Ekihande 21 — Ekyala Ekikasondola Omo Mubiiri
GSAM 322.1Nze ndikakangirirya kandi ndikayigiriza omo njira oyo watsambuka.1
GSAM 322.2Kuli oyo akola Mukama obwesige bwe, obusondoli bwage bwayerekana butarira. Kandi hakaba obutuku obusondoli obu bukayerekana munene, nga Nyamuhanga akamukiza omundu omo bibi n’omo malibwe, ebiloleka n’ebitaloleka, kandi akamukingulira njira ngolere busana n’eriyongera ly’owenenene wage. Ekihande kino kikayerekana ebyo byosi.
GSAM 322Ebisulirwa by’Erimbere omo Michigan
GSAM 322.3Omo mwezi wa Mei 1853, Omukulu White n’omukali wage bakayisire Michigan. Kyaali kiribanza bakayisire embere ya Buffalo, N.Y. Omo Sabato wa nyuma wa Mei baali e Tyrone; aho Mama White akalolokerwa omo bisulirwa amatsinda agalire ag’ayukateya e Sabato omo kihande, n’obwihanangirirya busana n’ebintu ebyakasobola eribalwanya. Oko Juni 2, omo Jackson, akasaka amapapura munaana w’akarisasi, akayandika bimwe omo ebyamulolokerwa. Akampa kopi y’ekisosano n’ekalansiri, kuli kondo namsakire kopi y’emukono n’obwangi n’ekaramu.
GSAM 322Omukali Oyagambire Obuyirire
GSAM 322.4Hagati y’ebindi ebyalolokerwa, hakabaho omukali owakenderera eriyingira omo bantu betu. Akagambwa ngu omukali oyo akayigamba obuyirire bunene. Mama White atakamubonire, kandi atakamumanyire kitali ekyo ekyamuheebwa omo bisulirwa bino. Atagambire busa omubere w’omukali oyo, kadi akagambire ngu eriha omukali oyo obwimiri, akayambala isura y’obuyirire kandi akagamba ati, “Mukama—amanyire—omwoyo—wange.” Akagambire ngu omukali oyo akagenda omo kihugo n’omulenzi, kandi omusaja wage, omusaja mukulu, akasigala ika akabakorera eribaha eby’erikolesa omo njira yabo mbi. Mama White akagambire ngu Mukama akamulolokire ati, “n’obuyirire bw’omukali oyo bwagambwa, iye n’omulenzi bali n’ekibi ky’erisobya ekihano ky’omusanju.” Nali n’ekisoso ky’ensonga eyo omo kabukutu kange, kandi nali n’obwoba bunene erimenya ebyayihangire.
GSAM 323Omuhindano omo Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Twakahindana omo Jackson, Battle Creek, Bedford, na Hastings, hanyuma twahika omo Vergennes, Kent Co.; aho hakaba ho mukali oyo akalamo. Twahika aha twasangwa erikala obwire bw’ekiro, oko Juni 11, hofi n’eritsuka lya Sabato. Aha twakalamamo hakaba nyumba y’Omukulu White, owali yakaba mubuuriri w’ekithunga ky’Abakristayo. Ekihugo kino kyali kikayihirwa abantu bushasha, ni ko bakategekera emihindano yetu omo kihambwe kinene ekishasha kyakubakibwa, emilima esatu embere; kandi omukali oyo owakalolokerwa omo bisulirwa, nga kyakamenyekana, akalamamo emilima ibiri embere y’aha twahindana.
GSAM 323Obwimiri Kuli Omukali Owali n’Obwiyemezi bw’Esomo Obulabire Ekigero
GSAM 323.2Oko Juni 12, saa 10:30 A.M., twahindana omo kihambwe busana n’omuhindano. Mama White akikalira oko mukono wa bumoso w’ahabasa, nze nkikalira hofi naye, Omukulu Cornell hofi nze, kandi Omukulu White akayima oko mukono wa buryo w’ahabasa, akagamba. Ng’omukolo ya mala erigamba edaki 15, omusaja mukulu n’omulenzi bakayingira hamwe, bakikalira omo kikalire kya mbere hofi n’ahabasa. Baali n’omukali muleere, ow’omubiri w’obukende, w’isura y’ekirima, owakikalira hofi n’olwigi. Ng’omugambi mukwabo w’Omukulu White wamala, Mama White akayima, atandika obwimiri wage n’erigamba ngu ababuubiriri bakwenderera eriyiteya batakakola bubi omulimu ogwabakwatirwe, akakolesa omwatsi ogugamba, “Mubye banerire, imwe abathwala ebintu bya Mukama.” Akagamba ngu si ndegeka ya Nyamuhanga erithuma omukali agenda omo kihugo n’omusaja owandi kitali omusaja wage. Kuherera akagamba bwinene ati,
GSAM 323.2“Omukali oyo wakikalira hofi n’olwigi akatula katuku kake, akagamba ngu Nyamuhanga akamuthuma eribuurira. Akagenda n’omulenzi oyo wakikalira embere y’ahabasa, kandi omusaja mukulu, omusaja wage—Nyamuhanga amwihane!—akakola ika eriyungula eby’erikolesa, ebyo bali bakakolesa omo bubi bwabo. Iye akayigamba obuyirire munene, kandi ngu akayirihirwako; kadi n’obuyirire bwage bwosi, Nyamuhanga akandolokya ngu iye n’omulenzi bali n’ekibi ky’erisobya ekihano ky’omusanju.”
GSAM 324.1Abandu bosi abali aho bakamanyire ngu Mama White atakamubonire bandu abo kuhika bakayingira omo kihambwe. Eribatebya n’erilondola emibere yabo omo njira oyo akakolamo, kyakakola omo mitima y’abali aho, kyayongera obwesige bwabo kandi kyahamyia erikirirya lyabo omo bisulirwa.
GSAM 324Amagambo Agagambwa Nga Kyakalaganisibwa
GSAM 324.2Ng’Omama White akayihayo obwimiri, abandu bakaloloka n’obwoba kuli Mama Alcott, omukali owahanibwa, erimenya ng’akayanza ebyagambwa n’eryamenya ebyakola n’ebyagamba. Singa atali n’ekibi kyamuhamibwa, bakamwenderera ayime kandi ahakane ebyosi. Singa ali mubii kandi akabya mubii munene, akasobola erihakana byosi n’obubwe amanyire ngu n’ebya koko. Kadi atakakola ebyo; akakola kimo n’obwimiri bwagambire ngu akakola ng’ahanibwa. Akayima mpola, amaiso g’abandu gosi gamulolokire, akayambala isura y’obuyirire, kandi akagamba mpola ati, “Mukama—amanyire—omwoyo—wange,” hanyuma akikalira atagambire kigambo kindi. Akagamba ekyo kimo n’obwimiri bwagambire ngu akagamba, kandi akakigamba omo njira y’ekyo.
