Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
19 / 31
19 / 31

Ekihande 16 — Omwatsi wa Malaika Wakasatu

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Malaika wakasatu akabalandirira, akaboolera n’eriiraka rinene, ati: Mundu weetsuka kinyama n’ekisosano kyakyo, kandi akayakiira akaminyikalo kyakyo omo kyoto kyage nesi omo kabyala kage, alinywa omwinyu w’obwitsi bwa Nyamuhanga, ogwakabwa omu kikopo ky’obukali bwage atali kusanganisibwa n’ekindi; kandi alitsandibwako omo muliro n’esulufuru embere y’abamalaika baholere n’embere y’Ekyana ky’Embuli; kandi omwitsi w’eritsandibwako lyabo aliriyira enda n’endeka n’emirembe n’emirembe. Kandi sibawithe eriruhuka butsuku n’obwire, abetsuka kinyama n’ekisosano kyakyo, kandi na wesibya akaminyikalo k’erina lyakyo. Aha ko obwimiriri bw’abaholere; aha ko abateya ebihano bya Nyamuhanga n’erikirirya lya Yesu.”1

GSAM 247Ekihanangiriryo Eky’erihangirira Munene omo Bibiliya

GSAM 247.2Kino ko kihanangiriryo eky’erihangirira munene ekiri omo Bibiliya, kandi kyamanyikene kuthi omwandiko w’amateka g’ihugho lyetu gutalolesya obwimiri bwathi omwatsi gunu wakabya wasibwawa kera. Obwimiri bwathi malaika w’erimbere n’omwatsi wa malaika wakabiri bwamanyisibwa kuthi bwakakwana n’endeko yitu y’obutuku buno, bukolesaya munene kuthi omwatsi gunu gutali w’emirembe yakera.

GSAM 247.3Omukulu J. V. Himes akaboolera omo 1847 ati:—

GSAM 247.4“Ekihande ky’akumi na kane [ky’Eby’Okusulirwa] kilesya erilaka erisanga, erikyali ly’eriboolerwa, kuthi likabya kihanangiriryo ky’abantu omo saawa y’obutsibu obunene. Ebisoboko 9-11. Eribayirira obwitsi obuhambaye batali bakabona omo kitabu kya Nyamuhanga, okwola kunu kwonka. Tsi kyo kirikolesya kuthi obutsibu bukabya obunene, bityo kuthi kihanangiriryo kino ky’obwoba kibe ky’eriyisya?”2

GSAM 248Ahabuyirire Kakyangalwa—Akatu Kaloleka

GSAM 248.1J. N. Andrews akaboolera busana n’omwatsi gunu ati: “Erikyangala kw’ahabuyirire munene omo nyumba y’omu igulu, muno mukaloleka akatu, ko kintu ekikabya omo ndyoka y’eriyisa lya malaika w’omusanju. Kandi obw’erihinduka ly’omulimu w’Omuherezi wetu Omukulu erisuka omo kihande kino, omo kyerere ky’ebiro 2300, tukamanya kuthi erikyangala kw’enyumba y’omu igulu likabya lyamanyisibwa n’eriyinduka kw’ebiro bino, nga kyalolesibwa n’omwatsi wa malaika w’erimbere. Erinjira kw’Omuherezi wetu Omukulu omo ahabuyirire munene, kuthi akabya akatumikira embere y’akatu ka Nyamuhanga, likayita ameso g’ekanisa ku bihano bya Nyamuhanga ebiri omo katu ako. Ebihano bya Nyamuhanga bikabya bikaminyikala omo ahabuyirire w’omu igulu okusoka omo butuku obo.”

GSAM 248Erisuba Sabato

GSAM 248.2“Kiri kintu ekitali n’okwiyirirya kuthi ekihano kya kane, emyaka mingi eyakera, kyakasubibwa kikasoka omo kiro ky’eriruhuka kya Mukama, kikaba ekihinda ky’abapagani kya Ekiro ky’erimbere ky’eyenga. Erisuba kunu kwakasangwa omo bupingirya n’Ebyandikirwe Ebyaholere, ebikayikayika byosi bikamanyisya kuthi ekiro ky’omusanju kisa ko Sabato ya Mukama y’erihaya buli kyenga. Kuno kukakolawa n’omukalati omunene, ogwakalagira Daniel kuthi alitsuka ‘erisuba ebiro n’ebihano.’ Obukama obu ko bumo n’ekinyama ekikatsukwa n’abantu bosi b’ihugho. Kandi kiri kintu eky’eriyisya munene kuthi ekihano kino, ekikatsandibwako omo bwinene bw’emyaka, lino kikahamyibwa kuthi kiri ky’obwene, kandi abantu ba Nyamuhanga bakatsuka kukiteya hamwe n’ebihano mwenda ebindi. Twabala Nyamuhanga kuthi akategekaya abasigalire busana n’obutambala bwabo bw’emperuka n’edragoni, kandi busana n’eriyingira omo milyango y’ekisagara eholere. Eby’Okusulirwa 12:17; 22:14. Erihamya ekihano kya kane kuthi kiri ky’obwene, omo bupingirya na Sabato y’obwinyukire, n’eribulira ebihano byosi bya Nyamuhanga, ko bwimiri obw’eriyisya kuthi endeko yitu yo bwiira bw’obwimiriri bw’abaholere n’obwihanangiriryo bwa malaika wakasatu.”3

GSAM 249.1Omo bihande byakera, ameso gakayitwa ku mwatsi wa malaika w’erimbere n’omwatsi wa malaika wakabiri, nga wakakwana n’omwatsi w’eryasa lya Kristo engendo ya kabiri, okwola kw’eriitangirira linene okwahika 22 Okwakumi 1844. Ekyandikirwe omo kitsuka ky’ekihande kino kikaboola kithi, “Malaika wakasatu akabalandirira,” kuthi akabalandirira bamalaika w’erimbere na wakabiri. Kandi kikabya ky’erisanga busana n’akasiisa kano, eriboola busana n’erisuka kw’omwatsi wakasatu.

