Ekihande 25 — Amathendekeru w’Erikangirirya
GSAM 391.1“Bana amenge, bana eriyitheghererya; sughaby’ibirirana, kandi sughalhua okwa binywa by’akanwa kaghe. Sughaleghulh’amenge, nagho akendikutheya; waghanze, nagho akendikulhinda. Amenge ni kindu ky’embere; neryo bana amenge; kandi omwa byosi wukabana, bana n’eriyitheghererya.”1
GSAM 391Esukuru y’Omukangirirya G. H. Bell
GSAM 391.2Omubiiri w’erikangirirya w’ekanisa wabirihika lino okw’ithenga linene. Ng’eyindi mibiiri y’omwatsi eyo thwabirikanayako, mwatsuka ari muke kutsibu. Omwa 1868 Omukangirirya G. H. Bell mwighulha esukuru omwa nyumba ngulhu y’ofisi, oko nzungu y’owa kasikazini n’eryuba likalhuayo, esyonzira sya Kalamazoo na Washington sikahindana, e Battle Creek. Eryongera okw’ekyo, omwa buthuku bw’ebimera erisuba erimera omwa 1871, Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi yabere yighunza, mubathunga amasomo w’ababuuliri w’amasathi 4, awatheghekirwe eriwathikya abali omwa mubiiri w’obubuuliri n’ow’ekanisa.
GSAM 391Erilhabira Esukuru y’Ekanisa
GSAM 391.3Omwa Erisubamo n’Omutuliri ey’ebiro 16 omwezi 4, 1872, mwahulhuka omwatsi owahulhawa “Thukendibya n’Esukuru y’Ekanisa?” Omughwo, ebyaleka esukuru ng’eyo iyayithaghwa mubabikangania ndeke. Omwa Erisubamo n’Omutuliri ey’ebiro 16 omwezi 7 mubalangirirya bathi esukuru yighulha in’ine abigha 12; enyuma w’amasathi 2 abigha mubabya 25, kandi erisomo ly’akathambi ery’emithondere y’omubughe mwatsuka in’irine abigha 50. Ekisando kyakabiri ky’esukuru mwatsuka ebiro 16 omwezi 9, 1872, in’ine abigha 40. Ebiro 16 omwezi 12 byahika esukuru yabirihuka kutsibu, neryo mubayithwalha omwa nyumba y’erihindaniramu; emesa esyanga binyibinyibwa mubasibisyo oko syongongo sy’ebithumbi by’ekanisa. Ekitsweka ky’abaana abali oko musingyi, 63, nakyo mwabya omwa kitsweka y’ahighulhu y’ekanisa.
GSAM 392Erihindanaya Esyofuranga busana n’Esukuru Nene
GSAM 392.1Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi ey’omwezi 3, 1873, mwathwalha obuthuku bunene yikalengekania nga ni kibuya erihindanaya esyofuranga esy’erihimba amanyumba awahikire aw’esukuru y’ekanisa, eyo abakozi bangathendekirwamu erighenda omwa mibiiri muthina-muthina. Babere baligha ekyo, mubasombolha ekithunga ky’erihindanaya esyofuranga esyayithaghwa. Omwa buthuku obwo, emyatsi ey’amenge kandi ey’omughaso ey’Abakulu Butler, White n’abandi mwahulhuka mughulhu kwa mughulhu omwa Erisubamo n’Omutuliri okwa mwatsi oyu. Kandi omwa mibiiri y’Abakulu Butler na Haskell omwa Mihindano y’erikala omo mahema muthina-muthina, mubahindanaya esyofuranga nyingyi busana n’esukuru eyatheghekwako.
GSAM 392.2Owundi muhindano w’Endeko mwabya ebiro 16 omwezi 11, 1873; omugho mubathulha omwatsi bathi $52,000 syabiriraganibawa busana n’esyofuranga sy’erikangirirya sy’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju, erikolesibwa omwa bughuli bw’ekithaka n’erihimba amanyumba awahikire omwa buthuku obwakwamako. Omwa muhindano oyu muyene, omw’ighaba esyondebe, mubasombolha ekithunga ky’abandu 7 erithegheka ekithunga ky’erikangirirya n’eribana ah’erihimba amanyumba.
