalha ow’ekihugho oyu, ekyakakala kihya-kihya, ngoku babya bakalengekanaya, mukyabuthukira omwa malengekania wa Mugala wetu Turner; ni kithya, kithi Mwira w’Omuheruki ABIRISA—athi asa okwa kiro ky’10 eky’omwezi w’omusanju ow’omwaka w’Abayuda owabya wamabirilhaba—athi eriherukya lyabya neryo—athi abasika abathebathabana mulhume bosi neryo, omo ngyenderako nguma, bingira haghuma nayu okw’iherukya, n’oluyi mulwakingwa!—sihali mughuma okw’aba owangaherekerera, kandi sihali mughuma ow’eyihya owangalhamibwa. Kuthyo emyatsi yosi y’obunyakirimu ey’ekihugho kinene kino muyahwa.”14

GSAM 221Ni Nindi Owabindukira n’Amaaka Amalengekania w’Amabehi?

GSAM 221.1Omukulu Turner mwatsuka erikangirirya engangirirya yiwe eyithi “sihakine olhukeri” omu Paris, Maine, kandi omwa kathambi kake mwabana abamukwamire bathele omwa kitsweka ky’ekihugho ekyo. Ngoku oluyi olw’erihika okwa bandu abathali Abadiventi lwabya lwabirikingwa ighuma, nibya baba bakayibugha mo bangikirirya kutse abathayibughamo, abangyi, ngoku kyabya ky’erilindirirwa, mubaghenda ibahengama okwa malengekania wa Turner okwa mwatsi oyu.

GSAM 221.2Nuku ekinywe Abadiventi sikyangayitheghereribwa nabi, eritsuka hano thukendikania okwa bandu aba ng’Abadiventi b’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga; kandi abangyi b’omwa muhanda oyu ba babya bakangirira amalengekania wa Bwana Turner. Babya bakyali balhangira kutse eriyowa okwenene okw’e Sabato, kandi babya bakyali bayowa Omwatsi wa malaika wakasatu. Okwa bandu aba Mama White akabugha athya omwa kighuma ky’ebitabu biwe:—

GSAM 221.3“Enyuma w’erilhabaho ly’obuthuku obwalindirirwamo omwa 1844, Abadiventi bakine erikirirya bathi eryasa ly’Omulhamya lyabya hakuhi kutsibu; babya bakalengekanaya bathi babirihika okwa buthuku bunene obw’erihinduka, kandi bathi omubiiri wa Kristo ng’omusabiri w’omundu embere sya Nyamuhanga wabirihwa. Babya babiriha erikunga okwa lubanza olwabya hakuhi, mubayowa bathi omubiiri wabu okwa kihugho wabirihwa, kandi mubaleka eritsomana kutsibu omwa muthima busana n’erilhamibwa ly’abakolha-nabi; n’erisekerera ery’obulhume-lhume n’ery’erilhaghira Nyamuhanga ery’abathali bamuthi bakaliyowa ng’obundi bwimiri obwakanganaya buthi Omulimu wa Nyamuhanga wabirilhusibwa okwa bakaghana olhukeri lhwiwe. Ebi byosi mubyabaghumya okw’ikirirya bathi obuthuku bw’erilengesibwa bwabirihwa, kutse, ngoku babughakyo, bathi ‘oluyi lw’olhukeri lwakingwa.’ Ngoku kyabiribughibwa, omwa kathambi kake Abadiventi babya baghumene omw’ikirirya bathi oluyi lw’olhukeri lwakingwa.”15

GSAM 222.1Omwa binywe bino Mama White akabugha amalengekania agho Abadiventi b’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga babya bakwamire. Syakabugha nibya ekiwangakangania kithi nayu abya angikirirye. Ngoku kyabirikanganibwa ahighulhu, engangirirya eyi yatsuka erikangiriribwa na Joseph Turner, omu Paris, Maine. Mama White (omughulhu obwo Omusika Harmon) mwathungana na Joseph Turner ahabiribughwa ahighulhu omw’itsuka ly’obuthuku bw’ebimera eritsuka erimera omwa 1845, kandi mwamowa akathulhughania engangirirya yiwe eyithi “sihakine omubiiri w’ebyalha okwa Badiventi, kandi sihakine olhukeri okwa bakolha-nabi,” neryo mwamubwira erithabisirira athi abya “akakangirirya engangirirya y’amabehi; athi hakine olhukeri okwa bakolha-nabi, n’okwa bandu ababya bathaghana okwenene ibanayithegherererye.”

GSAM 222Eribindukira Amalengekania wathi “Sihali Olhukeri”

GSAM 222.2J. N. Andrews, oywabya ikere omu Paris, Maine, omwa 1844 n’omwa 1845, kandi owabya asi ndeke emighendere y’abandu abayo, n’eya Joseph Turner, oyu abya akakangirirya athi sihakine olhukeri okwa bakolha-nabi, akabugha okwa malengekania w’Omusika Harmon okwa mwatsi oyu omughulhu obwo athi: “Ebisulirwa sibyabasondolha erikwama amalengekania ano; aliwe mubikanihania okwa mwatsi oyu abo abakyali bakamakirira kuyo.”16

GSAM 222.3Omusika Harmon mwakolha eritsomana lyakabiri omu Paris, Maine, omwa buthuku bw’omusana omwa 1845. Okwa litsomana lino ngendiletha ebinywe bya Mama Truesdail, owabya ikere omu Paris omughulhu obwo. Akabugha athi:—

