Esura 4 — Obutuku bw’Enduli
GSAM 77.1“Neryo nabugha nti, O Mukama waghe, enduli y’ebindu bino yasya yaba yahi? Kandi anabugha athi, Genda oko nzira yawe, Danieli: kundi ebinywe byahingirwe n’emuhuri bihika oko butuku bw’enduli. ... Ababi syabaleka erikolha obubi: kandi sihali n’omughuma ow’ababi oyasyaminya; aliwe abamenge basyaminya.”1
GSAM 77.1“Anabugha na ngathi, Itheghererya, mwana w’omundu: kundi omo butuku bw’enduli Ebisulirwa byasyabya.”2
GSAM 77.1“Aliwe iwe, Danieli, hinga ebinywe, kandi hira emuhuri okwa kitabu, hika omo butuku bw’enduli; abandu bangyi basyagenderera erihulukira n’erihulukirayo, kandi amenge gasyayongera.”3
GSAM 77.1Eki kikabugha ki n’eribugha “obutuku bw’enduli”? Syangabya enduli yenyene, kundi omwa mughulhu ogho, ekihande ky’obuminyereri bwa Danieli ekyahingirwe n’emuhuri syangabya n’omughaso okwa bandu. Ngoku “ebindu ebibisulirwe biri byethu,”4 ekihande kino kitholere eribya n’omughaso omwa mughulhu mughuma. Neryo eribugha “obutuku bw’enduli” likathukanganaya omughulhu oghu ukahika hakuhi n’enduli yenyene, omwa mughulhu ebyabwirwa Danieli bisyatheghererywa.
GSAM 77Ekiro Ky’Eritegheka Lwiwe
GSAM 77.2Kwenene likabugha okwa mughulhu oghu omuminyereri Nahumu abirikabiriraya “ekiro ky’eritegheka lwiwe.” Hano omuminyereri abya akabugha okwa lhwako lwa Nineve n’“omulenge w’ensimbo, n’omulenge w’amagali agakaghuluma, n’ow’amalasi agakaghenda n’eritsimba, n’amagali agakatsuka.”5 Erimbere omuminyereri mwakanganibwa akabi akanene kwilhaba ako, akasyahika okwa kihugho kyosi, n’omughulhu “emilundu yikahunguma busana nayu, n’ebighongo bikayanzuka, n’ekihugho kikayakanga embere siwe, n’ekihugho kyosi n’abandu bosi abakakilhabamo. Nindi wangahangana n’obuthalha bwiwe? Nindi wangahangana n’obuthalha bw’obuthalha bwiwe? Obuthalha bwiwe bukasukwa ng’omuliro, kandi amabuye gakahulwa nayu.... Yasya henda butsira kihango; akabi syakasubira eribya.”6
GSAM 78Amagali Awithe Emimuli Eyaka
GSAM 78.1Omuminyereri akagenderera eribugha okwa kiro kino ky’eritegheka: “Amagali gasyabya awithe emimuli eyaka omo kiro ky’eritegheka lwiwe, kandi emiti ya fir syayungumaya kutsibu. Amagali gasyarira omo ngira, gasyasongana omwa nzira nene; gasyalhangika ng’emimuli, gasyagenda ng’enzasi. Yasyahemba abaghuma bwiwe; basyatsumbalala omwa ngira yabo; basyagenda lubhilo oko luyumba, kandi obukingirirya busyateghekwa.”7
GSAM 78.2Kali n’engoku ebyo bikasoborera ndeke ekikalyo ky’enzasi eky’omughulhu wethu, n’omulhangiriri w’ekikalyo akasulaya abagenda omwa kalyo, akababalika n’eribalika lisubire, erilhua oko sitasiyo yighuma hika okwa yindi, kandi ibakatsumbalala omwa ngira omughulhu kalyo kakagenda. Kandi haliko erikolesya emiti ya fir embaghane busana n’emighambo y’omwa kalyo, ebihimba by’erighuma, amayumba g’obukinge bw’enzururu, n’ebindi. Bikabugha mbu inzira yighuma ekabita okwa milundu ya Sierra Nevada iwithe amayumba g’obukinge bw’enzururu aw’emiti ya fir agahika omwa mayira 47. Kandi bino byosi omuminyereri abugha mbu bisyabya omo “kiro ky’eritegheka lwiwe.”
GSAM 78.3Obu butuku bw’enduli kandi omuminyereri Yoeli abiribughabwo, omughulhu ekihano kyahahebwa abakolhi b’Omukama: “Kunya enguli omo Siyoni, kandi mulhakule akabi oko lhulundu lwaghe lhw’obuyirire: abandu bosi abakakalaho omwa kihugho batsughalhuke; kundi ekiro ky’Omukama kikasa, kandi kiri hakuhi.”8
GSAM 78.4Kandi kandi omuminyereri Sofonia akabugha athi, “Mweyunge, mweyunge, imwe ihanga eritayanzirwe; embere sy’ekihano kyahuluka, embere sy’ekiro kikalhaba ng’obwanga, embere sy’obuthalha bw’Omukama obukakamba bwahika okwenyu, embere sy’ekiro ky’obuthalha bw’Omukama bwahika okwenyu. Musonde Omukama, imwe abathaleghulha b’ekihugho, imwe abirikolha olubanza lwiwe; musonde obuhikane, musonde obuthaleghulha: neryo mwangahibwa omo kiro ky’obuthalha bw’Omukama.”9
GSAM 79.1Eriminya ndeke ekikabugha “obutuku bw’enduli,” n’eriwe mughulhu bukatsuka, thukalhangire ekindi ky’erikolesya ekinywe kino. Omwa sura ya 11 ya Danieli hali obuthoki obukahangana abandu, obusyalhamya obwami bwabwo hika oko butuku bw’enduli. Omukama akabugha okwa buthoki obwo athi, “Abaghuma abamenge basyagwa, eripimwa n’eriyogholwa n’erihindulwa abayera, hika oko butuku bw’enduli; kundi [obutuku bw’enduli] bukiri bw’omughulhu ogwategekebwa.”10
GSAM 79Omubiiri w’Ekighembe Ekike
GSAM 79.2Abasoboreri b’Abaprotestanti bangyi bayungana eribugha bathi obuthoki obu n’ekighembe ekike ekya Danieli 7 bikabugha okwa kanisa y’Abaroma, eyabya iwithe obuthoki bw’ekihugho omo maboko ga yo omwa “mughulhu ogwategekebwa.” Omughulhu ogwategekebwa obwo wabya “omughulhu mughuma, emighulhu ibiri, n’embindi y’omughulhu.”11 Ebyo byabya ebiro by’obuminyereri 1260—emyaka 1260—ey’obwami bw’ekihugho bw’ekighembe ekike, erilhua 538 hika 1798 A.D. Omo mwaka ogw’enyuma obuthoki bw’ekihugho bw’ekighembe ekike bwaholhwa, omwa “mughulhu ogwategekebwa.” Neryo omwa mughulhu ogho abandu bakaleka “erigwa” omwa maboko g’obuthoki obwo, ngoku babya bakagwa kera. Neryo omwaka oyu,—1798,—yikakanganaya eritsuka ly’omughulhu ogu omwa buminyereri oyu bakabugha “obutuku bw’enduli.”