GSAM 249Abadiventi ba Mbere Abayukateya e Sabato

GSAM 249.2Omo “Erilaka ly’omo katikati k’ekiro,” omo 1844, Mukama akatsuka okukangirirya emyatsi y’abantu bage ku kuteeya ekiro ky’omusanju kya Sabato. Ekyigiriza kino, omo Badiventi, kyatsukiramo bityo: Rachel Preston, Omubatisi w’ekiro ky’omusanju, akahindukira Washington, N.H., omwo mwakabya ekanisa y’Abadiventi. Akayakiira ekyigiriza ky’eryasa, kandi ekanisa eyo, ekayitwamo bantu nga makumi ana, omo mubiiri wage w’eritula engulhu, ekayakiira Sabato w’ekihano kya kane.4 Kuno kukatsuka abantu okubulirirya busana n’ekintu kino. Omo Erilaka lya 5 Nyamuhungura 1844, tukasoma tuthi, “Abandu bangi bakabya n’emyatsi yabo mikolere munene busana n’obwimbo obukayitwa kuthi bakateye ekiro ky’omusanju.” Eriyo likabya omo mwatsi w’eriyandika, omwo mwakasangwa eriyira litono er’erihamya obusana bwa kuteeya Ekiro ky’erimbere ky’eyenga. Omwatsi guno gukayongera omo namba ya 12 Nyamuhungura, omwo tukalolamo amabulayo gano g’amanyikire, agakatsula abantu bangi omo kusoma kwa bwene n’okwiyitirira:—

GSAM 249Ekiro Ky’omusanju Kyo Kiro Kyonyene Kyahano

GSAM 249.3“Ekenga eyahwa tukayisanga twayisibwa ku bwiira bunu: Taliho kihande ky’obutuku ekisombolwe ekyo ekihano kikasaba abakirirya erikiteya nga obutuku obubuyirire. Obwaba obwimiri obu butali bwene, twiruka kuthi ekiro ky’omusanju ko kiro kyonyene ekiriho ekihano ky’eriteya.”

GSAM 250Erisakangwa lya T. M. Preble

GSAM 250.1Ameso g’Abadiventi bosi hamwe gakayitwa ku mulamwa gwa Sabato n’erisakangwa lya T. M. Preble, lyamanyisibwa 13 Ndamukakulu 1845, kandi lyasakangwa omo Erindirira lya Isiraheli, Portland, Maine, 28 Ndamukakulu 1845. Erisuka erihamya obusana bwa Sabato y’Ebyandikirwe n’ekyali kuthi yakasubibwa ikaba Ekiro ky’erimbere ky’eyenga n’obwinyukire obunene, akaboola ati: “Bityo tukalola Daniel 7:25 wakakwana, erihembe rikeke likasuba ‘ebiro n’ebihano.’ Kandi kyo kikabya ky’eriyiruka kwami kuthi abandu bosi abayukateya ekiro ky’erimbere busana n’e Sabato ko bayukateya Ekiro ky’erimbere ky’eyenga ya papa kandi basandulya Sabato ya Nyamuhanga.”5

GSAM 250J. B. Cook Busana n’Omulamwa gwa Sabato

GSAM 250.2Enyuma w’ebyo omo kasikire, hakasakangwa omwatsi wa J. B. Cook, omwo akalolesya kuthi taliho bwimiri bwa Byandikirwe busana n’okuteeya Ekiro ky’erimbere ky’eyenga nga Sabato, kandi akakolesya amabulayo gano amakeke: “Bityo mangu eriyesibwa omuyaga gwosi omo masale g’abandu abakayenda, n’obutamanyirya, omo bendera ya papa ya Sabato.”

GSAM 250.3N’obuyukateya e Sabato bw’abandu bombi banu bukabya bwa kasikire, bakabya bakatsindika omupira ogutakabya mwangu erikinga. Amabulayo agakamanyikire, “abayukateya Ekiro ky’erimbere ky’eyenga ya papa,” “abasandulya ebihano bya Nyamuhanga,” n’“abakayenda omo bendera ya papa ya Sabato,” gakabya omo kanwa k’abantu b’amagana abakatsaka okumanya obwene bw’ekintu kino. Omukulu Joseph Bates, ow’e Fairhaven, Mass., ameso gage gakatsulwa bityo, kandi akayakiira Sabato omo 1845.

GSAM 250Joseph Bates Akayakiira Sabato

GSAM 250.4Obwimiri bwage bwakabya bityo: Akahulira busana n’ekibinja ky’abantu omo Washington, N.H., abakateya Sabato, akatsuka eriyiyira ekanisa eyo, n’erilola ekyo kikamanyisya. Kandi akakola bityo, n’eriiga omwatsi guno nabo akalola kuthi bakabya bakene, kandi omo kanyiriri akayakiira obuminyikalo busana n’omulamwa gwa Sabato. Obwakahinduka New Bedford, Mass., akahikana omo kilalo ekiri omo katikati ka New Bedford na Fair Haven, n’omugala omukulu, owakamuboolera ati, “Kaputeni Bates, kiki ekihyaka?” Omukulu Bates akamukwama ati, “Ekihyaka ko kuthi ekiro ky’omusanju ko Sabato ya Mukama Nyamuhanga wetu.” “Kino,” omundu akaboola, “ndiyahika omuka ndisome Bibiliya yange, ndole busana n’ekyo.” Kandi akakola bityo, kandi obwabasubira erihikana, omugala unu akabya akayakiira obwene bwa Sabato kandi akabya akabuteeya.

GSAM 251Ekitabu Ky’erimbere Busana n’e Sabato

GSAM 251.2Omukulu Bates omo kanyiriri akatsuka okubulira obwene bunu omo kihande n’ekihande. Akalola mangu kuthi ekitabu, nesi olupapura, busana n’omulamwa gwa Sabato likabya likamuyamba munene omo mubiiri wage, kandi omwoyo wage gukatsindulwa n’Omwoyo wa Nyamuhanga kuthi ayandike kandi asakange ekintu busana n’omulamwa guno. Kandi kityi kyakakolawa atali na by’obwighale, kikabya kyo kibulirwa, obw’ebyosi ebikabya nage bikaba shilingi ya York emwe (senti 12.5). Kikabya kiasanga omusomi erihulira obwimiri bwage omo kintu kino, nga kyalagibwa n’omwene omo 1855.

