Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
20 / 31
20 / 31

Ekihande 17 — Okwenene Mukwalolya Embere Omo Butsibu

John Norton Loughborough

GSAM 265.1“Ng’omukwasi w’endama alondera endama ziwe omusiisi akuba hagati y’endama ziwe ezisambukire; nende ntyo ndalondera endama zange, nkazihulula mu myanya yoosi mwe zisambukire omusiisi w’ebicu n’ekiro ky’erima.”1

GSAM 265.2Abantu abakaba bahamire Omwatsi wa malaika wakasatu kuhika omu mwaka 1847 bakaba bali banene abatali n’ebintu by’ensi, kandi ntyo bakaba batakakolere ebiingi by’amahera busana n’eryalya ly’Omwatsi. Omukulu White na mukali wiwe, n’Omukulu Bates, bakalola obukulu bw’omubiiri w’omundu hagati y’abali basambukire, kandi n’obuyira bw’eritegeka ebitabu by’erisoma ebya kwahya abantu mu maboko, nga buyambi bw’eribaleka bamanya okwenene. Omukulu Bates yayambibwa munene mu kusobolola ebya Sabato n’ekipapura kiwe kukwama n’ekyo, akagenda mu myanya y’enjawulo, kandi n’erigabula ekyo kupitira omo posita. Yakolere n’obutayiruka na katuku.

GSAM 265Omuhayo w’omwali muto busana n’okwenene

GSAM 265.3Lukolo lumo, atali na mahiira g’erihira busana n’olugendo, akaba ali haihi n’eritambala n’ebigere kuruga Massachusetts kuhika New Hampshire. Omo katikati ako akasanganira akapapura kuruga ku mwali muto owakaba ayanzire okukola emirimo y’enyumba ku dollar emwe buli yenga, kugira n’ekintu ky’eriyambya omubiiri. Bwanyuma bw’erikola eyenga emwe, omwali oyo akahulirya munene n’ekilowo ky’uko Omukulu Bates akayihire amahera; ntyo akagenda eri mukama wiwe, akasaba amahera g’emberi, kugira atume ahesi $5. N’agamahera ago akalipira olugendo lwe kuhika New Hampshire n’ikungulo ly’abantu boosi. Omo buli mwayi akaba n’emihindano mizima, kandi emyoyo mingi ekayakira okwenene.

GSAM 266Eribanza enju n’ebintu by’omo nyumba ebyo bakahabwa erikolesya n’eribigalulya

GSAM 266.1Kusobolola omwoyo w’omuhayo ogwakangirire abatembi b’erimbere b’omwatsi guno, twabaha ebigambo bino kuruga omo byalondololwa na Mama White kukwama n’emibere yabo omo kyanda kya 1847-48, luko bakakalama omo nyumba nene ya S. Howland, Topsham, Maine, luko bakategeka enju n’ebintu by’omo nyumba ebyo bakahabwa erikolesya n’eribigalulya:—

GSAM 266.2“Twakaba tukakire, kandi twalolere obutuku bunene. Omusasi wange akakola erikunga amabuye oko njira y’ekyuma, n’olususu lw’ebyala lwiwe lwakasiruka, n’amafuka gafuluka omo myanya mingi. Twategeka tutaba ba bende, kyonka twiyitsuke, kandi tube n’ekyo ky’eriyambya abandi. Kyonka tetwatekesibawa. Omusasi wange akakola munene munene, kyonka atakasobolere kwakira ekyo bamubanjire busana n’omubiiri wiwe.

GSAM 266Omukulu White akakenga enkwi

GSAM 266.3“Omusasi wange akaleka njira y’ekyuma, n’enshoka yiwe akayingira omo kihya erikenga enkwi. N’obulumi obutalekera omo lubafu lwiwe, akakola kuruga makya kuhika bwira, kusakira nka sente makumi atano buli kiro. Obulumi obunene bukamukanga erisinza obwire. Tetwakahuka twakira amapapura kuruga eri baghalha omo bihande by’enjawulo, abatwakanza tuye tubalole; kyonka tutali na by’eritubinga kuruga omo kihande, twabakiika tuti njira teyakinguka embere yitu.

GSAM 266.4“Twakirire akapapura kuruga ku Mugala wetu Chamberlain, ow’e Connecticut, owakatwiyirire twingire omo ndako y’endeko omo kihande ekyo. Twategeka tuye singa twasobola kusangana amahera. Omusasi akamala n’omukama wiwe, n’asanga ngu bakamubanjira dollar ikumi. N’ekitundu ky’ago nagula ngoye ezakaba zikwenda munene, hanyuma natungulula ekoti y’omusasi wange, n’okwambika obutundutundu oko butundutundu, kuhika byakaba bikakire erimanya engoye y’erimbere omo maboko. Twasigalire na dollar itano busana n’erituhika Dorchester, Mass. Ekikapu kyetu kyakaba n’ebintu byosi ebyatukaba nabyo omo nsi. Kyonka twakaba n’obusinge bw’omu mutima n’obwimiri bw’omwoyo, kandi ekyo twakakilira kwilaba obutamu bw’ensi.