GSAM 222.4“Omughulhu w’eritsomana ly’Omusika Harmon omu Paris, Maine, omwa buthuku bw’omusana omwa 1845, namubwira ndeke ebyahambire okwa mwira waghe mwanzwa, oyo isiwabo abya abirimulemesa erisa omwa mihindano yethu; busana n’ekyo abya athaghana ekyakakala. Mwasubirya iniakasangalha athi, ‘Nyamuhanga syabirinyikangania nahake athi sihali erilhamibwa okwa bandu ng’abo. Ni basa abo ababiriletherwa ekyakakala ky’okwenene n’erikighana ibanasi.’”17

GSAM 222.5Kandi akabugha okwa litsomana lyakasathu ery’Omusika Harmon omu Paris, omwa 1846, athya:—

GSAM 222Erindi Rikunga Okwa Malengekania w’Amabehi

GSAM 222.6“Obundi buthuku obutholere erikanibwako ni bw’Ebisulirwa ebyahebawa omwa 1846, omu Paris, Maine. Omusika Harmon mwakanganibwa athi Sitani abere akathathoka erilemesa ab’emithima y’okwenene erikolha ebyo batholere ebyosi, akendikolesya amenge wiwe eribahigha balenge okw’ebyo batholere erikolha. Mwali wetu mughuma mubuya abya akabwira amakanisa athi Nyamuhanga abirighanawo kusangwa babirighana Omwatsi owathumawa erilhua elhubulha eribalhamya. Mwali wetu Harmon mwakanganibwa athi sihabya okwenene omwa mwatsi w’omukali oyu, kusangwa omwa makanisa mwabya abandu bangyi ababya bakendisyangirira okwenene; kandi athi abamalaika babuya babya bakendisyaghenda erikolerera emyoyo omwa makanisa agho, kandi bamasyakolha bathyo, ibo [abamalaika] bakendisigha mwali wetu oyu, haghuma n’Omwatsi wiwe [ni kithya, Omwatsi wiwe owathi “sihali olhukeri”], eyihya w’oluyi.”18

GSAM 223Sihali Eribindukirana

GSAM 223.1Ngoku hane abawithe omuhwa munene erilengako erihamya bathi Mama White akangiriryako amalengekania wathi “sihakine olhukeri okwa bakolha-nabi,” aliwe lino akakangirirya ebiyabindukire, ngendiletha obwimiri bw’abo abasi omubiiri wiwe eritsuka omwa 1845, okwa mibiiri yiwe ey’erihindulha abakolha-nabi. Ebikakwamako ni binywe bya Ira Abbey, ow’e Brookfield, omwa Kitsweka kya Madison, omwa Kihande kya New York:—

GSAM 223.2“Ahakathi-kathi k’emyaka 1846 n’1850, Mugala wetu White na Mwali wetu White mubasa omwa nyumba yethu, kandi babya bawithe omuhwa munene busana n’abana n’abo ababya bathaghana okwenene. Mubakolerera emyoyo eyabya yakyali yahinduka, kandi sing’ibuka nahake eriyowa Mwali wetu White akabugha athi sihabya amaha okwa bandu ababirisuba enyuma n’abo ababya bathaghana okwenene.”19

GSAM 223Obwema bw’Abadiventi b’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga

GSAM 223.3Okwa myatsi eyi Abadiventi b’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga ab’e New England banasi, eyihambire okwa rikangirirya eryakalha-kalire ery’Olhuyi olhukingirwe, ebaruwa eyikalhabako yihaye obwema:—

GSAM 223.4“Okwa biro 5 erihika 9 by’omwezi w’omunani, 1891, munakania n’Omukulu Miles Grant omwa mpaka, e Brookston, omughini ow’abandu nga 30,000. Empaka syabya omwa hema nene, kandi syasondolhabawa na Tata John Barbour, oyuwabya mukulu w’olhuhindano lw’omughini olhumaghuma. Omughini oyu ali nga mayiro makumi abiri erilhua e Boston. Empaka syabya okwa mwatsi w’e Sabato, aliwe Tata Grant mwalengaho erithasamo omwatsi w’ebya Mwali wetu White abirilhabamo omwa mubiiri oyu. Mwamuthwako athi ‘mwabisulirwa, kera omwa 1844, athi obuthuku bw’erilengibwa bwabirihwa, kandi sihakyali olhukogho okwa bakolha bibi.’”

GSAM 224.1“Omwa rimusubirya, munamubwira ngoku Abadiventi b’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga, nga bosi, babya babiriikirirya ekyo omwa buthuku bughuma, ithuthe thwabaghabukako; kandi ngoku Mama White sy’akikirirya ekyo, aliwe ekighuma okwa bindu eby’erimbere eby’ahabwa eribisulirwa kyabya ngoku erikangirirya eryo lyabya ‘ly’obulhimba,’ kandi ngoku olhukogho lhukineho okwa bakolha bibi. Munabugha ngathi, ‘Kiri kithi, kandi Omukulu Grant anasi ngoku kiri kithi.’ Nginabugha eki, bangyi okw’Abadiventi b’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga ababya embere syaghe [ab’ekithunga ekyo babya bangyi okwa bandu abayitsulha omwa hema nene] mubatsunza emithwe yabo, bakangania kutsibu ngoku babiriikirirya ebinywe ebyo. Eribugha lighuma, Omukulu Grant sy’athasyasuba erikania okwa mwatsi oyo omwa mpaka.” Kyasinyibawa na “Geo. E. Fifield, South Lancaster, Mass., ekiro 6 ky’omwezi w’ikuminabiri, 1895.”