GSAM 325Erihamibwa ly’Ekibi
GSAM 325.1Koko, Nyamuhanga akamanyire emyoyo yabo, kandi nabo bakamanyire ngu bali n’ekibi kyabahamibwa. Hanyuma omulenzi akagamba kuli Omusaja Gardner, owali akalamo aho kandi owamubulirize munene busana n’ensonga eyo, ati, “Omusaja Gardner, ebyagambwa Mama White busana n’itwe byali bya koko munene;” kandi omukali, ng’amala erigambira Mama Wilson omo Greenville, omo 1862, ati “ntanga mwitira erigamba ekigambo kimo kibi busana na Mwali wetu White, koba nakasangwa ndikayirwana na Nyamuhanga,” akahamya ngu ebyalolokya busana naye n’omulenzi byali bya koko.
GSAM 325Ab’olupapura lwa Messenger
GSAM 325.2Omo katuku k’eriwa ly’ebibabi (autumn) omo 1853, abandu batono ab’omu Michigan abatakirirya bakayitsungika hamwe, batandika erisakanga olupapura olukayitibwa Messenger of Truth. Omulimu w’olupapura n’abarutegekire gwalolokerera erisanda n’eribiiha, kitali eriyubaka. Amabiiha mingi gakayandikwa omo mapapura ago, gakatusumbirya omo mubiiri w’Omwatsi; kandi, eribya kwetu kuli kwo kubanza eribona obulwanzo obw’omulomo, twakaloloka ngu twakenderera erihakana amagambo gaabo ag’obusambali. Erikola ekyo kwakahira obwire obwakenderera eriyongera okwene okwabakwatirwe; kandi kwakasanga endegeka ya Setani, owali kasinga k’oyo mutwe. Kandi emibere eyo yakatsibuka kuhika katuku k’oko Juni 20, 1855, ng’Omukulu White n’omukali wage, Omukulu Cottrell, nze twamala omuhindano omo Oswego, N.Y. Omundu witwa Lillis akatuleetera obusumbirya omo muhindano, akayingira n’erighaba mapapura ago ag’obusambali hagati y’abandu. Kandi ekibuliro ky’obusondoli bwetu omo nsonga eyo kyakahuka. Erikengerera kosi okw’ihakana amabiiha gaabo kwakahanga busa amabiiha agandi.
GSAM 325Obwihanangirirya n’Obukalaganisibwa
GSAM 325.3Omo muhindano w’erisaba ogwakolebwa katuku ako omo nyumba ya John Place, omo kibuga Oswego, Mama White akahabwa ebisulirwa. Akalolokerwa ngu singa twakatsibuka omo mubiiri wetu, twabuurira okwene n’obutaloloka kuli bandu nga ‘ab’olupapura lwa Messenger,’ bo bakayilwanira hagati yabo kandi olupapura lwabo lukayika; kandi ng’eki kyabya, twakasanga amatsinda etu gayongere emirundi ibiri. Ng’obwimiri obu twakirirya ngu bwali bwakolebwa na Mukama, twatandika haahi erikola ngokw’obwimiri obu.
GSAM 326Erilomoka Ly’Ab’olupapura lwa Messenger N’Olupapura lwabo
GSAM 326.1Omulimu w’owenenene gukayongera lubilo, kadi ‘ab’olupapura lwa Messenger’ bakayingira omo malibwe hagati yabo. Omo katuku katono, batsandakana, kandi abakulu babo bangi bakaleka Sabato. Olupapura lwabo lukayima lubilo busana n’obutahabwa obusagiki, kandi oyo owali akabya muhinduzi obwire bukwabo akahinduka eriyigiriza esukuru; kadi atakayigire kubanza eriyitawala, atakahanga eriyitawala abayigirizwa wage. Ng’akayanzanga erihana omulere w’esukuru wage, akayolola pisitola, yakasobya busa, etakasha. Busana n’eriyihonoka eriyitwa n’ekihindano ky’abandu, akaterekerwa eriyira omo kiro agenda Canada.
GSAM 326Ekyabya oko Mulimu w’Eryasa lya Kristo
GSAM 326.2Omo butuku obu, hakabaho obusagane n’obumwe hagati y’abandu betu kwilaba ebyabya mbere; kandi ng’obwiyemezi bwakolebwa erisakula n’Omwatsi, njira yakakinguka omo byosi.
GSAM 326.3Omo namba 10, Omuzingo 11, w’Erisubamo n’Omutuliri, oko Janwari 14, 1858, muhinduzi ng’akagamba busana n’ekyabya omo mubiiri w’ab’olupapura lwa Messenger, akagamba ati: “Omo katuku k’obutakirirya, ng’obwiyemezi bwakolebwa erisanda Erisubamo, ebintu by’Ekanisa omo nyumba y’erisakanga byali byabalanisibwa $700 busa. Okuhuma aho byayongera kuhika $5,000. Omo katuku ako hakaba abasukaki abakagula hofi 1,000, hati bali 2,000; kandi hakaba n’olukalala lunene lw’abatali bakagula.”
GSAM 326.4Ng’obutu twahikire omo butuku (1858) obw’ab’olupapura lwa Messenger bakatsandakana n’erimakana, kandi olupapura lwa Messenger lukayima okubaho, emibare eyo ekayerekana ekintu kinene. Ng’omubare w’abasukaki ba Erisubamo abakagula wagumire wakayongera emirundi ibiri, omubare w’abakirirya nawo gwakayongera kwilaba emirundi ibiri. Ntyo obukalaganisibwa obwakolebwa omo Mama White omo Juni 1855 bwakahamibwa.
GSAM 327Omuhindano w’omo Mahema Wakabanza Erikalaganisibwa
GSAM 327.1Omo misi y’erimbere y’Omwatsi, twali n’omubere w’erikola emihindano omo nyumba z’esukuru ng’obutahika aha handi. Omo nyumba emwe, hakahika abandu bangi munene, kuhika nyumba ibiri z’obunene obu zitatakabaha. Busana n’abandu bosi bamwiyumvirire, omubuuriri akayima omo dirisha erikingukire kandi akagamba kuli abali omo nyumba n’abandu bangi abakikalira omo makalache gaabo n’oko byatsi. Erilola ekihindano kino kinene kwo kwatuleetera erikengerera erikola emihindano w’omo mahema.