GSAM 392.3Omwa muhindano oyu thwabirikanayako, George I. Butler mwasombolhwa eribya mukulhu w’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, na Sidney Brownsberger eribya muhandiki. Ekithunga ekyasombolhwa n’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi mwabya George I. Butler, S. N. Haskell na Harmon Lindsay. James White, Ira Abbey, J. N. Andrews na Uriah Smith mubongerwa okw’ekithunga ekyo erikolha haghuma n’Ekithunga ky’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, eribya Ekithunga ky’Abandu 7, ekyayihandikisya ng’“Ekithunga ky’Erikangirirya ky’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju.” Erilhua omwa buthuku obwo, Omukangirirya Brownsberger mwakolha haghuma n’Esukuru Nene ya Battle Creek, erihika aho mwakokibwa erisondolha esukuru nene eyabya yikalhabira eryighulhwa e Healdsburg, Cal.
GSAM 393Eka 12 Syaghulibwa busana n’Esukuru Nene
GSAM 393.1Ebiro 31 omwezi 12, 1873, ekithunga kino mwaghulha ekithaka ky’eka 12 omwa kihande ky’eryuba likaghendayo kya Battle Creek. Eka 7 sy’okw’ekithaka kino mwabya buthala bw’Esukuru Nene ya Battle Creek.
GSAM 393.2Esukuru y’ekanisa e Battle Creek mwatsuka ekisando kyayo ky’embeho ebiro 15 omwezi 12, 1873, omwa bisenge by’enyumba yakasathu y’ofisi, in’ine abigha 110 ababirihandikisibwa.
GSAM 393Ekiyithawa ky’Esyosukuru sy’Ekanisa
GSAM 393.3Okwa kiyithawa kyethu ng’ekanisa eky’esyosukuru sy’erikangirirya ndeke, Mama White mwahandika athi omwa 1873:—
GSAM 393.4“Amaaka wosi w’amalengekania atholere ik’akolesibwa n’erikuzibwa, nuku abalhume n’abakali babye n’amalengekania awakulire ndeke omwa bihande byosi. Ekyihugho kyaswire abalhume n’abakali abakulire omwa kihande kighuma kyonene, kundi amaaka wabu w’olhughuma ghakuzibwa kandi awandi amabya make busana n’erithakolesibwa. Erikangirirya ly’abalere abangyi silikabererera ekyalhabirwako. Bakasoma kutsibu-tsibu, ibanaleka ebyahambire okwa ngebe y’omubiiri w’ebyalha....
GSAM 393Erikangirirya ly’Omo Bihande Byosi Likayithaghwa
GSAM 393.5“Erilholha embere erisoma lyonene, ngoku esyosukuru syalholhwa lino, likaleka abalere ibathayitheghekera ndeke engebe y’omubiiri. Amalengekania w’omundu atholere ik’akolha. Amathakolha omwa nzira yuwene, akendikolha omwa nzira mbi. Eritheya erilinganira ly’amalengekania, omubiiri n’erisoma bitholere ibyayiyungibwa omwa syosukuru.
GSAM 393.6“Omwa mibere y’abandu eyalhabire, mwatholere imwabyaho endegheka y’erikangirirya oko thenga linene. Esyosukuru syatholere isyabya isiyiyungirwe n’emibiiri y’obulimi n’ey’erikolha ebindu. Mwatholere imwabyaho abakangirirya b’emibiiri y’eka, kandi ekitsweka ky’obuthuku bwa buli kiro ikyahebwa okwa mubiiri, nuku amaaka w’omubiri n’aw’amalengekania akolesibwe erilinganira. Esyosukuru syangabya isyatsukibwa ng’endegheka eyo thwabirikanayako, lino ihathangabya abandu bangyi ab’amalengekania wabu athakulire ndeke omwa bihande byosi.”2
GSAM 394Esukuru Nene ya Battle Creek
GSAM 394.1Omwa buthuku bw’omusana n’obw’ebithalha erithuluka omwa 1874, enyumba y’Esukuru Nene ya Battle Creek mwahimbibwa. Yabya nyumba y’amatafali, ey’amatheghero 3 ahighulhu w’ekisenge ky’ahisi w’ekithaka, futi 75 x 75, n’ekisosekanio ky’omusalaba w’Ekigiriki. Yighunzibwa n’erihebwa oku Nyamuhanga n’emikolo eyahikire ebiro 4 omwezi 1, 1875. Esukuru mwighulha omwa nyumba eno in’ine abigha abalengire 100 n’abakangirirya 7 abasi ndeke ebyo bakakangiriraya omwa bitweka muthina-muthina. Esukuru nene yabere yighulha omwa mwaka w’erisoma ow’1877, mubathulha omwatsi bathi abigha 200 babya bakasangamo. Omwatsi w’Ekithunga ky’Erikangirirya owathulhwa okwa Ndeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi omwa mwezi 10, 1880, mwakangania athi abigha 1400 babirihandikisibwa omwa Sukuru Nene ya Battle Creek erilhua omwa 1873 erihika omwa mwezi 12, 1880.