GSAM 224Mama White Akasighalha Akasonda Erilhama ly’Abakolha Bibi

GSAM 224.3Emyatsi eno yikongera erihamya ngoku Mama White abirikolha erilhua 1844 erihika lino busana n’erihinduka ly’abakolha bibi: Iyo n’Omukulu White mubakolha omuhindano omwa nyumba ya Albert Belden, e Rocky Hill, Conn., owatsuka ekiro 20 ky’omwezi wakane, 1848. Omwa muhindano oyu mubakolha omubiiri ow’eriwathikya abaghuma abalhua omwa kihugho. Omukulu White na mukali wiwe mubakangania ngoku banzi kutsibu eriwathikya abandu abo. Okwa mwatsi oyu thukendi haya obwema bw’omughuma okw’abo, oyuwabatizibwa n’ebyala by’Omukulu White. John Y. Wilcox, akahandika erilhua e Kensington, Conn., ekiro 22 ky’omwezi wakabiri, 1891, akabugha athi:—

GSAM 224.4“Munalethwa omwa kwenene omwa buthuku obw’emihindano yakolhabawa omwa kisika ekithabya kithawa erihimbwa eky’enyumba ya Mugala wetu A. Belden, e Rocky Hill, Conn. Munabana ekimole ky’Okwenene kw’omu butuku buno busana n’omubiiri wa Mugala wetu na Mwali wetu White. Enyuma w’obuthuku buthoro, Mugala wetu White mwambatizya. Erithi nathabana erighumibwa n’amaaka erilhua okw’ibo, sinasi erithi nanganabere n’obuthasa bw’erilhengekania kutse eriyowa ngoku Omukama abirinyikirirya. Mubanyithaho kutsibu, kandi mubakolha erinyiwathikya.”

GSAM 225.1Omukulu White mwahandika okwa muhindano oyo omwa baruwa eyiri Stockbridge Howland, e Topsham, Maine, athi, “Mugala wetu Bates mwakangirirya ebihano omo kimole ekikalhangirika ndeke, kandi obukulu bwabyo mubwabughwako kutsibu omwa bwema obw’amaaka manene. Ekinywe mukyaghumya ababya babiri omwa kwenene, kandi mukyabukya abathabya bathawa erihithamo.”

GSAM 225Omubiiri Busana n’Abakolha Bibi omwa Oswego, N.Y.

GSAM 225.2Omwa 1849 Omukulu James White na mukali wiwe mubakolha e Oswego, N.Y. Omwa mihindano eyo Hiram Patch n’omwali Benson, ababya babirihiraho erithekana, mubaleka ebibi, bamahindukira Nyamuhanga n’Okwenene kw’omu butuku buno.

GSAM 225.3Omwa mwezi wakasathu, 1850, emihindano muyasubira erikolhwa e Oswego. Omwa Okwenene kw’Omu Butuku Buno ow’omwezi wakane, Omukulu White, akakania okwa mihindano eyo, mwabugha athi:

GSAM 225.3“Lino omubiiri oyukathulethera etseme nene anemukolhwa omwa bana b’Abasigalire omwa mughini oyu. Erilhama lyabo lyabiribya mwatsi mukulhu omwa mihindano yethu omwa Sabato ibiri esyabirilhaba, kandi Nyamuhanga abirithuha omughisa munene kutsibu. Okwenene kwabirithuwathikya ithwe n’abana bethu. Omwa kasusuko ak’enyuma w’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga ekyabirilhaba, muthwakolha omuhindano busana n’obuwathikya bwabo obw’omughobolo, kandi Omulimu w’Omukama mwathahibwa ahakathi kethu. Abana bosi mubathimba embere sy’Omukama, kandi mubalhangirika ibayowene obukulu bw’erilhuwa ebihano, kutsibu ekya kathano, n’erisonda erilhama erilhabira omwa Yesu Kristo. Oyu ni mughuma okwa mihindano ey’etseme nene kutsibu eyi nabirilhangira.”

GSAM 225.4Omwa Okwenene kw’Omu Butuku Buno ow’omwezi w’ikumina mughuma, 1849, Omukulu White mwasakanga emyatsi y’abandu banene abahinduka n’eribatizibwa; kandi omwa namba y’enduli ey’ekihapura ekyo omwa 1850 muli emyatsi y’omuhindano owakolhwa e Waitsfield, Vt., n’ey’erisyaho lya Heman Churchill, oyuwabya akathoka erihinduka erilhua omwa kihugho. Omwa mwatsi oyo mwahulhwamo ‘mugala wetu.’ Ekyo kyanganabere kithi kwithabya ikwakyali olhukogho okwa bakolha bibi?

GSAM 226Obwema bw’Abema Makumi Abiri n’Omughuma

GSAM 226.1Okwa mwatsi oyu thukahayo obwema obwasinyibawa omwa 1888 n’abandu makumi abiri n’omughuma. Obuli mughuma kw’ibo abya omwa Omubiiri w’eryasa lya Kristo omwa mwaka wa 1844, kandi abya anasi ndeke eritsuka ly’Omwatsi wa malaika wakasatu. Bosi babya bamabya omwa Mwatsi 1851 yithahikire; abangi kw’ibo babya babiriyunga n’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju nga erilhua okwa ritsuka ly’Omwatsi:—

GSAM 226.2“Ithwe, abakasinya hano ahasi, thwabya thunasi ndeke Omubiiri w’eryasa lya Kristo omwa 1844 omwa buthuku obw’ekiro ekyalindirirawa kyalhaba, kandi thwabya thwabiriyikirirya okwenene kw’Omwatsi wa malaika wakasatu erilhua omwa 1850. Lino thukasinyaho amena wethu n’etseme eriyikirirya ebinywe ebikalhabako ebyahambire okwa rikangirirya ly’Olhuyi olhukingirwe, eryaikiriribawa n’abikirirya b’Omwatsi wa malaika wakasatu erilhua okwa ritsuka lyawo erihika okwa mwaka owabirighambwa ow’enduli, n’enyuma waho.