GSAM 327Omuhindano w’Erimbere w’omo Hema omo Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2Ntyo oko Mei 22, 1854, Omukulu James White n’abandi omo lukiiko bakahira ekibuliro ngu kyakabya kirungi erikolesa amahema busana n’emihindano. Omo misi eyo, amahema manene gakalolesebwa katono kuli ebyindi kitali emikolo y’okwiyuhya, ebyanyama, n’emiliko y’ebika byosi. Michigan kyakabya kihande ky’erimbere Abadiventi b’ekiro ky’omusanju bakakolamo obwiyemezi bw’omo mubiiri ogwo. Omuhindano w’erimbere w’omo hema gukakinguka omo Battle Creek oko Juni 10, 1854. Hati omubere ogu w’erikola emihindano omo misi y’omwakasire gukayongera kuhika omo kighero kinene.
GSAM 327Emihindano y’Erikala Omo Mahema Yakalaganisibwa
GSAM 327.3Omo mwaka wa 1868, bakakola ekindi kintu ky’obwiyemezi. Bakakengerera kusanira erikola emihindano y’erikala omo mahema, kandi bakahika omo kibuliro ngu eyi yakabya njira y’omugasho eriyamba emihindano minene y’abandu betu omo mihindano minene. Ng’obukabaho hema linene busana n’emihebere y’abandu n’amahema matono ga mabota, abandu bakabya nende obutuku bw’erikala ndeke, kandi bakasobora erihira misi mingi omo bwihanangirirya n’erisaba.
GSAM 328Omuhindano w’Erimbere w’Erikala Omo Mahema omo Wright, Mich.
GSAM 328.1Omuhindano w’erikala omo mahema w’erimbere gukakolebwa omo Wright, Mich., Septemba 1-7, 1868. Emihindano eyi minene y’abandu betu yakayongera munene kuhika hati bakakola emihindano y’erikala omo mahema okukilaba 50 buli mwaka omo bihande bindi by’omulima. Si Amerika busa aha bakakola emihindano eyi, kadi omo Europe, Australia, New Zealand, na South Africa.
GSAM 328.2Ekihindano ekinene kwilaba byosi ky’omo mubere ogu ekyakakolebwa n’abandu betu kyabya omo mwaka wa 1893, omo Lansing, Mich. Omo kihindano kino kinene, hakaba abandu 3,400 abakalamamo omo mahema g’amabota okukilaba 500. Hakasoboka ebigombolere by’ensalu y’emahema okukilaba 150,000 bya nsalu, byakolesebwa omo kubaka amahema agatali gamwe omo kifo ky’erikala.
GSAM 328Erikizwa Omo Mabi g’Ekitima
GSAM 328.3Omutuku ogwakahiraho ng’ekibuliro kyakolebwa erigula hema lyetu ly’erimbere ly’obunene bwa futi 60 (Mei 23, 1854), Omukulu White n’omukali wage, abaali omo Jackson, Mich., bakenderera eritsuka olugendo lwabo olwa Wisconsin, aha bakakola obwire bukwabo. Twakahira akatondo k’ekiro omo nyumba ya D. R. Palmer, hofi n’ekitima. Emirundi mingi omo katondo ako, Omukulu White akagamba ati, “Ndiyumva omo mutima wange ngu eritsuka olugendo luno likayerekana kitya; kadi, Ellen, twine omulimo ogwatuhamibwa embere, kandi tukenderera agenda. Singa ntali n’omulimo, ntangenda ekiro kino.”
GSAM 328.4Ekiro ng’ekayikera, hofi n’obwire bw’ekitima kuhika, twakola obwire bw’erisaba. Abandu bosi bakaloloka erisabira obulamu bw’Omukulu White n’omukali wage omo lugendo luno. Ng’twayima, Omukulu White akayerekana erikirirya lyage ngu Mukama akabayiyirira kandi akabaterekera.
GSAM 328.5Saa 8 P.M., nkagenda nabo oko kitima eribayamba eribona ebikalire n’eritegeka ebintu byabo. Twayingira omo kagali k’emikono y’ekikalire ekirere, akayitibwa omo misi eyo ‘kagali k’erikala omo kiro.’ Mama White akagamba ati, “James, ntasobora erikala omo kagali kano, nkenderera erihuluka.” Nkabayamba eribona ekikalire omo katikati k’ekagali akakakurira. Mama White akikalira n’ebintu byage omo makapu, kadi akagamba ati, “Ndiwulira nga ntali ika omo kitima kino.” Ekyande kikahalika, kandi ng’namala eribabwira “Muleke ndeke,” nkahuluka lubilo, ngagenda omo nyumba ya Cyrenius Smith erikala ekiro.
GSAM 329.1Hofi na saa 10 P.M., twosi twakahabwa obuswaho munene eriyumva Omukulu White—owatwikirirye ngu akali omo njira ya Chicago—akakomanga eriyingira. Akagamba ngu ekitima kyahuluka omo luguudo, emilima esatu oko bulengya bwa Jackson; ekitima kingi n’ekyuma kyakabya busa matongo; kadi ng’abandu bangi bakayitwa, iye na Mama White bakahonoka batali n’ekironda. Akabona efarasi n’ekalache, kandi hamwe na Abram Dodge, agenda eriyira Mama White, oyo Omukulu akatwarire omo maboko wage omo kihande kireere, akayita omo kihande ky’obusanga, n’ayambuka olusi lutono, kuhika omo kifo ky’obusagiki, embere y’aha mabi gakabya.
GSAM 329.2Omu makya ga haahi, nkagenda na Omusaja Dodge eribona matongo. Aha luguudo lwakatsuka ekitima omo njira y’obubende, eng’ombe emwe ekalira eriyirayo omo luguudo. Ekyuma ky’ekitima kitatakaabya n’ekintu ky’erisandula eng’ombe, ntyo ng’ekatereka enyama, kyahuluka oko luguudo kuli bumoso. Ng’ekyuma kyakabanza kuta omo itaka, kagali k’ebintu kyali n’esanduku y’ebitabu by’Omukulu White kyahuluka kose oko luguudo, kitatakasibwa; omo katuku kamu, kagali k’abageni akali enyuma y’ekitima kakatsulwa omo bindi kagali, atali omundu owakakola, kandi kakayima mpola oko luguudo. Ekyuma n’ekyuma ky’ebintu byakakoka omo itaka embere y’oluguudo hofi bipimo bya rod mukaga koba munana, kuhika ekyuma kyakakoma ekikondo ky’omutere ekinene kya dayamita ya hofi futi isatu. Amaani g’ekitima gakabya manene kuhika ekyuma kyakahinduka n’omutwe hasi, kandi enyuma y’ekyuma ky’ebintu yakahinduka yatsuka omo luguudo. Omubiri munene w’ekitima, ngukagenda n’amaani gosi, gukakoma matongo g’ekyuma, ntyo hakabaho ekikomo kya kabiri. Kagali k’erimbere akakoma ekyuma kakabya kagali k’ebintu eby’erihuta, kakatswamwa katono koba matoni. Kagali ako n’ebintu byakabya kisando kya matongo omo kyuma ky’ebintu. Ekyakatsukaho kyali kagali k’ekihande kya kabiri, n’abageni ikumi na munaana; omundu umwe akayitwa, abandi bosi bakahabwa ebironda omo bigero bindi. Kagali ako kakatsulwa omo bihande bibiri ng’okagali k’erikala kakyita hagati yako. Embere y’ekagali k’erikala kakamenyeka omo bihande, kandi ekikalire omo Mama White atakayiyumvire erikala kyakahwamu kose.
