Ekihande 3 — Eryasa ly’Embibo Eyalaganisibawa
GSAM 57.1Obutuku bwakasika, Nyamuhanga mwatuma Omwana wiwe, ... akayabya ansi w’omulamo, asobole okusungula abali ansi w’omulamo, itwe tusobole kwakirira eryabya abana.1
GSAM 57.2Naho eyiri oyo owite obusobozi bw’okubakomeza okukwama n’Enjiri yangye n’omutuliro gwa Yesu Kristo, okukwama n’erisulirwa ly’ekyama ekyabya kikingirwe kasumika kihugo kyatsukire, naye kino kyabirihishulibwa, kandi n’ebihandike bya baminyereri, okukwama n’ekihano kya Nyamuhanga ow’obutuku bwosi, byamanyisibwa amahanga gosi busana n’eriowa Nyamuhanga okubita omu rikirirya: eyiri Nyamuhanga wenka ow’obwenge, obunene bube bwiwe okubita muli Yesu Kristo emyaka n’emyaka.2
GSAM 57.3Erisulirwa mwamanyisya ingye ekyama; nk’oku nahandikire kake omu bigambo, ... ekyatamanyisibwa abana b’abantu omu bindi biseera, nk’oku kyabirihishulibwa abakwenda bewe abatakatifu n’abaminyereri n’Omulimu.... Eyiri ingye, omutono okukira omutonotono wa batakatifu boswe, ngakabwa ekisa kino, ndekangirire amahanga obutungi bwa Kristo obutalondoloka, kandi ndekamenye abantu boswe obukwenda bw’ekyama kino, ekyatwike omu Nyamuhanga kasumika kihugo kyatsukire, owatonda byosi okubita muli Yesu Kristo.3
GSAM 57.4Bamabugha bati omu Molamo Omukale Enjiri yikakingirwa; omu Molamo Omuhyaka yikahishulibwa. Omundu ondi mwabugha atya: “Abayudaaya abere balebire Nyamuhanga, bakaloba kutsibu amasomo g’omulimo gw’emihindano. Omulimo ogwo gwategekebwa na Kristo mwene. Omu kihande kyagwo kyosi gwabya kisosano kya Kristo, kandi gwabya mwijwemo amani n’obuyere. Naho Abayudaaya bakaloba obulamu bw’Omulimu omu mihindano yabo, bakakwama emikolo efwe. Bakirirya esadaka n’ebihano mwene, omu kifo ky’okwikirirya oyo ou byalolokereranga.”
GSAM 58Erilindirira obukama bw’oku kihugo
GSAM 58.1“Abayudaaya abere balindirira eryasa lya Masiya, batamanyanga omulimo wiwe. Batasonderanga kusungulwa ebibi, baitu bakasonderanga kusungulwa Abaloma. Bakalindirira Masiya ayase ng’omukengi, amenye amani g’oyabatsibire, kandi ahangule Isiraeri ebe n’obukama bw’amahanga gosi. Neryo omwihanda gwategekebwa, basobole kugana Omukiza.”
GSAM 58.2“Abantu, omu butamanya n’obutsibu bwabo, n’abakulu abatsukire amaani, bakalonda kutsibu eryasa ly’oyo oyamenya abalabe babo n’asukule obukama bwa Isiraeri. Bakasoma obuminyereri, baitu batali n’obwenge bw’omwoyo. Neryo batabona ebihandike ebilolokere okuhwekerera kwa Kristo omu ryasa lyiwe ly’erimbere, kandi bakahindula amakulu g’ebigambo ebibugha obunene bw’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri. Erikakasa lyakinga amaso gabo; bakahindura obuminyereri okukwama n’eby’akamanyiro kabo.”
GSAM 58.3“Okukira emyaka ihumbi, abantu b’Abayudaaya balindirira eryasa ly’Omukiza. Kuli kintu kino bakateyaho amatsiko gabo amanene. Omu nyimbo n’obuminyereri, omu mulimo gw’ahabuyirire n’omu kusaba kw’omu nyumba, bakateyaho izina lyiwe. Naho abere ayasa, batamumanya. Oyanzirwa ow’omu lubula yabya kuli bo ‘ng’omurandiri ogwamera omu itaka erikawire;’ yabya ‘atali n’ekisosano n’obuyere;’ kandi batabona mubali obuyere obw’okumwenda. ‘Mwasa eyiri abali bewe, baitu abali bewe batamwakirira.’”4
GSAM 58Omu lubaga lwa Davidi
GSAM 58.4Obutuku obwalagibwa na Danieli abere bwahika hakuhi, kasumi “Masiya Omukama”—Oyakasigwa amaguta—abere akendisyaboneka, Abayudaaya bakasobola kuteekereza batya, kandi shali babugha batya: Masiya okukwama n’omubiri akendisyaba wa nyumba n’oluluba lwa Davidi, neryo eribulwa lyiwe likendisyaba omu lubaga olwo; kandi okukwama n’emihango n’emikolo y’Abayudaaya, akendisyasigwa amaguta busana n’omulimo gw’abantu akabya akwete emyaka makumi asatu; kandi abere akendisyaboneka ng’oyakasigwa amaguta omu myaka eyo, eribulwa lyiwe likendisyaba emyaka makumi asatu embere y’erihwa ly’ebyumweru makumi mukaaga na mwenda by’emyaka, ebikendisyahika oku ryasa lya Masiya.
GSAM 59Obuminyereri bwa Simeoni na Ana
GSAM 59.1Omu kasumi ako Isiraeri yoswe yabya erindirire. Abasomi b’Ebyahandikirwe abesigwa kandi abahayo bakalindirira eribulwa ly’oyo owabya akendisyaba Omukama n’Omutegeki wabo. Eyiri Simeoni omukule kandi oyobaha Nyamuhanga, byamanyisibwa n’Omulimu Owakera ati takendisyabona lufwa atabone Kristo wa Mukama.5
GSAM 59.2Omukiza omwana abere aleetebwa ahabuyirire, Simeoni mwamanya ati omwana oyo niwe owabughirwe—Kristo. “Neryo mwamukwata omu maboko ge, mwahayo Nyamuhanga obusinge, mwabugha ati, Mukama, hati waleka omukoli wawe agenda n’obusinge, okukwama n’ekigambo kyawe; kundi amaso gange gabirihabona obukiza bwawe, obwategekera embere y’abantu boswe: ekyakakalha eky’okwakasya amahanga, n’obunene bw’abantu baawe Isiraeri....