GSAM 79.3Omwaka 1798 mwahwa “ebiro 1260”—emyaka 1260—omwa mughulhu Abimiriiri Babiri b’Omukama (Ebyahandikawa bya Kera n’Ebyahandikawa Bihya) babya “bakabugha obuminyereri... bambalhirwe ebikwato by’esyosaki.”12 Omo mughulhu w’emyaka y’omwirima n’obuthalha, Ebyahandikawa byabya bikabikwa omwa ndimi y’Omulugiriki n’Oluulathini, kandi abandu b’omwabandu sibabya bakatheghererya endimi ezo. Eribisa Ebyahandikawa okwa bandu likalinganisibwa n’eribambalha “ebikwato by’esyosaki.”
GSAM 80Abimiriiri Babiri Bakaholwa
GSAM 80.1“Omughulhu basyaheza obwimiriiri bwabu [omwa mughulhu w’ebikwato by’esyosaki], ekisoro ekikahuluka omwa kihulu ekitahwako kikasyalwana nabo [Sitani akabatsakamya kandi akakolesya abandu b’ekihugho], kikabatsinda kandi kibahola. Imibiri yabu mikahirwa omo ngira y’ekighoho kinene, ekikabughirwa omwa mwoyo Sodoma na Misiri, omwa mwanya Omukama wethu abambirwe [“akabambibwa,” omwa Lwandiko lwa Denmark n’eyasubiribwa]. Abandu b’amahanga n’ebika n’endimi n’ebihugho basyalhangira imibiri yabu ebiro bisatu n’ekihande, kandi syabaleka erihira imibiri yabu omwa malinda.”13
GSAM 80Obwami bw’Obuba Bunene
GSAM 80.2Eribahola Abimiriiri aba lyabya lyahika omwa “bwami bw’obuba bunene” omo Bufaransa, erilhua 1792 hika 1795—emyaka isatu n’ekihande. N’obu Erilwanana lya Bufaransa lyagenderera emyaka mukaaga kutse musanju, omwa myaka isatu n’ekihande y’erimbere yabo mwabya omubiiri wabu munene w’erihenda Ebyahandikawa, edini, n’abandu bosi abakayighumya eribugha busana n’ekighuma kyabyo. N’obu Erilwanana lya Bufaransa lyabugha mbu likalwana n’obwami n’obuherezi, omwa kwenene lyabya lwanana lya henda Nyamuhanga n’Ebyahandikawa. Okwa mughulhu ogwatsukire embere sy’erilwanana thukatsoma tuti,
GSAM 80.2“Mutaleka eriyibuka ngoku embere sy’Erilwanana lya 1792, abakatsakamya obutakirirya omo Bufaransa bakabughirwa bathi bakayunga haghuma n’erihira £900,000 [$4,500,000] omwa mwaka mughuma, kandi kandi, omwa kugula, erisakanga n’erighaba ebitabu eritheba amalengekania g’abandu n’eribategheka busana n’emilimu y’obukali.”14
GSAM 80Abahandiki Abathakirirya
GSAM 80.3“Inzira y’erilwanana ng’eryo yategekebwa n’ebihandiko bya Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, n’abandi abakabya ng’abo, omwa byo bakalengaho erighaba emisingyi eyihenda edini y’obundu n’eyibisulirwe. Ebisulirwa sibyalwanwa lyoka, aliwe byalholhwa kosi; Nyamuhanga mwahingirwaho omwa kihugho, kandi omwoyo w’amabehi ogwibwighwa “Nyamuhanga Omukali w’Amenge” mwahirwa omo mwanya wiwe.”15
GSAM 81.1Omwa mwaka 1793 amalengkania g’abandu gabya gatsemeraya abakasatha emikya embere sy’abandu, omughulhu bakabathika kutsibu busana n’erithuka Nyamuhanga n’Ebyahandikawa. Ng’eky’erileberyako thukaleta bino:
GSAM 81.1“Omukolha w’akamala Monert, omo Kanisa ya St. Roche [Paris], mwahika okwa lhulengo lhw’erithuka Nyamuhanga. ‘Nyamuhanga, ku oliho,’ anabugha, ‘ihania lina lyawe eribulwa ekithini! Nkutera akalwana. Oli musinde. Sikwangabya n’obuthoki bw’erisuka emilimo yawe y’obuthalha. Enyuma sy’eki, nindi oyasyakirirya ngoku oliho?’”16
GSAM 81Omubiiri w’Erithuka Nyamuhanga omo Lyons, Bufaransa
GSAM 81.2Engoku abo abaholire Abimiriiri “babambire Omwana wa Nyamuhanga kandi bamuhire omw’isoni lya bandu omusubiryo” (Abahebureyo 6:6), bikalhangika omwa mibiiri eyakolhwa omo mukyanganano ogwakolhwa na Fouché omo Lyons, busana n’okwimanisya Chalier, Gavana wa Lyons, oyabya abiriholwa. Embere Fouché athahika omo Lyons, mwahana athi,
GSAM 81.2“ebimanyikalo byosi eby’edini bihakwe; kandi okwa mulyango y’amalinda g’ekanisa handikwe hathi, Olhuholho ni righotsera ly’ebiro n’ebiro.... Ekisusano kya Chalier kyahulhawa omo ngira, kyakwamibwa n’omughuma munene w’abaholi n’abamalaya. Enyuma syabo hakasondera endogoyi eyakathwa ekinywe kya Nyamuhanga, omusalaba, n’ebikopo by’eriha omubiri wa Kristo, ebyahirwa omwa muliro, omughulhu endogoyi yahanwa erinywa omw’ebikopo by’omubiri wa Kristo omwenge oyabirihirwako omukono.”17