GSAM 330Obuhamya bw’Erikizwa Ly’obwa Nyamuhanga
GSAM 330.1Ng’twalola matongo, hanyuma twalola kagali omo Omukulu White n’omukali wage bakali omo bwire bw’amabi, kakayima konyene, hofi bipimo bya rod ikumi na itanu embere y’aha matongo, twawulira omo myoyo yetu erigamba ngu Nyamuhanga akayumva erisaba; kandi ngamani, atumire malaika wage eritsula kagali ako, abahereza wage bahonoke batali n’obubi? Ekintu kino kyakayingira omo myoyo yetu munene ng’omukolere akagamba ngu si iye akatsula kagali ako, kandi ngu omo katuku ako hatakaba mundu oko kifo ky’ekagali eky’eriyimaho, kandi ngu kyali kisusano kuli iye n’abakolere b’ekitima bosi erimenya ng’ekyakoleka. Ekyakabya kya kususana kwilaba, ekikwati n’ekipiki byosi byali bitamenyeke, kandi ekipiki n’ekikoba kyakabya kikalire oko kifo ky’ekagali ekyamenyeka, ng’ekyahirweho n’ekyala ky’obuyigirirya.
GSAM 330.2Ng’ekiro kyakaba kyahika oko 24, luguudo lwakabya lwaterekanibwa kwo matongo, n’ebyuma by’ekitima byakatsuka agenda nga buli kiro; Omukulu na Mama White bakayingira kandi omo kagali, bakayita ndeke kuhika omo Wisconsin aha bakaba n’omulimo.
GSAM 330Abalwani Bakahana
GSAM 330.3Kyatali busa ‘eriyita ndeke’ n’Israeli ya kare. Bakaba n’abalwani abatali omo ndeto yabo, abakenderera eribakanga omo kila mutambi. ‘Abandu abavangire’ n’abatali bayirire omo kambi bakabya bikoresho bya haahi, omo maboko ga Setani, eritsuka obutali busagane, obulwani, obwong’oma n’obwiyirukya. Ekyo ngu ekyala kya Nyamuhanga ekyasagikire kyali n’abakirirya, kandi ngu obukanga bukakwatana n’emibiiri yabo, kyali buhamya ngu abandu abo bakabona olukogo omo maiso ga Nyamuhanga—ngu ekyala kya Mukama kyali kibasondola.
GSAM 331.1Ntyo omo kitsuka n’eriyongera ly’Omwatsi wa malaika wakasatu; eriyongera lyagwo litakabya busana n’amanana g’obwenene obwakahabwanga akabya g’eyihe y’omwoyo gw’omundu. Kadi, obwenene obukulu obw’Omwatsi—Sabato ya Mukama—bukayirwana n’ebyendekeru by’obwime n’eby’omu kihugo, bukatsula abakayikirirya omo mubiiri w’ekihugo misi ibiri omo yenga. Omulimu w’Okwenene kw’omu butuku buno gukabya n’abalwani abatali omo ndeto yetu, abakakolwa n’obwiyemezi kandi obutayima erisanda omulimu. Busana nabo, omusakali akagamba omo magambo aga: “Singa atali Mukama owali omo lubaju lwetu, hati Israeli akasobola erigamba; singa atali Mukama owali omo lubaju lwetu, ng’abandu bakayimukira itwe; bakatwamira bakiri, ng’oburakari bwabo bwakahamba itwe.”2
GSAM 331.2Abandu abali n’obwime n’abatayisagane hagati y’amatsinda etu bakayima buli bukwenda, bakagamba eby’obunene ebyakakoleka ng’endekane yabo yakahika; kadi ng’amatara g’omuliro ogw’omulere, amatara gaabo gakayima ira. Okwenene kw’omu butuku buno, omo katuku ako, kwakabya kukenda omo kihugo kosi, kwiyongera omo bukanga n’amaani ng’eriyongera kwosi kukagenda.
GSAM 331Abakulu Stephenson na Hall
GSAM 331.3Omo mwanka w’omwaka 1855, Abakulu Stephenson na Hall balengekania okuyimya obuhakanani omo kihande kya Wisconsin. Byamenyekene n’abagalana abakulembera kw’abo baali banahanda okugezesa ebindi byosi eby’okwikirirya kwetu n’ebiyigirirya byabo by’Eribya omu biseera ebirikwija, kandi baali banahanda muno Abadiventi b’ekiro ky’omusanju bakangirirwe ebiyigirirya eby’akaghisa ak’eriyisubamo nyuma y’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri.
GSAM 331Obuminyereri obw’abo
GSAM 331.4Nov. 20, 1855, Mama White yahabwa Ebisulirwa ebikwamana n’engendo yabo, n’obuminyereri obw’okuheruka kwabyo omo magambo gano: “Mwebere omuntu omunafu, mwanganakanga Omulimu wa Nyamuhanga? Omuntu omunafu, okukwata kw’engalo ye limwe kwangakuhena watsere. Arikukulekerera akaseera kakye.”
GSAM 332.1Abahakanani betu balobire bati Ebisulirwa ebyo byalobire kw’abo bantu bakafa juba, kandi, n’obu baalamire emyaka mingi, Ebisulirwa bitakahikirire. Tihali kintu omo Ebisulirwa ekikwamana n’okufa kwabo. Baloliremo abantu abakayiyirirya okukanga Omwatsi wa malaika wakasatu. N’obu balobirwe kw’oku Nyamuhanga akangabihira eribakangika, hakabwangwaho hati: “Arikukulekerera akaseera kakye.” Bakakola ki?—Omo mwanya w’okutsinda omo bulwani bwabo nk’obu balyohanire, baonekana nk’abalekirwe balengekania engendo yabo omo mwirima. Omo mayinga makye balekera kusi Sabato, bahinduka okugihakanira. Baali banahanda okutsuka ekithunga ky’abo b’Eribya omu biseera ebirikwija, n’ibo bakulemberi. Omo mwanya w’okutsinda, erikulekerera Sabato kwabaghaya obusobozi bwabo bwosi aha bantu betu. Kutyo, n’engendo yabo, bahenya muno ekyo baali batsukire okukola. Abantu betu balobire bati, “N’enene, Nyamuhanga ‘abakulekerire akaseera kakye.’”