GSAM 59.3“Simeoni mwabahaya, [Yusufu na Mariya], mwabugha na Mariya nyina ati, Langira, omwana ono ateekirwe busana n’erigwa n’eritsuka ly’abantu bangi omu Isiraeri; kandi akaba kaiso akendisyagambwa kubi (n’enkota ekendisyahingura omu mwoyo wawe), kugira ng’ebi omu myoyo y’abantu bangi biboneke.
GSAM 59.4“Kandi hakabya harimo Ana, omukali omuminyereri, omwana wa Fanueli, ow’omu lubaga lwa Aseri.... Kandi mwasa omu kasumi ako, mwahayo n’obusime eyiri Mukama, mwamubughirako abantu boswe abalindirira erisungulwa lya Yerusalemu.”6
GSAM 59Abamalaika bakayenda eri abasumba
GSAM 59.5Embere y’ebi, amakuru g’obusime g’eribulwa ly’Omukiza gakabughirwa abasumba abali omu bibanda bya Beterehemu okubita mu bamalaika. Omu matwi g’abasumba abahurikirira, bamalaika bakayemba enyimbo eziyere:—
GSAM 60Abantu b’obwenge bakayenda e Beterehemu
GSAM 60.2Neryo haza abantu b’obwenge ab’oku mutwe gw’eruba, ababona “enyenyeri eyabiritsuka,” okukwama n’oku Balaamu yalagire. Bakakwamira obulagirire bwayo, bahika Yerusalemu, neryo byabya ng’obwakenerera okubulya Omukama owabiribwa. Abere bamanyisibwa ati Beterehemu niyo ekendisyaba ahabulirwa Oyoyendwa, bakagenderera; kandi enyenyeri abere yabonekera kandi, yabayegereza ahantu akatono Omukiza abere alambire. Eyo bakasamira Omwana Omutakatifu, bamuhayo ebihayo bya zaabu, omubadu n’omwirra, neryo bagenda olugendo lulelu basubire eka.
GSAM 60Omukiza akwete emyaka ikumi n’ebiri
GSAM 60.3Okutsuka obwana kuhika emyaka ikumi n’ebiri, bikahandikwa bike busana na Kristo Omukiza, kureka kukula mu bwenge n’omu kikalire, n’okwihayo eri bazaire be. Naho akwete emyaka ikumi n’ebiri, abere agenderere Yusufu na Mariya kuhika Yerusalemu okuhikirira omukolo gw’omwaka, eyo mwatangania abatambyi n’obwenge obwayerekwa omu bibulya biwe n’omu bisubyo by’ebizibu byabo. Okutsuka kasumi ako kuhika ayingire omu mulimo wiwe gw’abantu, omulimo omuto gw’omusasani gwahisibwa na we, abere akolanga na Yusufu iba wa Mariya.
GSAM 60Omulimo gwa Yohana Omubatiza
GSAM 60.4Omezi mukaga embere y’eritsuka omulimo wiwe gw’abantu, omulimo gwa Kristo gwabughirwa na Yohana Omubatiza. Abantu bakayenda mu bingi erihulira Yohana n’eribatizibwa na we. Abere abantu “balindirira [balindirira Masiya ayase] kandi boswe bakateekereza [‘bakabala n’obukwambanisi,’ omu mughendererero] omu myoyo yabo busana na Yohana, n’obundi yabya Kristo n’obundi atali; Yohana mwabasubirya boswe ati, Ingye ngabatiza na maizi; baitu oyasa ni mukulu okukira ingye, kandi sindolere n’eriyangula omugozi gw’ebirato biwe: oyo akendibatiza n’Omulimu Owakera n’omuliro; ekikoleso kiwe ky’erisombolha engano omu bisusuli kiri omu kuboko kuwe, akendihena bweneene ahantu h’okusaliramo, akatereraya engano omu kihorero kiwe; baitu ebisusuli akendibyokya n’omuliro ogutazima.”7
GSAM 61Yesu akabatizibwa
GSAM 61.1Yohana abere akahayo omukolo gw’eribatizibwa, mwabona Yesu ayasa eyiri we eribatizibwa, mwabugha ati, “Langira, Ekyana ky’Embuli kya Nyamuhanga, eyakasa ekibi ky’omu kihugo.... Kandi Yohana mwahayo obwimiri ati, Nabona Omulimu gukahuluka omu igulu ng’enyonyi y’amalala, gwayikala hali we. Nibya sinabya ngamwasi; baitu oyo wantuma eribatiza na maizi mwambwira ati, Oyabona Omulimu gukahuluka n’okwikala hali oyo, niwe oyo akabatiza n’Omulimu Owakera. Kandi nabona, ngahayo obwimiri nti ono ni Mwana wa Nyamuhanga.”8
GSAM 61Omulenge ogw’omu igulu
GSAM 61.2Kristo takayerekebwa kuba Masiya kureka n’Omulimu Owakera gukahuluka omu mubiri ng’enyonyi y’amalala, baitu kandi n’omulenge ogw’omu igulu. Omu Njiri ya Matayo tusoma tuti, “Yesu abere abatizibwa, mwahuluka bwangu omu maizi: kandi langira, igulu likakinguka, mwabona Omulimu gwa Nyamuhanga gukahuluka ng’enyonyi y’amalala, gwayikala hali we: kandi langira, omulenge gukahuluka omu igulu gubugha guti, Oyu ni Mwana wangye oyanzirwe, ou nsangirwe.”9
GSAM 61.3N’obundi “Yohana atakakola kyamagero,” abantu abere babona amani amanene agakwamanga n’omulimo gwa Kristo, bakategekwa kubugha bati, “Byosi Yohana yabugha busana n’omundu ono byabya by’enenene.”10
GSAM 61Kristo akasigwa amaguta okukwama n’omulamo
GSAM 61.4Omu byahandikwa na Luka busana n’eribatizibwa n’erigasigwa amaguta na Omulimu Owakera omu kifwanani ky’enyonyi y’amalala, tusoma tuti, “Yesu mwene akatsuka kuba akwete nga myaka makumi asatu.”11
GSAM 62.1Omukama wetu abere amalire okutsibu ekilo makumi ana, n’okugherwa n’obukubirya bwa Setani omu irungu, ebyahikire bwangu hanyuma y’eribatizibwa lyiwe, mwasa “e Nazareti, ahangire, kandi nk’oku yabya akamenyere, mwangirira omu sinagogi e Sabato, mwimerera okusoma.... Omulimu gwa Mukama guli hali ingye, kundi mwansiga amaguta ngakangirire abatindikirwe Enjiri.... Neryo mwatsuka kubabugha ati, Erino kihe kirangiriro kihikirire omu matwi genyu.”12
GSAM 62Akasingaki kabirihikirira
GSAM 62.2Marako, omu kuhandika ekyahikire kimu, mwabugha ati, “Akasingaki kabirihikirira, kandi obukama bwa Nyamuhanga buli hakuhi: mwesubamu, mukiriraye Enjiri.”13 Akasumi akalagibwa Oyakasigwa amaguta aboneke kabirihika. Erigasigwa na Mulimu Owakera lyahika omu ribatizibwa lyiwe, kandi hati mwatsuka omulimo wiwe, omu kasumi n’omu buryo ebyalagibwa baminyereri abatakatifu ba kera.