GSAM 251Ebiroto Bina by’Obusye

GSAM 251.3Akaboola kuthi omo kusaba embere ya Nyamuhanga, akatsuka eriyiyira eriyandika ekitabu, kandi akahulira kuthi engira y’erikisakanga yikafunguka. Bityo akatsimba aha mesa wage, ari n’Ebibiliya n’ekitabu ky’eribuliramo amabulayo, kuthi atsuke mubiiri wage. Omo saawa emwe, Mama Bates akayingira omo nyumba, akaboola ati, “Joseph, sibulirayo obusye obukabya busanene kuthi nkole ebitumbura byosi,” kandi omo katikati akaboola ebintu bindi bikeke ebyakabya akayenda. “Obusye bungahi obukabya obulindire?” Kaputeni Bates akabulyayo. “Nga ebiroto bina,” akayiramu. “Kikabya ndeke,” akaboola. Obwakahuluka omo nyumba, akayenda omo duka eriri haihi, akagula ebiroto bina by’obusye n’ebintu bindi, akabireta omuka, kandi akasubira aha mesa y’eriyandika. Omo katikati, Mama Bates akayingira kandi akalola ebintu aha mesa, akaboola n’eriiraka rinene, ati, “Obusye buno bwakahuluka hi?” “Kiki,” kaputeni akaboola, “butakabya bunene? Waboola kuthi wakayenda ebiroto bina.” “Eego,” akaboola, “kandi wakabugula hi?” “Nkabugula,” akaboola; “ti ko bwingi obwakayenda busana n’erihindura ebitumbura?” “Eego,” Mama Bates akayongera, “kandi iwe, Kaputeni Bates, omundu owakayenda emikwe y’amato okusoka New Bedford akahika omo mahanga gosi g’ihugho, wakahuluka okugula ebiroto bina by’obusye?” “Eego, ti ko bwingi obwakayenda busana n’erihindura ebitumbura?” “Eego,” Mama Bates akaboola, “kandi wagula ebiroto bina by’obusye?”

GSAM 252Dolare 11,000 Zakahuluka Busana n’Obwene

GSAM 252.1Obutsibu bundi bukahuluka mangu. Obwakahuluka omo nyanja, Kaputeni Bates akagulya omugabano wage omo lyato n’edolare 11,000, kandi kasi akabya akahulire ebyosi byage busana n’okuyongera omulamwa gw’obwene. Okwola butuku obu Mama Bates atakamanyire emibere yage y’obwighale, kandi akahulira kuthi akabya alikwamanisya, bityo akaboola n’obutuli ati, “Mukyasi, nahulire ebintu ebyo n’ensimbi eyakahuliryo yange yoosi omo kihugo.” Mama Bates omo kurira kwa butuku akabulyayo ati, “Tulikola kitya?” Kaputeni akayimirira, ari n’obukuru bwosi bw’omukaputeni owakahangaya eryato lyage, akaboola ati, “Ndiandika ekitabu; ndikaba nakitula; kandi ndibulira obwene bunu bwa Sabato embere y’ihugho.” “Kino,” Mama Bates akaboola omo misyosyo yage, “tulibya n’ekiki?” “Mukama alifungula engira,” Kaputeni Bates akayiramu n’eriseka. “Eego,” Mama Bates akaboola, “Mukama alifungula engira! Kyo kintu ekikaboola buli kaasi,” kandi omo kurira akahuluka omo nyumba.

GSAM 252Obuyambi Obutakalindirirwawa

GSAM 252.2Obwakahwa Kaputeni Bates akayongera n’omubiiri wage embindi y’esaawa, akahulira omo mwoyo wage kuthi ayende omo posi, busana n’ekihanda ekikabya kyamulinzire. Akayenda, kandi kyakabya kityo: hakabya ekihanda. Omo mirembe eyo, obuhuliri bw’ebihanda bukabya senti itano, kandi okukayirayo embere kukabya kw’obwiyanjule. Omwandiki w’ekihanda kino akabya atakahulire obuhuliri. Aha kandi Kaputeni Bates akayisibwa, busana n’eriho eryakabya limuyanjirire, eriboola Mwami Drew, ow’omu posi, owo akamanyire ndeke, kuthi atalikabya na nsimbi y’erihulira obuhuliri; kandi akaboola ati, “Wakanganyirya nndole hiyira?” “Kitwale,” omundu w’omu posi akaboola, “olihulira obundi.” “Mbe,” kaputeni akaboola, “nditwala ekihanda omo posi kwonka obuhuliri bwakahulirwa.” Akabya akateya ekihanda omo kaboko, akaboola ati, “Ndiiyira kuthi omo kihanda kino muli ensimbi,” kandi akahindukira omundu w’omu posi, akamubulya ati, “Wakanganyirya okikingule? Obwaba muli ensimbi, oyihiremu obuhuliri; obwaba mutali, nditeyasoma.” Omundu w’omu posi akakola nga kyalibulyawa, kandi, lolya! omo kyo mwakabya muli n’ensimbi ya dolare ikumi. Akasoma kandi akamanya kuthi ekihanda kyakasangwa n’omundu owakaboola kuthi Mukama akatsindula omwoyo wage kuthi Omukulu Bates akabya akayenda ensimbi, bityo akamuhulirira mangu; kandi omo bululu obwo akayibayiba erihulirira obuhuliri.

GSAM 253.1Obwakahulira obuhuliri, akayenda omo duka ly’ebiryo, akagula edebe y’obusye busana n’edolare 4, kandi n’ebidayi, isukali n’ebintu bindi eby’eriyingirya. Obwakaboola hiyira ebintu byakateyibwa kuthi bitwalwe, akaboola ati, “Kandi omukasi aliboola kuthi bitali byage, naye mutalihakana n’ekyo akaboola; mutule ebintu omo rwinyo rw’embere.”

GSAM 253.2Kandi akayenda omo nyumba y’erisakanga, akategeka busana n’erisakanga olupapura lw’empapura nga 100, n’obwimiri kuthi omo kyo kyakasangwa bakasakanga ebitabu ngana lukumi, kandi obw’omwandiko gukabya gukaletwa, abasakanyi bakagiteya omo nyukuta mangu kiti, bakamutumira amasakanga g’erilolamo. Akabya alihulira omubiiri omo bwene bw’ensimbi nga akayakiira, kandi ebitabu bitakahuluke omo nyumba y’erisakanga okwola obuhuliri bwosi bwakahulirwawa.