GSAM 394Esyosukuru Esiwiri Syongera Eryighulhwa
GSAM 394.2Okwa Ndeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi omwa mwezi 12, 1882, mubathulha omwatsi bathi esyosukuru 2 sy’ekanisa syabiriyighulhwa omwa mwaka oyo ahisi w’obusondoli bw’endeko. Enghuma yabya Esukuru Nene ya Healdsburg, eyiri e Healdsburg, Cal., eyighulhwa ebiro 11 omwezi 4; eyindi yabya Esukuru y’Erithendeka ya South Lancaster, eyiri e South Lancaster, Mass., eyighulhwa ebiro 19 omwezi 4.
GSAM 394Esukuru Nene ya Healdsburg
GSAM 394.3Omwa Erisubamo n’Omutuliri ey’ebiro 15 omwezi 1, 1884, mwahulhuka ebinywa ebikatsomana bino okwa sukuru y’ekanisa ey’oko mbala y’Enyanza Nene ya Pasifiki:—
GSAM 394.4“Omwa mwezi 9, 1881, Endeko y’amakanisa w’omu kihande kya California mwathwamu eryighulha esukuru y’ekanisa, kandi yisombolha ekithunga eky’eriberererya omubiiri oyu. Omwezi 4, 1882, mwahika ekithaka ekihwanene, n’enyumba eyahikire ey’ebisenge 10, byabirighulibwa, abakangirirya 2 babirihebwa omubiiri, n’esukuru y’abigha 33 yabiritsuka. Omwa mwaka w’esukuru nene (owatsuka ebiro 29 omwezi 7, 1882), esukuru mwahabwa obuthoki bw’amaghambo eribya sukuru nene, ekyongera ky’ekithaka ky’eka 5 mwaghulibwa, enyumba nene eyahwanene [y’eribya bwikalho bw’abigha] mwahimbibwa, abakangirirya 6 mubabanika, n’abigha 152 mubahandikisibwa. Erilhua aho yighulha, hakuhi $27,000 syabiriraganibawa busana n’omubiiri oyo; ekyalhaba ky’esyofuranga esi kyabirihayo n’abandu b’e California.”
GSAM 395Esukuru y’Erithendeka ya South Lancaster
GSAM 395.1Abandu b’e New England mubatsuka esukuru yabu omwa nyumba y’eriramiryamu e South Lancaster, Mass. Omwa muhwa w’Omukulu S. N. Haskell owathahwa n’eryihayo ly’abandu bethu b’e New England, amanyumba w’esukuru mwabya amabiriyithegheka erihebwa oku Nyamuhanga omwa buthuku bw’ebithalha erithuluka omwa 1884. Amanyumba w’Ekithunga ky’Esukuru y’Erithendeka ya South Lancaster mwabya 5 omwa buthuku obwo; 2 y’abyo yabya mahyaka kundu. Enyumba y’erithendekeramu yabya futi 60 x 65, n’eyindi nyumba nyihya, ey’erikalhamu abigha, futi 36 x 88. Amanyumba aya mwahebwa oku Nyamuhanga ebiro 19 omwezi 10, 1884.
GSAM 395.2Eky’erikangiriryamu kino, enyuma w’emyaka 21 y’omubiiri ow’omughaso, kikine kikalholha embere, kandi kyabirithuma abakozi ab’omuhwa omwa mubiiri w’Omukama omwa bihande muthina-muthina by’ekihugho. Omukulhu w’esukuru y’erithendeka lino ni Frederick Griggs, oyukakolha kandi ng’omuhandiki w’Ekitsweka ky’Erikangirirya ky’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi.