GSAM 332Okuheruka kubi kw’obulamu
GSAM 332.2N’obwokuhikirira kw’abo bantu babiri, nikyaba kirungi okuhayo amagambo agamwe agakwamana n’obusa bwabo obubi, agalobire n’abagalana babo, abakwikirirya Eribya omu biseera ebirikwija, abo baali banahimana nabo nyuma y’okulekerera Sabato. Emyaka makumi asatu na musanju egikahingire, Mista Hall yahinduka nk’owatali n’obwenge (busana n’okworoka kw’obwongo), kandi ekyamuletera kiri k’erihashirya ebintu bingi busana n’obulyarya bw’abantu abandi. Yaba ali omo burwiriri bw’okwikirirya kw’obusiru kw’ati, nakagenda hanze y’enyumba, yangakenda yatsere n’obutaka. Atali mubi, aliwe omo myaka eyo mingi akaba atakikwirire muno okukola omulimu w’obubuuliri bwosi.3
GSAM 332.3Omukulu Stephenson akaholire emyaka nga ikumi na mukaga. Omo myaka mingi embere y’okufa kwe, akaba atali na magezi amalamu (mwesiru), aliwe atali w’obubi eri abandi. Embere y’okuba bw’ati, omo bwisiki obu yatekereire kw’ali nabwo n’ebiyigirirya by’obutali na mulamo ebiyabirihire, yalekerera omukazi we, omukazi ataali na kiswa ky’obuhangwa ekyalobireho (yangapatswa eritalula obushwere bwabo n’okukozesa omwimaniri w’abantu omo koti ow’obulyarya musa), kandi mwathahya omukazi ondi muto muno okwilaba omukazi we w’embere. Ekikolwa kino kyali kihakanire muno obwimanye, n’eri Abagalana be b’Eribya omu biseera ebirikwija bakahakanira engendo ye, batamwikirirya kandu okubuulira nabo kandi.
GSAM 333.1Amagambo g’abagalana babo agakwamana n’ebiro by’okuheruka eby’abo bantu gashoborora obusa obunene muno; aliwe gali manene g’ebintu ebyabireho, agatali na bulyarya n’obuhakani. N’ekyo, tulekera abasomi betu bakashukiriza ekihuma kyabo erikwamana n’oku obwimiri bwahikirire omo mubiri gwabo.
GSAM 333Omukulu J. H. Waggoner ayikirirya Omwatsi
GSAM 333.2Omo mwaka 1852 Omukulu J. H. Waggoner, owaba akulembera olupapura lw’ekitundu omo Wisconsin, ayikirirya Okwenene kw’omu butuku buno, kandi omo mwaka ogwakakurata yahayo obulamu bwe bwosi omo mulimu w’obubuuliri. Omo mwaka 1857 yahandika amapapura abiri g’obukwenda muno, buli limwe nga mapapura 200. Ly’erimbere lyali na mutwe “Obuhangwa n’engendo y’eby’emirimu-limu ebya kino kino,” kandi lyakabiri “Erihakanira Eribya omu biseera ebirikwija.” Ery’erimbere tilyaba mwanya gw’okohonya abantu bingi obutatsereka omo mutego wa Setani musa; n’omugisha gwa Nyamuhanga lyahumya ameso g’abantu bingi abatamenyere okukola n’ebimanyirwe bino bya kino kino.
GSAM 333.3Ekitabu kye ekihakanira Eribya omu biseera ebirikwija n’erisondola rikamilire muno erikwamana n’ebiyigirirya eby’obulyarya eby’eriha abakolha-nabi akaghisa ak’eriyisubamo nyuma y’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri. Kiri erisondola erikamilire muno ly’ebiyigirirya ebyo, sikiri kyasubiribwa, kandi sithuli thwalhangira nibya erilengaho erikisubirya. Ekitabu kyobolokya n’omo magambo amagufi kandi amanyolere, omwanya gwa Kristo nk’omuhereri aha ntebe ya Tata we (obuhereri bwe bwa Melkisedeki) omo butuku buno, n’omwanya ogwalikaba naagwata aha ntebe ye omo bukama bwe bw’ebiro byosi obw’erikwija,—entebe etalikwamanisibwa n’obuhereri bw’eryimanira abantu embere sya Nyamuhanga.
GSAM 334.1Nyuma y’aho, Omukulu Waggoner yahandika olupapura lwa kasatu, olukaba rungana obunene n’awandi, n’omutwe “Erighonga-ghonga busana n’ebibi omo musana gw’obwenge n’Obusulwa.” Nga omo mwaka 1884, lwahindulwa kandi lwongera okwihwa okwikala ekitabu ky’amapapura nga 400. Kiri ekitabu ekisobolokya kandi kigufi aha kintu ekimanyikire n’omutwe wakyo.
GSAM 334.2Kutsuka omo kaseera ako, yahimana muno n’omulimu w’erisakanga ebitabu, nk’omwandiki kandi omusubirya. Kandi yahambire n’okukola emilimu y’obubuuliri, kandi emyaka ye y’okuheruka yahingire omo Buraya.
GSAM 334.3Aprili 17, 1889, yaholire mbere aha Basel, Switzerland, nyuma y’okumara ekitabu kye ky’okuheruka, “Kutsuka Edeni kuhika Edeni.” Omo kiro kya 16 yahandikire olunaku lwosi, kandi omo kitabu kye ky’ebyiro yahandikire ati, “Nakolire omulimu mukali omo kiro.” Omo ripota y’engingo ye eyahandikirwe n’abagalana b’omu Buraya, ebintu bikakurwa bino:—
GSAM 334.4“Omo makya g’ekiro kya 17, nga saata 5:30, yaholire mbere omo kikoni ky’enyumba ye, atakaburire n’obumanyirire bwosi, busana n’okukanga kw’omutima. Akaba akolera muno okuhereresa ekitabu kye kihya omo Kingereza, kandi akaba anahanda okutandika engendo ekyo Ekiro ky’erimbere ky’eyenga ekikakurata erija London, okukola n’omulimu oguli eyo, embere y’okugaluka Amerika omo mwanka ogwija.”
GSAM 334.5Kutsuka 1854, Omukulu Waggoner akaba ali embere y’abantu buli kisaase kandi n’obukanga obunene bw’erekanisa y’obw’enenene, omo kinywa ky’obubuuliri n’omo mapapura. Omo kaseera k’okufa kwe, akaba akisiya hake erihikya emyaka 69. Yabikirwa omo Basel, Aprili 20. Kutyo, omo mwanya gwe gw’omulimu, omukolere ondi w’erimbere omo mulimu akagwa.