GSAM 253.3Kaputeni Bates akamanyire ndeke kuthi taliho nsimbi ekikabya kyamuhulire, naye akahulira kuthi kyakabya kyo mulimo wage eriyandika ekitabu kino, akirikirya kuthi Mukama alitsindula emyoyo kuthi batume ensimbi obw’eriyenda. Obwakahulika lupapura, amakalamata n’ebindi, kandi akaha omo maka ebintu eby’eriyingirya kuthi bitangirire embere yage, akahika aha mutwe gw’omuhanda ogukayenda omo nyumba yage. Obwakalola kuthi ebintu bikabya byahikire, akayingira omo nyumba n’engira y’enyuma, kandi akasubira aha mesa yage. Mama Bates akayingira akaboola n’obwoba ati, “Joseph, lola aha rwinyo rw’embere! Ebintu binu byakahuluka hi? Omundu owakahingirya ebintu akahika kandi akayenda kubitula. Nkamuboolera kuthi bitali bya hano, naye akabitula.” “Kino,” Kaputeni Bates akaboola, “ndiiyira kuthi byosi bikabya ndeke.” “Naye,” Mama Bates akaboola, “byakahuluka hi?” “Kino,” Kaputeni akayiramu, “Mukama niwe wabitudirire.” “Eego,” Mama Bates akaboola, “Mukama niwe wabitudirire; kyo kintu ekikaboola buli kaasi.” Kandi akaha mukyasi wage ekihanda, akaboola ati, “Soma kino, omanye hiyira byakahuluka.” Akasoma, kandi kandi akahuluka kuthi arire, naye okurira kunu kukabya kw’omubere wundi, kutali ng’okwa mbere; kandi obwahinduka, akamusaba obusasi busana n’obutakirirya bwage.

GSAM 254Ensimbi Zikahuluka Busana n’Ekitabu

GSAM 254.1Obw’omubiiri w’eriyandika n’erisakanga gukayongera, Kaputeni Bates akayakiira ensimbi omo posi n’omo ngira yindi, obundi zikatsuka omo bandu abatakahikana nage. Obwakayakiira ensimbi, akazitula eri abasakanyi, kandi zikateyibwa omo mubiiri gw’ekitabu. Omoheruka, ekiro kikahika ebitabu byosi bikasakangwa, kandi omo ngira etakalindirirwawa n’Omugala Bates, obuhuliri bw’ekitabu bukahulirwa; bityo ebitabu bitakahwaho n’ekiro n’ekimwe omo kutulibwa kwabyo.

GSAM 254Obuhuliri bw’Emperuka Bukahulirwa

GSAM 254.2H. S. Gurney, ow’e Memphis, Mich., akamboolera omo 03/1884 kuthi, omo kyene ekiro Omukulu Bates akahwamo n’ekitabu kyage, akayakiira dolare 100 busana n’omwinda ogwakabya gutakyasobola erisabwa omo kihano busana n’erihwa ly’obutuku, okusoka omo mundu owakaboola kuthi atakaliha. Obwakayakiira ensimbi ezo, akazilolamo obusasi kuthi ahulire kihande kyazo busana n’okuhulira obuhuliri bw’erisakangwa lya Sabato lya Omukulu Bates. “Naye,” Mwami Gurney akaboola, “Mugala Bates atakamanyire okwola ekiro ky’obuholo wage mundu owakahulira obuhuliri bw’ekitabu.” Obwimiri obu bw’Omukulu Bates omo kusakanga obwene bwa Sabato bukalolesya abantu betu okusoka kw’eriitangirira ly’erisakanga obwene busana n’omulamwa gwa Sabato, kuthi: “Mwaya embere omo mulimo gunu, kandi mwinirire kuthi eritegheka lya Nyamuhanga likafungula engira obw’omwaya.”

GSAM 255Omukulu Bates Akabya Atakirirya Ebisulirwa

GSAM 255.1Amabulayo agakatsungulwa omo Life Sketches galilolesya kuthi olusunzo lw’obuminyereri n’erisubira omo kuteeya Sabato byakahangana bitya:—

GSAM 255.2Obwakabya omo lusika omo New Bedford, Mass., omo 1846, Mwali Harmon akahikana n’Omukulu Joseph Bates. Akabya akayakiira erikirirya ly’eryasa kera, kandi akabya omubiiri w’amaani omo mulimo. Akabya Omukirirya wa Yesu ow’obwene, ow’obukwasi n’obwisa. Akakola na Mwali Harmon n’obwisa bungi, nga akabya mwana wage. Omo kinyiriri ky’erimbere akahulira akaboola, akalolesya obuyanzi obunene, kandi obwakahwa, akayimirira akaboola ati, “Ndi Thomas ow’obukanga. Nditakirirya omo bisulirwa. Naye obwaba nakirirya kuthi obwimiri obu mwali akaboolere butsuku bunu bukabya ly’iriiraka lya Nyamuhanga erikaboola na betu, nkabya mundu ow’eriseka munene omo bantu bosi. Omwoyo wange gukatsindulwa munene. Nkirirya kuthi omubooleri akabya w’obwene, naye nditasobola kusobolya busana n’okulolesibwa wage ebintu eby’eriyisya ebyaboolere na betu.”

GSAM 255Mwali Harmon Ayambirira Sabato

GSAM 255.3Omukulu Bates akaba akateya Sabato, kandi akakangirirya obukulu bwako. Mwali Harmon atarikwetenya obukulu bwako obwo, kandi akaba akaniha Omukulu Bates akasobya erihira ekihano kya kane embere y’ebindi kihano mwenda. Kyonaki, Nyamuhanga akamuhira ebisulirwa by’ahabuyirire ak’omwiguru. Ehekalu ya Nyamuhanga yakinguka omwiguru, kandi akamurengeka esanduku ya Nyamuhanga, n’ekithumbi ky’ekisa kikayikwika. Abamalaika babiri bakaba bemerere, omwe oku mutwe ogw’esanduku kandi undi oku mutwe ogundi, amababa gabwe gakayandikira ekithumbi ky’ekisa, kandi amameso gabwe gakayibandira. Malaika wamuherekeire akamubwira ati kino kyayimirira amahe g’omwiguru gosi, gakayirorera erihyana n’obwimuka, eribandira ebihano bya Nyamuhanga ebikasangwa n’akalama ka Nyamuhanga. Yesu akatsula ekikwati ky’esanduku, kandi akalola amabuye gabiri agakasangwako ebihano ikumi. Akatangara eriyilola ekihano kya kane kikatula mw’irungu ly’ebihano ikumi, n’omulenge mutereke gw’ekyerere gukayizunguluka. Malaika akabwira ati, «Kino n’ekyenyene kyokka omu bihano ikumi ekikaholola Nyamuhanga omuholo, owakahangika omwiguru n’ensi n’ebintu byosi ebirimwo. Obu emisingi y’ensi yakatekwawo, n’omusingi gwa Sabato gwakatekwawaho.» Akamurengeka ati, singa Sabato eyenyene yakateyibwanga, hatakyabaaho omundu atikirirya Nyamuhanga nari omutayita. Eriteya Sabato lyakaringire ensi erilama ebisigo.