GSAM 395Esukuru y’Erithendeka y’e London (England)
GSAM 395.3Omubiiri w’e London, England, wabere akalholha embere n’erighuma, mubalhangira bathi ni kibuya omwa buthuku bw’omusana ow’1887 eryighulha esukuru y’erithendeka abakozi be Biblia, eyanga yiyungibwe n’omubiiri w’erikangirirya e Biblia omwa bandu. Erilhua omwa sukuru eno, abakozi babirithumwa erikolera omwa bindi bitweka by’Obwami Obuyiyungirwe n’omwa bihugho ebyalholhwa nabwo. Esukuru eyikahuka yikasondolhwa lino e Duncombe Hall, omwa kasikazini ka London, ahisi w’Omukangirirya H. R. Salisbury, owayighira eritsuka omwa sukuru nene ey’e Battle Creek, Mich.
GSAM 396Esukuru Nene ya Battle Creek Yongerwako
GSAM 396.1Ekiyithawa ky’omwanya munene omwa Sukuru Nene ya Battle Creek mwabya kinene kutsibu; neryo omwa buthuku bw’omusana ow’1886 mwabya kihikire eryongera kutsibu okw’enyumba y’esukuru nene. Omwa mwaka owakwamako (1887), mwabya kihikire erihimba enyumba y’abigha abakali erikalhamu (eyahulhawa Enyumba y’Eryuba Likaghendayo). Enyumba y’Eryuba Likaghendayo yirimo ebisenge by’abigha 150, kandi abandu 225 bangikalha omwa kisenge ky’erilira; kandi Enyumba y’Olhumbo, eyahimbibwa omwa 1884 omwa lhumbo lw’obuthala bw’esukuru nene, yabya bwikalho bw’abigha abalhume. Esukuru nene yabere yighulha busana n’ekisando ky’embeho, 1886-87, abigha 568 babya bakasangamo.
GSAM 396.2Omwa 1885 Omukangirirya W. W. Prescott mwahebwa obukulhu bw’Esukuru Nene ya Battle Creek; habirilhaba buthuku buke, mwasombolhwa eribya Muhandiki w’Erikangirirya w’ekanisa. Ekyo mwakanganibawa eribya kiyisogha ky’amenge. Esukuru Nene ya Battle Creek mwaghasirwa, kandi omwa mibiiri y’omuhandiki ng’oyu, haghuma n’omughisa wa Nyamuhanga, mwabya obughuma obunene n’erikolha ndeke erisingire omwa mibiiri y’esyosukuru syethu syosi sy’ekanisa.
GSAM 396Esukuru Nene ya Emmanuel y’Obutumwa
GSAM 396.3Esukuru Nene ya Battle Creek mwakolha ndeke erihika omwa mwaka 1901. Omwaka oyo, ekithaka n’amanyumba mubabighulya okw’Ekithunga ky’Esukuru Nene y’Obutumwa bw’Erilhamya y’e Amerika, n’ekithunga ky’erikangirirya mwaghunzibwa. Aho-naho, ekithunga kihya ky’esukuru nene mwatheghekwa, ikyahulhawa Esukuru Nene ya Emmanuel y’Obutumwa. Omusiri mwabanika hakuhi na Berrien Springs, omwa lhumbo n’eryuba likaghendayo mwa Michigan. Aho abigha babirihimba amanyumba, kandi esukuru yikahuka. Ekighendererwa ekihamire ky’esukuru eno ly’eriha “erikangirirya ly’omo bihande byosi,” erilinganira n’erikangirirya eryakanibwako omwa kitsweka ky’embere ky’ekihande kino. Erithendeka abakozi abamabiriyithegheka ndeke erikolha omwa buli kitsweka ky’ekihugho eyo bangakokibwa erikolha omwa butheya bwa Nyamuhanga ni kyo kiyithawa kinene n’ekighendererwa ky’abakangirirya b’Esukuru Nene ya Emmanuel y’Obutumwa.
GSAM 397Esukuru ye Biblia y’Ahakathi, Chicago, Ill.