GSAM 81.3Omukyangano w’Amenge ogwakolhwa omo Paris gukasoborerwa guti:
GSAM 81.3“Bakagenda omwa mulhongo oko Muhindano w’Ekihugho, kandi abandu b’akathagha ... bakahindula omwa njira y’eritseka kutsibu emikole y’edini.... Abalume bambalhire ebikwato bya babereki n’eby’abaherezi, bakasa bakayimba haleluya kandi bakabyina Carmagnole, embere sy’Omuhindano w’Ekihugho. Hano bahirayo omubiri wa Kristo, ebisanduku ebyabya bikabikwamo, n’ebisusano bya golide n’effeza. Bakabugha ebinywe by’eritseka.... ‘Imwe,’ ekithunga ky’abahuluka erilhua St. Denis kyabugha, ‘imwe bikoleso by’obuthendeki, abayera abahabirwe b’ebika byosi, erighunzerera mubye abiyanza ihanga, muhulukire haghuma kandi mukolhe busana n’ihanga, mugende oko nyumba y’erisukiramo ebintu erisukulwa.’”18
GSAM 82Ekinywe kya Nyamuhanga Kikalhuka omw’Irima
GSAM 82.1“Hama y’ebiro bisatu n’ekihande Omwoyo w’obulamu ow’alhua oku Nyamuhanga mwengira omw’ibo” (Abimiriiri), kandi “bakahuluka bagenda mw’ighulu omwa kibungu.”19 Omughulhu wa Nyamuhanga wabya wahika w’ekinywe kiwe erilhuka omw’irima n’erisubira erirebywa embere sy’ekihugho. Omughulhu wabya wahika (1798) w’erikolha omubiiri w’eritula engulhu yuwene omo kihugho kyosi. Omwa 1804 Ekithunga ky’Ebiblia ky’Abangereza kyategekebwa. Kwamaho hakabya esyongothunga nyingi sy’Ebiblia, kandi lino Ebyahandikawa byabirihindulwa omwa ndimi nene syosi sy’ekihugho. Neryo Ebyahandikawa, Abimiriiri Babiri, omughulhu byahuluka omwa butuku bwabyo kandi bikalhangibwa n’abandu bosi, bikalinganisibwa n’erihuluka kwabyo mw’ighulu omwa kibungu.
GSAM 82.2Omwa mughulhu w’Erilwanana lya Bufaransa, Voltaire mwabugha ngoku omwa myaka igana Ebiblia yasyabya yathayikolesebwa. Omwa mwaka gwa igana erilhua okwa kiro akabughiramo bino, Ebiblia nyingi syabya syaghambirwe omo Bufaransa lyoka, kwilhaba Ebiblia syabya siminyikire ngoku syabya syiriho omughulhu Voltaire akayihira omwa kanwa akabugha ebinywe ebi by’obusiru. Kandi enyumba yenyene mwabughiramo ebinywe ebi, bikabugha mbu lino yikakolesibwa ng’enyumba y’Ebiblia.
GSAM 82Ibwe lya Rosetta Lyabana
GSAM 82.3Hali ebindu bibiri ebihambire okwa mwaka 1798 n’abandu b’Obufaransa eby’ithwe tholere eriminya: eky’erimbere, omwa mwaka ogho abalwaniri b’Obufaransa, omwa buthoki bwa Jenerali Berthier, bakahenda obwami bwa papa omo Roma, bakaberererya (n’obuthaminya bwabu) obuminyereri obwahambire okwa kindu kino, obwabya omwa kitabu kinyene ekyo babya balwanisaya; ekyakabiri, omwa mwaka ogho mughuma, omo Ekikondo kya St. Julien, oko lhwabyo lhw’Omulonga Nile olwa Rosetta, abalwaniri b’Obufaransa omughulhu bakabya bakalima bakabana ibwe lya Rosetta eriminyikire, eryabirihirwa lino omo Musiyamu y’Abangereza. Okwa ibwe eri hali omuhandiko omwa mirembe isatu: ebisusano bya kera, omwandiko abakulu b’edini bakakolesaya; omwandiko w’abandu, omwandiko abandu bosi bakakolesaya; n’Omulugiriki. Eki ni kighulhu ekyahingula omwandiko w’abandu n’ebisusano bya kera ebyabya bikaswekire. Lino, ngoku owundi abugha, “ekihamba n’itayi, omughulhu bikahulha ebi bihandikawa omwa mwandiko w’abandu, bikaha obwema obukahambire okwa buhikane bw’emyatsi ya kera eya Ebiblia kwilhaba ekindu kindi kosi ekiri inyuma sy’Ebyahandikawa byenyene.” Neryo abandu abanzire erihenda Ebiblia, ibathaminya, bakakolesibwa eriberererya obuminyereri omughulhu bakahola obwami bwa papa okwa mwaya w’emyaka 1260, kandi babana n’ekighulhu ky’ebihandiko ebyene ebikakakasaya obw’enene bw’Ebyahandikawa ebyabya bakayilhangiraya erihenda.