GSAM 256.1Ekihano kya kane kyakanyagirirwako amagulu, neryo twetwa erihubirira aharibere ly’ebihano, kandi eriyingirira Sabato eyakanyagirirwako. Omundu w’obubi, owakiyongerera omutwe waguma Nyamuhanga, kandi akaniha okukyusa ebiro n’ebihano, akaleta okukyusa Sabato, akayiherera oku kiro ky’omusanju akayihira oku kiro ky’erimbere ky’eyenga. Omo kukola kino, akakola eribere omu bihano bya Nyamuhanga.

GSAM 256.2Kakaba hakiri habiribwe ekiro kinene kya Nyamuhanga, omwatsi gwakasindikibwa eribwira abantu bagaruke oku bwesigwa bwabo oku bihano bya Nyamuhanga, ebikanyagirirwako na anti-Kristo. Aharibere ly’ebihano kikahikire eribandirwa n’okakangirirya n’eky’okukola. Akamurengeka kandi ati malaika wakasatu w’Obusulirwa 14, owakangirirya Ebihano bya Nyamuhanga n’erikirirya lya Yesu, ayimirira abantu abakayamba omwatsi ogu kandi bakayimya erilaka ly’eribwira ensi eteye Ebihano bya Nyamuhanga n’ebihano byage nk’akabandi k’eriiso; kandi, ahakuba k’okakangirirya oku, abantu bangi bakendiyamba Sabato ya Mukama.6

GSAM 256.3Ekyahikire Mwali Harmon n’Omukulu Bates kyakaba kihamirire n’engeri ya Mukama y’erikola. Obubandikire bwa Mwali Harmon n’Omukulu White oku kibazo kya Sabato bwakaletwa na Omukulu Bates, owakabahira omu Byahandikirwe ebyo ebihano bya Nyamuhanga ebitali bikyuka bikayithagha. N’obwo Mwali Harmon akaba ayabirihirwako emyerekere ey’enjawulo kuruga owa Mukama okumala emyezi ikumi na munana, ataribwe bwatsi aha kibazo kino. Kyonaki, obwire bwa Mukama bwakaba bwasohoka; abikirirya bakaba bakayimusibwa eriteya ebihano byage, kandi Nyamuhanga akabahayo omwatsi omuli Olusunzo lw’obuminyereri. Omu ngereka ye yonene, Omwatsi wa malaika wakasatu, «Ebihano bya Nyamuhanga n’obwimiri bwa Yesu Kristo,» byakahambanwa.

GSAM 257Eritsuka ly’Omwatsi wa Malaika Wakasatu

GSAM 257.1Kuruga obwire obwo, Omwatsi wa malaika wakasatu, ogukahambanwa n’emyatsi ibiri endi, gwakatsuka okatangirirwa. Okwenene kwa Sabato, okukahambanwa n’esanduku ya Nyamuhanga n’ekyerere ekikayongera aha habuyirire, kukahamyako ebyakabire byamurengekebwa—ngu Omubiiri w’eryasa lya Kristo gwakabire gukahikire kandi gukaba guli omu ntekateka ya Mukama. Bakaba bangaba bakayimanya n’obuhango okwilaba embere amakuru g’«amapando asatu g’erirata oku mwanya ogukayira omu kibuga kya Nyamuhanga.»

GSAM 257Omukulu Bates Ayamba Ebisulirwa Nk’ebya Nyamuhanga

GSAM 257.2Omu kwezi kwa Okwerikuminakughuma, 1846, Endeko yakabaho Topsham, Maine, n’Omukulu Bates akaba arimwo. Omu muhindano ogwo Mama White (erikwabana kwa Mwali Harmon n’Omukulu James White kwakamanyisibwa embere) akaba n’ebisulirwa ebyakaleta Omukulu Bates eriyingira muno mw’irikirirya erikoba ngu byakuruga owa Nyamuhanga. Akaba mundu owakakire omu nyanja kumala emyaka makumi atano, akahereza emirimo gosi kuruga oku mwana w’omu bwato kuhika oku mukama n’omwene w’obwato. Amamanyirirya ge g’eby’enyenyezi akakaba manene, neryo akambwira ati akaba angaba akamanyirirya, n’obusobe butono, ahakaba ari aha nyanja, oku latitudi n’oku longitudi, n’erilola ebintu by’omwiguru. Omundu owali atyo akaba angaba akayiyanza muno eriyogera aha by’enyenyezi.

GSAM 257.3Omw’ikania na ye, akambwira engereka eyamuhamya oku ebisulirwa byalhua oku Nyamuhanga. Akabwira ati akagerageza erikania na Mama White ekiro kimwe aha nyenyezi, kyonaki akabona bwangu ngu atamanyire by’enyenyezi; mazima, nk’oku yamubwira, atamanyire n’obu yakabire alolere ekitabu ekikayogera aha kibazo ekyo. Atakaba n’obwiyanzi bw’erikania aha kintu ekyo, kandi akakyusa omukania erikania aha nsi ensya n’ebyamurengekebwa omu bisulirwa aha nsi eyo.

GSAM 258«Omwiguru Ogukakinguka»

GSAM 258.1Omu mwaka ogwakabire embere, oku wa 19 Aprili 1845, Illustrated London News yakasakanga ekintu ky’obukulu muno aha bamanyirirya b’eby’enyenyezi, kuruga owa Mukama Rosse, aha by’obutanganisa ebiyakabonera n’ekyuma kye kinene ky’erilolerera, muno muno erirenga eki bamanyirirya b’eby’enyenyezi bakayita «eribere omwiguru.» Ekiro kimwe, omu muhindano ogwayabirwe okuhe, omu nyumba ya Curtiss kandi Omukulu Bates ariho, owakaba akiri atakahamire aha by’emyerekere egi, Mama White, ari omu bisulirwa, akatsuka okwogera aha nyenyezi, akahayo ekirenge ky’obulenge aha mikanda erenge y’ekituku eyakalolere oku buso bwa planeti emwamu, kandi akongerako ati, «Nkalola emyezi inya.» «Ehee,» Omukulu Bates akabwira, «akalola Jupiter!» Bwanyuma y’okukola amakono nk’owakaba arikagenda omu mwanya, akatsuka okwogera aha mikanda n’emiringo eyakalenga omu bulengere bwabo obukayirukira, kandi akabwira ati, «Nkalola emyezi musanju.»7 Omukulu Bates akayiyirya ati, «Akayogera aha Saturn.» Bwanyuma akabwira ati, «Nkalola emyezi mukaaga,» kandi bwangu akatsuka okwogera aha «mw’iguru ogukakinguka,» n’obwimuka bwago, akaguyita eribere omu kihande ekirimo ekyerere kingi. Omukulu Bates akabwira ati okurengerwa kwe kwakalenga muno okurengerwa kwosi oku yakabire asomere aha mw’iguru ogukakinguka kuruga owa mwandiki wowosi.