GSAM 267.1“Twakabire omo nyumba ya Mugala wetu Nichols, kandi tutararikire, Mwali wetu Nichols akahaya omusasi wange dollar itano, ezakalipira olugendo lwetu kuhika Middletown, Conn. Twakaba tutamanyire muntu omo kihugo ekyo, kandi tutaralolere n’omwe omo baghalha b’omo kihande. Twasigalire na sente makumi atano. Omusasi wange atakasubire kuzihira busana n’okugula ikungulo, ntyo akahira ekikapu oko kihanda ky’amabooro, twatambala n’ebigere erisakira omundu w’okwikirirya kumwe. Mangu twasanganira Mugala wetu Chamberlain, owakatutwala omo nyumba yiwe.”

GSAM 267Endeko y’amakanisa w’omu kihande e Rocky Hill, Conn.

GSAM 267.2Endeko y’amakanisa w’omu kihande yino gwakolere e Rocky Hill, omwanya gw’erihindana gukaba n’ekisenge kinene ekitakahamibwa omo nyumba ya Mugala wetu Belden. Ekitundu kino kuruga omo kapapura akahandikibwa n’Omukulu White eri S. Howland, kihaya ebintu ebimwe eby’erisima kukwama n’omuhindano:—

GSAM 267.3“Omo 20 w’omwezi gwa 4 [1848], Mugala wetu Belden akatuma ikungulo lyiwe e Middletown busana n’itwe n’abaghalha abasambukire omo mji ogwo. Twahikire omo mwanya wiwe [Rocky Hill] nka saa kumi za nyakasera, kandi omo dakiika ntono bakayingira baghalha Bates na Gurney. Twakolere omuhindano akasimuka bwira ogwakaba n’abantu nka ikumi na batano. Oko Kyakathano makya, baghalha bakayingira kuhika twaba nka makumi atano. Abo boosi bakaba batakahamire munene omo kwenene. Omuhindano wetu w’ekiro ekyo gwakaba gw’erisima munene. Mugala wetu Bates akalondolola ebihano bya Nyamuhanga omo musana, kandi obukulu bwabyo bwahambirirwa n’obwimiri bwa maani. Ekigambo kyakola obuyambi erihamya abali omo kwenene, n’erikwata abali batakahamire.”2

GSAM 267Babayirirwa e ekihande kya Oswego, N.Y.

GSAM 267.4Busana n’erigabulwa ly’ekipapura kya Omukulu Bates hagati y’Abadiventi, abantu b’omo bihande bindi bakatandika okukwata Sabato. Hiram Edson, ow’e Port Gibson, N.Y., akahandika ayirira Omukulu na Mama White n’abandi bagende omo Endeko y’amakanisa w’omu kihande y’abayukateya e Sabato e Volney, ekihande kya Oswego, omo mwezi gwa 8, 1848. Akahandika ngu baghalha bakaba bakakire munene, kandi atakasobolere kubalaganisya ngu bakayambya munene oko bihwa by’olugendo. Omukulu White akaba akirire $40 kuruga omo mubiiri gwakolere omo musiri gw’ebinyatsi. Ekitundu ky’ago kyakasasibwa okugula ngoye ezakaba zikwenda munene, n’ekyasigalire kyakalipira olugendo lwabo kuhika Volney n’erigaluka.

GSAM 268.1Endeko y’amakanisa w’omu kihande yino omo bukanga bwa New York gwakolere omo nyumba y’amatereka ga ikungulo ya Arnold. Abantu nka makumi asatu na bataano bakaba baliho, boosi abakaba basobolere kusanganibwa omo kihande ekyo, kyonka hata babiri bakaba bahamire kintu kimo. Buli muntu akakaka oko malolero wiwe, akaloma ngu gali kukwama n’Ekitabu. Boosi bakaba bayanzire okwirondera n’okubulirya ebyabo. Bakalombwa ngu Omukulu White na mukali wiwe batakaizire kuruga hali munene eribahulikirira, kyonka bakaza eribakangirirya okwenene. Arnold akaloma ngu emyaka lukumi y’Obusulirwa 20 yatsuka ira, kandi ngu abantu 144 000 abakayogerwa omo Obusulirwa bakaba bali abo abakazukire omo kuzuka kwa Kristo.

GSAM 268Arnold akalwana n’emigenzo y’Ekanisa

GSAM 268.2Luko ebimanyikalo by’Omukama wetu owakafa byakaba embere y’ekisibo kino, kandi bakaba bali haihi erikumbuka obulumi bw’iwe, Arnold akayimirira n’aloma ngu atali na kwikirirya omo ekyo bakaba bali haihi erikola,—ngu eriira ly’Omukama lyakaba lyongera lya pasaka, kandi lyakaba lyakolawa mulemo gumo buli mwaka.