GSAM 83“Wasyahagarara omwa Mugabo Wawe”
GSAM 83.1Kiki ekyo malaika abwira Danieli mbu kyatholere eribererera omo butuku bw’enduli? Erilhua omughulhu akahulikirira omuyera abugha athi, “Hama y’Ebiro 2300, Ahabuyirire hasyahenibwa,”20 Danieli abya akahangya-hangya kutsibu busana n’eriminya “enduli y’ebindu bino” n’eriminya “hika hi” byabya byasyahika.21 Neryo akahahebwa eritheghererya ngoku eriminya obutuku kuthali busana n’ekiro kiwe. Anabwirwa athi, “Genda oko nzira yawe hika enduli ikahika; kundi wasyaruhuka, kandi wasyahagarara omwa mugabo wawe omo nduli y’ebiro.”22
GSAM 83.2Abandi bakabugha mbu ebinywe ebi bikabugha okwa nduli y’ekihugho, kandi omwa mughulhu ogho Danieli, haghuma n’abandu bandi b’Omukama, basyabana omughaso wabu kandi bahagarare omwa mugabo w’erithalana lyabu. Thukabwirwa mbu ekinywe ky’Oruhebereyo busana n’omugabo w’erithalana, kihande ky’ekihugho, n’ebindi, ni gheh-vel. Eki si kinywe ekihindulibwa “mugabo” omwa isako eri; ekinywe kino ni goh rahl. Abamanyi b’Oruhebereyo bakabugha bathi ekinywe kino, goh rahl, kikabanika emirundi 76 omwa Byahandikawa bya Kera, kandi ni kinywe kighuma n’ekikolesibwa eribugha okwa kighendererwa ky’Erihenia ahabuyirire, omughulhu emigabo yatsukirwamo eriminya embuli y’abiri eyatholere eriholwa. Ngoku omuhere mukulhu akatwala amanyinga g’embuli y’Omukama n’engira omo Ahabuyirire erikolha omubiiri w’erihenia, Israeli yosi yikalhama inyuma, yikatsibuya emyoyo kandi yikayisoborera ebibi byayo, nuku yihagarare itayihangirire kandi yibane omughaso gw’omuhere mukulhu omughulhu akahuluka mw’Ahabuyirire. Neryo okwa kiro ekyo Israeli mwahagarara omwa mugabo wayo.
GSAM 84.1Omughulhu Erihenia ahabuyirire ly’enduli lyasyahika, oko nduli y’ebiro 2300, omwatsi wa Danieli, haghuma n’emibere y’abaholi bosi abahikane, mwabya gwasya lhangibwa embere sy’Omukama. Neryo Danieli akahagarara omwa mugabo wiwe.
GSAM 84Ebinywe Byahirwa Emuhuri Hika 1798
GSAM 84.2Busana n’eribulya lya Danieli, “O Mukama waghe, enduli y’ebindu bino yasya yaba yahi?”23 anamwabwirwa athi, “Ebinywe byahingirwe n’emuhuri bihika oko butuku bw’enduli.”24 Ekyabya kikatsibuya amalengkania ga Danieli kyabya “mughulhu ki?” “hika hi?” kandi “enduli yasya yaba yahi?” Ebi byabya byo bindu ebyatsibuya kandi byabya byakahambya omuminyereri, kandi byo byonyene byabya bisyahingirwe n’emuhuri bihika oko “butuku bw’enduli,” kuthali ekitabu kyosi kya Danieli, ngoku abandi bakabya bakania. Embere sy’omughulhu ogu gwa 1798, abatsoma obuminyereri babya bakawithe omwitsi okwa myatsi y’amayenga makumi musanju, kandi bakaminya ngoku gabya gatsukire omwa B.C. 457, n’omubiiri wa Kristo embere sy’abandu, olukwa lwiwe, n’ebindi, byabya byaberereya omwa kwimana ndeke n’eribala amayenga 69 n’amayenga 70 erilhua okwa kiro ekyo. Eriberererya lino ly’obuswire ly’omubiiri w’Omukiza, omwa kwimana n’eribala eri, lyabaha obwema bw’obuthoki ngoku Kristo mwabya Masiya w’enene, kandi ngoku ekiro ky’eritsuka ly’amayenga makumi musanju kyabya kihamirwe butsira ky’erihinduka. Busana n’erilemwa eriminya ngoku amayenga makumi musanju gabya kihande ky’erimbere ky’ebiro 2300, ekindu kyasigalira kihingirwe n’emuhuri hika inyuma sy’omwaka 1798, ngoku kyabya kibuminyerere.
GSAM 84Ekisumulho ky’Ebiro 2300
GSAM 84.3Lino thulebaye ebyabya omwa mwatsi ono. Erihika omwa mwaka 1798, abasoboreri b’obuminyereri sibabya banasi ng’Ebiro 2300 bikendisyahwa ryahi. Bangathoka eriyitheghererya obuminyikalo, esanamu n’ebinyama by’omwa kitabu kya Danieli, aliwe sibangathoka eribugha ng’Ebiro 2300 bikendisyahwera hahi, kundi babya bathe baminya ng’ebiro ebyo byatsuka ryahi. Ng’obwimiri okwa mwatsi ono, thukasoma omwa Erilaka ly’omo katikati k’ekiro, epapura y’Abadiventi eyabya ikasakangwa omwa muyi wa New York, ey’ekiro 15 w’omwezi 6, 1842, thuthi: “Kikathutsemesaya kwenene eribana abahandiki abaghuma-baghuma abathe bakwamania, abo eritsuka omwa mwaka 1798 babirilhangira ekyabya kithe kyaminywa embere waho: ngoku amayenga 70 abya kisumulho ky’Ebiro 2300.”
GSAM 85Bangyi Bakabana Ekyakakala
GSAM 85.1Ng’eriminya eri mwabya “iribohirwe” erihika obutuku obwa Omukama ahiraho eriryunzulira abandu biwe ibaliyitheghererya, lithya kwenene, “obutuku bw’enduli” bwakasa, bangyi bangabya “ibakagenda eyi n’eyi” omwa Masako Abuyirire, bakasekulya emyatsi eyi. Erisangania embindulha nyike sye binywe ebi likendisyakangania amalengekania aya ndeke-ndeke.
GSAM 85.2Dokita Adam Clarke akabugha athi: “Bangyi basyaghenderera erisekulya eriminya amakulu; n’eriminya likendisyayongera, erilhabira omw’enzira eyi.”
GSAM 85.3Omwa Biblia ya Luther y’Ekijeremani eyasubirwamo, thukasoma thuthi: “Lithya bangyi basyayisomamo, n’eribana eriyitheghererya linene.”