GSAM 397.1Omwa Erisubamo n’Omutuliri y’omwezi 3, 1887, Omukulu George I. Butler mwahayo ekirengekanio athi enyumba y’obutumwa ihimbibwe e Chicago, Ill., eyanga kolha ng’esukuru ye Biblia y’ahakathi ey’erithendeka abakozi be Biblia, kandi omwa buthuku obwo buyene ikyanga kolesibwa ng’enyumba y’eriramiryamu n’enyumba y’obutumwa busana n’abandu bethu b’omwa kibugha. Omwa buthuku bw’ebithalha erithuluka n’obw’embeho obw’1888-89 enyumba mwahimbibwa. Esyofuranga syakolesibwa, imwamuli ebithaka, enyumba, ebikalirwako n’ebindi by’erikolesya, syabya hakuhi $28,000. Mwighulhwa omwa mukolo ebiro 4 omwezi 4, 1889, n’amasomo w’Abagulya b’ebitabu. Omwa buthuku bw’erihebwayo oku Nyamuhanga, mubabugha bathi abandu bethu babya banasi abandu abathe bake okwa 1,000 ababya babiriligha Okwenene kw’omu butuku buno omwa bihande muthina-muthina by’ekihugho, busana n’omuhwa w’abakozi be Biblia.
GSAM 397.2Esukuru eno mwasondolhwa ndeke n’Omukulu George B. Starr erihika omwa buthuku bw’ebimera erisuba erimera omwa 1891. Enyuma waho, n’abakangirirya abasombolhwa n’Ekithunga ky’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, mwalholha embere erikolha erihika omwa mwaka 1893. Omwaka oyo, mubalhangira bathi enyumba siyakyahwanene eriha abandu abangyi ababya bakayithagha erikangirirya lye Biblia. Endegheka syabere syakolhwa eriyiyunga esukuru ye Biblia okw’Esukuru Nene ya Battle Creek, enyumba y’e Chicago mwaghulibwa n’Ekithunga ky’Obutumwa bw’Erilhamya n’Eriwathikya Abandu. Enyumba yabiriyongerwako n’erihebwa ebya yikayithagha eribya nyumba nyike y’erilhamiramu, kandi lino yikahulhawa Ekitsapi ky’e Chicago ky’Enyumba y’Erilhamiramu ya Battle Creek.
GSAM 397Esukuru Nene y’Obughuma, Nebraska
GSAM 397.3Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi ey’1889 mwalengekania okwa kirengekanio ky’erihimba esukuru nene ahanga hikirwako ndeke n’endeko sy’amakanisa w’omu bihande 9 bino: Iowa, Minnesota, Kansas, Missouri, Nebraska, Dakota, Texas, Colorado na Arkansas. Neryo endeko mwahiraho ekithunga ekyahebwa omubiiri w’erisombolha ahantu ahuwene busana n’esukuru. Abandu b’ahantu nga Des Moines, Ia., Fremont na Lincoln, Neb., n’awandi babere baminya ekyo thwabya thukalhabira erikolha, mubahiganwa omw’ihayo ebiraganio by’obuwathikya busana n’omubiiri oyo; abandu b’owa buli hantu babya bakayithagha kutsibu amanyumba erihimbibwa omwa kibugha kyabu. Kundi Lincoln, Neb., mwahayo ebiraganio ebyasinga ebindi byosi, kandi kubalhangira bathi aho ni ho hanguhire erikolera, esukuru mwahirwa aho.
GSAM 398.1Enyumba ngulhu, ey’Esukuru Nene y’Obughuma iyoyene, ni ya futi 141 x 84. Obulhera bwayo erilhua oko kithaka erihika okwa songa y’akatoho akabumbire ni futi 100. Eryongera okw’enyumba eno, hane amanyumba 2 aw’abigha erikalhamu, obuli nguma ya futi 104 x 104, n’amatheghero 3. Mubabya bakasubira bathi esyofuranga esyanga banika omwa kithaka ekyahabwa syangahika nibya okwa kitsweka kighuma ky’okwa biwiri ky’esyofuranga sy’eriyithegheka esukuru nene eno y’ahakathi y’ekanisa. Omughyo, abakozi bangakangiriribawa omwa bitweka ebyahukanene, omwa Kyingereza, omwa mibughe y’e Skandinavia n’omwa Kijerumani, n’abakangirirya omwa mibughe yabu y’eributhirwamu.
GSAM 398.2Amanyumba mwahebwa oku Nyamuhanga ebiro 24 omwezi 9, 1891, n’esukuru iyighulha ebiro 30 omwezi 9. Abigha ababihandikisibwa omwa mwaka w’erimbere babya 301. Omwa 1892, esukuru mwighulha in’ine abigha 222, kandi ababihandikisibwa omwa mwaka oyo babya 553. Omw’abo, 71 babya omwa kitsweka ky’Ekijerumani, na 85 omwa ky’emibughe y’e Skandinavia.