GSAM 268.3Ebyahambanene bino by’obulolere byakahira Mama White oko mutwe omuzito. Akamanyire ndeke ngu Arnold akalubire, kandi obulumi bunene bukamukwatya, busana n’okuloloka ngu Nyamuhanga akahambanibwa. Abamwe bakatinya ngu ali haihi n’erifa; kyonka Abakulu Bates, White, Chamberlain, Gurney na Edson bakamusabira, kandi Omukama omo kusaasira akahulira okusaba kw’abahereza biwe, n’akahuka. Omusana gw’omu igulu gwamwiriraho, ntyo mangu akalerwa ebintu by’ensi. Omo miberere eyo, akasulwa ebilubyo by’abaliho, kandi n’okwenene okukambanibwa n’ebyo bilubyo, okwaha ngu emalolere ago agatali makwe, agabaloma ngu gali kukwama n’Ekitabu, gakaba gali malolere gaabo oko Ekitabu; kandi bakwendire kureka ebilubyo byabo, bahindane oko Omwatsi wa malaika wakasatu. Omuhindano gwaherukire n’obughanga; okwenene gwakasinga. Abakwate ebimalolere ebyahambanene bakahulirya ebilubyo byabo, bahindana oko Okwenene kw’omu butuku buno kw’Omwatsi wa malaika wakasatu, kandi Nyamuhanga akabahaya munene.

GSAM 269Ebisulirwa n’okukolesya Ekitabu omo buryo bw’erisima

GSAM 269.1Ebyakolere omo muhindano guno byalondolwa na Alexander Ross, 4 w’omwezi gwa 1, 1884, owakaba ali omwimwe omo bantu makumi asatu na bataano abakategeka akasibo ako. Akaloma ati:—

GSAM 269.2“Mwali wetu White, luko akaba omo bisulirwa, akayimirira oko magulu, n’akakwata Ekitabu ky’omu nyumba omo kuboko kwa mukono gw’erubungo; ekitabu kyakaba ky’obunene bwabulijo. Akakihira kyakinguka w’igulu, atakakilole, n’obukobo wiwe bw’erulyo akatandukira omo kitundu n’ekitundu, n’ahira engata oko byandikire, n’alonda ebigambo ebyo. Nakalola amasako mangi erimanya singa akalonda erisako ly’akahire engata. Ni inze n’abandi omo kisibo twakalola byosi. Buli mwayi, atakalondola busa erisako ly’ahire engata, kyonka akakikola ameso wiwe gakalinga w’igulu, n’akalinga omo lubafu lwindu kuruga oko Ekitabu. Byakaba byandikire ebyo akalonda ebyakasambura enyegera z’obulubirye z’abayukateya e Sabato abakasanire e Volney, omo mwezi gwa 8, 1848, n’ebyo byakatuleta twahindana oko kwenene.”

GSAM 269.3Kwenene, omundu owakatakareka ekilubyo ky’eriikirirya ekyakosololwa omo miberere eyo, n’amasako g’Ekitabu agalondolwa omo musana n’omo buryo bw’erisima guti, akaba mugumu munene erikiririsibwa. Ekisibo kino ky’abayukateya e Sabato omo ekihande kya Oswego, bwanyuma bw’ebilubyo byabo okusololwa ntyo, n’okuhindana oko kwenene, kyakaruga omo muhindano ogwo erigabula omusana eri abandi. Ebyarugireho byakaha obwimiri bw’uko gwakaba mubiiri gwa Nyamuhanga. Sitani akaba n’obwimuka buli luko eribaganisa, eriyirukya n’erisambura abantu, n’oburyo bwosi bw’asobola okukolesya. “Nyamuhanga atali mutegi w’erisambuka, kyonka w’obusinge, nga omo makanisa goosi g’ababuyirire.”3

GSAM 270Emibere y’erikiza eyakolere omo buryo bw’ekithiko-thiko

GSAM 270.1Bwanyuma bw’omuhindano ogwayogerwa embere, emihindano yakolere omo ekihande kya Madison, Port Gibson, Port Byron, n’omo mji gwa New York. Bwanyuma bw’eyo hakaba n’omuhindano munene omo Connecticut. Omo myanya emwe, Omukama akahikira abahereza biwe haihi munene, kandi amaani g’erikiza g’Omuganga Omukulu gakaza oko balwire busana n’okusaba kw’abantu biwe okw’obwimuka, luko bakakola kukwama n’endegeka eyahandikibwa omo kapapura ka Yakobo.4 N’abantu abakaba balondololwa n’abaganga ngu batakakizibwa bakakizibwa obulwire bwabo. Ebyakolere by’obwika obwo bikalolwa kwingi omo bindi biro kuruga omo 1845.

GSAM 270Abatembi bakayihirya obutsibu

GSAM 270.2Omukulu White, omo Review and Herald ya 5 w’omwezi gwa 2, 1880, luko akayogera oko biro ebyo eby’erimbere, akaloma ati:—

GSAM 270.3“Omo mibiiri yetu y’erimbere twahulire njala busana n’obutaba n’ebyakulya ebyasama, n’obukofu busana n’obutaba n’engoye ezisama. Twiyihirire n’ebintu eby’obulamu byonka eribika amahera busana n’omubiiri gwa Nyamuhanga. Omo mwanya gumo tukaba twiyihirya munene munene erikola omubiiri omunene ogwakaba guloleka kwendekere okukolwa omo kuhanda, omo kusakanga, omo lugendo, n’omo kubulirya kuruga kihande kimo kuhika ekindi.”

