Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
09 / 31
09 / 31

Ekihande 6 — Omwatsi n’Abakwenda

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Handika ebisulirwa, obihindule eby’olwatu okwi bisasi, kugira oyusoma athibithe. Kuko ebisulirwa bikali by’omwanya ogwategekebwa, kandi okwikiherukya birayogera, kandi si birabya bya bulimi: n’obwamara obutuku, bilindire; kuko bya mahanwa birija, si biratuku.”1

GSAM 108.2“Nakalolya malaika wundi naali araruka omo katikati k’igulu, ali n’Engulhu Yuwene eyikabya kera na kera, kugira agilambire abali omo kihugo, n’amahanga goosi, n’endeko y’abantu, n’indimi, n’abantu, arayugha n’erilaka linene ati, ‘Mutinye Nyamuhanga, mumuhaye ekitiinisa; kuko esaha y’eritswa olubanza lwage yamara yahirika; kandi mumuramaye oyo owatsuka igulu n’ekihugo n’inyanja n’amasoko g’amai.’”2

GSAM 108.3Abahaye omwatsi w’eryasa lya Kristo baayirirya bati ebisulirwa bino n’omwanya wabyo ogwategekebwa, ebyayughawa n’omuminyereri Habakuki, byali n’ebisulirwa by’obuminyereri bwa Daniyeli n’Omusulwa. Baabihindula eby’olwatu omo bisosano byabo by’obuminyereri, kityo oyusoma obusobanuro yabya naali anganyire ‘athibitha’ kandi ahindulira abandi omwatsi.

GSAM 108Omwatsi Ogwategekwa

GSAM 108.4Omwatsi ogwalambirirwa n’Abadiventi si gwali ng’okulangirira kwa Paulo embere wa Feliki, “obwenene, obweterevu, n’eritswa olubanza oluriija”; kandi si gwali maloba ga Martin Luther, kimara okuhaga obuhinduriro bwa Bibuli, kandi haaba hakali katuku k’okufa kwage, ngoku kyayughawa ati, “Ndi n’eriikirirya ng’eritswa olubanza litali hare; m’wamala, Omwami wenyene syendisighalha isyaliho kusinga myaka magana asatu.” Kandi si gwali maloba ga John Wesley, owagyanga ati “naali n’eriirirya ng’obutawale bw’emyaka lukumi bukanduka hafi omo myaka ighana.” Abadiventi baayirirya bati balambirira Omwatsi ogwasanirisibwa omo Obusulwa 14:6, 7, “esaha y’eritswa olubanza lwage yamara yahirika,” kandi n’erilaka ly’Obusulwa 10:6, “Omwanya si gukabya kandi.” Obuminyereri obwo si bwakahikiribwa n’okulangirira ekintu ekyali “kirija,” kija “omo myaka magana asatu,” nari “omo myaka ighana,” kureka omo mwanya ogwategekwa, “yamara yahirika.” Omwatsi ogwa mutima ogwo, n’obutegeki obwo obwasabawa n’obuminyereri obwo, gwalambirirwa n’Abadiventi eri kihugo kyosi.

GSAM 109Eritswa Olubanza Omo Kwija kwa Kristo

GSAM 109.1Omo mwanya omwatsi guno ogwalambirirwa erimbere, endeko yosi ey’Abakristo yahirirya ng’eritswa olubanza lyakabya omo kwija kwa Kristo engendo ya kabiri. Kityo abantu abakali omo mubere ogwo, balambirira omwatsi gw’esaha y’eritswa olubanza, bakali n’eriikirirya eryo, baali n’erilambirira eryasa lya Kristo engendo ya kabiri. Mu byenene, ekyahaye omwatsi amaani kandi kyatindika abantu munene, kyali ekilangiriro ky’omwanya ogwategekwa. Erimbere baayirirya bati okuherukya kw’ekihugo kukija omo mwaka gw’Abayuda 1843, kandi omwaka ogwo gwali hagati ya March 21, 1843, na March 21, 1844. Kimara omwanya ogwo kwirayo, twamanya omo Erilaka ly’omo katikati k’ekiro lya 1844 ng’ekihero ky’omwanya gw’obuminyereri kyategekwa. Kyali ekiro ky’ekumi ky’omwezi gwomusanju gw’Abayuda, kyalinganisibwa na Oct. 22, 1844.

GSAM 109Eribara Ebiro 2300

GSAM 109.2Omusingi gw’omwanya—1843—gwali Ebiro 2300 bya Daniyeli 8. Kyayiriribwa ng’ebiro bino, bikolagana n’obuminyereri obwakozesanga ebinyama okwimirira obutawale, bikasabirwa ebiro bikozesibwe omo lusobanuro, okwimirira emyaka, ngoku Omwami yayisobololya omwanya gw’ensobanuro omo Okubara 14:34 na Ezekiyeli 4:5, 6; kandi wiiki makumi musanvu—ebiro 490—bya Daniyeli 9 byali n’okuba kaghanda k’erimbere k’ebiro 2300, kandi emyanya ibiri eyo yatandika hamwe. Ekintu ekyayisibwa omo Daniyeli 9, ekyalambikaga eritsuka lya wiiki makumi musanvu, kyali “erihuluka ly’ekihano ky’erisubya n’eritsuka Yerusalemu.” Ekihano ekyo kyahuluka omo mwaka gwa musanvu ogwa Artaxerxes Longimanus, 457 B.C., ngoku kyahandikirwa omo Ezira 7.

GSAM 110.1Ng’ekyo kyali ekiro ky’amazima eky’eritsuka lya wiiki makumi musanvu, kyayisibwa n’eky’omo wiiki makumi mukaga na mwenda—emyaka 483—okuva 457 B.C., nari omo A.D. 27, Kristo yabatizibwa na Yohana kandi yatandika omubiiri wage, ayughanga ati, “Omwanya wahikirira,”3 n’ebindi. Erikanduka ly’omubiiri gwa Kristo, A.D. 27, erikomerwa kwage kimara emyaka isatu n’ekitundu okuva ekiro ekyo, “omo katikati [kati] k’ya wiiki [ya makumi musanvu],” erikomerera ly’omubiiri ogw’enjawulo omo Bayuda, A.D. 34, n’erihinduka luuba lya Saulo, omutumwa w’Abanyamahanga, byayisibwa ng’wiiki makumi musanvu zaherukira omo kiro ekyo, kityo zikatandika B.C. 457. Baabala ekintu kityo: Omo 2300 olahya 457, hasigalira 1843. Kandi ng’emyaka 457 yabyali embere wa Kristo, twahikirya okuherukya kw’ebiro 2300 omo kuherukya kwa 1843.