GSAM 258.2Obu akaba akayogera kandi akiri omu bisulirwa, akayimirira kandi akayiyirya ati, «Ayi, nkayenda Mukama John Rosse akaba ari hano ekiro kya leero!» Omukulu White akabuuza ati, «Naani Mukama John Rosse?» «Ehee,» Omukulu Bates akabwira, «n’omumanyirirya munene w’eby’enyenyezi w’e Bungereza. Nkabya nkayenda akaba ari hano eriyumva omukazi ogwo akayogera eby’enyenyezi, n’eriyumva okurengerwa kwe aha ‘mw’iguru ogukakinguka.’ Kukirire kyosi nanyemerire nasomire aha kintu kino.» Kuruga ekiro ekyo Omukulu Bates akayiyingira muno mw’irikirirya ngu ebisulirwa bya Mama White byakaba biri eby’erenga amamanyirirya n’obukangi bwe. Kino n’omulingo w’erihana n’okakangirirya ebyakahabwaga, byakamuhamya ngu byakuruga owa Nyamuhanga.

GSAM 259.1Ekintu kino eky’omwiguru, nk’oku kyakirengererwa Mama White omu bisulirwa obwo, abawandiki b’eby’enyenyezi bakakyogerako emirundi mike. Huygens, oyuwatsuka erikibana, akahayo okurengerwa okukurataho:

GSAM 259Ekyerere ky’Obwimuka Omo Kitala kya Orion

GSAM 259.2«Abamanyirirya b’eby’enyenyezi bakahira enyenyezi isatu hamwe omu kitala kya Orion; obunakalola ey’omu katikati n’ekyuma ky’erilolerera, omu mwaka 1656, ahakaba hariho enyenyezi ikumi na ibiri endi ahakihande ky’eyo emwe; omuli izo, isatu zikayikiranira muno, kandi endi ina zikabononeka, zikayandikayandika nk’eziri omu kibungu, neryo ekihande ekikazizinguluka kyakalola ekyerere kingi okwilaba omwiguru ogundi, ogwakabire guli mwirima, n’obwire obw’obutaliho kicu, kandi kyakalolwa nk’oku kiri enyuma y’ekitambala ekikinguka, omu ndyango omundu akalola bwangu omu kihande ekindi ekirimo ekyerere kingi.»

GSAM 259.3William Herschel akayogera atya aha ribere eriri omwiguru:

GSAM 259.4«Singa obugazi bwako aha mabanga ago bukaholola ekikondo kya 10 °, nk’oku bukahikire, obunene bwako bukabya butasoboka kuteberwa. Kikabirwako ngu obunene bwako bukaba emirundi 2,000,000,000,000 obw’izuba.»

GSAM 259Ekyerere Ekikire Okuruta Eky’izuba

GSAM 259.5Thomas Dick, omumanyirirya, akayogera atya aha bibungu bino by’ekyerere:

GSAM 259.6«Singa tukahirwa aha karibu nakyo nk’ekihande kimwe ky’ebibiri by’amabanga g’enyenyezi eriri karibu muno, n’obunene bw’amabanga ago, kuruga aha hantu aho kyakalererwa n’ekyerere ekiri karibu n’eky’izuba; kandi aha bantu abakaba bari aha karibu muno kyakakwirira ekihande kinene ky’omwiguru, kandi kyakabonekerera n’obwimuka obutakiyogerwa. Kyonaki, ekigendererwa kya nyuma eky’ekintu nk’ekyo, omu byosi ebikakihambanako, kwingaba kikaribira erimanyibwa omu myaka eyakagenda omu maiso ey’obulamu obutahwa; kandi, nk’ebintu bindi bingi omu mabanga g’ebisangwa, kikayimusya omu mwoyo okwegomba muno erirengya ebibandikire eby’obwimuka n’ebiswigha eby’obuhangwa, bikayongera okweyerekera.»8

GSAM 260.1Omukulu Bates, obu akamala ekiwandiko aha kibazo kino, akabwira ati:

GSAM 260.2«Neryo tukalola kuruga omu bwimiri bwosi obwahairwa (kandi tukahayo obundi bungi, singa kyakaba kyetegereire), ngu hano hariho ekintu ky’omwiguru eky’obutanganisa kandi ekithangasoborerwa; eribere omwiguru erikabya n’obuzinguluka bw’amaira okurenga 11,000,000,314. Huygens ow’akabirwe muno akabwira ati, ‘Tihaliho kintu nk’eki nakalola omu nyenyezi endi ezikayimirira—erilola bwangu omu kihande ekindi ekirimo ekyerere kingi.’»

GSAM 260Obwimiri Obundi aha Bisulirwa bya Planeti

GSAM 260.3Kandi tukayira aha bwimiri bwa Mama Truesdail, owakaba ariho obwire obw’ebisulirwa ebyayogerwaho bikahairwa. Akabwira ati:

GSAM 260.4«Mwali wetu White akaba arwaye muno, kandi obu bakasaba ahamwage, Omulimu wa Nyamuhanga akatuikalako. Bwanyuma tukabona ngu atakaba akamanya ebintu by’ensi. Eki kyakaba n’erirenga lyage ly’embere aha nsi y’amaplaneti. Bwanyuma y’okabala n’erilaka emyezi ya Jupiter, kandi hataribwaho obwire bungi akabala n’eya Saturn, akahayo okurengerwa okuwene okw’emiringo ya Saturn. Bwanyuma akabwira ati, ‘Abatuzi babo n’abantu barebare, b’ekitiibwa, abatali nk’abatuzi b’ensi. Ekibi kitakahikire hano.’ Kyakabonekana aha buso bwa Omugala wetu Bates obwakaseka ngu erithika-thika lye lya mbere aha nkomo y’ebisulirwa byage lyakaba likayihwa bwangu. Twosi tukamanyire ngu Kapiteni Bates akayenda muno eby’enyenyezi, kandi akayogerera kutwakangirirya aha bintu bingi by’omwiguru. Obu Mwali wetu White akamugarukamu ebibuzo, bwanyuma y’ebisulirwa, akabwira ngu atakaherire asoma nari akabona amamanyirirya gandi aha mwanya ogu, akayijula okusima n’obusemererwa. Akayisima Nyamuhanga, kandi akahayo erikirirya lye ngu ebisulirwa ebi aha maplaneti bikahairwa kugira atakaherera akathika-thika.»9