GSAM 270.4Omwaka 1848 gwakaba gwa kwibukwa, atali busa omo by’erihanda lya Kristo, kyonka n’omo by’obutegetsi. Ebyenene by’Omwatsi wa malaika wakasatu byakaba bisoboloke munene, kandi njira yakaba yikinguka omo myanya enjawulo busana n’okulolya embere omubiiri. Omo butuku buno, ebikolwa omo nsi y’emibere n’obutegetsi byakaba bikahinduka omo buryo obwakasobolya abanyeshule b’obuminyereri balole nate. Atali busa hakaba n’erisambuka linene hagati y’amahanga g’ensi ya ira, kyonka e Hydesville, Wayne Co., N.Y., hakatandika ebimanyikalo by’eriikirirya ly’omu biro bino ery’erikania n’emyoyo y’abakafu, ebyayogerwa n’abanyeshule b’Ekitabu ngu bikaba “emyoyo ya badimoni, eyakwenda kusangania amahanga g’ensi omo malwano g’ekiro ky’Omukama.”

GSAM 271Erisambuka ly’amahanga omo 1848

GSAM 271.1Oko kiro kya 21 w’omwezi gwa 2, 1848, luko abakulu ba Louis Phillippe, ow’e France, bakaba basanganire kumukinga, akaloma ati: “Ntakahikire naba n’obuhamya bunene oko ntebe y’obwami kwilaba lelo bwira.” Luko eryuba lyamabirilenga oko bwira obwalondire, akambire ekoti y’obushu, n’ahinduka omukanga w’ikungulo, akayiruka hanze y’ebisika by’omji gwa Paris, erisakira obuyambirwa busana n’obulamu wiwe. Ekyaleta ihinduka lino linene kandi lya mangu kyayogerwa kuba kyaturukire omo mubiiri wiwe ogwakayambire obutambi bwa papa, ekyo kyakahambanisa abantu biwe n’abasirikare biwe. Kiro ekyo akamala omo mji gwa Paris okulola abasirikare b’abaFrance; luko ebyoma byabo byategekebwa, akagaruka omo nyumba y’obwami, ntyo mwasika muto akayambukira oko kimwenge, akayungayunga ibendera erirangi isatu, n’alaka ati, “PAPA AGWE! PAPA AGWE!!” Abasirikare bakakwata erilaka, lyatambala mangu omo misitari, lyayongera amaani luko lyagenda, kuhika lyahindana n’erilaka lindi liti, “N’OMWAMI AGWE!” Omo bwire butono Paris yoosi yakahinduka mwanya gw’erisambuka lya mweko. Abasirikare, n’ebyoma omo maboko, bakaba banakumya n’ekisibo ky’abantu, bagenda oko nyumba y’obwami. Luko bamubwira obusambuke, akayiruka mangu n’ahinduka omundu windi.

GSAM 271Ebihanda Ebyayingira Omwa Malhwa

GSAM 271.2Erihambana n'erithendihumulha eryabya omwa France mulyasandira luuba omwa bindi bihugho. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, na Rome mubayingirirwamu omulimu mughuma oyo ow'abandu abakaletha erivulivuli. Omwa myesi isathu, Europe yosi yabya yamahambanamo, kandi obwami obunene n'obwami obundi obwalhabire omwa makumi asathu bwabya omwa rivulivuli rinene kutsibu. Ebithumbi by'obwami mubyokibwa omwa mihanda, abami n'abami banene ibakathibitha n'erisama busana n'erithinya eriholha. Abakakania okwa myatsi y'erithabalha mubabugha bathi erihindulwa ly'obuthabali bw'ekihugho kyosi lirikayasa.

GSAM 272.1Ababuuliri bangyi b'Abadiventi abathabya bamayowa Omwatsi wa malaika wakasatu mubalhangira erivulivuli eri, n'erilengekania bathi lya ly'erihindana ly'ebihanda busana n'“olhuhi lhw'ekiro kinene kya Nyamuhanga Omuthoki w'Ebyosi.”5

GSAM 272Omwatsi w'Erihirwako Emuhuri Waminyikana

GSAM 272.2Omwa buthuku obwo bwene, Abadiventi b’ekiro ky’omusanju babya bakigha omwa Mahandiko bathi Sabato y'ekihano kyakani yo kaminyikalho, kutse emuhuri, ya Nyamuhanga oyuliho, kandi bathi obuthuku bwabirihika obw'erithulira omwatsi w'erihirwako emuhuri ow'omwa Eribisulirwa 7:1-4. Babya bakathegheka esyonzira n'ebindu eby'erihikya omwatsi oyu oko bandu. Abandu b'ekiro ky'omusanju babere bakayitheghekera omubiiri oyu, Abadiventi b’Ekiro ky’erimbere ky’eyenga babya bakabugha bathi: “Mwamalibathaya n'omwatsi wenyu w'erihirwako emuhuri, kundi olhuhi lhw'ekiro kinene n'eryasa ly'Omukama lyene biri hakuhi n'ithwe.”