GSAM 110Ebyayirirwa n’Abalwani

GSAM 110.2Kyayughawa n’obwenene ng’“ebyayirirwa ebisabira amazima, biruga omo balwani baago, birahayo obukulire bw’obwamini.” Omulwani wosi w’omwatsi w’eryasa atakahira na kalyanga ng’Eritswa olubanza erikwamana n’erisekulya ly’abantu ba Nyamuhanga lyakabya likintu ekyabya embere y’okwija kwa Kristo; kureka baayisobololya ekintu ekyo n’Abadiventi. Busana n’obuhamya bw’eki, turerire maloba g’abalwani babiri abakulu.

GSAM 110.3Mukulu N. Colver, akalambirira omo Kanisalito y’oku Marlboro Street, Boston, omo 1842, akalwanira Abadiventi, yayugha ati:—

GSAM 111.1“Ebiro bino byaba myaka, ekihugo kiraheruka omo 1843; omwana w’esukuru wosi angalola ekyo; kuko ibbwa 490 yaherukira omo kufa kwa Kristo, ebiro 2300 byangaherukira omo 1843; kandi ekihugo kitholere ikyaheruka, kyamathendi kanganibwa ng’ekintu kindi kirija kuba, kandi sindilola ngoku ekyo kingakanganibwa.”

GSAM 111.2Omusomesa Stuart, omo mwanya ogwo, yayugha ati:

GSAM 111.2“Kintu kya bulengere ng’abasobololi abangi munene omo kihugo ky’Abangereza n’Abamerika, omo myaka mingi, baakabya n’omugani gw’eribona ebiro ebyalambikibwa omo Daniyeli n’Obusulwa ng’obumiri nari ebiminyikalo by’emyaka. Nabana kikalire erisekulya eritsuka ly’endegeka eno, ng’angayugha, ya hafi yosi.”

GSAM 111Obwimiri bwa Omusomesa Bush

GSAM 111.3Omusomesa Bush yayugha ati: “Wosi oyulwanira Mukulu Miller busana n’omwanya gwage, amulwanira omo kihande kyage ekikakula amaani. Omwanya wage gwali mwene; kureka ayabire omo kintu ekyali n’okwija.” Bush naali n’eriikirirya ng’ekihugo kyosi kyakahinduka embere y’okwija kwa Kristo. Ekirengekire kyage kyali ng’obutawale bw’emyaka lukumi bwakatandika omo 1844.

GSAM 111.4Abalambiriri b’eriikirirya ly’eryasa baayigirya omo malambirira g’abantu ng’ebyafayo by’ekihugo byalolaga amahanga ag’enjawulo gali omo mubere ogwasanirisibwa n’ekisosano kya Daniyeli 2, eribwe lyali n’okuhuma ekisosano omo magulu, kandi Nyamuhanga w’igulu akategeka obutawale wage; kandi omo kihande 7, omo mwanya aho “obutawale n’obutegyeki n’obukulu bw’obutawale ahansi w’igulu lyosi birahabwa abatakatifu b’Oyo ali wa Haigulu.” Kandi baayisanga abantu ng’obuminyikalo—obw’omubiri, obw’eby’obutegyeki, n’obw’emibere—byali byenyene n’ebihandikirwe byalangiriranga ng’abantu bakabibona Omwami ali hafi y’okwibhuka.

GSAM 111Eby’amahano Omo Igulu

GSAM 111.5Omwami, arigha omo muminyereri Yoweli, yayugha ati: “Ndyololesa amahano omo igulu n’omo kihugo, esanda n’omuliro n’empindo y’omwotsi. Izoba likahinduka obwirima, n’omwezi gukahinduka esanda, embere y’ekiro kinene kandi kya kutinya kya Omwami kwija.”4 Abadiventi baikirirya kandi baayigirya ng’aurora borealis eyalolibawa omo myaka magana ya nyuma (eyikayitangawa amalenge g’amajuba) yabya “omuliro n’empindo y’omwotsi” eyahikanga ku mulamwa gw’omuminyereri; kandi erikwamana n’amakuru awasingire obuwene awangabanwa omo byafayo (twayisanga ku Ekitabu ky’Obumanyi ky’e Edinburg ng’obwimiri), yabya yikabonwa hake embere y’omwanya guno.

GSAM 112.1Kityo, omwatsi gw’okwija kwa Omwami luuba gukagenda omo mpika z’ekihugo eziri hare, obuminyikalo bwahangikwa omo igulu, bwahawa amazima amaani kandi bwakwata amasu g’abantu.

GSAM 112.2Omo Jan. 25, 1837, hakabya n’erilolya linene munene ly’amalenge g’omuliro, lyakalolwanga n’abantu bangi ng’eribayisa amayira eri bulayo bwa muminyereri Yoweli bw’ekyali n’okubanza embere y’ekiro kinene kya Omwami. Obusobanuro obukalondololwa aha lyabya buruga omo New York Commercial Advertiser ya Oct. 22, 1839. Bukalingana munene n’eky’omwandiki ayalolire omo Victor, Ontario County, N.Y.

GSAM 112Amalenge g’Omuliro aga 1837

GSAM 112.3“Omo kiro kya Jan. 25, 1837, hakabya n’erilolya ly’amahano g’endegeka y’eyo omo bihande bingi by’ekihugo, ngoku abasomi betu bakayilondoloka. Ahali ekihugo kyakingibwa n’enzururu, erilolya lyabya linene kandi lyakatinya omo mubere ogutalolwanga. Omo hantu hamwe, hafi y’olubungu, abantu abalolire ekyo baatuyirire ng’kyasanana n’‘emikikita y’omuliro eyakayiringa ikayikira olubungu,’ kandi, ngoku kyayisangwa, enzururu eyakinga ekihugo yaloloka ng’omuliro ogwalangirwamu n’esanda, kandi haigulu (ng’omutumwa ayugha), ‘igulu likaba liri omo muliro,’ lyalingana munene n’obusobanuro bw’obuminyereri bw’ekiro ky’aha nyuma, kityo abantu bangi baakahama; abana abalolire baatinya, kandi baabuuza ng’ekyo kyali kwija kw’eritswa olubanza; n’ebinyama nabyo byatetemera n’erityamuka erimanyikire.”