GSAM 85.4E Biblia y’Ekijeremani ey’Erisangania Embindulha yikabugha yithi: “Bangyi basyayilhabamo yosi, neryo eriminya likendisyayongera.”
GSAM 85.5E Biblia y’Ekijeremani ya L. Van Ess, eyo na papa aligha athi Abakatoliki bangayisoma, yikabindulha yithi: “Bangyi basyayisekulya yosi, n’eriminya likendisyabya linene.”
GSAM 85.6E Biblia y’Ekisuwedi yikabugha yithi: “Bangyi basyasekulya omwayo, n’eriminya likendisyabya linene.”
GSAM 85.7E Biblia y’Ekidanemarki n’Ekinoruveji eyasubirwamo yikabugha yithi: “Bangyi basyasekulya n’omuhwa, n’eriminya likendisyabya lingyi.”
GSAM 85.8Thukasoma omwa Erilaka ly’omo katikati k’ekiro ey’ekiro 15 w’omwezi 6, 1842, okwa risekulya n’eribana eriminya ly’emyatsi eyabya ibohirwe omwaka 1798 athe wahika, thuthi: “Mbwino si kindu ky’erilhangira ibyakanganana eky’erithangania, abahandiki bangyi ibathe banaminya abandi, bahika okwa malengekania wanenguma omwa butuku bughuma?”
GSAM 86.1Hano thukakanganaya amena w’abandu n’ebithunga 20 abaminyirya okwenene oku ihwa ly’Ebiro 2300. Sibaminyirya omw’ikania n’abalikyabu, aliwe ni busana n’erisekulya Amasako Abuyirire n’omuhwa, ibakasondolhwa n’Omulimu wa Nyamuhanga. Okwa mutswe w’olhukwamirwa olu thukahira William Miller w’omwa kihande kya New York; neryo hakakwama A. J. Krupp, w’e Philadelphia, Pa.; David McGregor, w’e Falmouth, Maine; Edward Irving, w’e Bungereza; Archibald Mason, w’e Scotland; W. E. Davis, w’e South Carolina; Joseph Wolff, oyukolha omubiiri omwa bihande bingyi by’e Asia; Alexander Campbell, omw’ihakania liwe na Robert Owen, omwa mwaka 1829; Omukulhu w’ekyombo A. Landers, w’e Liverpool, Bungereza; Leonard Heinrich Kelber, w’e Stuttgart, Bujeremani; Lacunza, w’e Spain; Hentzepeter, w’e The Hague, Holland; Dokita Capadose, w’e Amsterdam, Holland; Rau, w’e Bavaria; abahereri b’e Tartary, omwa mwaka 1821; abigha be Biblia b’e Yemen, omwa kitabu kyabu ekikahulhwa mo “Seera”; Hengstenberg, omwa kindi kihande ky’e Bujeremani; Abarusi abakabya okwa nyanja ya Caspian; Abamolokaneri abakabya okwa mbandi sye nyanja ya Baltic, n’abandi.
GSAM 86.2Ebikwamire hano bikakanganaya ng’abigha b’obuminyereri baminyirya omwatsi ono omwa mighulhu muthina-muthina, na bo ibathe banaminyene:—
GSAM 86.3Omwa Erilaka ly’omo katikati k’ekiro ey’ekiro 15 w’omwezi 6, 1842, muli ebinywe ebi: “Thwamabirihabawa ekitabu eky’omutswe ono: ‘Emyatsi Ibiri eyikakanaya okwa Mibaro y’Obuminyereri bwa Danieli ey’Ebiro 2300, n’Omubiiri w’Omukristayo w’Erisekulya Erihulhulwa ly’Ekanisa, eya Archibald Mason, omubuuliri w’engulhu yuwene, Wishawtown, Scotland, Newberg. Kyaprintingawa na Ward M. Gazeley erilhua omw’erisakangwa ly’e Glasgow, 1820.’ Omwa kitabu eki Mason akabugha athi: ‘Lino-lino namabirilhangira akatabu kake, akasakangwa okw’erimbere omwa Amerika n’Omubuuliri Wm. E. Davis, w’e South Carolina, kakasuba erisakangwa omwa mwaka 1818 e Warkington, omwa lhuhande lw’eyikwa lw’e Bungereza. Omuhandiki oyu akahamulya athi Ebiro 2300 byatsuka haghuma n’amayenga 70 (ekihande 9:24). Nange ngakanza erikirirania n’amalengekania aya.’”
GSAM 87Davis, w’e South Carolina
GSAM 87.1Omw’epapura yanenguma ye Erilaka ly’omo katikati k’ekiro, omutheghi w’epapura mwabugha athi: “Ekitabu kya Davis kitholere ikyabya kyahandikwa hakuhi n’omwaka 1810.” Akakanaya okwa nzumwa esiri omwa kitabu, akabugha athi: “Omusomi angalengekania kwenene athi anemusoma ebya Miller, Litch, Stores, kutse Hale bahandika, aliwe thwikirirye thuthi sihali mughuma w’abahandiki b’omughulhu ono abakakanaya okw’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri oywabya anasi eribyaho ly’ekitabu eki, erihika eyenga eyalhaba. Omutheghi w’epapura eno [Erilaka] abya athe akayowa. Amalengekania wa Davis okwa butuku, awa Mason ayikirirania n’awo, abya athi Ebiro 2300 bikendisyahwa haghuma n’omwaka w’Abayuda 1843, ogwo ni mwaka wethu 1844.”
GSAM 87Joseph Wolff n’Abandi 20
GSAM 87.2Omwa Erilaka ly’omo katikati k’ekiro ey’ekiro 31 w’omwezi 8, 1843, thukasoma thuthi: “Omwa mwaka 1822 Joseph Wolff (w’e Bungereza) mwasakanga ekitabu ekyahulhwa mo ‘Asyasuba Eryasa, Omughalha w’Omundu omwa Bireri by’Elhubulha.’” Kandi kwesi, “omwa mwaka 1826 abandu 20, ab’erikirirya eritunganene ly’ebithunga byosi, mubahindana e London haghuma na Mukulhu Wolff, erigha e Biblia. Abosi mubahika okwa malengekania maghuma. Mubongera emyaka 45 okwa 1260.” Eryongera emyaka 45 okwa myaka 1260 eyahwa omwa mwaka 1798, kungathuhikya oku ihwa ly’omwaka 1843 w’Abayuda, oyo kwenene ni mwaka wethu 1844.