GSAM 62Obukenge obw’amaso bwa Kristo kuba Masiya
GSAM 62.3Omulimo gwa Kristo gwakwatana n’okukola ebyamagero obutalekera. Ebyo byabya kaiso eri bantu, n’obundi batakahulira bweneene enganikiro n’ebigambo biwe, nti ni Immanueri, kandi “Nyamuhanga yabya ali naye.”14 Omu byamagero ebyo Kristo mwahayo eri kihugo kaiso y’amani ga Nyamuhanga agali muli we, kandi n’okwiyerekana kw’emibere ya Nyamuhanga n’ekisa kiwe. Filipi, abere akamala myaka esatu ali na Kristo, abona ebyamagero biwe, mwabugha ati, “Mukama, twerekaye Ishe, kandi kyakatsobera.” Yesu mwamubugha ati, “Nabya na inywe kasumi kanene, kandi otakamanya, Filipi? Oyo owabona ingye abona Ishe; kandi obugha oti, Twerekaye Ishe? ... Mukiriraye nti ingye ndi muli Ishe, kandi Ishe ali muli ingye; kandi mutakirirya, mukiriraye busana n’emilimo yene.”15
GSAM 63Yohana akatendekera
GSAM 63.1N’obundi omu ribatizibwa lya Kristo, Yohana mwabona Omulimu Owakera gukahuluka omu buryo bw’okubonwa, kandi mwahulira omulenge ogw’omu igulu gumulanga kuba Mwana wa Nyamuhanga, kandi mwene mwabugha ati ni “Ekyana ky’Embuli kya Nyamuhanga eyakasa ekibi ky’omu kihugo,” ebyahikanga omu buryo obutali bwa masangya ge, neryo omu kihome kiwe eky’obwirima mwabya n’obwoba n’okabirirwa.
GSAM 63.2“Ng’abigiriza b’Omukiza, Yohana Omubatiza atamanyanga emibere y’obukama bwa Kristo. Mwateekereza Yesu akendisyakwata entebe ya Davidi; kandi obutuku bukalabaho, Omukiza atakahayo kimalo ky’obukama, Yohana mwatsuka kusweka n’okabirirwa.”16 “Mwamubirikira abigiriza be babiri, [mwabatuma] eri Yesu, mwabugha ati, Niwe oyo owakenerera ayase? Obundi tulindirire ondi?” “Omu saha eyo yene mwalamya abantu bangi ebyenda byabo n’endwara, n’emyuka mibi; kandi abasinga abali abaziba mwabahayo eribona. Neryo Yesu mwabasubirya ati, Mugende, mubughirire Yohana ebyo mwebona n’ebihulira.”17
GSAM 63.3Byabya bizibu Abayudaaya, n’abigiriza n’obundi, kubona bwinene amenenene g’ebinene Omukiza yabugha, kundi bakateyaho erikirirya lya kikalire nti Masiya abere ayasa akendimenya ekikoligo ky’Abaloma, ekyababya kibatsibu, kandi bwangu asuke obukama bwa Davidi, ategeke ng’omukama w’oku kihugo.
GSAM 63.4Yesu mwatsuka kukangirira n’okubugha ati, “Mwesubamu, kundi obukama bw’omu igulu buli hakuhi.”18 Abakwenda be ikumi na babiri abere batumibwa, bakaleta omwatsi ogwo gumu, “Obukama bw’omu igulu buli hakuhi.”19 Hanyuma omu mulimo wiwe, abandu makumi musanju abere batumibwa, bakagenda n’ebigambo biti, “Obukama bwa Nyamuhanga bwahika hakuhi na inywe.”20
GSAM 64Abantu bakasweka n’omulimo gwa Kristo
GSAM 64.1Ebigambo n’amasomo g’obuyere aga Kristo gakategeka abantu kubugha bati, “Mundu atakahangiranga ng’omundu ono.”21 Kandi abere akalamya omuziba oyabya atabugha, “Abantu boswe bakasweka, babugha bati, Oyu tali mwana wa Davidi?”22 N’obundi, tali mbibo ya Davidi, Omukiza eyalagibwa? “Abere ahika omu kihugo kyabo, mwabasomesya omu sinagogi yabo, bakasweka, babugha bati, Oyu muntu yabona hi obwenge buno n’ebikorwa eby’amaani? Oyu tali mwana w’omusasani? Nyina tali Mariya? N’abaghalaga be, Yakobo, Yose, Simoni, na Yuda?”23
GSAM 64.2Omwaka gwa kasatu ogw’omulimo gwa Kristo, abere ali ahabuyirire omu mukolo gw’eriteya, Abayudaaya bakamuzunguluka, bamubugha bati, “Olikatuleka tukathika-thika kuhika li? Obere niwe Kristo, tubughirire bwinene.”24 Omu mwaka owabya embere, abere akakola ekyamagero ky’amaani ky’okulisa abantu bihumbi bitano n’“emikate itano ey’orubariri n’obwina bubiri obutono,” “mwabona bati bakendisyamukwata n’amaani bamutege omukama, neryo mwagenda kandi omu kigo.”25
GSAM 64Kristo akasomesya abigiriza be busana n’erifwa lyiwe