GSAM 226.3“Mubaikirirya, erikwamana n’Eribisulirwa 3:7, 8 n’awandi Masako, ngoku okwa hwa ly’Ebiro 2300 ebya Danieli 8:14, Kristo mwahera omubiiri wiwe omwa kisika ky’erimbere eky’Ahabuyirire w’omwa lhubulha, mwahindulha obughombe bwiwe eriya omwa habuyirire kutsibu, kandi mwatsuka omubiiri w’eritswa esyonanza; omwa kino mwahindulha omubiiri wiwe omwa ndegheka y’erilhama. Hano hali olhuyi olhwakingulhwa n’olhuyi olhwakingwa.

GSAM 226.4“Mubaikirirya ngoku abandu ababya babanire ekimole ekikalhangirika ndeke okwa Mwatsi wa malaika w’erimbere, bamaghulhabya n’erighurwanisya omwa buthe, mubaleghibwa na Nyamuhanga. Aliwe sib’ikirirya ngoku abathabya babanire ekimole, kutse abathabya bahikire okwa myaka ey’eriminya ekibuya n’ekibi embere wa 1844, bangaleghibawa erithi bangasonde Nyamuhanga n’emithima ey’okwenene.

GSAM 226.5“N’obwabya mubaikirirya haghuma na William Miller n’abangi kutsibu okw’Abadiventi, ekyo ekiro kyalhaba, ngoku omubiiri wabo busana n’ekihugho abiribya amabirihwa, n’okw’Omukama endisyasa juba kutsibu, aliwe ekimole okwa Ahabuyirire n’okwa Mwatsi wakasathu kyabirimanyisya erithi Eritaluka ly’amaha lyabo lyabya lyathi, sibathasyaikirirya ngoku obuthuku bw’olhukogho bwabirihwa, thali okwa bandu abalegha ekimole.”

GSAM 227.1Kyasinyibawa na, “J. B. Sweet, South Saginaw, Mich.; Samuel Martin, West Rindge, N.H.; Ira Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mama R. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mama Diana Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mama L. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Heman S. Gurney, Memphis, Mich.; Ann E. Gurney, Memphis, Mich.; William Gifford, Memphis, Mich.; Mama Mary S. Chase, Battle Creek, Mich.; S. M. Howland, Battle Creek, Mich.; Mama F. H. Lunt, Battle Creek, Mich.; Mama Melora A. Ashley, Battle Creek, Mich.; Mama Caroline A. Dodge, Battle Creek, Mich.; Mama Sarah B. Whipple, Battle Creek, Mich.; Mama Uriah Smith, Battle Creek, Mich.; Mama Paulina R. Heligass, Moline, Kan.; R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Mama R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Reuben Loveland, North Hyde Park, Vt.; Mama Belinda Loveland, North Hyde Park, Vt.”

GSAM 227Ebisulirwa Ebyabindulhwa Nabi

GSAM 227.2Hali ababalengaho eribindulha ebisulirwa ebyahabwa Mama White e Topsham, Maine, ekiro 24 ky’omwezi wakasathu, 1849, ng’ebikangiriraya erikangirirya lino ery’obulhimba—athi sihakyali olhukogho okwa bakolha bibi. Ebisulirwa ebi mwahabyo omughulhu ‘erihuma-huma ly’e Rochester’ (erikangania n’ebirimu by’abaholha) lyatsuka eriminyibwa. Mama White mwalhangira ngoku ebiminyikalho eby’esihire, eby’erilhusya abandu n’erihinduka ly’obulhimba byendisyaongera n’erithalangana. Erihinduka lino sy’erilhua omwa busobya eriya omwa kwenene (sy’abugha athi sipendisyalhangirika erihinduka eryo, aliwe athi erihinduka eryo ery’ahabwa eribisulirwa, erya bakakolesaya amaaka w’abandu, lyabya lithi), aliwe lyabya erilhua omwa bibi eriya omwa bibi ebyakalha-kalire; kundi abandu ababugha ngoku emithima yabo yabirihinduka babya bamayiswikako olhughoye lw’obwikirirya olhwasweka obubi bw’omuthima mubi. Abaghuma mubalhangirika nga babirihinduka kwenene, neryo mubathoka erihabya abandu ba Nyamuhanga; aliwe emithima yabo eyanganalhangirwe, yanganalhangirikire yiyirabhire ng’okwa kera.

GSAM 227.3Neryo mwabugha athi: “Malaika oyuwabya haghuma n’ingye mwambwira erilhangira obulhumi bw’ekirimu busana n’abakolha bibi ng’okwa kera. Munalebaya, aliwe sinathoka eribulhangira; kundi obuthuku bw’erilhama lyabo bwabirihwa.”20

GSAM 228.1Hali abakanabugha ngoku ebisulirwa ebi mwabyakangirirya athi sihakyali olhukogho okwa bakolha bibi. Aliwe thukabulya thuthi, Ekyo kyanganabere kithi, iyo amabya amabirirwanisya erikangirirya eryo erilhua omughulhu Joseph Turner atsuka erilyeghesya omwa kiseera ky’erimera ly’ebimera omwa 1845, kandi erilhua aho amabya akakolha n’amaaka busana n’erihinduka n’erilhama ly’abakolha bibi?