GSAM 87Amalengekania wa Alexander Campbell
GSAM 87.3Omw’epapura yanenguma bakabugha busana na Alexander Campbell bathi: “Omwa mwaka 1829 mwabya n’erihakania liwe eriminyikire na Robert Owen, oyo w’abya isyikirirye Nyamuhanga. Omw’ihakania eryo mwahamulya athi Ebisulirwa bya Danieli bikahika okw’ihwa ly’obutuku, athi Ebiro 2300 ni myaka, kandi bikendisyahwa hakuhi n’emyaka 1847 eritsuka okw’ibuthwa lya Kristo; n’erikwamana n’ebyo iyuwene akangania, eributhwa eryo lyabya emyaka ine embere w’eribala erikaminywa n’abosi.” Neryo eribala liwe lyangaleka Ebiro 2300 ibyahwa kwenene okw’ihwa ly’emyaka 1843 ey’Abayuda eyihene, eritsuka okwa nzuko y’eribala ly’emyaka AD, ni bugha omwa mwaka 1844.
GSAM 88.1Omwa Erilaka ly’omo katikati k’ekiro ey’ekiro 21 w’omwezi 9, 1843, muli omwatsi okwa kitabu ekyahebawa, eky’omutswe ono: “Omulenge okwa Bungereza n’Amerika, omw’isoborera erikwamana n’Amasako Abuyirire okwa Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri, Omukama n’Omulhamya wethu, eryo thukasaba obuli kiro, thukabugha thuthi: ‘Obwami bwawu buse, erisonda lyawu likolhwe okwa kihugho ng’okwa likakolhwa elhubulha,’25 Eya Omukulhu w’ekyombo A. Landers, w’e Liverpool, yasakangawa na S. Kent n’Abalikyabo, 1839.”
GSAM 88.2“Nayu, ng’abandi, akabala obutuku, akahira ihwa ly’Ebiro 2300 okwa myaka 1847 eritsuka okwa ributhwa lyonyine-nyine lya Kristo.” Ogwo angabya mwaka wethu 1844, kundi mwabutwa emyaka ine embere w’eribala erikaminywa n’abosi.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Omwa Erisubamo n’Omutuliri ey’ekiro 17 w’omwezi 5, 1892, muli omwatsi wa Musumba L. R. Conradi, w’e Hamburg, Bujeremani, omwa akabugha athi:—
GSAM 88.4“Abangi b’abasomi bethu obundi bamabiriyowa okwa mukulhu w’Abalutheri oyuminyikire ye Bengel, oyo omwa myaka ya 1700 [erikwamana na Schaff, Bengel mwaholha omwa mwaka 1751], mwahira obutuku bw’eribanika ly’Omukama wethu omwa mwaka 1836, eribala liwe irikasighikira okwa mubaro 666 ow’omwa Eribisulirwa. Aliwe hakisiya butuku bunene obutuku obo ibwahwa, owundi mundu mwatsuka erihandika, omukulhu w’esukuru, erina liwe Leonard Heinrich Kelber. Akatabu kiwe ak’erimbere mukalhuka omwa mwaka 1824, ikakahulhwa mo ‘Enduli Yiri Hakuhi,’ ikari n’erisoborera lya Matayo 24 na 25. Kaprintingawa e Bavaria. Aliwe omwa mwaka 1835 akatabu kanene, k’omutswe wanenguma, mukalhuka e Stuttgart, ikari n’esyombapuro 126. Eki kikendisyatsemesya kutsibu, kandi erileka abasomi bethu ibakiyitheghererya ndeke, ngongera embindulha y’olhupapuro lw’omutswe, yithi: ‘Enduli Yikasa, ekyahamulibwe ndeke n’omwa nzumwa esikasikirirya erilhua omwa kinywe kya Nyamuhanga n’omwa myatsi eyabya lino-lino; ekikalhusya kwosi amalengekania wosi awakaghana erilindirira eryasa ly’Omukama wethu, kutse eribala obutuku; ekikakanganaya ndeke ng’omukulhu Bengel mwabhuswa myaka musanju athi omwa mwaka mukulhu w’erisalirwamo; kundi si 1836, aliwe omwaka 1843 yo nduli, ey’erilwa linene eriri ahakathi k’ekyakakala n’omwirima likendisyahwerako, n’erithabalha ly’obuholho ly’Omukama wethu Yesu eryalindirirwa butuku bule ikyasyatsuka okwa kihugho.’
GSAM 89.1“Erisakangwa lyakabiri mulyalhuka omwa mwaka 1841, nalyo e Stuttgart, kandi ngoku ngasi, erindi e Saxony. Ng’olhupapuro lw’omutswe lhukakanganaya, akatabu ako, enyuma w’erisubirya amalengekania w’erighana awakabya omwa bangyi, kakakanganaya ndeke-ndeke obuhughu obuli ahakathi k’Ebiro 2300 by’omwa Danieli 8 n’amayenga 70 w’omwa Danieli 9, kandi kakabihikya okwa mwaka 1843 (1843 w’Abayuda, ni wethu 1844). Neryo omwa kihande ekyasighalha ky’ekitabu akakanganaya, erilhabira omwa buminyikalo bw’obutuku, ng’omwatsi oyo atholere iniabya hakuhi.
GSAM 89.2“Eribyaho ly’amasakangwa mangyi lyonyine lingakanganirya obutseme obu kyahira omwa bandu. Mugala wetu Schäche, oyulikere lino e Australia, mwalhangira omwatsi owakakimanyisaya, nomwa kihande ky’e Silesia ekiri haali; abere abirisaba ibakamuletherakyo, mwakisoma n’obutseme bunene, inyuma w’esyonyuyi esikingirwe. Omwa kitabu sihangabanibwa kaminyikalo kosi-kosi akakakanganaya ng’omuhandiki abya anasi owundi mubiiri wosi-wosi oyukanganene n’oyu omwa kihugho, aliwe erilhabira omwa Mulimu wa Nyamuhanga mwahika okwa malengekania wanenguma.