GSAM 64.3Omu kusomesya abigiriza be, Kristo mwateyaho kintu kinene: okusatulula akateekerezo k’obukama bw’oku kihugo obukenditsuka bwangu, n’okubayerekera ati akenerera kufwa, atsuke kandi, agenda kandi asube ayase. Neryo mwababulya ati, “Kandi nimubona Omwana w’omundu akahuluka ayenda ahali yabya embere?”26 Abere abahanire “batabugha muntu ati ni Yesu Kristo,” tusoma tuti: “Okutsuka kasumi ako Yesu mwatsuka okwerekera abigiriza be ati akenerera kugenda Yerusalemu, atambuke ebintu bingi na bakulu n’abatambyi abakulu n’abahandiki, yitwe, kandi atsuke kandi oku kilo kya kasatu. Neryo Petero mwamukwama, mwatsuka kumuhana ati, Mukama, kibe hale na iwe; kino tikendikubaho.”27
GSAM 65.1Omu kasumi ako mwababugha ati hakabya abantu abali aho abatakendisyafwa kuhika babone Omwana w’omundu ayasa omu bukama wiwe.28 Hanyuma y’ebiro munana, buminyereri buno bwahikirira; kandi omukwenda Petero mwabugha busana n’eryo “bisulirwa” lya Kristo ayasa omu bukama wiwe kuba kaiso k’Eryasa lya Kristo engendo ya kabiri erikendisyabya embere.29
GSAM 65.2Kasumi kandi Kristo n’abigiriza be babya omu Galiraya, Yesu mwababugha ati, “Omwana w’omundu akendisyahabwa omu maboko g’abantu; bakamwita, kandi oku kilo kya kasatu akenditsuka. Kandi bakabya n’obulighe bunene.”30 N’obundi batakahulira, batamanyanga amakulu ge, kundi omu kasumi kene akabya akasonderera kuteera omu myoyo yabo amanene g’erifwa n’eritsuka lyiwe, bakabya bakabala hagati yabo ondi akendisyaba mukulu omu bukama bw’omu igulu.31
GSAM 65.3Omu kasumi kandi Petero mwabugha na Yesu ati, “Twabaleka byosi, twakukwamera; neryo tukendisyabona ki? Yesu mwababugha ati, N’enenene ngababugha, inywe ababirinyikwama, omu kusubukuka, Omwana w’omundu abere ayikala oku ntebe y’obunene bwiwe, inywe kandi mukendisyayikala oku ntebe ikumi n’ibiri, muhange emiryango ikumi n’ibiri ya Isiraeri.”32 Naho akateekerezo k’obukama obukenditegekebwa bwangu kakabya kahanikire omu myoyo yabo, kandi ng’abantu, bakatsuka kulonda ahantu ah’obunene omu bukama.
GSAM 65.4Neryo haza nyina wa Yakobo na Yohana, abana ba Zebedayo, oyabya n’obwende bw’obukulu, mwasa, asaba Kristo abana be bahabwe ebifo by’obukulu—omughuma oku kuboko kw’erulyo n’ondi oku kuboko kw’erumosho kw’entebe lyiwe; obundi omughuma abe mukulu w’obutegeki, ondi abe Omuhandiki w’Ihanga. Baitu Kristo mwabugha bwinene ati, “Mutamanyire ekyamusaba.”33
GSAM 66Eringira ly’erisingura omu Yerusalemu
GSAM 66.1Hakaba hakine hakuhi n’akasumi ako, ekyahikire kinene kandi kyasweka kyaboneka. Kyabya kusubya Lazaro omu kihokero, oyo owabya afwire ebiro bina. Ekyamagero kino eky’amaani kyateya n’okasweka abantu, kuhika Abafarisayo batsuka kutya; nabo n’abatambyi bakabirikira olukiko bwangu, kandi omu kubala kwabo bakabugha bati, “Tukole ki? Kundi omundu ono akola ebyamagero bingi. Tumuleke atya, abantu boswe bakendimukirirya, kandi Abaloma bakase, batwale ahantu hetu n’ihanga lyetu.”34 Omu kasumi ako amani ga Setani agakatsuka ansi gakakwata abali balonda kwita Kristo, amani ag’oku igulu gakategeka abantu bingi bamuhaye obunene, kandi bahikirize ebyalagibwa busana naye.
GSAM 66.2Omu mukolo ogwabughirwe haruguru, abantu bakahuluka boswe, si kusubula Yesu mwene kureka n’okubona Lazaro, oyo Yesu yasubire omu bafwire. Hati bo bakateekereza bwinene ati Yesu ni mukama wabo owabalindirira kasumi kanene, kandi abere bamuhangana ayenda Yerusalemu, ayikala oku mwana w’endogoyi, ebigambo by’Ebyahandikirwe byabakwata omu myoyo: “Otatinyire, mwana wa Siyoni: langira, omukama wawe ayasa, ayikala oku mwana w’endogoyi.”35 Abantu abo bingi bakahandula omulenge gw’erisingura, kyahakania kutsibu Abafarisayo abakakali n’ababala. Hagati yabo bakabugha bati, “Mubona mutya, mutakatsobola kintu? Langira, kihugo kyosi kyamukwamire.”36 Abere basaba Kristo ahangye omulenge ogwo, mwabasubirya ati, “Ngababugha nti, abano abere bakakinga emilomo yabo, amabuye gakendilaka bwangu.”37 Mukama mwabugha busana n’omukolo ogwo ati, “Mulake,” kandi abantu abere batakakola kigambo kiwe, angateera amabuye g’omu muhanda omulenge, gangalaka; kundi ekigambo kiwe kikenerera kuhikirira.