GSAM 272Erihambana Lyamalholha Luuba

GSAM 272.3Enyuma w'emyesi nga isathu, erihambana omwa bihanda mulyalholha; aliwe silyabya busana n'erimalha emyatsi eyabya ikabayiaghirirya, lyabya omwa mulingo oyo abahandiki b'esyogazeti bonyene bathangathoka erisoborera. Akanabugha okwa kitsibu eki, Horace Greeley mwabugha omwa gazeti New York Tribune athi: “Ekyathuswekaya kutsibu ithwe bosi ni kyahi ekyaleka erivulivuli eryo eritsuka luuba omwa bihanda; aliwe ekikathuswekaya kwilhaba ekyo ni kyahi ekyalhibuyirirya.”

GSAM 272Choate, Omundu w'Olukiiko lw'Abathabali, Akakania Okwa Mibere y'Omwa Bihugho bya Kera

GSAM 272.4Thwamhika omwa 1851, thukasanga Choate, omundu w'olukiiko lw'abathabali, akakania embere sy'Olukiiko Lhukulu olw'Amerika, akalhomola emibere y'emyatsi omwa Bihugho bya Kera, n'eribugha athi:

GSAM 272.4“Emibere eyo n'ekyalholha kyayo ngoku biri, ebyo ebisisi, ebithu, n'omwirima bikabya ng'ebibisandireko, mubiminyire ndeke; ngoku emibere eyo ithe yinathekene nakake. Kyangabya ngeryowa ng'ambu ebitholere eby'obwami, n'ebitholere eby'abandu, n'erihithana eryabirikumbanibwa ly'emyaka rukumi biri hakuhi erikulhayo omuhoro busana n'olhuhi olwa musasi akendihulhuka, ng'omwa bisulirwa by'Eribisulirwa, ‘erihika okwa mihambiro y'esyomunwa sy'esyombalasi,’ n'olw'abandu b'ekihanda kighuma kyosi bakendihwera; omw'olhuhi olwo enzogera nene y'obuthuku yikendilhirira eyindi saa; omw'olhuhi olwo emibere y'abandu yonyene yikendilengwa n'omuliro n'ekyuma, eriminya nga yikalhua omwa buhangwa n'oku Nyamuhanga w'obuhangwa kutse eyihi.”

GSAM 273“Obwimiri bw’erihana” obw'Ebiro 18 omwa Mwesi w'Erikumi n'Ekighuma, 1848

GSAM 273.1Abo ababya bakabugha bathi erihambana ly'ebihanda eri omwa 1848 lyalikandiletha eryasa ly'Omukama mubabana eritaluka ly'amaha erikalire. Aliwe, kwabya kwuthi okw'Abadiventi b’ekiro ky’omusanju ababya bakabugha bathi obuthuku bwabirihika obw'erikangania abandu “emuhuri ya Nyamuhanga oyuliho”? Erisubirya, thukalhomola omwa kapapura akahulhukibawa n'Omukulu Joseph Bates omwa mwesi w'erimbere, 1849. Akanabugha okwa kyakolheka ebiro 18 omwa mwesi w'erikumi n'ekighuma, 1848, akabugha athi:—

GSAM 273.2“Ekithunga kike ky'abaghala bethu n'abali bethu kyabya kyahindene omwa muhindano e Dorchester, hakuhi na Boston, Massachusetts. Omuhindano abere athalitsuka, abandi okw'ithwe thwabya thukasonda eriminya ndeke emyatsi mingyi y'omwa mwatsi w'erihirwako emuhuri; kwabya erihukana ly'amalengekania okwa kwenene kw'erithoka eriminya ekinywe ‘akahulhuka,’ n'ebindi. Kandi, kundi thwabya thwabirisaba okwa mwatsi w'erisakanga omwatsi oyu omwa ndeko y'e Topsham [Maine] eyabya hakuhi n'ebiro ebyo, n'enzira y'erisakanga isyinalholha ndeke ekitholere, muthwathwamu haghuma erihira ebyosi oku Nyamuhanga. Enyuma w'erisaba kutsibu obuthuku obuthe buthuku eribana obuwene n'obusondoli, Nyamuhanga mwaha Mwali wetu White eby'akalhabako omwa bisulirwa.”

GSAM 273.2Thukalhomola ebinywe ngoku abibugha abere omwa bisulirwa:—

GSAM 274Ebinywe Ebyabughawa Omwa Bisulirwa

GSAM 274.1“Obuwene mwabwatsuka hayi eribonesya? Leka malaika wawu athukangirirye aho obuwene bwatsuka eribonesya. Mwabwatsuka bwike, wukaha obuwene bughuma enyuma w'obundi. Obwimiri bw’erihana n'ebihano bihambene haghuma, sibyanga yihighulhibwa; ekikabya embere yo bihano ikumi, ebya Nyamuhanga. Mwatsema kutsibu ebilhaghiro biwe bibere byatsuka erikulha n'amaaka, n'emyanya eyahera yikatsuka erihimbwa buhya. Erilhua omwa bunafu, byabirighuma busana n'erisekulya ekinywe kiwe. Erilengwa okw'ibyo lyabirebya obuthuku buke. Yo muhuri! Yikahulhuka! Yikahulhuka, yikatsuka ebulhua lyuba. Ng'eryuba, erikathea eribya mbeho, neryo iryangera erighudha n'erithuma emyatsi yalyo ey'obuwene. Okwenene okwo kwabere kwahulhuka, kwabya n'obuwene buke, aliwe bwabirebyongera. Ewe, amaaka w'emyatsi y'obuwene eyi! Ikayongera erighuma. Obukulu n'obuwene obunolhire buli okw'ekwenene ekyo, kundi kikasighalha kera na kera, e Biblia yikyathakiyithaghawa. Kyahulhuka eyo ebulhua lyuba; kyatsuka n'obuwene buke, aliwe emyatsi yakyo yikalhamaya. Ewe, okw'enene okwo kulengire kuthina eribya n'amaaka; ni kyo kikalhulhirayo obukulu bamayingira omwa kihugho kibuyanga, aliwe kikendiyongera erihika aho bakahindulwa abathakiholha. Kyatsuka ebulhua lyuba, kikakwamirira enzira yakyo ng'eryuba, aliwe sikikalenga.