GSAM 113.1Si omo Amerika yonene aho muminyikalo guno gwa muminyereri Yoweli gwalolibawa, kureka ngoku eriikirirya ly’okwija kwa Omwami lyakabona kumanyikwa omo Bukama bwa Great Britain, muminyikalo ogwo gwahangikwa omo igulu ly’ekihugo ekyo. New York Commercial Advertiser ya Oct. 22, 1839, yaterera maloba gano agahandikirwa omo makutani g’e London, agakwamana n’ekintu ky’amahano ekyalolwawa omo kihugo ekyo omo kiro kya September 3:—

GSAM 113Amalenge aga 1839

GSAM 113.2“LONDON, SEPT. 5 [1839].—Hagati y’esaha ikumi y’ekiro kya kana n’esaha isatu y’omwihondo ogwalandire, omo igulu hakalolwawa kimwe ku by’endegeka bino by’amahano ebikakula obulengere, emyenyenyeri ekagwa n’amalenge g’amajuba, ebyalolwawa omo myaka mingi. Ekyalolokesibaya embere ky’ekintu kino kya bulengere kyali dakika ikumi embere y’esaha ikumi, ekimenyikalo ky’omumuyanga mutuku, kyabonekanga ng’omwotsi, kyatambuka omo kihande ky’amajuba ky’igulu, kandi kyalanda kikwira omo katikati k’igulu; kityo omo s’esaha ikumi nari ikumi n’edakika ikumi n’itano, igulu lyosi, okuhuma ibanda kuhika iboko, lyabya mpapuro y’omwanga. Lyabya n’erilolya lyakatinya munene, kandi lyalingana n’omuliro ogw’amaani. Omwanga gwahindukanga munene; omo mwanya ogundi gwalolokanga ngukahuluka, kandi kimara wahuluka n’erikwaka kw’amaani. Hakabonekanga omo mwanga ogwo emyanya y’omwotsi, ekayiringana n’erisubirayo, kandi oyulolire wosi yayirirya ng’‘muliro munene gwakatsuka.’”

GSAM 113.3“Eritya ly’abantu b’omu kihugo lyabya linene; enkumi y’abantu baaluka omo muhanda gw’ekintu ekyahemuka kyabalololanga. Amakanga g’omuliro agali omo bisulo bya Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, kandi n’agali omo bisulo by’eri bugholo bwa London—mu byenene, ekikanga kyosi ky’omuliro omo London—kyatekerwa embalaasi kandi kyakwirira inyuma y’‘hantu h’obuhanguke’ hwahemukire, n’amaani agasinga g’obwa bulijjo, bakalondolwa n’ensituka, abakwenda embalaasi, n’amakundi g’abantu. Amakanga gamwe gaahika kuhika High Gate na Halloway [hafi y’amayira ana] embere y’okumanya obubi. Ebyalolokanga byakalama kusinga esaha ibiri, kandi omo bunyonyi erilolya lyahinduka ly’obukulu.

GSAM 114.1“Omo s’esaha ibiri y’obwire, ekintu ekyo kyahayo erilolya ly’obulengere munene, kandi lyakabya likakola kikalire erikulondolola. London yosi yakingirwamo mwanga ng’omo s’esaha y’emisana, kandi omwoya gwabya mwoloto munene. Ekihande ky’igulu eky’eri amali w’omundu oyulholire eyiri izoba likatsukirayo, omo mwanya ogwayughawako, n’obwamara kitakaba n’ebicu, kyabya ky’obwirima munene; kureka emyenyenyeri, eyabya mingi okutabahuka, yakwanga n’obulengere. Oko kihande kindi ky’igulu hakalolokanga obusopoli obwa bulengere kandi obwa mahano; kyabya kyeru munene, n’omwanga gwabya gwamwanga munene; hakabya n’erilondana lya meteora, likahindukanga omo bulengere—ng’obwalingana omo katikati k’igulu, kandi bwalanda kuhika bwaloloka ng’obwayanika. Ekyalugamo kyabya ky’amahano. Enkumi n’enkumi y’eminyenyeri mitono yateremukanga haigulu y’omulambiro, kandi yahangulanga n’eriluuka ly’amaani eri kihugo, kityo eriho lyakaleka okukwata muhanda gwabyo; yalingananga ng’ekayoyoka, kandi yahiranga omwotsi mutuku omo igulu lyosi. Amabara gabya gasinga obulengere.

GSAM 114.2“Omo s’esaha ibiri n’ekitundu, erilolya lyahinduka obwirima; obwirima bwamala okusanuka, bwalolesa musheti gw’omwanga omo ntwe y’igulu, kandi n’erihanga ly’obwirima eryakinga ekihande ky’ekihugo eky’eri amali w’omundu oyulholire eyiri izoba likatsukirayo. Kimara omo mwanya mutono, empindo y’omwanga gw’efeeza yaarasiirya eruga omo bwirima obwo. Yaakula omo bulengere obutalikana, ekayirwanamu n’omwotsi mutuku ogwakatsuka omo mwanya ogwo; kandi omo bunene bwago bwosi, erilolya lyabya likasinga ebisobanuro by’abantu. Emyenyenyeri yahangulanga omo mpika zosi, kandi yakahika kuhika s’esaha ina, aho byosi byazima.”

GSAM 114Ebyalolokanga By’amahano Omo Izoba

GSAM 114.3Abalambiriri abalimu obulamu bakalambirira amazima g’okwija kwa Omwami, amahano mingi n’enjawulo gakabonwa omo igulu omo bihande bingi by’ekihugo. Omo mahano ago, omwanya wetu gukatwikirirya ekisosano ky’eriloloka ly’izoba omo Norwich, England, omo December, 1843. Ekintu ekilingine kyabya omo New Haven, Conn., omo Sept. 9, 1844, omo s’esaha ibiri embere n’enyuma y’emisana, kandi abantu enkumi baakakilola.

GSAM 115Eriloloka Ly’amahano Omo Izoba

GSAM 115.1Ekisibo kitono eky’omu kati kyalolesa izoba. Kyabya n’ibara lya oranje litangire. Ekitundu ky’inyuma eky’ebisibo bibiri, ebitalingana omu hare kandi bikazingirya izoba, kyabonokanga n’ibara eryo; kureka ekitundu ky’omu kati ky’ebisibo ebyo kyabya kya muhondo mukulu, igulu eriri omo bisibo lyabonokanga lya kabundu k’obwirima, kandi ebisibo binene bisatu ebyahulukanga omo izoba kandi hansi yaryo byabonokanga ng’omwanga mutangire.