GSAM 66Kristo Erigenda n’Eriluka Kandi
GSAM 66.3Omuloko wetu akayitsanga kw’eriheba emyatsi y’abakwenda ku kinywa ky’okufa kandi akayuka kandi, kw’eriheba kandi bakamenya ng’obwami butaloka paka ayenda kandi aluke kandi. Akayogera busana n’eribambwa kwakwe ati, Kandi ni ndisondolwa eritsuka oko kihugo, ndisonda abantu bosi banze. Akayogera bino, erilangira kufa kuthi ali atsuka. Abantu bamubwira bati, Twawulira omo mulamo ng’Omwene Kristo akala nda kadi; n’eriki oyogera ng’Omwana w’omundu akasondolwa? Omwana w’omundu oyo naki?38
GSAM 67.1Busana n’eritsibuya emyatsi y’abakwenda, bamanye kinene ng’akwenda, aluke kandi, embere y’obwami bwakwe butsibire oko kihugo, akabwira ati, Bana batobito, nkyali namwe akatuku kake. Mwalondera; kandi nga nakabwira Abayuda, Eriki ndayenda, mutangakenda; n’omunoti nkyababwira. Simoni Petro yamubwira ati, Mwami, oyenda yahi? Yesu yamwamula ati, Eriki ndayenda, utangandondera butsibu buno; naye walindondera hanyuma.39 Hanyuma akakomeya emitima yabo eyali y’eribya n’obuswero n’emyatsi eyi: Mutaleka emitima yanyu yibya n’obwoba: mwikirirye Nyamuhanga, mwikirirye na nihi. Omo nyumba ya Tata hani ebibanza bingi by’okukalamo; nga bitali, nkababwira. Ndayenda eribategekerera ekibanza. Kandi nga ndayenda eribategekerera ekibanza, ndisubira kandi mbatware oko ndi, kugira ng’aho ndi namwe mubye.40
GSAM 67Eky’okulola ky’Omukwami Omunene
GSAM 67.2Kandi Omuloko akatsanga erisubya omukangiriryo mubihi ng’obwami bukenda buloka mbere, n’erikozesa eky’okulola kino, bo n’abakwenda bakagenda e Yerusalemu: Omukwami omunene muthya akagenda omo kihugo kya hare eritsukirya obwami bwakwe kandi aluke. Akayita abakozi bakwe ikumi, akabaha ebiguma ikumi, akababwira ati, Mukole paka ndisubire. ... Kandi byabya ng’alukire, amaze kutsukirya obwami, akabwira abakozi abo bayitwe oko ali, bo abakaha ebiguma, kugira amanye ng’omundu weshi akabona ki n’erikola.41 Omo ky’okulola kino, Omwami ayilangania wenyene n’Omukwami Omunene. Akagenda omo kihugo kya hare—oko Tata—n’eritsukirya obwami, embere y’eriluka eribwamya.
GSAM 68.1Abakwenda bamubulya bati, Akanyikalo k’eriluka lyawe n’ery’erisirima ly’ekihugo naki?42 Omuloko akabaha olukalala lw’emyatsi eyakabya eriho omo bibya by’obutibu bunene obukenda oko kanisa, n’obuminyikalo obukendi okabya. Obuminyikalo obwo bwakaboneka, bakamenya ng’eriluka lyakwe liri ahasi, n’obuli oko myango, kandi olubero olulolire bino lutaleka oko bulami paka ng’alukire.43
GSAM 68Abakwenda Bosi Bamuleka
GSAM 68.2N’obukangirirya bwosi obwakaha Kristo abakwenda busana n’okufa kwakwe n’eritsibwa, batayimanya nakake amanene akabayigiriza busana n’eribingwa n’eribambwa kwakwe. Bakabya n’okumanya kutobito muno, kw’erisuba lyabya, eriyirirya lyabo lyafwa, kandi bosi “bamuleka bakiruka.”44 Na Petro, Petro owali omwambali enguma, owali oyogera n’obweme ng’abantu bosi nga bamuleka atamuleka, hanyuma y’amasaha make akamuhakana Omwami wakwe, n’erilayira ng’atamumanya. Busana n’obutali bumanyi bwabo oko ky’Omwami ayogera ng’aluyuka oko kiro kya kasatu hanyuma y’eribambwa, bakabulyana kandi bayibulya bati, eriyuka kwo oko baholi kulangirya naki?45 Ndeke, batakabya n’erikirirya, hanyuma y’okufa kwakwe n’omubiri kwakwe gukatebwa omo kituumbo kihya kya Yosefu, bakategekerera erimukinga. Amaha wosi wahwa—wahambibwa na Kristo omo kituumbo—Sabato ya muthya eri oko bakwenda! Emitima yabo eyazwirire obululu n’eritaluka ly’amaha, kandi Omuloko w’ekisa owali ayuzire obulamu n’emikole y’obwambali n’ekisa atali hafi eribakomeya n’eribakumya; emibere yabo yabya y’obuswero buthya!
GSAM 69Emyatsi Y’omubiiri Oko Kyamutse Ky’eriyuka
GSAM 69.1Kyamutse ky’ekiro ky’erimbere ky’eyenga kyabya! Omubiiri muthya omo igulu n’oko kihugo! Malaika ow’obukanga akatsuka omo bwami bw’ekitini agenda oko kituumbo kya Yosefu, n’omwatsi ogwamubwira Omwana wa Nyamuhanga ayuke. Kandi, mulole, hakabya omusisi munene muno; busana malaika w’Omwami akatsuka mwigulu, akaika akaluyula eibahe eritsuka oko luyi, akalikalako. Omo buso bwakwe bwabya ng’emulike, n’esyongyimba siwe syabya nzeru ng’esyonzururu; n’obwoba bwakwe abalindi bakatsitira, babya ng’abaholi.46 Emibiri mingi y’abayirire abasinzirire yakayuka, yatsuka omo bituumbo hanyuma y’eriyuka lyakwe, yayingira omo kibuga ekiyirire, yaboneka oko bantu bingi.47 Mutsema abantu ng’abo bayingira e Yerusalemu, oko myango y’abasangwa babo, n’omwatsi ng’Kristo owabambirwe ayukire oko baholi, kandi bo nabo bakahabwa obulamu n’obukanga bwakwe, eribya abema b’eriyuka lyakwe. Mubiiri muthya omo bakwenda n’abakazi abayirire—bakiruka hanu n’hanu eritulira engulhu y’erisekera, bati, “Ayukire oko baholi, busana twamumona kandi twamuyogera naye!”
GSAM 69Yesu Agenda Omo Kihugo
GSAM 69.2Kandi, mulole, babiri kwabo bagenda oko kiro kikwene omo kihanda kitobito ky’eribinga Emausi, ekyabya hare n’e Yerusalemu ebifurlongo 60 [maili 7½]. Bakayogerana busana n’emyatsi yosi eyabire. Kandi byabya, bo bakayogerana n’eribulya, Yesu wenyene akabegera, agenda nabo. Naye ameso gabo gakakingwa kugira batamumanya. Akababwira ati, Emyatsi eyi muyogerana naki, bo mugenda kandi muli n’obuswero? Omunwe kwabo, eriina lyakwe Kleopa, akamwamula ati, Niiwe mwene yosi oyikala e Yerusalemu, otamanyire ebyabire omo biro bino? Akababwira ati, Ebyabire naki? Bo bamubwira busana na Yesu w’e Nazareti, owali omuminyereri w’obukanga omo bikole n’omo myatsi embere ya Nyamuhanga n’abantu bosi; kandi ng’abakulu b’abanganga n’abami baitu bamuhayo eritsibwa n’okufa, bamubamba. Naye twali twesirire ng’oyo mwene wakenda okusangula Israeli; kandi oko yosi eyi, lelo kiri kiro kya kasatu eritsuka ebyo byabya. Ndeke, abakazi bamo omo kithunga kyaitu bakatuswekya, bo bakatsuka kyamutse oko kituumbo; kandi batakabona mubiri kwakwe, bakaluka bati bakabona n’ebisulirwa bya bamalaika, abababwira ng’ali n’obulamu. Kandi abamo kwaitu bagenda oko kituumbo, bakabona nga abakazi bayogera; naye Yesu batamumona.