GSAM 228.2Omwa Ebyayongiribwa okwa Ebyo Nabilhabamo n’Ebisulirwa, ekyasakangwa omwa 1854, Mama White akabugha athi, “Erihinduka ‘ly’obulhimba’ erighambirweko likyakendi syalhangirika ndeke erisinga aho. Ebisulirwa ebi byahambire kutsibu okwa bandu abowa kandi bamalegha ekimole ky’erikangirirya ery’eryasa lya Kristo. Babirihabwayo okwa bihabyo eby’amaaka. Abandu abathi sibakendi syabya n’obulhumi ‘bw’ekirimu busana n’abakolha bibi’ ng’okwa kera.”21

GSAM 228.3Abarwanisaya bakabugha ngoku banasi kutsibu ebyo Mama White abya akalhangira omwa bisulirwa bino erisinga iyo yuwene. Kathuthalhangira eki katyayi erikwamana n’embindulha yabo; nabo bakabugha ngoku abya akalhangira emibere y’abakolha bibi, aliriryo sy’emibere y’abakaletha eribuka ly’obwikirirya. Neryo, ng’okwa bakabugha, mwalebaya abakolha bibi eribana ‘obulhumi bw’ekirimu busana n’abakolha bibi, aliwe sy’athoka eribulhangira.’ Ni nindi oyuwabiribana obulhumi bw’ekirimu busana n’abakolha bibi omwa rilebaya abakolha bibi basa? Aliwe thukabulya thuthi, niki ekyahambire okwa bandu abakanibawako omwa bwema obuli heghulhu, ababya bakakolesya amaaka w’abandu n’erighotseryaho abandu n’amaaka w’omuthima w’omundu eribana abahinduka, bamahulha ekyo omubiiri w’Omulimu wa Nyamuhanga? Abalwanisaya aba, ababya banzi kutsibu erikangania ngoku Mama White akangirirya erikangirirya eryakalha-kalire ery’‘Olhuyi olhukingirwe,’ mbwino bakikiriraya eribugha ngoku abandu abaletha eribuka ly’obwikirirya eryo babya babuyirire, kandi babya bakabana abandu abahinduka kwenene?

GSAM 228.4Obuli mundu ow’omuthima mubuya angalhangira ndeke ngoku ekithunga ky’abandu abakanibawako omwa mwatsi oyu ni babugha ngoku bawithe obulhumi bw’ekirimu obo, aliwe babya bamalegha ekimole n’okwenene, kandi bakakolesya erighotseryaho abandu n’amaaka w’omuthima w’omundu eribana abahinduka. Abandu abathi sibanganabere n’obulhumi bw’ekirimu obw’okwenene busana n’abakolha bibi, ibo bene amabya ibali kw’olhubanza lw’erisalhirwa eriherekerera; kundi ‘obuthuku bw’erilhama lyabo [lyabo bene] bwabirihwa.’

GSAM 229.1Erilhua omwa bisulirwa ebya Mama White eby’ekiro 24 ky’omwezi wakasathu, 1849, abandu baghuma babirilengaho erisondolhamo ngoku byakangirirya athi sihakyali olhukogho okwa bakolha bibi. Aliwe thwabirikangania ngoku omwa 1845, e Paris, Maine, mwakangirirya ngoku olhukogho lhukineho okwa bandu bosi abathaleghire ekimole n’okwenene ibabiminyire kandi ibabiyitheghere. Omwa bisulirwa ebyahabawa omwa mwanya oyo mughuma omwa 1846, mwabisulhwa ngoku Omukama abya awithe ‘abandu omwa makanisa abathaleghire okwenene.’ Abo babya bakalhengekania mbaghane mubahanwa, bakabwiribwa ngoku abamalaika ba Nyamuhanga bakyakendisyakolha busana n’abandu abo, kandi omughulhu babya bakakolha ekyo, abo babya bakabaghayisya basyasighalha ewanza.

GSAM 229.2Kandi omwa mwezi wakane, 1848, Omukulu White na mukali wiwe babya bakakolha e Rocky Hill, Conn., busana n’erihinduka ly’abakolha bibi. Emyatsi eyi yosi yikahamya ngoku ebisulirwa eby’ekiro 24 ky’omwezi wakasathu, 1849, bikikwamana n’ebyo ebyahabawa e Paris, Maine, omwa 1846, n’enzira eya baghombe ba Nyamuhanga aba bakwamira omwa mwezi wakane, 1848.

GSAM 229Omulethi w’Eribuka ly’Obwikirirya ow’Obulhimba Abirisingurwa

GSAM 229.3Ebisulirwa ebi mwabyasakangwa erimbere e Connecticut, omwa mwaka wa 1849. Omubuuliri abya akakolha n’amaaka manene eribana abahinduka aho, kandi akabugha n’okw’awithe olhusunzo lw’eribugha emibughe. Abya akalengaho erisondolha ekithunga kike eky’Abakateya e Sabato e Rocky Hill. Omughuma okw’abo mwamuhulha ‘omubuyirire mwanzwa w’Omukama.’ Embere sy’omubuuliri oyo Mama White mwahabwa ebisulirwa ebyakangania obuhabya bw’omubiiri wiwe, n’okwa ‘mubuyirire wiwe mwanzwa’ abya akakwamira enzira eyithikikwamana n’ekihano ky’omusanju. Omukali oyu ‘mubuyirire’ mwahakana ebinywe ebyo, kandi omubuuliri mwamusabira n’amaaka, akalengaho eribana olhukogho busana n’‘omubuyirire mughuwha w’Omukama,’ ng’okwa amuhulhaya. Omwa kiro ekyakwamako, omukali oyu mulere mwathambibwa n’obulhwaye bw’erisesema n’erihisa, n’erilhengekania ngoku abya akendisyaholha. Mwathuma erihulha Mama White, mwighanyirya ngoku ebyabiribhisulhwa ebimwahambireko byabya by’okwenene; ngoku abya anakolhire ebyo Mama White abugha. Neryo omukolhi oyu ow’obulhimba sy’athoka erihabya ekithunga ekyo, kandi emibere y’omubiiri wiwe muyakangirirawa ahabuli, ekyaleka emibiiri yiwe omwa mwanya oyo iyahwa mbeghera.

GSAM 230Owundi Mulethi w’Eribuka ly’Obwikirirya ow’Obulhimba omwa Oswego, N.Y.