GSAM 274.2“Abamalaika banahambirire amahunga ani. Nyamuhanga yo kabuyirirya obuthoki. Abamalaika sibanaleghulha, kundi ababuyirire sibanahirwako bosi emuhuri. Mikaeli amahangana, ekitsibu eki kikendibya omwa kihugho kyosi. Lebaya, amahunga ayo amabya hakuhi erihutha. Hahirweho ekikabuyiriryawo kundi ababuyirire sibanahirwako emuhuri. Ee, sakangaya ebyo wabirilhangira n'eriyowa, n'omughisa wa Nyamuhanga akendibya haghuma nawu. Mulebe! Erihulhuka eryo riri n'amaaka, kandi likayongera eribonesya n'eribonesya.”6

GSAM 274.3Abere abirilhua omwa bisulirwa ebi, Mama White mwabwira iba athi,

GSAM 274.3“Nina mwatsi busana nawu. Wutholere iwatsuka erisakanga egazeti ndhebe n'eriyithuma oko bandu. Yibye ndhebe okwa mutsuko; aliwe abandu bakayisoma bakendi kuthumira esyosente esya wukasakangiramo, kandi yikendibya yikaghenda ndeke erilhua okwa mutsuko. Erilhua okwa mutsuko muke oyu, munakanganibawa indi yikendibya ng'esyonyusi sy'obuwene esyaghenda okwa kihugho kyosi erikizungulhuka.”

GSAM 275Ekikalethaya Eribulhabulha Omwa Malengekania w'Abandu

GSAM 275.1Ebyaminyeberawa ebi mubyabughawa omwa 1848, okwa mutsuko n'erisandira ly'okwenene kwa Sabato. Erilebya emibere y'emyatsi ey'omwa buthuku obwo omwa malengekania w'abandu, amenge w'abandu wangabugha athi: “Obuminyereri obwo sibwanga syabererera.” Hakuhi n'obuminyereri obwo eribughawa, omulhume mughuma mwabwira mughuma w'abakoli bethu athi: “Kikendibatwala emyaka 144,000 erikolha ekyo mwanzire.” Bangabugha bathi: “Kyahi! Ababuuliri basathu—Omukulu White n'omukali wiwe, n'Omukulu Bates—bosi bathawithe nibya sente nguma, banawithe abakwami abathe bahikire 100, bosi bathawithe syosente, bakahulhuka n'ebipapura bya Sabato ebiri mahulhuka magana make, obuli kapapura kali n'olhupapura 80, eribwira ekihugho kyosi omwatsi w'eribulirira! Eriyegha erithe ly'amagezi!” Abo abalengekanaya bathya babere bakabugha bathi: “Sikyangathokekana!”, erikirirya ly'omwatsi n'obwimiri bw’erihana obukahamya buthi omubiiri akendighenda ndeke mubyabugha bithi: “Omwa rina lya Nyamuhanga wa Israeli kikendikolhwa! Kandi thukayikethera amaaka wiwe kitholere ikyakolhwa!”

GSAM 275Ngoku Egazeti y'Erimbere y'Abadiventi b’ekiro ky’omusanju Yasakangwa

GSAM 275.2Erilhua omwa buthuku obw'obwimiri bw’erihana bwabughawa okwa mubiiri w'erisakanga, amasaba mangyi mwasabawa n'abo abakateya ekiro ky'omusanju, bathi Omukama asukulhaye enzira y'erisakanga “egazeti ndhebe.” Ekyayibulha kutsibu syabya syosente sy'erihulhukya egazeti y'erimbere. Omwa mwesi w'omukagha, 1849, Omukulu White mwabana akaghisa k'eritema ebyatsi by'erisya eby'ekika kya Timote ebyabya okwa eka 40, n'omuhoro munene w'eritema ebyatsi n'ekyala, ahelihebwa esyosenti 75 okwa eka nguma; omwa nzira eyo mwathoka erihulhukya egazeti ndhebe y'erimbere. Kyangana thutholera erihira hanu ekisasani ky'olhupapura lw'erimbere olw'egazeti ndhebe eyo. Omusomi akendilhangira omwa mulhongo w'erimbere ebinywe by'Omukulu White, aho akabugha athi: “Enzira siyabya yanasukulhwa eritsuka omubiiri erihika lino.” Kandi mwangana lhangira muthi eriyithalya liwe lyo “lyasukulha enzira.”