GSAM 70.1Hanyuma akababwira ati, Engebe, muli n’obutambali bw’omutima erikirirya byosi abaminyereri bayogera! Kristo atakwenderera eribya n’obululu obu, n’eriyingira omo kitini kyakwe? Akatsuka oko Musa n’abaminyereri bosi, akabasobololera omo Masako gosi ebyamukwamanako wenyene.48 Yesu akenda erilya nabo, akamena omugaati kandi akatasha, n’amiso gabo gakakinguka, bamumanya.... Kandi bayogerana bati, Omutima wetu gutakangire omo kati kaitu, bo akayogera n’itu omo njira, akatusobolera Masako?49
GSAM 70.2Buno, okoheruka, abakwenda bakabona, hanyuma y’erisobololwa ly’ekyibu kyosi, ng’omo mubiiri w’Omuloko mwali okufa n’eriyuka. Naye bakabona batya busana n’obwami bwakwe?
GSAM 70.2“Akayilangania nga ali n’obulamu hanyuma y’obululu bwakwe n’ebiminyisyo bingyi ebithangahakanibwa, akaboneka oko bo ebiro makumi ana, n’eriyogera busana n’emyatsi y’obwami bwa Nyamuhanga; kandi bo bakayibungana, akabaha ekihano batatsuka e Yerusalemu, naye balindire erilaganisibwa lya Tata, eryayogera ati mwali mwawulira oko ndi. Busana Yohana akabatiza n’amazi, naye mwenda kubatizibwa n’Omwoyo Omuyirire omo biro bitali bingi.”
GSAM 71Okasubya Obwami Buno?
GSAM 71.1Bo bakabya babungene, bamubulya bati, Mwami, okasubya obwami omo Israeli buno? [nga bakayogera bati, Twamanyire ng’wakendekire obambwe n’eriyuka oko baholi, nga Masako gayogera; naye otasubya obwami buno?] Akababwira ati, Mutali n’obuyinza bw’okumanya ebiro n’obutuku Tata ateyire omo bukanga bwakwe. Naye mwakabona obukanga, Omwoyo Omuyirire nga aikire oko mwatu; kandi mwabya bema bange e Yerusalemu, n’omo Yudea yosi, n’omo Samaria, paka oko nduli-nduli sy’ekihugo. Kandi hanyuma y’okuyogera bino, bo bakamutesa ameso, akatsulwa mwigulu; ekithu kyamukinga, batakimubona. Bo bakalola muno mwigulu oko ayenda, mulole, abantu babiri bakayima hafi yabo n’esyongyimba nzeru; bo bakababwira bati, Bantu b’e Galilea, mwimanira naki mulolere mwigulu? Yesu oyo nyene owatsulwa oko muli mwigulu, aluka atyo ng’omwamumona agenda mwigulu.50
GSAM 71Yesu Akala Mwigulu Paka Erisubya Ebyosi
GSAM 71.2Buno Omuloko amaze eribala bo, kandi bakamumona ng’ “atsuka agenda ahali ali embere,” bakabya n’obweme ng’Omwoyo Omuyirire akabigiriza busana n’obutuku obwami bukenda buloka. Petro, omo bukangirirya bwakwe oko bantu, hanyuma y’okuhabwa Omwoyo, akayogera ati, Alatuma Yesu Kristo, oyo owabalangirirwa embere; igulu likendekire okumukingira paka obutuku bw’erisubya ebyosi, ebyo Nyamuhanga ayogera n’akanwa k’abaminyereri bakwe bayirire bosi, eritsuka oko mitsuka y’ekihugo.51
GSAM 71.3Omukwenda Petro akahabwa kandi n’Omwoyo Omuyirire eby’amanene busana n’ihuga bisatu: erimbere, eryo lyabya embere y’omwibo, lyahenyibwa n’amazi; eryakabiri, ihuga ly’obutuku buno, eryategekererwe omuliro—omuliro ogw’omo kihugo, nga Edisyon Esubirwe eyogera—omuliro ogukenda kuleeta erihola, erihonya n’erisangangura abantu abatali bayirire; eryakasatu, kihugo kihya, “ahali ekithunganene kikasiba;” nanga, nga abandi bahindula, ahali abayirire bakala.52
GSAM 72.1Omukwenda Paulo akasobolola eriyuka ly’abantu ba Nyamuhanga, n’erihinduka ly’abayirire bakwe bosi, eritsuka oko mubiri ogw’okufa paka oko gutakafa, “omo katikati k’okupanya kw’iso, oko nduliri y’erihuluka ly’erihuluka.” Akabwira Abakorinto ng’Kristo buno ali oko ntebe y’obwami ya Tata, kandi akala aho paka abanzi bakwe bosi bahirwe omwisi w’obuthabali bwakwe. Kwo kuli, paka ahabw’ahabwa obwami—obwami bwakwe—n’okubuhabwa omo byala byakwe na Tata, nga byabinyerirwa omo Danieli 7:13,14; Zaburi 2:8,9. Oko kanisa y’e Tesalonika akabasobolera eriluka lya Kristo n’eriyuka ng’ekirindirirya kyabo kyonene, kandi ng’omo byabyo muli erikomeya kwenene, abakasangwa babo bayabulwa n’ebyala by’okufa.53
GSAM 72Erisubya ly’Omukwami Litamanyikene Obutuku
GSAM 72.2Paka buno ekanisa etali yamanya n’obutuku obw’Omukwami akenda eriluka. Omukwenda omo mukanda wakwe w’erimbere eri Abatesalonika akayogera ati, Itwe abali n’obulamu abasigalire tukendwa kutsulwa. Abamwikirirya bakayima ng’Kristo akenda oko bo bakyali n’obulamu. Omo mukanda wakwe wakabiri akasubya obuyingirirya bubi bw’omukanda wakwe, akababwira ng’ ekiro ekyo kitakabya, paka eritaluka ly’erikirirya liloke embere, n’omundu w’ekibi aboneke, omwana w’eriholwa; oyo akayikira kandi ayiyongera oko kyosi ekyabinga Nyamuhanga, n’oko kyosi ekisengererwa.54