GSAM 230.1Busana n’eriyongera erikangania omusingi owabirihabwa omwa bwema obuli heghulhu, n’erikangania ngoku Omukulu White na mukali wiwe babya bakyakakolha omwa 1849-50 busana n’erihinduka ly’abakolha bibi, thukahayo emyatsi eyikalhabako, eyi nabwirawa na Elias Goodwin n’abandi abaghuma okw’ab’erimbere b’ekanisa ey’omwa Oswego, omwa kihande kya New York:—

GSAM 230.2Omwa buthuku obo (1849) omwa mwanya oyo mwabya hikere omulhwana oyuhulhawa Hiram Patch. Abya abirisaba omwali, oyu athasyalhabya buthuku bunene erithekana nayu. Babya bandu abathabya bahindukire, aliwe bakasyaho omwa mihindano eyakolhabawa n’Omukulu White na mukali wiwe, kandi habya hahambire erihikya okwa bamabya Bakristayo. Omwa buthuku obo eribuka ly’obwikirirya mulyatsuka omwa kanisa nguma ey’omwa Oswego, sy’ababuuliri babiritsukisaya, aliwe omundu owaminyikene ow’omwa kanisa, oyulebaya okwa sente sy’ekihande ekyo. Omundu oyu mwalhangirika ng’ow’akatsuku kanene, kandi mwabugha ngoku awithe omuthwaro munene busana n’abakolha bibi. Abya akazongolha ebyala biwe akasabira abathahindukire, akalhangirika ng’ow’omwa bulhumi bunene kutsibu busana n’emibere yabo ey’eribya ibatsirire.

GSAM 230.3Tata Patch n’omwali wiwe ow’akasabire mubasya omwa mihindano y’eribuka ly’obwikirirya eyo, kandi mubabya ibanemuthika-thika okwa ky’erihithamo. Olhumaghuma babya bahali omughulhu Mama White ahabwa ebisulirwa ebyamulebya okwa Hosea 5:6, 7, ahakasoma hathi, “Basyaya n’ebithunga by’embuli syabo n’esyongombe syabo erisonda Omukama; aliwe sibasyamubana; abiriyilhusia okw’ibo. Babirikolha obulhyalya okwa Mukama; kundi babiributha abana b’ahandi: lino omwezi ghwasyabalya haghuma n’ebighabo byabo.” Mwabisulirwa ngoku abandu ababya bakasondolha eribuka ly’obwikirirya eryo sibabya bahikene na Nyamuhanga, kandi sibabya bawithe omuthwaro w’ekirimu ow’okwenene busana n’abakolha bibi.

GSAM 231Obuminyereri bw’Erithathoka

GSAM 231.1Neryo mwabwira Tata Patch athi, “Nabiribwirwa erikubwira ngathi omwa mwatsi oyu ebinywe by’erisako bisyahikirira ngoku bihandikirwe. Ulindirire omwezi mughuma, neryo wasyaminya uwe wene emibere y’abandu abanemukolha omwa ribuka ly’obwikirirya lino, kandi abakabugha ngoku bawithe omuthwaro munene kutsibu busana n’abakolha bibi.” Tata Patch mwabugha athi, “Ngakendisy’alindirira.”

GSAM 231.2Omwa mayenga abiri erilhua okwa buthuku ebisulirwa ebi byahabwa, omulebi w’esyosente oyo, oyubugha ngoku awithe obulhumi bw’ekirimu obunathya busana n’abakolha bibi, omwa bulhumi bwiwe obw’eriyisosekania, mwathasuka omutsi w’omusasi omwa nda yiwe, kandi mubamuhira okwa kitanda busana n’eritsirya omusasi. Emyatsi y’ofisi y’omulebi w’esyosente muyatholha erilebawa n’omukulhu w’abalinzi b’emighambo omwa kihande. Iyo n’omughuma okw’abalinzi biwe mubalebaya omughere w’esyosente owatholere eribya ahali ngoku wahandikirwe omwa kitabu ky’omulebi w’esyosente, neryo mubabalha esyosente eriyithegheka erighusa omubiiri oyo. Neryo, lebaya, mubabana erithi esyosente esithahali syabya $1,000 ndeke.

GSAM 231.3Omukulhu w’abalinzi n’omulinzi mubalhangira nga ekithangathokekana omundu ow’akatsuku kanathya omwa ribuka ly’obwikirirya eribya n’olhubanza lw’erithwalha esyosente. Mubalhengekania ngoku anga abya abirisihayo omwa kirihiriryo, n’eribirirwa erihandikaho ndeke omwa kitabu; kutse anga abirisihira omwa banki, kandi sisyalhangirika omwa mbalwa ey’omwa sanduku y’erilinda esyosente. N’obwakithya kosi, babya batholere erimusaba erimanyisya eringabamalhira omuthima, aliwe mwatholha erikolhwa omwa buthekane; kundi erithi esyosente syabya ewiwe, mwabya ndeke ngoku anga alengaho erisisweka. Neryo mubathegheka ngoku omughuma kw’ibo atholere erilhaba embere n’erisweka omwa kihango ekiri enyuma w’enyumba, nuku alebaye olhuyi lw’enyuma erithi hali ekyangakolhwa, omukulhu w’abalinzi ane nyingira okwa lhuyi lw’embere. Omukulhu w’abalinzi abya akahika okwa nyumba n’eringira okwa lhuyi lw’embere, mwalhangira olhughoye lw’omukali oyubya anemulhua okwa lhuyi lw’enyuma. Omundu ow’omwa kihango mwalhangira omukali oyo akaya juba okwa kifundo ky’olhw’ighulhu olhuholire, akahandayo ekihya, n’erihirayo ekindu eky’aswikako olhw’ighulhu olhuholire, n’erisubira omwa nyumba.