GSAM 334Erihonya n’Erikirirya
GSAM 334.6Omo butsweka bw’erimbere bw’omwaka 1858, Mama White akaba abukire muno okumala ebiro bingi, akakwatwa aha kitanda omo mubere gw’obutali na bukanga. Omo bwire bumwe, hakatukire omo katikati k’ekiro, yabula obumenye; ab’eka bagezire okukozesa engendo yosi ey’obumanyi bwabo okumugalura omo bumenye, aliwe balemwa. Akasigalamo bw’ati okumala akaseera akahingire minuuti 30, Omukulu Andrews na nie twayitibwe mbere n’Omukulu White okuhwana omo kusaba. Busana n’okusaba kw’ekihuguriro okwabahereirwe aha kitanda kye, Mukama n’obusa yamugalwire omo bumenye, yamwiha aha kitanda yamuhayo obulamu bwe obwa bulijo. Omo kuhayo ehimbo eri Nyamuhanga, yahirwe omo Ebisulirwa, akali aha kitanda. Ebintu ebimwe ebyamweresibwe omo Ebisulirwa ebyo, byanganasomwa omo “Obwimiri Busana n’Ekanisa,” No. 5.
GSAM 335Ekimanyikire ky’omubiri ekitahangirwe
GSAM 335.1Hakaba hali ekimanyikire ky’omubiri eky’enjawulo ekyahimanire n’Ebisulirwa ebyo, kandi tukayita obwitegerezi bw’enjawulo. Omukulu White na nie twali tukalire aha rubaju rumwe rw’ekitanda, kandi Omukulu Andrews aha rubaju olundi. Engalo ze zakwatana obutuku n’obutuku aha kifuba kye, kutse zikahinduka n’emikono ye omo mubere gwe ogwa busangi kandi ogw’ekisa, zihanda ahari ebintu by’enjawulo ebyakabire alola. Ekikomo ky’omubiri gwe kyahimbirwe kyahuluka aha kitanda, hakaba hali omwanya gwa inchi munaana kutse mwenda hagati y’amabega ge n’ekindu ekyapangiirwe ahansi y’omutwe gwe. Mu magambo agandi, omubiri kutsuka aha bibuno kuhika embere gukaba gubambire omo kihimba kya diguli makumi asatu. Kandi omo mubere ogwo yahakire omo kaseera kosi k’Ebisulirwa, akaaba minuuti makumi asatu. Tihali muntu wangahuka kwikara bw’ati n’obuhangwa, atali na mukono n’emikono y’okumuyamba, kandi tihali muntu wangasigalamo akaseera ako. N’aha kandi hakaba hali obukangirirya kw’eriho obushobozi obwamulemerere, obwaba bwahimanire n’Ebisulirwa.
GSAM 335Obuminyereri obundi
GSAM 335.2Omo kiro ky’erimbere kya October, 1858, hakaba hali omuhindano munene ogwakakolwa n’Omukulu na Mama White na nyi omwandiki, omo Rochester, N.Y. Kutsuka aha muhindano ogwo, omwandiki nahimana nabo omo lugendo omo kihande kya New York n’ebihande bya New England. Omo Sabato emwe, Mama White yahabwa Ebisulirwa ebyamweresire, hagati y’ebindi, kw’aha hantu ahamwe omo lugendo lwetu olwatusubire, Setani akaba anahanda okumuterera n’obukanga obunene, kandi Omukulu White na nie twali tushemereire okumukwatira omo kwikirirya, kandi Mukama akamununula.
GSAM 336Obukukire bwa Mama White
GSAM 336.1Aha kandi hakaba hali obuminyereri bw’ekyali kirija kubaho. Ebyakakurata byareresire okuwahikirire n’obusigwa. Sabato y’erimbere nyuma y’omuhindano gwa Rochester twaba tuli Roosevelt, kandi Sabato ekikakurata twaba tuli Brookfield, omo kitundu kya Madison. Omo wiiki ekikakurata twakolere emihindano omo kikoni kinene kya Mista Ballou, omo Mannsville, omo kitundu kya Jefferson. Omo kuhanda n’omugari kutsuka Brookfield kuhika Mannsville, obuso bwa Mama White bwahirwamo omuliro ahansi y’amaso. Kikaba kibabi muno, kuhika twahika Mannsville akaba ashemereire okwikalira aha kitanda. Omuliro gwongerire okumala ebiro bibiri, gwamwiha obwiro kandi gwamukanga okukwama omo mihindano. Omutwe gwe mwabimba kuhika amaso gombi gahingirwe, kandi obuso bwe bwahinduka muno kuhika butakasa n’obw’omuntu. Omo bubi obwo bwosi, n’obusasi obwakaba bumukanga kandi n’obukokoro obw’obwenge busana n’obutagira bwiro, omulwani akaba akola muno okumuletera okwemulirra eri Nyamuhanga. Ebyo byasigalire kutyo kuhika emihindano eyategekere yaheerera.
GSAM 336.2Emihindano eyaheerera, Omukulu White yangambire ati eri nie,
GSAM 336.2“Mugala wetu John, obu n’obuterero bwa Setani aha mukazi wangye obu twaburireire omo Rochester. Omenyere kw’eriha lyali lya hati, twakakwata hamwe tukamuyimya n’eriikirirya, tutamulekera n’akaseera kadi kanywamu obulwani, obushobozi bw’omulwani bwangahenywa kandi yanganunulwa. Twijemu mbere kandi tukole akaseera k’okusaba.”
GSAM 336Okununulwa nk’obu bwaminyeire
GSAM 336.3Twajire mbere omo kisenge mwaba Mama White akakwatwa aha kitanda, twamukorera okusaba okw’obukanga, kandi abagalana abakaba bali omo kisenge mwakakolere emihindano basigire omo kusaba kw’obutuli. Nga nyuma y’eminute ikumi kutsuka twatandika okusaba, obushobozi bwa Mukama bwahikire ahansi bwuzula omo kisenge. Mama White yahoneirwe mbere obusasi bwosi, kandi omo bwangu yayita ebyakulya. Kikaba nga saata 5 z’obwire bw’akabutura. Saata 7 zakahikire, eribimba lyosi lyaba lyamwiire aha buso bwe, kandi yahimbire omo muhindano ogw’akabutura, kandi akaba ali mulamu nk’obu bulijo.