GSAM 72Eritaluka Ly’erikirirya
GSAM 72.3Kandi ekanisa yasigala eriyenda omu mwiziki busana n’obutuku bw’eriluka lya Kristo engendo ya kabiri. Abamwikirirya bamanyire ng’eritaluka likabya; naye lyakala obutuku buthya, eryo lyabya kibulya. Hanyuma Yohana akahabwa omwamula omo bisulirwa oko kizinga Patimo, omo bimanyikalo ebiri omo bisura ikumi na bibiri n’ikumi na bisatu by’Okusulirwa—“obutuku, obutuku obubiri, n’ekihande ky’obutuku,” “myesi 42,” “ebiro 1260” (emyaka); naye ekyabya n’akaminyikalo k’eritsuka obutuku obwo bunene kikatabya. Kwo ekanisa yakyali erilindirira eriluka lya Kristo, etamanyire n’obweme obutuku bw’eriboneka; busana hanyuma y’obutibu obwo, akatuku katobito k’obulwani n’obutsibuliro kakabya kasigalire busana n’ekanisa y’abasigalire.55
GSAM 73.1N’ebitabu by’Endagano Nshasha byaheruka, omwatsi w’eriluka lya Kristo engendo ya kabiri gwayirwa embere n’obusoboke. Oko buli vese emwe y’omo makumi asatu, hani emwe eyibuka eriluka lya Mwami Yesu Kristo. Busana n’eryo, n’emibere y’ekanisa eyikwamana n’ekirindirirya ekyo omo byasa byosi paka oko butuku buno, Robert Patterson, D.D., akayogera omo mukanda ogwabingwa “Interior,” oko mutwe “Ekisubirwa Ekirire,” atyo:—
GSAM 73Obwami Bw’Emyaka Lukumi Bw’Obutuku—Patterson
GSAM 73.2“Omwami wetu aleka ekanisa yakhe oko kihugo agenda oko Tata, akayileka omo mibere y’obululu. Abigha bakwe magana atanu bakazingirirwa n’ekihugo kyosi ky’abanzi bakwe, abategekere omo misengerere n’obwami obutali bwa Kristo n’omundu w’obwenge obunene, abali n’obubi obw’omutima bubi muno, kandi bayigirizibwa n’obumanyi bw’emyaka omo mitendera y’erihonya. Omwami atabya atamanyire obutibu bwaitu; kandi omo myatsi yakwe y’erihuluka, atatobololera obubi bw’abanzi b’ekihugo n’obutibu bw’ekanisa, kandi atakalaganisa ng’ebyo bikakeha. Naye akalaganisa ng’aluka wenyene erihonya abanzi bakwe, kandi atukomeya paka oko kiro ekyo ekirire. “Ekihugo kibalyamanga. Momo kihugo mwabya n’obutibu. Mwalira n’erilila, naye kihugo kikasikira. Mwabya n’obululu, naye obululu bwanyu bukahinduka obusikire.... Buno muli n’obululu, naye ndisubira eribamona, emitima yanyu ikasikira, kandi akasikire kanyu atali mundu ukabitwala. Nga ndayenda, ndisubira kandi mbatware oko ndi, kugira ng’aho ndi namwe mubye.”
GSAM 74.1“Obwo bwabya obusubirwa obuirire bw’eriluka lyakwe wenyene, obwakomeya ekanisa yakhe oko kugenda kwakwe wenyene. Omo butuku bwosi bw’obutali bwakwe, akayogera ng’tukendekire eriyamba obutibu; kandi kwo byabya. Nga tukasikira obutuku bw’obusinge obw’oko buso omo butali bwakwe, nga ekanisa yakhe yakaboholhwa eritsuka oko bulwani bw’ekihugo, nga akatuku k’obuyirire kabya ahali enduli etakatsuka omo ngano, nanga oko eriluka kwakwe alamusibwa n’abantu b’ekihugo kyuzire n’ekitini ky’Omwami, nanga akabona erikirirya oko kihugo, bino byabya byamutangirya muno. Yesu atakamanya obwami obwo bw’emyaka lukumi. Tuyogera ng’atabumanya, busana atatubwira; kandi ayogera ati, “Nkabita ng’abasangwa, busana byosi ebyo nawulira oko Tata nabamanyisa.” Naye omo myatsi n’eby’erileberyako byosi byakwe, hatali n’akamanyikalo katobito ng’tukendekire erilindirira obutuku bw’obusinge n’ekitini embere y’eriluka kwakwe. Abakwenda nabo batamanyire obwami bw’emyaka lukumi obutali bwa Kristo. Omo myaka magana asatu hanyuma y’eribala ly’Omwami wetu, ekirindirirya ekirire ky’ekanisa kyabya kirindirirya ky’eriluka lyakwe.
GSAM 74.2“Naye, omo kukula kw’eryo ritaluka lyalaganisibwa, omukazi wa Kristo akatsuka erikomeya omo butali bwakwe n’obusangwa bw’abami b’ekihugo; omo nzira eyabya y’eribonekerera, akahindula eriiso lyakwe eritsuka oko igulu ly’ebuzoba n’eriluka lya Mwami wakwe, eryakendekire erihonya obunene bwakwe bw’ekihugo. Bo Abasubi b’erikirirya bakateka engubi y’engulhu yuwene oko minywe yabo, ... ebilole by’obwami obutali bwa Kristo byahenwa lubito, ... kandi ekanisa yakatsuka kandi eririndirira eriluka lya Mwami erihonya antikristo.... Omo mikanda yabo, mihindano y’emwatsi, n’ebyeme by’erikirirya, Abasubi b’erikirirya bakatangaza ebisubirwa byabo embere y’obwami bw’emyaka lukumi.