GSAM 115.2Busana n’ekintu ekyabya omo England, tusoma omo baruha eyaruga wa E. Lloyd, London, Jan. 3, 1844, kityo:—

GSAM 115.3“Hakabya n’‘ekimenyikalo omo izoba’ kya mahano, ekyalolwawa n’abakulu b’e Norwich n’ekihugo ekizhingirire, ekitalolwanga mbere omo England. Kyabonwa omo December ogwaherukire, hafi y’esaha ikumi n’ebiri y’emisana, kandi kyakalama esaha ibiri. Kyatinya munene abantu b’omu kihugo. Kyabya embere butuku baghalha bethu Winter, Burgess, na Routon bakakingula omubiiri wabo omo kihugo ekyo. Kyaloloka ng’ekyategekanga muhanda busana n’amazima, kityo baahikirwa n’obuyirire obulenga aho.”

GSAM 116.1Obusobanuro bw’ekintu ekyo ngoku kyabya omo New Haven, Conn., bwahabwa omo Erilaka ly’omo katikati k’ekiro lya Oct. 10, 1844, kandi bwatolwa omo New Haven Palladium ya Sept. 10, 1844. Omo busobanuro obwo, omwandiki yayugha ati, “Omufilosofi wosi atakahanga okuhayo obusobanuro bw’omusingi gw’ekintu kino obukamwikirirya wenyene.”

GSAM 116.2Obusobanuro bw’erilolya lino, eryalolokanga hamwe n’izoba omo New Haven, Conn., omo Sept. 9, 1844, bwahandikirwa kandi omo Hartford Courant ya Sept. 12, 1844, kandi bwali kityo:—

GSAM 116.3“Ebisibo ebizingirire izoba omo kiro ky’erimbere, Sept. 9, 1844, omo s’esaha ibiri embere n’enyuma y’emisana, bikaloloka ng’abantu betu bangi baabibona n’omuhwa munene, kandi byakangula eriyitsa ly’omusobozi erimanya munene ebilolokanga bya mubere ogwo n’omusingi wabyo.

GSAM 116.4“Ekihanga kino kyabya kya mahano busana n’obwire bwakyo, kandi kyahayo omwanya mulere gw’eriloloka. Hafi y’emisana kyabya n’ebisibo bibiri byahikirira, ekisibo kimwe kyabya n’obugazi bwa madigirii makumi ana n’amatano, kyazingirya izoba omo kati, n’ekindi kyabya n’obugazi bwa madigirii makumi musanvu na bibiri, omo kati kyabya n’ntwe y’igulu, kandi erihanga lyakyo lyahulukanga omo izoba. Ekisibo kitono kyakanganibwanga n’ekisibo kya mpingamiso nene, kandi kya kutira. Kalinga n’izoba, omo bugholo bwa madigirii makumi asatu na mukaga obw’eri majuba y’ntwe y’igulu, ekisibo kinene kyahulukibwanga n’ebisibo bindi bibiri, ebikalingana n’obunene obwo nari hafi yabwo, bikatsuka omo hantu h’okuhulukana akathonyero k’omwanga omungi, ngoku byakabya busana n’omwanga ogw’enyikirizibwa n’ebisibo bisatu. Ekisibo ekyazingirya izoba kyololesanga amabara g’omusheti, emirundi mingi n’obulengere n’obulere. Ebisibo bindi byabya byeru kandi by’omwanga mutono, ngoku byali hare n’izoba. Kureka ebice bitono by’ebisibo, ebya mabara g’omusheti [musheti], byabonokanga omo myanya enjawulo, eyiri izoba likatsukirayo n’eyiri likalengerayo.... Obulambire obulingine bw’omwimerere guno bukasabira omo kihano ekimwe ekitegeka eritsuka ly’ebihanga; kureka lino sithunasi emibere y’ekihano ekyo bwosi.... Si kikalire munene erihayo obusobanuro bw’eritsuka ly’ekisibo ekyazingirya izoba, kuko omusingi gwakyo gukalingana n’ogw’eritsuka ly’omusheti, kureka erisobolola omusingi gw’ekisibo ekiri n’erihanga lyakyo omo kati k’izoba lyabya likakula kikalire.”

GSAM 117Ebithiko-thiko Ebikaberererya Amaminyereri w’Amasako Abuyirire

GSAM 117.1Thwangana minya ngoku ebithiko-thiko bino ebyalhangirawa omwa lhubulha byakolesibawa omo Bungereza n’omo Amerika, omw’erisoma omo kitabu Erisoborera Esura ya 24 ya Matayo, ekya Sylvester Bliss, ekyasakangibwa e Boston omo 1843. Enyuma w’erihayo eyindi myatsi eyabirikanibwako eno, akabugha athi:—

GSAM 117.2“Neryo ‘obuminyikalo bunene’ n’‘ebindu eby’erithinisya’ ebyalhaghulhawa omw’Amasako Abuyirire w’okwenene, bikasisana ng’ebyabiribererera byosi, haghuma n’ebyo Omulhamya abugha athi byangabya embere w’eryasa liwe.

GSAM 117.3“Ngoku erimerako ly’amakali okw’emithi likakakasaya lithi obuthuku bw’omusana buli hakuhi, kwesi, obuminyikalo bino byamabererera, Abakristayo batholere eriminya ngoku eryasa lya Kristo liri hakuhi, nibya hakuhi n’esyongyo. Si bugha indi baherwe obuthoki bw’eriminya lisa, aliwe Omulhamya wethu akalhaghira athi babiminye.”5

GSAM 117ABAKWENDA

GSAM 117.4Thwabirikania okw’eyindi myatsi mikulhu ey’Omwatsi w’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri, ngoku mwathulirawa okwa nzuko. Hanga kwasima eriminya bake okw’abo abakolha omubiiri mukulhu omw’Erithulha eri linene. Thwabiriha amena w’abandu bangyi ababya omwa babuuliri abalhabire abandi omwa bisunzo omwa buthuku obo, abathulha erilaka omwa bindi bihugho. Thwamakania okwa bake okw’abo abakinda omo Amerika, abo Omukama ahirako omuthwaro w’omubiiri, kikendi yongera erikanganaya ngoku ekyalha ky’Omukama kwenene kyabya omwa mubiiri oyo.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Erimbere, thukendi kania okwa William Miller, oyuwabya n’omwanya mukulhu omw’Omubiiri w’eryasa lya Kristo omwa Bihugho Ebihambene bya Amerika, erihika abandu bangyi sibasi omubiiri oyo aliwe ng’‘Erikwama Miller.’