GSAM 261Embasi Embi Yakahinduka Ndeke Bukyanya

GSAM 261.1Hatakahikire obwire bungi kuruga omu muhindano ogwa Topsham, ekintu kindi eky’obutanganisa kyakahikire n’ebisulirwa, ekyo nkayogera nk’oku Omukulu Bates yankabwira:

GSAM 261.2Omukulu White akaba akaherwa embasi ento eyakabire yasomesibwako kitono n’ekigali ky’abaguzi eky’emwanya ibiri, ekyakatekwire hataliho kibaho ky’embere, kyonaki kyakaba n’ekyara omu mbele y’ekigali, n’ekyara ky’ebyuma kuruga omu mikondo. Kikaba kyetereire obwenge bw’obuhango eriyendesya embasi eyo, ahakuba singa omuguha nari ekintu kindi kyakakwataga aha mbavu zayo, bwangu bwangu yakatimba n’obuswero, kandi akaba asyaghirwe akaguma n’omuguha omunyamire erimwima erikwira. Embasi eyo yakaba y’omundu ou bakayenda kugendaho, kandi ahakuba Omukulu White akaba amanyire eritungiririra embasi etakateyibwa, akaniha ngu atakaba n’obuzibu bw’obuhango n’eyo. Kyonaki, singa bakamanyire ngu omu bikolwa byayo eby’obuswero eyakabire yabita abantu babiri, omwe akamunyigirirya oku mabuye g’ahanda, akabya atakaba n’obwiyanza bw’obuhango.

GSAM 261.3Omu kikolwa kino hakaba harimwo abantu bana omu kigali, Omukulu White n’omukazi we oku mwanya gw’embere, kandi Omukulu Bates na Israel Damon oku mwanya gw’enyuma. Obu Omukulu White akahayo obwenge bwage bwosi erikakanga embasi, Mama White akaba ayogera aha kwenene, obu amaani ga Nyamuhanga gakayika oku bantu, kandi akatwalwa omu bisulirwa ari omu kigali. Akayiyirya «Obwimuka!» obwire bwakayingiramo ebisulirwa, embasi yakayimirira bwangu butarikwima kandi ekatula omutwe. Omu bwire obwo Mama White akayimuka, ari omu mbeere eyo, amameso gakabanda eiguru, akalenga oku mbele y’ekigali, akatsikira oku mikondo, amangoki gali aha mugongo gw’embasi. Omukulu Bates akayiyirya Omukulu White ati, «Embasi ekatimba omukazi ogu ehikire ahakufa.» Omukulu White akagarukamu ati, «Mukama akayihira embasi omu mikono ye hati; tindayenda kwiyingira.» Embasi yakayimirira ndeke nk’embasi yikuru. Ahanda y’enzira, olukoba lwakakula nga fiti mukaaga, kandi ahakusangwa olukuta hakaba harimwo omwanya gw’obwatsi. Mama White, amameso gakiri eiguru, atakabandire ahansi na kamwe, akalenga olukoba ayika aha bwatsi, bwanyuma akagenda embere n’enyuma okumala obwire butono, ayogera n’erirengerera obwimuka bw’ensi ensya. Bwanyuma, omutwe guli omu mbeere emwe, akatsikira olukoba, akagenda aha kigali, akalenga oku byara, akahira okukono aha kibuno ky’embasi, kandi akatsikira oku mikondo, akagaruka omu kigali. Obwire bwakakara aha mwanya, akatsulwamu ebisulirwa, kandi aha bwire obwo embasi, etaliho kiragiro ky’omwendesya, yakatsuka kugenda n’eriyongerayo.

GSAM 262.2Obu Mama White akaba ari hanze y’ekigali, Omukulu White akaniha erigeza embasi, erimanya singa yakaba yahinduka ndeke nari ti. Okwibanza akagikwatako busa n’emboko; omu bindi bihe embasi yakagarukamu n’okutimba, kyonaki hati hatabaaho n’okunyeganyega. Bwanyuma akayitimba muno, bwanyuma n’amaani, kandi n’amaani muno. Embasi etakabihire n’akantu aha bitimbo, kyonaki yakaboneka ndeke nk’entare ezakanwa zabwibwa bamalaika ekiro Daniel yamalire omu kisaka kyazo. «Aho hakaba hari erikenga linene,» Omukulu Bates akabwira, «kandi kyakabonekana ngu Amaani gamwe agakaleta ebisulirwa gakanyamira omubere gw’embasi ey’obuswero aha bwire obwo.»

GSAM 262.3Singa ebisulirwa ebi byakaba bikwirire busa omu burwere bw’omubiri we, ekibuzo kikayimuka kyenyene kiti, Embasi nayo yakaba yarwaye omu ngereka emwe?

GSAM 262Obwimiri bwa Israel Damon

GSAM 262.4Hano nkahayo ekiwandiko kino, nk’obwimiri obukahamyako ebi Omukulu Bates yankabwira:

GSAM 262.5«Emyaka nga makumi gabiri egiyabirire, bwanyuma y’okutsuka eriteya Sabato, Israel Damon yankabwira ebya Mwali White eribya n’ebisulirwa obu ye, Omukulu Bates, na Omukulu White n’omukazi we bakaba bagenda omu kigali ekitono enyuma y’embasi ey’obuswero. Leero nasomere okurengerwa okukahairwa aha kihikire kino, nk’oku Omukulu Loughborough akakawandikire, kandi kukahambanira kimwe n’ebi Omukulu Damon yankabwira.» Bikatekereirwako «R. S. Webber, Battle Creek, Mich., 9 Febwali 1891.»

GSAM 263Obwimiri bwa Omukulu Bates aha Bisulirwa

GSAM 263.1Omukulu Bates akayogera aha byamuhikire ye wenene atya:

GSAM 263.2«N’obu ntakabone omwo kintu kyosi ekikahakania Ekigambo, nkatiina kandi nkageragebwa muno, kandi okumala obwire buraire nkaba ntayenda kwikirirya ngu kyakaba kitali kindi okukira ekyo ekyaletwa n’obulembu bw’omubiri we obwakabire bumazire obwire buraire.