GSAM 74.3“Endeko y’e Westminster yaherera ekyeeme kyayo n’eritangaza erikirirya lyayo omo eriluka lya kabiri lya Mwami n’emyatsi eyilangania kwenene erikirirya ly’abalindirira embere y’obwami bw’emyaka lukumi. Bakatangaza n’emyatsi eyi y’obukulu: “Nga Kristo akenda tutungirwe n’obweme ng’akabya kiro ky’eritswa olubanza, eriyinga abantu bosi oko kibi, kandi erikomeya abayirire omo butibu bwabo, kwo akenda ekiro ekyo kitamanyikane oko bantu, kugira baleke eriyikethera lyosi ly’omubiri, babe balindiriire, busana batamanyire s’Omwami akenda oko saha yahi; kandi babe bategekerere eriyogera bati, Mwiza, Mwami Yesu; mwiza luuba!”56
GSAM 75.1“Bataata baitu abasubi bakakomeya emitima yabo n’erilindirira eriluka lya Mwami, kandi bakakangania bandi n’erilaka lya muthya, bati, “Mukwate ekihande! busana akenda n’amalwi g’obukomeya,” omwatsi ogwatebwa omo ndirimbo y’erisubya obulamu bw’erikirirya eyamanyikene buno, naye ogwamanyikene n’abakwatirire endagano ba Sikoti abakulu.
GSAM 75.2“Naye embere y’obutuku bungi, ritaluka lyakabiri ly’erikirirya lyatsuka omo makanisa agasubirwe. Omo Sikoti lyamanyikene nga Moderatismu; omo Bungereza nga Arianismu, kandi buno nga Broad Churchismu; omo Amerika lyayiyita Unitarianismu; kandi omo Jarmani Rationalismu. Bateya obwenge bw’omundu ng’omutswa, n’erilangira kwaitu kutobito okw’omu butuku buno ng’obuminyikalo, kandi bahakana ng’ekyabya kitali kikasoboka paka omo njira y’emilamo y’obutonde eyamanyikene, bakahindula Yesu abya ng’omukangirirya w’Abayuda, owali mbele y’ebiro byakwe, naye atamanyire nakake obumanyi bwa buno. Ndeke ekilole ky’omundu oyo akaluka oko kihugo ekitakaboneka eribwamya oko kihugo, kyahindulwa n’erisubya omo bilole by’Abayuda.
GSAM 75Daniel Whitby Busana n’Obwami Bw’Emyaka Lukumi
GSAM 75.3“Ebyalaganisibwa busana n’eriluka lyakwe lyakabiri n’eribwamya oko kihugo byasobololwa ng’eriyongera ly’engulhu yakhe yonene, n’eriyisunga kw’ekihande kinenene ky’ekihugo oko Bukristo omo myaka lukumi, nanga, nga abandi balangirira, myaka 360,000; omo butuku obwo abantu bakula omo bikole by’obutonde bw’obulamu, kandi basikira obusinge n’obutende bupya. Oko heruka ly’obutuku obwo bura, obutali bwakangalibwa n’omuntu wabulijo, obundi hangabya erithithimana linene ly’obutonde, kandi kyanganabughwa ng’Omwami angasa erihonya ekihugo n’eriyita abantu bosi oko tswa lubanza. Eky’eriheba kino kyakololwa kandi kyatsibuya n’omusobololi w’e Bungereza owali ayitibwa Whitby [Daniel Whitby akafa omo 1726], oyo, omo mikanda yakwe eyabinga, akaboneka ng’ali wa Arianismu, naye amasobololo gakwe gakabya g’amanyikene oko bantu b’ekithunga kyakwe, kandi obwami bwakwe bw’ebilole bwakiritwa n’abasangira n’abasangwa b’amakanisa g’ekihugo omo Bulaya, ababahanga emyaka mingi y’okuhabwa ebitundu n’obukulu. N’eriheba lyabo, byatsulwa e Amerika, aho byakakozesibwa mbere ng’ebintu by’emyatsi y’oko ndolo n’eryaherera emyatsi.”
GSAM 76.1Eyo y’ekyabya ebilole omo bihande by’ekihugo bitandukanye, bo tukiyegera obutuku Omwami atuma omwatsi w’obukomeya w’eriluka lyakwe, n’oko “myango.”
Notes
- Bagalatiya 4:4, 5. ↩
- Baroma 16:25-27. ↩
- Abe Efeso 3:3-9. ↩
- Ery’Obwenda bw’Emyaka, pp. 29, 30-34. ↩
- Luka 2:26. ↩
- Luka 2:28-38. ↩
- Luka 3:15-17. ↩
- Yohana 1:29-34. ↩
- Matayo 3:16, 17. ↩
- Yohana 10:41. ↩
- Luka 3:23. ↩
- Luka 4:16-21. ↩
- Marako 1:15. ↩
- Ebikolwa 10:38; Yohana 3:2. ↩
- Yohana 14:8-11. ↩
- Ery’Obwenda bw’Emyaka, p. 215. ↩
- Luka 7:19-22; Matayo 11:4. ↩
- Matayo 4:17. ↩
- Matayo 10:7. ↩
- Luka 10:9. ↩
- Yohana 7:46. ↩
- Matayo 12:23. ↩
- Matayo 13:54, 55. ↩
- Yohana 10:24. ↩
- Yohana 6:15. ↩
- Yohana 6:62. ↩
- Matayo 16:20-22; Marako 9:31. ↩
- Matayo 16:28; Luka 9:27. ↩
- 2 Petero 1:16-19. ↩
- Matayo 17:22, 23. ↩
- Matayo 18:1; Marako 9:33, 34. ↩
- Matayo 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
- Matayo 20:20-24. ↩
- Yohana 11:47, 48. ↩
- Yohana 12:15. ↩
- Yohana 12:19. ↩
- Luka 19:40. ↩
- Yohana 12:32-34. ↩
- Yohana 13:33-36. ↩
- Yohana 14:1-3. ↩
- Luka 19:11-15. ↩
- Matayo 24:3. ↩
- Matayo 24; Luka 21; Mariko 13. ↩
- Mariko 14:50. ↩
- Mariko 9:10. ↩
- Matayo 28:2-4. ↩
- Matayo 27:52-53. ↩
- Luka 24:13-27. ↩
- Luka 24:31-32. ↩
- Ebikolwa 1:6-11. ↩
- Ebikolwa 3:20-21. ↩
- 2 Petro 3:5-13. ↩
- 1 Abatesalonika 4:13-18. ↩
- 2 Abatesalonika 2:3-4. ↩
- Okusulirwa 12:17. ↩
- Ekyeme ky’Erikirirya, Kisura 33, kihande 3. ↩