GSAM 118.2William Miller mwabutwa e Pittsfield, Mass., omwa mwesi wakabiri, 1782. Anali mwana muto, mwalhangirika obuminyikalo bw’amenge n’obuthoki bw’erirengekania obwalhabire obw’abandi bana. Enyuma w’emyaka mike, obuminyikalo obo mubwayongera eriminyika okw’abosi ababya naye. Abya n’omubiri mughume, amenge awakakolha ndeke kandi awakulire ndeke erilhua okwa buthwa, n’emibere eyithe y’erisobesibwako. Mwabana emighisa mike ey’erisoma omo sukurhu y’ekitsweka, aliwe enyuma w’emyaka mike, abandu bosi mubikirirya bathi eby’asi byabirilhaba ebya bakangirirya ababya bakahibwa omubiiri omo sukurhu eyo.

GSAM 118.3Miller mwayibirika omo 1802, mwikalha e Poultney, Vt. Abalhume abathangira erikolangana naye erilhua omughulhu athasira e Poultney, abo n’abamuwathikya kutsibu omwa by’engebe y’omo kihugho, babya babirikwamirira kutsibu amalengekania w’erithaligha emyatsi y’edini n’esyongangirirya esy’erikirirya Omuhangiki aliwe ibakalhaya eriyibisulha liwe. Sibabya bandu b’emibere mibi; ng’ekithunga, babya bany’ekihugho babuya, kandi omwa mighulhu mingyi babya bantu b’eriyitheya, ab’ebulighe kandi ab’erighabira abandi. Aliwe mubalhaya e Biblia ng’eyikakanganaya okwenene kw’edini, kandi mubalhangirirya erikanganaya bathi eriyilhaya kwabu kunahikire, ibakakolesya ebyasakangibwa na Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen n’abandi. Miller mwigha ndeke ebitabu bino, kandi ha nyima mwaligha athi n’oyukikirirya Omuhangiki aliwe isyikirirye eriyibisulha liwe. Iyo-nyine mwabugha athi engebe yiwe ey’erikirirya eriryo muyaghunza emyaka ikumi n’ibiri, itsukira hakuhi n’omwaka 1804.

GSAM 118.4Amahebwa obukulu bw’erikinda abasirikale, mwingira omw’ihe omo 1810. Amahulhuka omw’ihe, mwathwalha eka yiwe e Low Hampton, N.Y., eritsukirayo obulimi omo 1812. Ng’omulimi, abya n’obuthuku obwingyi bw’erisoma. Mwabana athi amalengekania wiwe aw’erikirirya Omuhangiki aliwe isyikirirye eriyibisulha liwe, sibyamuhere obukakasa bw’etseme enyuma w’engebe eno. Ebiri enyuma w’ekiriba byosi byabya mw’omwirima n’obulighe. Omwa binywe biwe-nyine:

GSAM 118.4“Erirengekania okw’erihwerekera lwosi kwabya kulu-kulu kandi kukathinisya, n’eritswerwa busana n’emikolere y’omundu kwangalethe erihwerekera ahathe erithika-thika okw’abandu bosi. Olhubulha lwabya ng’omulinga ahighulhu w’omuthwe waghe, n’ekihugho ng’ekyuma ahisi w’ebighere byaghe. Obuthuku obuthe bunahera!—bwabya ki? N’olhuholho!—lwabya busana naki? Ngayongera erirengekania, ngayongera erilhana n’obukakasa. Ngayongera erithalengekania, n’ebya ngathwamu byayongera erisandabana. Ngalhangirirya erireka erirengekania, aliwe sinangathokire erithwalha ebirengekanio byaghe. Kwenene ngabya n’obulighe bwingyi, aliwe sinasi ekyabuletha.... Buthuku buke enyuma, omwa buthatsomana, emibere y’Omulhamya muyalhangirika ndeke omwa menge waghe. Kyasisana ng’ahangabya oyuwabya mubuya kandi w’ebulighe erihika iyo-nyine angahongwa busana n’ebisobyo byethu, nuku athulhamaye erithubya eriyaghalhwa busana n’ekihano ky’ekibi. Aho n’aho ngayowa ngoku oyuli athyo atholere eribya w’eriyanzibwa; ngalengekania ngathoka eriyihira omwa byalha by’oyuli athyo n’eriyikethera ebulighe bwiwe.”

GSAM 119Erihinduka lya William Miller

GSAM 119.1Mwongera eribugha athi:

GSAM 119.1“Ngalhangira ngoku e Biblia yikakanganaya Omulhamya oyuli ng’oyo ngabya ngayithagha; kandi ngasweka eribana ngoku ekitabu ekithe kyatheghekanibawa na Nyamuhanga kyangahayo emisingi eyihikire ndeke okw’ebyo ekihugho ekyaghwa omwa kibi kikayithagha. Kyambirisha erikirirya ngoku Amasako Abuyirire atholere eribya ni mwatsi oyuwabisulhwa na Nyamuhanga. Mubabya mw’etseme yaghe; kandi omu Yesu ngabana munywani.... Hathya e Biblia muyabya ni yo ngabya ngayigha kwilhaba ebindi byosi, kandi ngangana bugha omwa kwenene nthi ngayisekulaya omw’etseme nene. Ngabana n’ekihande ky’ebirimu sibangabiribwire. Ngasweka ekyaleka isinalhangira obubuya n’obukengerwa bwayo embere aho, n’ekyaleka nangabiriyilhaya.”

GSAM 119.2William Miller akasoborera athi emibere yiwe ey’erigha e Biblia:

GSAM 119.2“Ngathwamu erihira ebulhambi amalengekania waghe wosi awabya mw’ingye okwa nzuko, erirengesania ndeke Amasako n’Amasako, n’erilholha embere erigha omwa mibere eyithondekire kandi eyiteghekirwe.... Buli ngasangana omwatsi oyuthe alhangirikire ndeke, ngabya ngayirengesania n’amasako wosi awalighene nawo; kandi, omw’eriwathikibawa n’ekitabu kya Cruden, ngasekulaya amasako wosi awabya mw’ebinywe bikulhu ebiri omwa mwatsi oyo oyuthe alhangirikire ndeke.... Omwa nzira eno, ngalholha embere erigha e Biblia, omughulhu nayisoma eyosi engendo y’erimbere, mu myaka hakuhi ibiri, kandi ngakakasya ndeke nthi iyiyene-yene ni yo yikayisoborera.