GSAM 337.1Abantu ab’aho bakahanda, hakahabwayo obubuuliri omo bwire aha “Buhungu bw’Abatakatifu,” kandi aha kuheruka kw’obubuuliri obwo Mama White yahayo ehanwa. Omukulu White akaba ali hanze n’omwana we omuto, W. C., kandi Mama White yahirwe omo Ebisulirwa embere y’abantu abo bingi. Ebimwe ebyamweresibwe omo kaseera ako byanganasomwa omo kitundu ky’okuheruka ekya Obwimiri Busana n’Ekanisa, No. 5, ekyaandikirwe Mannsville, N.Y., Oct. 21, 1858.
GSAM 337.2Okununulwa okuhikirire Mama White omo kintu ekyo kwakaba n’obushobozi nk’obu bwaminyeirwe omo Ebisulirwa ebyahabwe omo Rochester. Tihali obuzibu bw’engeri eyo bwabireho kandi omo lugendo olwo, kandi twahikirire obutsinzi obw’ekitiinisa busana n’enenene aha hantu hantu hosi.
GSAM 337Obuminyereri bw’obulwani bw’Amerika
GSAM 337.3Omo Sabato, kiro kya 12 kya Janwari, 1861, emyezi esatu yosi embere y’okubira kw’embundu y’erimbere aha Fort Sumter (ekyaba n’eriika ly’erimbere ly’obulwani obwaletereire okununulwa kw’abakobe ba Afrika 4,000,000 omo Amerika), enyumba y’omuhindano y’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju omo Parkville, Mich., yahereirwe eri Nyamuhanga. Omulimu ogwo gwahikireko n’Omukulu White n’omukazi we, Abakulu Waggoner, Smith, na nyi omwandiki. Omo kuheruka kw’obubuuliri bw’Omukulu White, Mama White yahayo ehanwa eyakahindwire emyoyo, kandi nyuma y’aho yahikire aha kiti. Omo mubere ogwo yahirwe omo Ebisulirwa. Enyumba ekaba ezulire abantu, kandi hakaba hali hantu h’obwitegerezi n’obwoba. Omo kuhuma omo Ebisulirwa, yahagire, alolekerera enyumba, yaloba ati:—
GSAM 338.1“Tihali muntu n’omwe omo nyumba eno owakahandire n’omu kirozi akabwoba obuzibu obukija aha kihugo kino. Abantu bakaseka ekihano ky’eritandukana kya South Carolina, aliwe nyololere nkoresibwa kw’ensonga nene y’ebihande yija kuhimana n’ekihande ekyo, kandi hakaba n’obulwani obubi muno. Omo Ebisulirwa bino, nalolire amahe manene g’enjuyi zombi gakahanana aha lwanjo. Naharire eriraka ly’embundu, nalola abaholire n’abakakafa ahantu honsi. N’omwanya ogundi nalola bakayiyira omo bulwani bw’engalo ku ngalo [bakaterana n’emyali emito eyabohirwe aha mitwe y’embundu]. N’omwanya ogundi nalola olwanjo nyuma y’obulwani, luzulire abaholire n’abakakafa. N’omwanya ogundi nahirwe omo mabangati, nalola obusa bw’abo abakaba bali omo bukene kandi bakayuma. N’omwanya ogundi nahirwe omo maka g’abo abakahashire abami, baghala kutse abaganda omo bulwani. Nabalolere obusa n’obusasi bwabo.”
GSAM 338.2Akalolera enyumba mpola, yaloba ati, “Hali abantu omo nyumba eno abalihashirya baghala omo bulwani obwo.”
GSAM 338Obwimiri bwa Mama Ensign obukwamanire n’Ebisulirwa
GSAM 338.3Busana n’okukakasa ekintu ekyo ekyalobirwe embere, kandi nk’obukangirirya kw’obuminyereri bwahereirwe omo kiro ekyalobirwe, kandi nk’okulolesa oku ekithunga kyategeire kandi kyabireghereize, obwimiri obukakurata buhereirwe:—
GSAM 338.4“Nakahamya kw’aba nkiri omo kitundu kya St. Joseph, Michigan, omo Janwari 1861, nga mailo mukaga kutsuka Parkville. Ntaali Mudiventi. Omo kiro kya 12 ky’omwezi ogwo, abahandwa bangi b’aha haihi bagenda Parkville okuhwana emihindano. Omo kugaluka eka, bakangambire bati hakaba hali omukazi omo muhindano owaba omo bwimwero, kandi owagambire kw’obulwani obubi bukayija aha United States; amahe manene gakategekebwa enjuyi zombi, omo South n’omo North, kandi abantu bingi bakahanibwa omo mabangati; obukene obukakanga bukalolwa omo maka mingi busana n’okuhasha abami, baghala n’abaganda omo bulwani; kandi kw’abaali hali abantu omo nyumba abakali hashirya baghala omo bulwani obwo.” Nkahandikire, “Martha V. Ensign, Wild Flower, omo kitundu kya Fresno, California, Jan. 30, 1891.”
GSAM 339.1Omo kwamanisa n’obuminyereri bw’obulwani obwo obw’obwoba, Mama White yongerire aloba kw’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju “baletwa omo bintu ebikakanga busana n’obulwani, kandi kw’eri lya buli muntu okusaba n’obukanga, basaba obwenge buhereirwe kumanya ekyo bakakola omo biseera ebikakanga ebikabembeire.”
GSAM 339Obunene bw’obulwani bw’Amerika
GSAM 339.2Omo kaseera Ebisulirwa byahereirwemo, abantu b’omu North omo buhingi bakaba batali na kumanya kunene, kutse okuli kwosi, kw’obulwani obukaba bunahanda. N’obu Perezidenti Lincoln, nyuma y’emyezi esatu (Aprili 12, 1861), omo kaseera ebihande bingi byahimanire n’ekihande kya South Carolina omo kihano ky’eritandukana, kandi embundu y’erimbere ekabirirwa aha Fort Sumter, yahandire abantu 75,000 bonka, kandi busana n’ekiseera kigufi kya myezi esatu.