GSAM 232.1Omukulhu w’abalinzi mwahika haghuhi n’ekitanda ky’omulebi w’esyosente. Abirimubulya okwa mibere yiwe y’omubiri, mwakania katyayi okwa bitsibu byabo by’omwa ofisi, akabugha ngoku anga amanyisya ekitsibu ekyo. Omundu oyo, akathabathebania kutsibu, mwasighulha ekyala kiwe e lhubulha, n’erihulha Nyamuhanga eribya mwema, mwabugha ngoku sy’anasi kindu kyosi okwa sente esyo. Omughulhu oyo mukali wiwe mwaningira, akabulya omwatsi owabya ahali n’eki kyabya kyanakathabathebania mulhume wiwe kutsibu. Omundu oyo mwasubirya athi, “Bakalhengekania ngoku thuwithe esyosente syabo.” Omukali neryo mwasighulha ebyala biwe omwa nzira nguma, n’erihulha Nyamuhanga eribya mwema ngoku sibawithe esyosente, kandi n’okw’atha kindu banasi okwa sente esyo. Akathawa eribugha ebinywe ebi, omulinzi, oyuwabya amalhua juba omwa mwanya wiwe w’erisweka eriya okwa kifundo ky’olhw’ighulhu olhuholire iyo akiningira omwa nyumba, mwaningirira akabugha athi, “Mama, kino ni kiki? Nakulhangira ukalhua omwa nyumba juba, n’erihira kino omwa kifundo ky’olhw’ighulhu olhuholire. Lebaya kiri hano, ekifuko ky’esyosente ekyatsirire, ekihandikireko $1,000.”

GSAM 232.2Ng’okwa mundu angalindirire, eribuka ly’obwikirirya eryo mulyahwa mbeghera. Tata Patch n’omwali wiwe ow’akasabire, babiriminya emibere y’omundu owabya akasondolha eribuka ly’obwikirirya eryo, mubahithamo okwenene, n’eriyunga n’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju. Mubasighalha bandu bawene b’ekanisa eyo erihika okwa kiro ky’eriholha lyabo.

GSAM 232.3Ebisulirwa ebi, ng’okwa bikalhangirika ndeke, byahabawa busana n’eriwathikya n’erighasira kutsibu abandu abathahindukire, kandi mubyakolesibawa omwa rihinduka ly’abakolha bibi. Aliwe ebyo byahambako bunabwire ni bandu ababya ibo bene bakolha bibi, kandi abaleghibwa n’Omukama busana n’obulhyalya bwabo. Babya “babirikolha obulhyalya okwa Mukama;” bakabugha ngoku bawithe obulhumi bw’ekirimu obunayingi busana n’abakolha bibi, aliwe mubabutha “abana b’ahandi” basa.

GSAM 232Omukolhi w’Obulhyalya omwa Camden, N.Y.

GSAM 232.4Ahakathi k’eyindi myanya eya Omukulu White na Mama White baghenderera omwa buthuku bw’embeho y’omwaka wa 1849-50, habya omughini we Camden, N.Y., oguli nga mayiro makumi ane erilhua e Oswego, aha babya bakyikere. Okwa muhindano oyu, Mama White akabugha athi:

GSAM 232.4“Ngathe naya, munabisulirwa ekithunga kike eky’abandu ababugha ngoku bakikirirya okwenene aho. Ahakathi kabo munalhangira omukali oyubugha ngoku awithe eritha Nyamuhanga eryakalha-kalire, aliwe abya w’obulhyalya, kandi abya akahabya abandu ba Nyamuhanga.”22

GSAM 233.1Omwa mwezi w’erimbere, 1884, nginakakolha omwa kihande kya New York, munaminya emyatsi eyikalhabako erilhua oku Tata Preston, oyuwabya ikere e Camden omwa buthuku bw’omuhindano owabirighambwa heghulhu, kandi Omukulu White na mukali wiwe mubakokawa omwa nyumba yiwe omwa buthuku bw’omuhindano:—

GSAM 233.2“Omukali oyu mwakangirirya amalhengekania awakalha-kalire okwa mwatsi w’eribya mubuyirire, akabugha ngoku hali emibere ey’obuhikire eyi omundu atholere erihikako, aha anga abya heghulhu w’emighambo ya Nyamuhanga eyosi. Kandi iyo mwabugha ngoku abirihika okwa mibere eyo ey’obuhikire. N’erikangirirya lino ery’obuyirire, mwathabathebania amalhengekania w’abandu bethu abaghuma omwa Camden. Mwali wetu White mwabisulirwa ngoku, n’eriyisosekania ly’omukali oyo lyosi ery’obuyirire, omuthima wiwe abya ayirabhire n’ebibi, kandi emibere yiwe y’engebe yabya y’obubi.

GSAM 233.3“Akinabya omwa mwanya oyu, Mwali wetu White mwahabwa ebisulirwa ebindi, omukali oyo ahali, oyuwalhangirika ng’ow’omuthwaro munene w’ekirimu busana n’abathahindukire. Aliwe Mwali wetu White mwamubwira ngoku sibwabya bulhumi bw’ekirimu obw’okwenene busana n’abakolha bibi, kundi enzira yiwe y’engebe yabya yithi ngoku iyo yuwene sy’abya ahikene omwa meso wa Nyamuhanga. ‘Neryo,’ Tata Preston mwabugha athi, ‘ebyo ebikahulhawa ebisulirwa by’e Camden byahambire ndeke kandi kutsibu okwa mwatsi w’omukali oyo, sy’okwa mibere y’abakolha bibi bosi, kandi omughulhu oyo muthwabiyitheghererya thuthya.’”