GSAM 398.3Esukuru nene yiyiyungirwe n’omusiri, owukaha abigha abanzire erikolha emibiiri y’obulimi eby’erikolha. Esukuru nene yinawithe ah’erihumbira emikate, eyo bakakoleramu n’ebyokulya ebikawathikaya eribya ndeke kinya mubiri eby’olhughuma. Omwa mwaka 1903, ekithunga mwatheghekwa n’ekighendererwa ky’erisakanga ehipapura n’ebitabu omwa Kijerumani, omwa Kiswidi n’omwa Kidenimaki-Kinorwe. Ekithunga kino kyawithe enyumba yakyo y’erisakanga ebitabu n’omubiiri wosi w’ekanisa ow’erisakanga omwa Amerika busana n’abandu b’ebihugho bino. Omubiiri mukulhu akakolhwa n’abigha. Bakakangiriribawa emibiiri y’erisakanga, kandi hano bakabana n’eriminyira ly’omubiiri omw’ikolha omubiiri w’obutumwa inyine-nyine.
GSAM 398.4Omubiiri w’erilhamya nawo awithe akanya omwa sukuru nene eno. Omw’iyithegheka ndeke omwanya, mubalhangira bathi esukuru yangakolha ahathe nguma y’okwa manyumba wayo manene aw’abigha erikalhamu. Neryo, n’esyofuranga nyike, enyumba y’erilhamiramu mwatsuka erikolha, kandi yikakolha omubiiri muwene kutsibu.
GSAM 399Esukuru Nene ya Walla Walla
GSAM 399.1Esukuru eno yiri hakuhi na Walla Walla, omwa kihande kya Washington, kandi mwahebwa oku Nyamuhanga ebiro 8 omwezi 12, 1892. Esukuru mwighulha oko kiro kighuma embere w’erihebwa oku Nyamuhanga, in’ine abigha 101. Omwa mwaka oyo abigha mubongera erihika 185. Omusiri muke n’eyindi mibiiri y’ebyalha biyiyungirwe n’esukuru eno. Yikalholha embere kandi yikakolha omubiiri muwene. Omukangirirya J. L. Kay ni mukulhu w’abakangirirya lino.
GSAM 399Esukuru y’e Australia
GSAM 399.2Ebiro 24 omwezi 8, 1892, esukuru mwighulhwa e Melbourne, Australia, omwa nyumba eyapanggibwa, in’ine abakangirirya 5. L. J. Rousseau, owalhua omwa Sukuru Nene y’e Battle Creek, Mich., ni ye wabya mukulhu w’erimbere w’esukuru eno. Omwa mwaka 1894, esukuru eno yabya n’abigha 89 ababihandikisibwa.
GSAM 399Erilhubukira e Avondale
GSAM 399.3Abalholhaya esukuru babere banzire eriyiyunga omubiiri n’erisoma, mubalhangira bathi ni kibuya erihindulha ahantu. Neryo mubalhua omwa kibugha kinene kya Melbourne, ibaghenda e Avondale, Cooranbong, New South Wales, omwa kyaro, eyo omusiri mwabanika n’amanyumba awahikire mwahimbibwa. Lino esukuru yikasondolhwa ndeke erilinganira n’endegheka y’emibiiri y’ebyalha.
GSAM 399Ebyalhangiriribwa okwa Avondale Byabererera
GSAM 399.4Omw’itsuka n’omwa busondoli bw’esukuru, ekighendererwa ky’ekithunga kyabya erisondolha esukuru ndeke ngoku kyangathokekana erilinganira n’ebiraghiriro ebyahebwa okwa syosukuru sy’emibiiri y’ebyalha. Eno yangabya “sukuru y’eky’erileberyako,” kandi ebinywa by’erisubira mwahebwa mughulhu kwa mughulhu, bithi yamabya iyasondolhwa ndeke, yangalholha embere; esukuru yonene butsira, aliwe n’ekithaka ekyalhangirwa ng’ekithe mughaso kyangasyabutha ebighuma. Obuthuku, haghuma n’omughisa w’Omukama, bwabirikangania okwenene kw’ebyalhangiriribwa. Nomwabine indi erihana kw’amaghetse okutsibu omwa myaka mingyi eyakwamana mwaletha obutsibu oko bulimi n’ebirimwa erithabutha ebighuma omwa bihande byosi ebyabighungirirye, omusiri wa Avondale mwabya ow’akatsi kibisi kandi iniakabutha ebighuma. Kino kyabya kindu ky’erilhangira, n’eryo abakulhu b’obuthegeki b’ekihugho mubasa eribulhya oko syonzira sy’obulimi esyakolesibwa eriletha erilholha embere ery’erilhangira lino.