GSAM 120.1“Ngane mwigha ntyo, ngakakasya nthi, amaminyereri awabiribererera omwa buthuku obwabirilhaba amanga thuwathikya eriminya ngoku awathalibererera akendi syabererera, amalengekania awabya aminyire okw’obwami bwa Kristo obw’omwa kirimu—emyaka lukumi omwa kihugho kino embere w’enduli y’ekihugho, n’erisuba ly’Abayahudi—sibihambene n’Ekinywe kya Nyamuhanga.... Ngabana kirikangiriribwa ndeke omw’Amasako Abuyirire nthi Yesu Kristo akendi syasuba erisunguka okwa kihugho kino, inyakasa omwa bicu by’omo lhubulha, omwa bukengerwa bwosi bwa Thatha wiwe.

GSAM 120.2“Ngayowa etseme omw’erigha Amasako Abuyirire, eyinali sinanalengekania nthi yangalhua omw’esyongangirirya syawo. Ngatsuka eriwigha ithe n’amaha w’eribanamu obuthuku bw’eryasa ly’Omulhamya, kandi okwa nzuko ngabya n’obutsibu bw’erikirirya ebya ngathwamu; aliwe obwimiri mubwangira kw’amani amangi erihika sinangathokire erilhaya ebyo ngabya ngabirikakasaya. Ngasembera hakuhi n’erikakasya ebyo ngathwamu, ngatsuka erilindirira, n’eriyitheya, n’erisaba busana n’eryasa ly’Omulhamya.”

GSAM 120.3Kandi akabugha athi:

GSAM 120.3“Ngikirirya; kandi aho n’aho omubiiri w’erithulha engangirirya eno mwahirwa omwa menge waghe, nuku ekihugho kyikirirye kandi kiyithegheke erisangana Omutsweri n’Omughole w’obulhume omughulhu akasa. Sikiri ky’eriyithagha hano erisoborera omwa buswire amaghaniryo waghe w’omughulhu mule n’obulighe bwingyi. Kyamala eribugha nthi, enyuma w’emyaka mingyi, Omulimu wa Nyamuhanga, obuthoki bw’okwenene n’olhwanzo lw’emithima y’abandu mubyambirisha eriheka omusalaba waghe n’erithulha emyatsi eno okw’ekihugho ekyane mwiholha kandi kikahwerekera.”

GSAM 120.4Miller, ng’abo Omwatsi ono wahira mw’omuhwa omwa bindi bihugho, mwathalengekania eriberererya omubiiri wiwe omw’erisakanga n’erihulhukya emyatsi omwa bipapura by’emyatsi eby’abandu bosi n’omwa butabu buke. Engendo y’erimbere mwahulhukya amalengekania wiwe omw’Etelegerafu ya Vermont, ekipapura ky’Ababatista, ekyasakangibawa e Brandon, Vt. Eki kyabya omwa mwaka 1831. Mwakania okw’omwatsi oyo embere w’abandu engendo y’erimbere omo 1832. Okw’omuhindano oyo mwabugha athi: ‘Omukama mwayuthulha olhukogho lhwiwe okw’endeko y’abandu, n’abangi mubikirirya erihika emithima yabu yalhamibwa.’

GSAM 121.1Omo 1836, emikania yiwe muyasakangibwa omwa bindi bipapura by’emyatsi eby’abandu bosi eby’omughulhu oyo. Omwa buthuku bw’embeho bwa 1837-38, emikania yiwe muyahulhukibawa omwa katabu. Omo 1838, akatabu kakabiri ak’esyohupapura 204 mukasakangibwa, kandi omwa katabu ako Miller mwabugha athi obuthoki bw’Abawotoma bwangaghwa omwa mwaka 1839 kutse 1840. Emikania yiwe y’erimbere omwa myi minene yabya omwa mwaka 1836. Neryo mwakania omwa myi ya Randolph, Lowell, Groton, n’e Lynn, Mass.

GSAM 121.2Erihika omo 1840, Miller abya hakuhi musa ng’omukaniriri embere w’abandu okw’eryasa lya Kristo eriri hakuhi. Omwa mwaka oyo, omwa buthatsomana, abandu bighana mubayihimba naye erithulha Omwatsi. Ekyaletha erihinduka eri linene kikendi kanibwako omwa kihande ekikakwamako. Omwa buthuku bw’embeho bwa 1839-40, Miller mwahayo emikania eyakwamanaku e Exeter, N.H. Yoko yo mwasangana engendo y’erimbere n’Omukulu J. V. Himes, oyuwikirirya omwa buthuku obo, kandi erilhua omughulhu oyo mwikalha haghuma n’Omukulu Miller ng’omuhulhukya w’ebisakangire n’omubuuliri w’omuhwa mungi ow’Omwatsi munene w’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Okw’omukozi oyo w’omuhwa mungi omwa mubiiri ono munene, ekya thwangakolha ekyalhabire obubuya n’erihayo ebinywe by’oyuwasakanga eby’engebe yiwe, oyukabugha athi:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes mwabutwa e Wickford, R.I., omo biro 19 by’omwesi wakathano, 1805. Thatha wiwe abya aminyirwe ndeke ng’omusuburi w’omwa bizinga bya India y’Ebughwe, kandi abya mundu mukulhu omwa kanisa y’Abepisikopali eya Paulo Abuyirire e Wickford. Nyinya wiwe abya n’omuthima mubuya n’olhwanzo lw’Omulhamya, kandi mwakaniako oko mughalha wiwe oyuwahulikirira n’omuhwa.