GSAM 89.3“Omwa mwaka 1842 mwahandika akandi katabu kanene kutsibu ak’esyombapuro 286, nalyo e Stuttgart, okwa ‘Malengekania w’Omusingyi n’aw’Amasako Abuyirire okwa Rihangwa n’Obutuku bw’Eribyaho ly’Ekihugho; kutse erisubirya erihene ly’ekibulyo kino: Busana naki Nyamuhanga ahanga ekihugho omwa biro mukagha ebikwamene—eryasa ly’Omukama wethu eritswera omulhwanisya wa Kristo ly’amabiriba hakuhi—emyatsi minene n’ey’obutseme ey’omwaka 1843.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Hakuhi n’omwaka 1812, Lacunza, e Spain, mwasakanga ekitabu ekyahulhwa mo Eryasa lya Masiya omwa Bukulhu n’Olhukengerwa. Omuhandiki mwayihira erina ly’eriyibisa erya “Ben Ezra,” kandi bakamuthalhaya bathi abya Muyuda oywahinduka Omukristayo. Edward Irving, w’e Bungereza, omubiiri wiwe ow’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri abere abiritsuka, mwabindulha ekitabu ekyo omwa Kingereza. Lithya mukyakania okwa myatsi yakyo omwa mibughe ibiri kutse eyikalhabaho.
GSAM 89.5Kikathutsemesaya kwenene, enyuma w’emyaka erilhaba, erihira haghuma amalengekania w’abigha abaghuma-baghuma, abo eritsuka okwa nzuko y’emyaka ya 1800 erihika omwa mwaka 1840 babala obutuku bw’Ebiro 2300, n’erihira amayenga 70 nga kihande ky’erimbere ky’obutuku obo; neryo eribana ng’abosi bakayikirirania bathi obutuku obo bukahwa omwa mwaka 1844.
GSAM 901844 yo Nduli y’Okwenene y’Ebiro 2300
GSAM 90.1Ekibulyo kyangana lhuka kithi: Thwangana hamulibwa thuthi 1844 ni bwo butuku bw’okwenene bw’ihwa ly’Ebiro 2300? Ee! Ng’eribererera ly’amabehi ly’obuminyereri lisingathoka eribya okwa butuku obutunganene obw’eribererera lyabwo ly’okwenene, lithya thutholere erihika okwa malengekania athi omwaka 1844 yo nduli eyithunganene y’Ebiro 2300. Nyamuhanga, oyo w’aboha eriminya eryo erihika omwa mwaka 1798, n’erilagha athi neryo ekyakakala kikendisyakolerya, erilhabira omwa Mulimu wiwe oyuthabhusawa, mwasondolha abo bamusekulya n’omuhwa eribana eriyitheghererya erithunganene ly’obutuku. Obutuku bwiwe bwabya ibwabirihika “eriminya” ly’omwatsi oyo “iryayongera,” kandi mwaha ekyakakala ky’okwenene.
GSAM 90.2Thwabere thwabiriminyirya enduli y’obutuku obwaminyisibwa abandu omwa “butuku bw’enduli,” ni kiwene erisekulya omughaso w’eriminyirya eryo. Thukabana thuthi omwa butuku obo, omw’ighunzerera ly’omubiiri w’engulhu yuwene, obutuku obwahirirweho butholere ibwathulhughanibwa obw’erihindana ly’eritswa olubanza. Yohana akabugha athi: “Kandi munalhangira owundi malaika anemuguruka ahakathi-kathi k’olhubulha, awithe engulhu yuwene ey’erikotha erithulira abakikalha okwa kihugho, n’obuli kihugho, n’obuli kihanda, n’obuli mubughe, n’obuli bandu, akabugha omwa mulenge munene athi: Mubahe Nyamuhanga, n’erimuha olhukengerwa; kundi esaha y’eritswa liwe ly’olubanza yamabirihika; kandi muramaye oyo wahangika olhubulha, n’ekihugho, n’enyanja, n’esyunzuko sy’amaghetse.”27 Abamalaika b’okwenene sibakathulira abandu engulhu yuwene. Omundu yo mughombe oyusombolhibwe n’Omukama iyuwene erithulira engulhu yiwe yuwene erihika okw’ihwa ly’ekihugho.28 Neryo malaika oyu ni kaminyikalo k’omwatsi w’engulhu yuwene oyukamanyisaya ng’obutuku bw’amabirihika eritswa olubanza “eritsukira omwa nyumba ya Nyamuhanga.”29 Omwatsi ng’oyu syangahawe erilhua omwa Masako Abuyirire erihika obutuku obukahikya okw’eritswa olubanza ibwaminyiribwa omwa Masako Abuyirire. Obutuku bw’Ebiro 2300, ngoku thwabiribugha, bukahika okw’Eritswa olubanza erikwamana n’erisekulya ly’abandu ba Nyamuhanga.