GSAM 400.1Omwatsi w’emibiiri y’esukuru ow’omwaka 1903 akakanganaya athi abigha abakasangamo babiriyongera 50 okwa 100. Esyofuranga nasyo syabya omwa mibere miwene—esyongolo syosi syabirihwa, kandi $1,500 isyasighalha omwa nyumba y’esyofuranga erikolesibwa busana n’omughaso w’esukuru. Omukangirirya C. W. Irwin abirighunza hakuhi emyaka 4 ari mulebererya n’omukulhu w’esukuru.
GSAM 400Esukuru y’Erithendeka ya Mt. Vernon
GSAM 400.2Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi, omwa 1893, mwathwamu erisighika eryighulhwa ly’esukuru y’erithendeka e Mt. Vernon, Ohio. Esukuru eno yiyiyungirwe n’emibiiri mirebe y’ebyalha, kandi emyatsi yikathulhwa yikabugha yithi yikakolha ndeke. Abigha ababihandikisibwa omwa 1894 babya 140. Omukangirirya J. W. Loughhead mwakolha ng’omukulhu w’esukuru eno ahabw’emyaka mingyi, erihika aho mwakokibwa e Washington, D.C. Ahantu h’esukuru hakahulhawa Academia, Ohio.
GSAM 400Esukuru y’Emibiiri y’Ebyalha ya Keene
GSAM 400.3Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi ey’1893 mwaligha eryighulhwa ly’esukuru y’emibiiri y’ebyalha e Keene, Texas. Omusiri ow’alengire eka 130 mwabanika, amanyumba mwahimbibwa, n’esukuru iyighulha ahisi w’Omukangirirya C. B. Hughes n’abawathikya biwe. Yikasondolhwa erilinganira n’endegheka y’eriyiyunga omubiiri n’erisoma. Abigha ababihandikisibwa omwa 1894 babya 160. Esukuru eno nayo yabirilholha embere kutsibu.
GSAM 400Esukuru Nene y’Obughuma ya Claremont
GSAM 400.4Esukuru eno yiri e Kenilworth, hakuhi na Cape Town, omwa Afrika y’Olhumbo. Abakangirirya bayo abangyi mwasombolhwa erilhua omwa Sukuru Nene ya Battle Creek. Mwighulha omwa 1894, in’ine abigha 90 ababihandikisibwa. Omwaka w’erimbere w’erisoma wabere akaghunza, abigha babiriyongera kutsibu, neryo mwabya kihikire eribana omwanya munene omw’iyongera okw’enyumba y’esukuru. Lino esukuru nene yikasondolhwa n’Omukangirirya C. H. Hayton.
GSAM 401.1Abadiventi b’ekiro ky’omusanju mubasondolha n’esukuru y’omwa kyalu (y’omusingyi) e Claremont ey’abigha 70, n’esukuru y’ekanisa e Beaconsfield, eyabya n’abigha 30 ababihandikisibwa omwa 1894.
GSAM 401Omwatsi Mwihi w’Omubiiri w’Erikangirirya, 1895
GSAM 401.2Omuhandiki w’erikangirirya mwahayo omwatsi ono okw’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi omwa mwezi 2, 1895:—
GSAM 401.3“Eby’erikangiriryamu by’ekanisa byanga bughwa omwa bihi bithi: Hane esyosukuru nene 5 esyiri ahantu hano: e Battle Creek, Mich.; College View, Neb.; Healdsburg, Cal.; College Place, Wash.; na Kenilworth, Afrika y’Olhumbo. Hane esyosukuru 4 sy’erithendeka, kutse esyosukuru esikakolha omubiiri w’amatheghero w’erithendeka omwa kihugho kino, e South Lancaster, Mass.; Mt. Vernon, Ohio; Keene, Texas; na Graysville, Tenn.... Eryongera oko si, hane Esukuru ye Biblia y’e Australia; esukuru y’e Mexico eyiyiyungirwe n’obutumwa bw’erilhamya; esukuru y’abaana b’abo abene b’okwa Kizinga kya Pitcairn; ey’okwa Raiatea omwa bithunga by’ebizinga bya Society; omwa Nyanza Nene ya Pasifiki y’Olhumbo; ey’okwa Bonacca, omwa Bizinga by’e Bay omwa Nyanza ya Karibea; hakuhi esyosukuru 15 sy’amakanisa omwa kihugho kino n’omwa bindi; esyosukuru 2 sye Biblia sy’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi; n’esyosukuru esithali nyike sy’Abagulya b’ebitabu n’esy’endeko sy’amakanisa w’omu bihande esithatheghekirwe omwa nzira eyahamire.”