GSAM 339.3Omubare gwosi gw’abaserikale abahandikirwe aha rubaju lwa Union omo bulwani gwaba 2,859,132. Ekitabu ky’obumanyi kya Britannica kiloba kw’ “erihe lya Confederate omo kutandika kwa 1863 lyaba abantu nga 700,000,” aliwe kw’eri kizibu okumanya omubare gwabo gwosi ogwahandikirwe. Kihanga obumare bw’abaholire bwabo nga “abantu 300,000.” Ebitabu by’obumanyi eby’omu myaka eyaheruka bihanga okufa aha rubaju lwa Union (abakaholire omo lwanjo kutse abakafire busana n’obusasi kutse endwara omo lwanjo n’omo mabangati) kuba 359,528. Aha mwenda gw’ensimbi aha rubaju lwa Union, Britannica kiloba hati:—
GSAM 339.4“Omwenda gwahikire aha bukomo bwago omo Aug. 31, 1865, gwaba $2,845,907,626.56. Ensimbi nga $800,000,000 esyatungirwe omo musoro syanakolesibwe, kutsibu-kutsibu busana n’obulwani; ebihande, emijyi, ebitundu n’emijyi emito byahereire omusoro gwabyo kandi byahimba emyenda yabyo busana n’obulwani; ensimbi z’obusasi bw’abaserikale zikalinzirwa kuba $1,500,000,000 omo kuheruka. Ensimbi za Confederacy tizangamanya kubalwa, ebintu ebyahenyirwe n’amahe ga Federal n’amahe ga Confederate tibyangahangwa n’obusobolokere; kandi omuwendo gw’ensimbi ($2,000,000,000) ogw’abakobe omo South gwahenyirwe n’obulwani. Omo byosi, n’obu omuwendo gw’obulwani gutangabalwa bwigenderere, $8,000,000,000 n’omubare ogw’obwitegerezi.”4
GSAM 340Obukakasa obundi obwa Ebisulirwa
GSAM 340.1Aha bikwamana n’obuminyereri obw’abantu abali omo nyumba y’omuhindano omo Parkville abalihashirya baghala omo bulwani, ndaloba busanene kw’omo kaseera ebikoma by’emithi bikawa, omo mwaka gwa 1883 nahimanire n’omukulu w’erekanisa ya Parkville, owaba kandi Omukulu omo Janwari 1861 Ebisulirwa byahereirwemo; namubulire kw’akakumbuka amagambo aga Mama White yalobire omo kuhandika Ebisulirwa ebikwamana n’obulwani. “Eego,” yaloba, “nkamanya.” “Wanganambwira abantu bangahi abakaba bali omo nyumba ekyo kiro, abakashirya baghala omo bulwani?” Mbere yahumbukire amabara g’abantu bataano, yaloba ati, “Nkamanya kw’abo baali eyo, kandi bashirirwe baghala omo bulwani; kandi nkaaba nkiri eka, ahantu nangahaya n’abantu bangye, nangakuhayo amabara agandi. Ndatekere,” yongerire, “hakaba hali abandi bataano, okugaya abo nabireire.”
GSAM 340.2Emyaka ina n’okwongereza y’obulwani obutalekerera aha rubaju lwa South, kuhika nga kimwe kya kabiri ky’amahe gosi agahumanire gaholire omo lwanjo kutse busana n’endwara, byolesire oku obuminyereri obwo bwahikirire muno.
GSAM 340Obukobe n’obulwani
GSAM 340.3Omo kuhandika Ebisulirwa ebyahereirwe eri omo Jan. 4, 1862, Mama White yaloba ati:—
GSAM 340.4“Abantu enkumi bakaleberwa okuhandika omo mahe n’obumanyi kw’eri bulwani bukahenda obukobe; aliwe hati bakategekere, bakabona kw’bahendibwe, kandi kw’ensonga y’obulwani obu tali erihenda obukobe, aliwe n’okubusigalya nk’obu buli.”
GSAM 341.1Ebyo byahereirwe omo kaseera abaserikale bakahweribwa okukwama omo mulimu gw’okugalula eri bakama babo abakobe bosi abakayerere omo misitari ya Union, kandi abaserikale balolesibwa nk’abaloba bati, “N’obu twatsinda erihumbya obuhakanani obu, twahambire ki?” Bakagarukya n’obutali na maaha bati, “Tihali kintu. Ekyaletere obuhakanani tikyakwiirweho. Engeri y’obukobe, eyahenyire ekihugo kyetu, esigire kubaho n’okuyimya obuhakanani obundi.” Amagambo gano, agakurwa omo Obwimiri No. 7, mwahereirwemo eky’okulolesa ky’obulwani ekikakanga, ahansi y’omutwe “Obukobe n’obulwani,” tagaloba kw’obukobe butalihakwa kandu, aliwe galolesa mubere ogw’abaserikale omo kaseera ako. Omo bwire bukye embere, omo bwimiri obwo, hali obuminyereri obukakurata:—
GSAM 341Obuminyereri bw’Okutsinda kwa North
GSAM 341.2“Kandi n’obu bwali bw’ati, hakalanganibwa okwesibya kw’ekihugo kosi! Mukama aloba ati, ‘Eki si kyesibya nakomire, okuhonda eminyororo y’obubi, okuhonda emizigo emikuru, n’okuleka abakakwatwa bakagenda n’obwisiki, kandi muhende buli kigo?’ Omo kaseera ekihugo kyetu kyalinda okwesibya oku Nyamuhanga akomire, niho akayakirira okusaba kwabo aha bikwamana n’obulwani; aliwe hati tikwingira omo matwi ge.”
GSAM 341.3Abo abakamenyere amateka g’obulwani bamanya okutsindwa, obubi, obutinde n’ebindi ebyahimanire n’obwende bw’abantu b’omu North okuhenda amahe g’omu South kuhika omo kaseera ekihano ky’eriboholha abakobe kyahereirwe—Jan. 1, 1863. Neryo okutsinda kwabo kwahire kitya kutsuka omo kaseera ako kuhika obulwani bwahera! Kyaloleseka kitya eri abo abakaba balola engendo y’omulimu, kw’ obuminyereri obwahereirwe Jan. 4, 1862 bwahikirire. Emyigo yamara kwihwaho, obukwatwa bwahumuka kandi ekigo kyahendwa aha mukobe! Kyaloleseka kitya kw’ Nyamuhanga yahulire okusaba kw’abantu be, kandi yahaya obuyambi aha mulimu gw’okuhereresa obulwani omo kaseera bakakomire okwesibya okwamusimire!
GSAM 342Obwimiri bw’eyaba mukama w’ekihande St. John
GSAM 342.1Omo bubuuliri bwa eyaba mukama w’ekihande John P. St. John, ow’e Kansas, omo Ottawa, Ill., obu nahulirire akabutura ka June 29, 1891, yahayo amagambo gano:—
GSAM 342.2“Tihali kaseera nahwa amaha muno nk’akaseera ab’omu Confederate batutsindire omo Bull Run. Aliwe kyaba kimu ky’engekera ya Nyamuhanga. N’obu twatsindire ab’omu Confederate, abakama b’ebyobufuzi bakategekire obusinge, kandi Union yasingalire n’obukobe, kandi twakabire nabwo n’eri leero. Omo myaka ibiri, ab’omu Confederate baaba n’obukanga; aliwe Lincoln amaze kuhayo ekihano ky’eriboholha abakobe ekimanyikire, twahindukire aha rubaju lwa Nyamuhanga, kandi titwangatsindwa.”