GSAM 121.5“Thatha wiwe abya mwalengekania erisomya mughalha wiwe, Joshua, nuku abye mubuuliri w’ekanisa ey’iyo-nyine abyamu, aliwe emibere muyakilemesya. Nyamuhanga abya awithe owundi mubiiri oy’omughalha oyo angakolhere, kandi abya anemuthondekanaya ebintu omwa nzira eyangalethire ebyo abya anzire. Omo 1817, thatha wiwe mwathuma omuthwaro w’ebisubwa eby’omubongo mungi, iwuthwalirwe n’Omukulu w’Obwatho Carter, Alexander Stewart ini muyangiriri w’ebisubwa. Abalhume abo mubabya bathekithwa, kandi bamahika okwa mwalo w’omwa bizinga bya India y’Ebughwe, mubagulya obwatho n’omuthwaro wabwo, mubathibitha erilhua aho. Ekyakolhwa eki mukyahindulha endegheka syosi esyabya syakolherwe esy’ebiro by’embere by’omulere Joshua, oyuwangathumirwe okwa Sukurhu Nene ya Brown, e Providence, R.I. Omwa mwanya w’ekyo, omo mwesi wakani, 1821, mwathwalhwa e New Bedford, Mass., mwahambirirwa erikolhera William Knights nuku ayighe omubiiri w’erikolha ebindu by’oko miti eby’omo nyumbha.

GSAM 122.1“Amahika okw’eka yiwe nyihya-nyihya, mwatsuka n’omuhwa mungi omubiiri oyuahebwa, inyathwamu eribya owasi ndeke omubiiri wiwe. Aliwe mwabana lhuba athi emibere y’edini eyabya yamuthimbireko siyabya yosi ng’eyo anzire. Akabugha athi: ‘Mukulu waghe abya w’Abawunitaria, kandi mwanyithwalha okwa kanisa yiwe. Omubuuliri Orville Dewey ya abya mulisya wayo. Abya abirihinduka buthuku buke embere aho erilhua omw’esyongangirirya sy’edini esyabya syikirirwe n’abangi. Erikangiriribwa lyaghe ahisi w’Omwepisikopi Griswold n’Omubuuliri William Burge, omulisya w’ekanisa ya Paulo Abuyirire, e Wickford, n’erihulikirira kira Dokita Crocker, omukaniriri mubuya w’ekanisa ya Yoane Abuyirire, e Providence, R.I., byabya byandeka isingathoka erikirirya erilhaya, eryane n’ebinywe bibuya, erya Dewey alyayamu esyongangirirya sya Kristo n’abakwenda biwe.’

GSAM 122.2“Omwa buthuku obo isihanali kanisa y’Abepisikopali e New Bedford, mwathwamu erighenda omwa kanisa y’erimbere y’Abakristayo [si y’Abigha], kandi enyuma mwahambana n’ekithunga ekyo. Akabugha athi: ‘Hano ngabana e Biblia eyihighulire n’obuthoki bw’erirengekania omwa butheya, kandi ngabikolesya byosi ndeke.’ Ekanisa eno yabya ahisi w’erilisibwa ly’Omubuuliri Moses Howe. Omubuuliri Clough mwabatiza Joshua V. Himes omo biro 2 by’omwesi wakabiri, 1823. Omuthima wiwe iwukayaka n’omuhwa busana n’Omukama wiwe, mwatsukiraho aho n’aho, awithe emyaka ikumi n’omunani, erikania omwatsi w’omusalaba n’erihira abandu mw’omuhwa w’eriyisubamo. Okw’iyo-nyine akabugha athi:—

GSAM 122.3“‘Ngabya lhuba muyeghekesya, kandi ngahebwa obuthoki bw’erikulhaya olhusunzo lwaghe.... Ngahwererya obuthuku bwaghe bw’erigha omubiiri omwa mibere eyatsemaya, neryo ngabana erisimbwa. Aliwe omwa myaka ithano kutse mukagha, ngabya ngalholha embere erikolha kwilhaba emighulhu y’omubiiri, nuku ngabana ekiro kighuma kutse ebiro bibiri omwa yenga eby’erigha n’erithulha engulhu yuwene omwa bitsweka ebyabya biwithe obunakwa; ebiguma by’omubiiri oyo ngabihayo oko mulisya waghe.’

GSAM 123.1“Omo 1825 mwatumibwa ng’omuthuliri w’engulhu yuwene ow’Endeko y’amakanisa w’omu kihande ky’eyikwa kya Massachusetts ey’Abakristayo. Omukulu Himes akabugha athi: ‘Sihabya ndegheka kutse ebindu by’eriwathikya abathuliri b’engulhu yuwene, neryo ngathwamu eritsuka obusuburi nuku ngabana eby’engebe, n’eribuulha ngoku ngathoka.’

GSAM 123.2“Omo 1828 mwalhua e New Bedford, athane n’erithika-thika kutse eribulha amani, aliwe awithe omuthima owathwamu erihima, mwaghenda e Plymouth, eyo abuulhirayo Ekinywe kya Nyamuhanga omwa sukurhu, omwa byumba ebyabya byayitheghekanirwe omubiiri oyo, n’ahosi hangabana abandu b’erimuhulikirira. Omo 1829 mwalholha embere n’omubiiri w’erisana e Fall River erihika omo 1830, omughulhu athasira e Boston ng’omulisya w’ekanisa y’erimbere n’eyakabiri sy’Abakristayo; kandi hano mwikalha emyaka makumi asatu n’isatu. Omo 1839 mwikirirya omwatsi w’eryasa lya Kristo, ngoku wasoborerwa n’Omukulu William Miller oyuwabya aminyirwe ndeke. Mwingira omwa mubiiri oyo muhya-muhya n’omuhwa wiwe wosi, n’eribuulha liwe mwalyithulha omuhwa n’amani. Omo 1840, mwatsuka erihulhukya Obuminyikalo bw’Obuthuku, anemuwathikya omubiiri oyo ayihiramu omuthima wiwe wosi. Esyosente siwe syosi, omubiiri wiwe wosi, amani wiwe wosi mwabihayo omwa mubiiri oyo, n’abandu syankumi mubahinduka erikirirya.”