GSAM 263.3«Neryo nkatsaka emyanya omu mbele y’abandi, obu omwoyo we gwakaboneka gutali mw’iraka (hanze y’omuhindano), erimubuuza n’erimubuuza kandi n’abanywani be abakayamuherekeire, muno muno mwali we mukulu, eribona, singa kyakasoboka, amazima. Omu mihindano mingi eyakakola New Bedford na Fairhaven kuruga obwire obwo, obu twakaba omu mihindano, namulolere omu bisulirwa emirundi mingi, kandi n’omu Topsham, Maine; kandi n’abo abakaba bariho omu bimwe aha bintu eby’obuswero ebyo bamanyire bulungi obwiyanza n’obukanga obwanyakahurirya buri kigambo n’erilolera buri kikorwa, eribona amathebo nari amaani g’erisekulya. Kandi nkayisima Nyamuhanga aha mwanya ou naherwa hamwe n’abandi eribona ebintu ebi. Hati nsobola okwogerera nyene nga ndayesiga. Nkirikirya ngu omulimu guli gwa Nyamuhanga, kandi gwayahairwa erihumulikania n’erikwamya abantu bage ‘abasasame,’ ‘abatagukire,’ kandi ‘abakasulibwa,’ kuruga okuherera kw’omulimu wetu ... omu Okwerikumi 1844. Omubere ogwasoberere ogwa ‘Lola hano!’ na ‘Lola hariya!’ kuruga obwire obwo gukasoberia muno abantu ba Nyamuhanga ab’obwesigwa kandi abakayenda, kandi gukahira obuzibu muno aha bantu abatakasobolere kuhanga ebyahandikirwe bingi ebikahakania ebyakalererwa embere yabo. Nkirikirya ngu naherwa ekyerere n’okakangirirya aha bihande bingi ebyakabire ntasobola kumanya bulungi embere. Nkirikirya ngu ali mwana wa Nyamuhanga ayayihireyo byosi, w’obwesigwa, kandi w’okuyanza.»10

GSAM 263.4«Omwandiki takatunga ‘amabwene’ g’ebisulirwa byage ‘kuruga omu byakangirirwaho nari omu masomo g’embere.’ Obu akaherwa ebisulirwa byage eby’embere, Okwerikuminibiri 1844, ye n’ekibinja kyosi ekyakaba kiri Portland, Maine (ahakaba hatuye abazaire be obwo), bakaba bayabirire baleka ‘erilaka ly’omo katikati k’ekiro’ nk’ekintu ekyakabire kyayabirire. Omu bwire obwo Mukama akamurengeka omu bisulirwa obusobe omwo ye n’ekibinja ky’omu Portland bakahwemamo. Bwanyuma akabwira ekibinja ebisulirwa byage, kandi bakahamirirya ngu ebyabihikire omu mwezi gwa kasanju byakaba biri omulimu gwa Nyamuhanga.»11

GSAM 264Emyatsi y’Abamalaika Basatu Ekabitirwamwo Omu 1847

GSAM 264.1Eki kirugire omu Omukulu James White, kikawandikwa Aprili 1847, kikayerekana oku emyatsi esatu yakabire etekerwamu obwo:

GSAM 264.2«Ebika byosi by’abikirirya eryasa lya Kristo engendo ya kabiri bikahambana ngu malaika owakalolwa omu murongo gwa mukaaga n’ogwa musanju gw’ekihande kino (Obusulirwa 14) ayimirira Omwatsi w’eryasa lya Kristo aha kanisa n’ensi.... Omulimu wa malaika wakabiri gwakaba gw’eriyerekya ekibinja ky’abarindiri b’eryasa lya Kristo ngu Babiloni yakagwa. Kandi ahakuba ekihande kinene kyabo kitatungire okumanya kino kuhika amaani g’erilaka ly’omo katikati k’ekiro gakabakangula omu bwire bwonyene, kugira basobole kuruga omu makanisa embere y’ekiro kya ikumi kyakahika, neryo kuruga omwezi gwa kasanju 1844, Omwatsi wa malaika wakasatu gwakaba guli, kandi gukiri, okakangirirya abahiriirwe ngu ‘bamakirire,’ batagaruka enyuma kandi ‘batayamba’ ebiminyikalo ekibinja ky’abasika abathebathabana mulhume kyakaleka omu erilaka lya malaika wakabiri.»

GSAM 264.3«Kandi omwatsi gw’amazima ogwa bantu ba Nyamuhanga, kuruga omwezi gwa kasanju 1844, tigwakabire bukangirirya nk’obwo?—Mazima gukabire gutyo.... Omurongo gwa kumi na ibiri gukayira gutya, ‘Hano hali obwihangana bw’abahiriirwe: hano hali abakateya Ebihano bya Nyamuhanga n’erikirirya lya Yesu.’ Wakabalola hi, Yohana?—Neryo, ‘hano,’ omu bwire bw’Omwatsi wa malaika wakasatu. Ahakuba obwire bw’erilindirira n’obwihangana bukabire kuruga omwezi gwa kasanju 1844, kandi ahakuba ekibinja ekikateya Sabato n’ebindi kikabonekere kuruga obwire obwo, kikabonekana kwehire ngu tuli omu bwire bw’Omwatsi wa malaika wakasatu.»12

Notes

  1. Eby’Okusulirwa 14:9-12. ↩
  2. Eby’amakanisa g’Abaroma, olupapura 112. ↩
  3. Abamalaika Basatu b’ Eby’Okusulirwa 14:6-12, olupapura 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston akahola Vernon, Vt., 1 Ndamukakulu 1868, ari n’emyaka 59. ↩
  5. Erimateka lya Andrews busana n’e Sabato, olupapura 506, erisakangwa lya 1887. ↩
  6. Eby’eribya bya Ellen G. White, lup. 95, 96. ↩
  7. Omu Erimanyirirya n’Erikula, hakayira ngu akalola emyezi munaana aha Saturn. Okukyuka oku kwakorwa obupapuro bumazire kuruga omu mikono yangye. Kuruga obwire obwo, emyezi endi aha Jupiter na Saturn ekabonwa. ↩
  8. Ebiyerekerwa by’Omwiguru w’Obunyenyezi gwa Dick, lup. 96. ↩
  9. Ekiwandiko kya Mama Truesdail, 27 Okwokubanza 1891. ↩
  10. Ekigambo eri bandu bato, lup. 21. ↩
  11. Ibid., 22. ↩
  12. Ibid., 10, 11, Brunswick, Maine, Mayi 1847. ↩

Note

Back