GSAM 276Ebyo Mama White Akabugha Okwa Syogazeti sy'Erimbere

GSAM 276.1Mama White akabugha okwa mutsuko w'omubiiri w'erisakanga athi:—

GSAM 276.2“Ibaghe mwatsuka erihulhukya akapapura kake e Middletown, mailo munani erilhua e Rocky Hill, Connecticut, kandi mughulhu mungyi mwaghenda olhughendo olwo n'amaghulu n'erisuba, mbulha omwa buthuku obwo abya inialemere okwa kughulu. Abere aletha egazeti y'erimbere erilhua omwa nyumba y'erisakanga, ithwe bosi muthayunama ithwayizungulhukire, thukasaba Omukama n'emithima myolho n'amalira mangyi, athi omughisa wiwe awuhire okwa mihathiko minafu y'omughombe wiwe. Neryo mwahandika okwa syogazeti esyongangirira sy'abandu bosi abo abya akalengekania athi bakendisisoma, n'erisitheka omwa mufuko w'ekithambala ekiyisingire eriya okwa posita. Obuli gazeti mwathekwawa erilhua e Middletown eriya e Rocky Hill, kandi obuli mughulhu syabere syathalitheghekera eriya okwa posita, mwasyambalibawa embere sy'Omukama; amasaba w'omuhwa, awasangwa n'amalira, mwasabawa oku Nyamuhanga, athi omughisa wiwe abye haghuma n'abakwenda abo abathe bakakania. Luuba ebaruha mwasyasa isyakaletha esyosente sy'erihulhukya egazeti, n'emyatsi yuwene y'abandu bangyi ababya bakangirira okw'enene.”7

GSAM 276Obuminyereri bw'Eriwathikya Egazeti Bwabererera

GSAM 276.3Thukakangania olhupapura olu olw'erimbere olw'egazeti y'erimbere eyahulhukibawa n'Abadiventi b’ekiro ky’omusanju, emithima yethu ikayowamu bingyi kwilhaba eritsomana butsira. Omuthumba wosi w'Okwenene kw’Omu Buthuku Buno wabya n'esyogazeti 11, obuli nguma inaye syolhupapura munani, obuli lhupapura inalue milhongo ibiri. Emyatsi y'erisoma eyabya okwa lhupapura yabya n'obughali bw'inci ini n'ebitsweka bithanu omwa munani, n'obulhi bw'inci munani. Esyogazeti 1 n'eya 4 mwasyasakangwa omwa mwesi w'omusanju, ow'omunani, n'ow'omwenda e Middletown, Connecticut. Esyogazeti 5 erihika 9 mwasyasakangwa e Oswego, New York, kandi sine ebiro by'omwesi w'erikumi n'ibiri, 1849, n'owakasathu, owakani, n'owakathano, 1850. Egazeti 11 yine ebiro by'omwesi w'erikumi n'ekighuma, 1850, kandi mwayisakangirwa e Paris, Maine. Omwa gazeti 6, Omukulu White mwabugha athi: “Thwabere thukahulhukya esyogazeti ini sy'erimbere, esyosente esyasayire syabya syalhabire esyayithaghawa eriliha esyogazeti. Syabirikolesibwa eriliha ebighulhi byethu by'eriya okwa mihindano eyo thwabirighendako.” Omwa mwaka wa 1849, busana n'amaaka w'esyogazeti esi n'emibiiri y'eritsuka ey'Omukulu Bates, abandu bangyi mwabangirira omwatsi e Vermont, Michigan, n'omwa bindi bihande.

GSAM 278.1Thukalengekania okwa mibere y'omubiiri omwa 1848 eyabya ithe yikaha maha, thukendi lebya emyatsi mike eyiriho omwa 1905. Eki kikendithuthokya erithwa ndeke okwa kyasyalhua omwa mubiiri oyu okwa nduli: nga abo abahakanisya omutsuko muke w'omwatsi bali bo babya b'anenene, kutse Nyamuhanga w'elhubulha, oyuwabugha erilhabira omwa mughombe wiwe w'omukali okwa maaka w'omubiiri w'“erihirwako emuhuri” “awakayongera.”

GSAM 278Erilholha Embere ly'Omubiiri w'Erisakanga

GSAM 278.2Okwenene oku lino kukathulirwa n'erisakangwa omwa mibughe mikulhu y'ekihugho nga 40. Omwakanya k'ababuuliri basathu, hakaliho abalhabire omwa 600, thukabalhira haghuma ababuuliri ababirihirwako ebyala n'abali n'olhusa lw'eribuulha, thuthabalhire amagana w'abandi abakakolha ng'abasaki, abakoli abakakangirirya e Biblia, abakangirirya, n'abakwenda abakalhamaya abalhwere. Ebitabu by'ekithunga biri n'esyogazeti sy'embaghane esilhabire omwa 50, esikasakangirwa omwa syonyumba sy’erisakanga ebitabu esiri hakuhi 20, esiri e Europe, Asia, Africa, North America na South America, omwa bihugho by'oko ngetse Pacific, n'e Australia. Omwa syonyumba sy’erisakanga ebitabu esi, mukasakangirwa ebitabu, ebitabu bike, n'ebipapura by'embaghane ebilhabire omwa 1,100. Omundu eribana ekitabu kighuma kya buli kika, haghuma n'esyogazeti sy'omwaka mughuma, angayithagha nga $340. Omwakanya k'abakwami 100 butsira, hakaliho abandu abali hakuhi 100,000 abakatsemera okwenene oku. Kwenene omwatsi oyu, ng'eryuba, “akahulhuka,” kandi thwangana bugha omwa binywe by'obwimiri bw’erihana obw'omwa 1848 thuthi: “Ewe, amaaka w'emyatsi y'obuwene eyi!”