GSAM 91Ekiro ky’Erighonga-ghonga ni Butuku bw’Eritswa Olubanza
GSAM 91.1Ekiro ky’erighonga-ghonga, ery’Erihenia ahabuyirire w’okwa kihugho, Abayuda bakyitheghererya, kandi bakine bakyitheghererya, ng’ekiro ky’eritswa olubanza. Nomwa lino, ibabirisalangania, nomwa bathe bangathoka eribya n’omubiiri wosi ow’iramya ly’ekera owabya awathikene n’ekiro ekyo eky’eriyikeha, bakakyiteya ng’ekiro ky’eritswa olubanza. Ng’obwimiri bw’eki thukendisyatsuka erikolhesya ebinywe by’omw’epapura y’Abayuda eyikasakangwa e San Francisco, California, eyikahulhwa mo Omusoboreri w’Abayuda, epapura y’Abayuda abakasikya erikirirya ly’ekera abali elutambi lw’ihwererera ly’eryuba lw’Ebyalha bya Rocky. Omw’epapura y’omwezi 9, 1892, mwabya omwatsi owakabugha athi, endi epapura yithe yasakangwa, omwezi w’omusanju n’ekiro ky’erighonga-ghonga bikendisyabya ibyabirihika. Erina lyabu ly’omwezi w’omusanju ni Tishree, n’ery’omwezi w’omukagha ni Ellul; neryo epapura mwabugha yithi: “Omwezi Ellul wamabirihika, n’emilenge y’erihana y’e Shofar [enzamba eyabya y’erihuhibawa eritsuka ekiro ky’erimbere erihika ekiro ky’ikumi ky’omwezi w’omusanju, Esyonyimbo 81:3, 4] yikendisyowawa obuli ngyakya omwa masinagogi w’abakasikya erikirirya ly’ekera, ikakanza abandu eriyitheghekera ekiro ky’eryibuka, n’eritswa olubanza ly’erighunzerera erya Yom Kippur.” Ng’ababya okw’ihwa lya Ellul, omwezi w’omukagha, na Tishree, omwezi w’omusanju, abya hakuhi n’eritsuka, bangayowa obuli ngyakya omwa biro ikumi enzamba eyikamanyisaya eritswa olubanza ly’omwaka ly’erighunzerera omwa ndegheka eyo eyabya kaminyikalo.
GSAM 91Obwimiri bw’Omukangirirya Muyuda
GSAM 91.2Kandi omwa mwaka 1902, Omukangirirya Isidore Myers, w’ekithunga kinene ky’Abayuda omwa San Francisco, Cal., omw’imanyisya ekiro ky’erighonga-ghonga, mwabugha athi: “Omughulhu Omwisraeli akalhaba okwa mulyango w’obutuku erilhua omwa mwaka mughuma inierya omwa wundi, akibukibwa n’amaaka erihangwa n’obwami bw’Omuhangi obuli okwa byosi, kandi akabirikirwa erikolha omuhindano, n’erihuha enzamba, ow’eryibuka, ngoku thwangabugha, ekiro ky’eributhwa ly’obutuku n’erihirwa kw’ekisingo ky’obwami ly’Omwami mukulhu. Kandi omulenge w’enzamba yanenguma, kutse Shofar, akamubirikira erilebya ndeke enyuma okwa mikolere yiwe y’omwaka owalhaba, anemw’imana anemuthenge-thengana embere w’eriso erikalhangira byosi ery’Obuthunganene obw’Erikotha obwikere okwa kithumbi ky’eritswa olubanza.”
GSAM 92.1Ng’omwa mubiiri w’iramya omwa hekalu y’Abayuda ahabuyirire ahenibawa languma obuli mwaka, kitholere ikyabya kyaminyikira Danieli ng’Erihenia ahabuyirire eri okw’ihwa ly’Ebiro 2300 litholere iryahambire okwa kindu ekikalhaba okwa mubiiri w’omwaka owabya kaminyikalo. Omukama abya abirikangirirya abandu biwe athi, omughulhu akakolhesya obuminyikalo omwa buminyereri, obutuku obukahawebwa butholere ibwabaliwa nga “obuli kiro busana n’omwaka mughuma.”30 Neryo obutuku obu bw’Ebiro 2300, ngoku thwabirilhangira, bukahika okw’ihwa ly’omubiiri wa Kristo ng’omuhereri mukulhu omw’ahabuyirire w’elhubulha, ni bugha okw’Eritswa olubanza erikwamana n’erisekulya ly’abo emyatsi yabu, erilhabira omw’iligha ebibi, yabirilethwa omw’ahabuyirire w’elhubulha.
GSAM 92Omwatsi w’Eritswa Olubanza Angahawe omwa Mwaka 1844
GSAM 92.2Obutuku obw’eritswa olubanza ly’ababuyirire lyangatsukiremo bwabere ibwabiriminyiribwa, enzira muyakingulhwa nuku, omwa ndegheka y’Omukama y’emyatsi ng’eyakanganibawa omwa buminyereri, omwatsi ono angahawe athi: “Esaha y’eritswa liwe ly’olubanza yamabirihika.” Wuyitheghereraye, sikikabugha kithi omwatsi angathulhughanibwe y’aho-y’aho obutuku obo ibwabiriminyiribwa, aliwe kithi ekyakakala ekyabya “kibohirwe” embere waho kyangakanganibwe ndeke. Thukalhangira ndeke thuthi eki mukyabererera. Omwa bihande ebikwamiremo kikendisyakanganibwa ng’Omukama mwahira n’obutuku obwonyine-nyine obw’omwatsi w’eryasa lya Kristo angathulhughanibwemo, kandi ng’erithulhughania eryo mulyahawe ekihugho omo kwenene lithya.
Notes
- Danieli 12:8-10. ↩
- Danieli 8:17. ↩
- Danieli 12:4. ↩
- Eryibuka Ebihano 29:29, ↩
- Nahumu 3:2. ↩
- Nahumu 1:5-9. ↩
- Nahumu 2:3-5. ↩
- Yoeli 2:1. ↩
- Sofonia 2:1-3. ↩
- Danieli 11:35. ↩
- Danieli 12:7. ↩
- Eribisulirwa 11:3. ↩
- Eribisulirwa 11:7-9. ↩
- Amalembere ga Anderson ag’Ebiblia y’Oluungereza, lup. 494. ↩
- Thomas Dick, okwa Eribuyirya Emibere y’Abandu, lup. 154. ↩
- Erilwanana lya Bufaransa erya Thier, ekitabu 2, lup. 371. ↩
- Okw’akyo, lup. 338. ↩
- Okw’akyo, lup. 365. ↩
- Eribisulirwa 11:11, 12. ↩
- Danieli 8:14, ↩
- Danieli 12:6-8. ↩
- Danieli 12:13. ↩
- Danieli 12:8, ↩
- Danieli 12:9. ↩
- Matayo 6:10. ↩
- Obutuku obuhandikire okwa mbandi ya Matayo 2:1. ↩
- Eribisulirwa 14:6, 7. ↩
- Matayo 28:19, 20. ↩
- 1 Petero 4:17. ↩
- Emibaro 14:34; Ezekieli 4:6. ↩