GSAM 123Emibiiri eya Miller na Himes Bakolha Haghuma

GSAM 123.3Erilhua omo 1840 erihika omwa buthuku bw’erighwa ly’amakali bw’1844, Abakulu Miller na Himes mubakolha omubiiri haghuma omwa mighulhu mingyi, ibakaghenda erilhua omwa muyi erihika omwa wundi. Omwa buthuku bw’omusana bakabya n’ihema lyabu linene kutsibu, n’omwa buthuku bw’embeho bakakolhera omwa makanisa n’omwa byumba binene eby’abandu bosi. Amani mangi w’omubiri w’Omukulu Himes mwamuwathikya erikalhaho erihika mwingira omwa mwaka wiwe wa 92. Amenge wiwe mwasighala aghumire erihika okw’ihwa ly’engebe yiwe. Omo biro 28 by’omwesi w’omwenda omwa mwaka 1894, mwahayo omukania oyuwahira abandu mw’omuhwa mungi okw’endeko y’abandu abalhabire oko 3000 ab’Abadiventi b’ekiro ky’omusanju, omwa kibanza ky’Omuhindano w’erikala omo mahema e Lansing, Michigan. Mwaboneka anemukania n’omuhwa mungi n’amani ng’eby’ebiro bya kera. Eki kyabya ky’erithangasya kwenene busana n’omulhume oyuwabya abiriingira omwa mwaka wiwe wa 91 okwa myesi isatu, kandi oyuwabya anemuyaghalhwa n’obulwere obuthe bulikya, obwamw’itha omwa mwaka oyuwakwamako.

GSAM 124.1Abakulu Miller na Himes babya, ng’oko thwangabugha, ‘embere okw’olhulhwa’ omw’Omubiiri w’eryasa lya Kristo engendo ya kabiri omo Amerika. Babya bandu babiri basa omwa makumi mangi w’abandu abakolha haghuma nabo erithulha engangirirya y’eryasa lya Kristo, abo ebyabalhabire eriminyikanisya byabya erighuma okw’ekighendererwa n’obwesighwa obw’okwenene. Abandu abo bangyi babya b’omwa kithunga ekyo ekihugho kikahulha mo ‘abalhume abeyikulhaya,’—abalhume abakulha omw’erisangana n’ebitsibu by’engebe ebighumire, abigha eritswera omubiiri erikwamana n’emisingi y’okwenene, itsira erisonda eriyighasira. Babya n’emibere y’abo Omukulu Miller abugha athi bo babya bakikirirya Omwatsi erilhua omwa makanisa, ‘abandu abalhabire obubuyirire, abeyihereyo kandi abali n’engebe omwa kanisa.’ Eki mukyakakasibwa n’ababuuliri b’amakanisa w’embaghane, ababugha, Abadiventi bamabithasenduka okw’ibo okw’erighunzerera, bathi: ‘Yo [engangirirya] yabirithwalha abandu abalhabire obubuya omwa lhihyo lyethu.’

GSAM 124Abandi Babuuliri Bakulhu b’Abadiventi

GSAM 124.2Hanga kwasima erihulha omw’amena abandi balhume abakolha omubiiri mukulhu haghuma n’Abakulu Miller na Himes omwa mubiiri w’ebiro ebyo eby’erimbere. Oyukakinda okwa lhurongo ni Charles Fitch, w’e Cleveland, Ohio, oyuwahayo omwa 1842 erirengekania ly’eribya n’Ebisosano by’obuminyereri eby’erikanganaya Ebisulirwa bya Danieli n’eby’Eribisulirwa. Erirengekania eri mwalyatsukira okw’ebiri omu Habakuki 2:2, 3. Charles Fitch mwaholha omo biro 10 by’omwesi w’erikumi, 1844.

GSAM 124.3Dokita Josiah Litch, w’e Philadelphia, oyo, ngoku thukendi lhangira omwa kihande ekikakwamako, Omukama ahira mw’omuhwa w’erithulha okwenene okwo, omughulhu kwabya kwabererera, kwaleka abandu bayongera eritsomana lhuba-lhuba kandi kutsibu Omwatsi w’eryasa lya Kristo.

GSAM 124.4Elon Galusha, w’e Lockport, N.Y., omubuuliri aminyirwe ndeke ow’Ababatista, oyo ebisakangire n’eribuulha liwe okw’eryasa ly’Omukama eriri hakuhi byaletha erihinduka linene omwa kanisa eyo.

GSAM 125.1E. R. Pinney, w’e Seneca Falls, N.Y., owundi mubuuliri oyuweyihereyo ow’ekanisa y’Ababatista, oyo eribuulha n’ebisakangire biwe byabya n’obuthoki omwa mubiiri. Angahulhirwe kwenene mo ‘Omunyu w’ekihugho.’

GSAM 125.2Geo. Storrs, w’omwa muyi we New York, oyuwabya mubuuliri mukulhu w’erihya erikirirya embere athalihinduka erikirirya engangirirya y’eryasa lya Kristo. Ebisakangire biwe mubyabya n’obuthoki bunene bw’erihira abandu mw’omuhwa w’eriyongera erihayo engebe syabu n’ebindu byabu omwa mubiiri; eki kyabya kutsibu omwa miyenga y’erighunzerera y’Ebiro 2300. Ni yo, enyuma w’Eritaluka ly’amaha, oyuwalethera Abadiventi n’ekihugho kyosi emikania yiwe mukagha iyihambire okw’obuhangiranwa bw’omundu, Emibere y’abaholi n’ekihano ky’ebiro by’embere nuku babithalengekanieko.

GSAM 125.3Omukulu Stockman, w’e Portland, Maine, abya owundi mukozi w’omuhwa mungi omwa mihindano y’erihya erikirirya eya William Miller omwa muyi oyo. Mwaholha emiyenga mike embere w’erihwa ly’omwaka w’Abayahudi 1843, Abadiventi ibakine n’amaha kandi ibakalindirira Omukama asa omwa buthuku obo.6

GSAM 125.4Habya abandi balhume bakulhu abo, busana n’eribulha omwanya, thukendi hulha amena wabu masa, nga N. N. Whiting, oyuwahindulha Endaghano Nyihya-nyihya omwa Lhungereza, eyiminyirwe ng’Erihindulha lya Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley na Edwin Burnham (abaghala b’eka nguma basatu), bosi babya bakozi babuya omw’Omwatsi.

Notes

  1. Habakuki 2:2, 3. ↩
  2. Obusulwa 14:6, 7. ↩
  3. Marako 1:14, 15. ↩
  4. Yoweli 2:30, 31. ↩
  5. Erisoborera Esura ya 24 ya Matayo, esyohupapura 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. Kyanganalhangirika lhuba, ngoku kyakanganibawa omwa Bisakangire by’Erimbere, olhupapura 17, ekyaleka Abakulu Fitch na Stockman ibabya n’omuhwa w’eriminya ebyabiribya erilhua omughulhu balhalha omwa lhuholho. ↩

Note

Back