GSAM 278Emibere y'Ebihanda

GSAM 278.3Omwatsi abere akalholha embere athya, emibere y'ebihanda yabirebya yithi? Erilhua omwa buthuku obwo, mughulhu mungyi thwabirisoma omwa syogazeti sy'abandu bosi ebinywe ebikakania okwa lhuhi lw'ebihugho byosi olhuli hakuhi eribya e Europe. Mbulha hwabirebya erilwana hanu, n'eritsuka ly'olhuhi halya, “erihunga linene” erya bosi likibuyiriribhwe,—“amahunga ani” sialighirwe erihutha haghuma wosi, “erihika aho abaghombe ba Nyamuhanga basyabya bamahirwako emuhuri.” Abandu bosi bangalhangira ndeke bathi ebindu ebikaletha erilwana n'olhuhi biriho, aliwe sibikatsumbuka kundi binabuyiriribhwe.

GSAM 279.1Hakuhi n'eriholha liwe, Henry Ward Beecher mwahulha eribika ebithunga binene kutsibu by'abasirikali e Europe athi ni “erikuthayo omusasi w'engebe embere, busana n'erithinya athi wangayuthuka.” Emibere y'ebihanda, n'emyatsi y'eriyaghirirya n'obusu bwabyo, n'omulingo bikathinyanganaya, mwayigherererya n'“erihambangana erithe rikathokya erighenda embere,” eryalethibawa n'ekithunga ky'abalhume abakalekeryangania emihamba mike ey'akalwana okwa bifuba, ahathe mughuma oyuwathubula erithera, busana n'erithinya eritherwa. “Aliwe,” mwabugha athi, “mughuma okw'ibo akendilhangira luuba obuthuku obwuwene obw'erithera, neryo erilwana ly'abandu bosi likenditsuka.”

GSAM 279Erigherererya Eby'Olhuhi

GSAM 279.2Erilhua omwa 1848, eby'akalwana byabirilembwa, ebikaleka ebyabya byuwene kwilhaba ebindi omwa buthuku obwo lino ibyamabharwa nga bindu by'erisenyera byonyene. “Ekithunga ky'Obuholho” eky'Amerika, kyabere kikabirikira abandu erikolha amasaba w'obuholho okwa Kiro ky'Obuholho eky'erimbere ky'eyenga,—ebiro 15 omwa mwesi w'erikumi n'ibiri, 1895,—mukyabugha kithi: “Lino, mbulha hakaliho erilholha embere ery'ekwenene omwa mibere y'abandu, okwa lhundi lhuhandi ebihanda byamalholha embere eriyitheghekera olhuhi kwilhaba kera kosi.”

GSAM 279Omukulu w'Abasirikali Miles Akakania Okwa Kwitheghekera Olhuhi

GSAM 279.3Omukulu w'abasirikali Nelson A. Miles, omwa binywe ebya abwira omuhindano munene w'abandu e Washington, D.C., ebiro 12 omwa mwesi w'erimbere, 1904, mwabugha athi:—

GSAM 279.4“Omwa buthuku bunu obw'obuwene, obw'erilholha embere, n'emibere y'abandu ey'amagezi kandi eyabirikangirirwa ndeke, thwangatsema erikirirya thuthi emisiko y'olhuhi yabiripungulwa n'akabi kabiripungulwa; aliwe, mbulha kyangana swekaya, omwa byabirikolheka omwa kihugho simuli obuthuku obwaliho obw'obugaga bwingyi buthya bwakolesibwa bubi omwa kwitheghekera olhuhi, kutse obw'esyomiliyoni nyingyi sithi sy'abalhume ababiriyigha erilwana, abawithe obukoni n'ababiriyigha erighonda, abawithe eby'akalwana ebikathoghothaya kutsibu kwilhaba ebindi, balhusibwa omwa mibiiri y'obuholho, ng'omu buthuku obwa lino.”

GSAM 280.1Aliwe erihunga ly'olhuhi likilibathire, omubiiri w'erihirwako emuhuri akalholha embere.

Notes

  1. Ezekieli 34:12. ↩
  2. Eby’obulamu bwa Ellen G. White, olupapura 108. ↩
  3. 1 Abakorintho 14:32. ↩
  4. Yeremia 5:14, 15. ↩
  5. Eribisulirwa 16:13-15. ↩
  6. Emuhuri ya Nyamuhanga Oyuliho, olhupapura 24-26. ↩
  7. Emyatsi Mike y'Engebe ya Ellen G. White, olhupapura 125-127. ↩

Note

Back