GSAM 401.4Akahayo omwatsi mwihi w’abigha abakasanga omwa syosukuru nene n’esyosukuru sy’ekanisa esyatheghekirwe, omuhandiki akabugha athi: “Omw’ighanza ndeke, lino hane abigha abalengire 3,000 ab’emyaka yosi ababirihandikisibwa omwa syosukuru sy’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju.”
GSAM 402Omwatsi Mwihi w’Amathendekeru w’Erikangirirya, 1903
GSAM 402.1Omubiiri w’erikangirirya n’amathendekeru w’omo Badiventi b’ekiro ky’omusanju byabirihuka ng’eyindi mibiiri y’Omwatsi. Ngoku kikakanganibawa omwa Kitabu ky’Omwaka ky’Endeko Nene y’Ekanisa ey’Ekihugo Kyosi eky’1904, lino hane esyosukuru nene n’esy’erithendeka 9 omwa Amerika, na 5 omwa bindi bihugho. Esy’omo bindi bihugho syiri hati: e Avondale, New South Wales; Kenilworth, Claremont, hakuhi na Cape Town, Afrika y’Olhumbo; Holloway, London y’owa Kasikazini, England; Nyhyttan, Järnboås, Sweden; Friedensau, hakuhi na Magdeburg, Germany.
GSAM 402.2Omwa Amerika hane esyosukuru sy’amatheghero w’ahakathi 14; omwa bindi bihugho hane 5. Esi sy’enyuma syiri e Copenhagen, Denmark; Honolulu, omwa Kihande kya Hawaii; Diamante, Entre Rios, omwa Kihugho kya Argentina, Amerika y’Olhumbo; Curityba, Brazil, Amerika y’Olhumbo; Brusque, Brazil, Amerika y’Olhumbo.
GSAM 402.3Eryongera oko mathendekeru w’erikangirirya awakakanibwako ahighulhu, hane esyosukuru 357 sy’amakanisa w’ahantu esikasondolhwa n’ekanisa. Omwa si, 317 syiri omwa Amerika Ebyiyungirwe, na 40 omwa bindi bihugho. Thwangabya ithuwithe esyonamba esihikire erihika lino, esyonamba esi syangalengire kutsibu. Esyosukuru nyingyi syabiriyighulhwa erilhua okw’ighunzerera ly’1902. Ng’eky’erileberyako, Endeko y’amakanisa w’omu kihande kya Nebraska mwathulha omwatsi athi yawithe esyosukuru 10 sy’amakanisa. Ebiro 1 omwezi 2, 1904, omwatsi wabu akakanganaya “esyosukuru 24 sy’amakanisa,” eriyongera ly’esyosukuru 14 omwa ndeko nguma.
GSAM 402.4Omo kwenene, ekyalha ky’Omukama ekikasondolha kyabirisondolha n’eryighulhira enzira omubiiri w’erikangirirya omwa bandu bano omwa mibere y’erilhangira. Abahe b’amenge abo abakakokibwa erisondolha ekitsweka kino ky’omubiiri wiwe, nuku esyosukuru muthina-muthina syasondolhwa erilinganira n’endegheka eyo abirikangania. Neryo hakendibya abakozi bangyi abasi ndeke omubiiri kandi abakulire omwa bihande byosi busana n’Omukama, erithendibya balhume n’abakali “abakulire omwa kihande kighuma kyonene” omwa rikangirirya n’omwa mibere. Omwimbi w’esyonyimbo akabugha athi: “Omukama mwahayo ekinywa,” kandi “ekithunga [erihe, oko mbala y’olhupapura] ekyakithulhughanaya kyabya kinene.”