GSAM 233.4Mama White abirithulha ebisulirwa biwe, omukali mwimuka, mwabugha athi, “Nyamuhanga anasi omuthima waghe, kandi erithi mwangaghulhangira, mwanganaghuwene ku ghuli mubuyirire kandi muhene.” Omuhindano muyahwa muthi. Aliwe buthuku buthoro enyuma waho, omukali oyo mwathambibwa n’obulhwaye bunene, n’erilhengekania ngoku abya akendisyaholha. Mwabugha athi, “Ntholere erilhangira Mwali wetu White; ngawithe ebibi eby’erimwighanyirya. Munamubwira ngathi ngye mukali mubuya, ngathi ngye muhene. Si kithi. Ngye mukali mubi. Omundu oyu ngikere nayu sy’i mulhume waghe. Munasigha omulhume mubuya omwa England, n’omwana mughuma muke, muniruka n’omundu oyu. Sithwanganathekanire. Nabiribya ngakabugha ngoku ngye musaki, kandi ngakaghulya omubatsi ogu nalahira omwa lhubanza ngoku abya mwanghulirwa $1 okwa cupa nguma, aliwe mwabya mwanghulirwa sente ikumi na ibiri musa okwa cupa. Kandi munalahira ngathi engombe eyi thwaghulya okwa mundu mughuwha mwabya thwayighulha $30, aliwe mwabya thwayighulha $20 musa.”23

GSAM 234.1Ebinywe bya Mama White ebihambire okwa ‘bulhumi bw’ekirimu busana n’abakolha bibi’ byahambire okwa bandu ab’eriyisosekania n’obulhyalya abathi, sy’okwa bakolha bibi bosi. Twamalhengekania emyatsi eyabirihabawa heghulhu, eyikakangania ngoku erikangirirya erya ‘sihakyali olhukogho’ okwa bakolha bibi mwalyaleghibwa ryosi erilhua omughulhu lyatsuka erithulhwa omwa kiseera ky’erimera ly’ebimera omwa 1845; kandi ngoku Mama White abirikolha n’amaaka busana n’erihinduka ly’abakolha bibi erilhua omwa buthuku obo, nindi oyuwanga yikirirya ngoku omwa 1851, ekitabu kiwe ekikahulhawa Ebyo Nabilhabamo n’Ebisulirwa kyasakangwa, abya anzire erikangirirya ngoku habya ‘sihakyali erilhama okwa bakolha bibi’?

GSAM 234Omundu Oyubugha Athi Sihakyali Olhukogho

GSAM 234.2N’omwa mwaka wa 1848, hakineho hano na hali omundu oyabya akikirirya ngoku sihakyali olhukogho okwa bakolha bibi. Aliwe abandu abo sibabya Badiventi b’ekiro ky’omusanju. Omughuma okw’abo, oyuhulhawa Sweet, abya ikere omwa mughini we Rochester, N.Y. Ngakathoka eribugha ahabuli ngoku nabiriikirirya Nyamuhanga, n’eribatizibwa omwa Badiventi b’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga, munasya omwa Omuhindano w’omo hema e Canandaigua, N.Y., owasondolhabawa n’Abakulu J. C. Bywater na Geo. W. Burnham. Omundu oyu Sweet abya ahali, kandi mwakangania erithika-thika linene kutsibu okwa rithi ebya nabilhabamo omwa bwikirirya byabya by’okwenene, kundi iyo “mwalhengekania ngoku lino abakolha bibi sibangathasya thoka erihinduka.”

Notes

  1. Matayo 25:10. ↩
  2. Luka 12:35, 36. ↩
  3. Ebihandiko by’Erimbere, olhupapura 55. ↩
  4. Eribisulirwa 11:19. ↩
  5. Eribisulirwa 3:3. ↩
  6. Eribisulirwa 3:11. ↩
  7. Eribisulirwa 3:7, 8. ↩
  8. 1 Abanya Korinto 16:9. ↩
  9. 2 Abanya Korinto 2:12, 13. ↩
  10. Abanya Kolosai 4:2, 3. ↩
  11. Omutuliri w’Eryasa lya Kristo, okwa 11 w’omwezi wa 12, 1844. ↩
  12. Circleville, Ohio, Ekilholherwa-kule ky’Edini, 1844. ↩
  13. Mama E. G. White, omw’Erisubamo ly’Eryasa lya Kristo, okwa 20 w’omwezi wa 11, 1883. ↩
  14. Erithulhughania ly’Omukulu Himes okwa mibiiri omu Maine, omw’Omubuki w’Omo Ngyakya, omwa Muyi wa New York, okwa 6 w’omwezi wa 6, 1845. ↩
  15. Omulimu w’obuminyereri, ekitabu 4, esyolhupapura 268, 271. ↩
  16. Ebaruha ya J. N. Andrews, omwezi wa 9, 1874. ↩
  17. Ebaruha ya Mama Truesdail ey’okwa 17 w’omwezi wa 8, 1875. ↩
  18. Ebaruha ya Mama Truesdail ey’okwa 27 w’omwezi wa 1, 1891. ↩
  19. Ebaruha ya Ira Abbey, omwezi wa 3, 1885, eyalethwa omw’Erisubamo n’Omutuliri ey’okwa 7 w’omwezi wa 4, 1885. ↩
  20. Ebihandiko by’Erimbere, olhupapura 45. ↩
  21. Lebaya erimanyisya omwa Ebihandiko by’Erimbere, olhupapura 45. ↩
  22. Ebyahambire okwa Ngebe ya Ellen G. White, olhupapura 129. ↩
  23. Emyatsi eyahabawa na Tata Preston eyahambire okwa muhindano w’e Camden yikahamya ebinywe ebiri omwa Ebyahambire okwa Ngebe ya Ellen G. White, esyolhupapura 129-130, kandi yikahayo n’emyatsi eyiri heghulhu eyithakanibawako eyo. ↩

Note

Back