Toko faha-17 — Ny Fahamarinana Nampandrosoina Tao Anatin'ny Fahasahiranana
GSAM 265.1“Toy ny fandinidiniko ny mpiandry ny ondriny amin'izay andro hahatratrarany ny ondriny izay efa niely, dia toy izany no handinidinihako ny ondriko sy hamonjeko azy avy any amin'izay rehetra efa nielezany tamin'ny andro mandrahona sy maizim-pito.”1
GSAM 265.2Ireo izay hatramin'izay (1847) nandray ny hafatr'ilay anjely fahatelo dia mahantra tamin'ny fananan'izao tontolo izao, ary noho izany dia kely ihany no azon'izy ireo natao ara-bola ho an'ny fampielezana ny hafatra. Ny Pasitera White sy ny vadiny ary ny Pasitera Bates dia nahita ny maha-zava-dehibe ny asa manokana eo anivon'ireo rahalahy miparitaka, ary koa ny filàna ny fanomanana zavatra hovakiana hapetraka eny an-tanan'ny olona, ho fanampiana amin'ny fitarihana azy ireo ho amin'ny fahalalana ny marina. Nohamafisin'ny bokikely nosoratany momba izany lohahevitra izany ny asan'ny Pasitera Bates tamin'ny fampahafantarana ny resaka Sabata, rehefa nandeha tany amin'ny toerana samihafa izy, ary tamin'ny alalan'ny fampielezana izany tamin'ny alalan'ny paositra. Niasa tamim-paharetana tanteraka izy.
GSAM 265Fanaovan'ny Rahavavy Tanora Iray Sorona ho an'ny Fahamarinana
GSAM 265.3Indray mandeha, satria tsy nanana vola handoavana ny saran-dalana, dia saika hiainga an-tongotra avy any Massachusetts ho any New Hampshire izy. Tamin'izay indrindra no nahazoany taratasy avy tamin'ny rahavavy tanora iray izay nanao fifanarahana hiasa an-trano tamin'ny karama $1 isan-kerinandro mba hananany zavatra hanampiana ny raharaha. Rehefa avy niasa herinandro iray izy, dia voa mafy ny eritreriny fa mila vola ny Pasitera Bates ka nankany amin'ny mpampiasa azy izy ary nahazo karama mialoha mba hahafahany mandefa $5 ho azy avy hatrany. Tamin'izany no nandoavany ny saran-dalany ho any New Hampshire, tamin'ny fitateram-bahoaka. Tany amin'ny toerana rehetra dia nahazo fivoriana tsara izy, ary maro ny fanahy no nandray ny fahamarinana.
GSAM 266Fikarakarana Tokantrano Miaraka amin'ny Fanaka Nindramina
GSAM 266.1Mba hanehoana ny toe-tsaina fanaovana sorona izay nanosika ireo mpisava lalana voalohany tamin'ity hafatra ity, dia marihina ireto manaraka ireto avy amin'ny fanambaran'ny Ramatoa White momba ny toe-javatra niainan'izy ireo tamin'ny ririnina 1847-48, fony izy ireo nonina tao amin'ny efitrano tao an-tranon'i S. Howland malalaka, tany Topsham, Maine, izay nanorenan'izy ireo tokantrano tamin'ny alalan'ny fanaka nindramina:—
GSAM 266.2“Mahantra izahay, ary nandalo fotoan-tsarotra. Niasa nitondra vato teo amin'ny lalamby ny vadiko, ka voakiky tanteraka ny hoditry ny rantsan-tanany ka nivoaka ny ra tamin'ny toerana maro. Nanao fanapahan-kevitra izahay fa tsy hiankina amin'ny hafa, fa hivelona amin'ny asanay, ary hanana izay hanampiana ny hafa. Saingy tsy nahita fitahiana izahay. Niasa mafy ny vadiko, nefa tsy nahazo ny tokony ho karamany.
GSAM 266Ny Pasitera White Manapaka Kitay
GSAM 266.3“Niala tamin'ny asa teo amin'ny lalamby ny vadiko, ary nitondra ny famaky hazo nankany an'ala hamaky hazo fandoroana. Na dia nanaintaina tsy an-kiato teo an-kilany aza izy, dia niasa nanomboka ny vao maraina ka hatramin'ny alina mba hahazoana vola dimampolo santima eo ho eo isan'andro. Tsy nahazo natory izy tamin'ny alina noho ny fanaintainana mafy. Vetivety dia naharay taratasy avy tamin'ireo rahalahy tany amin'ny Fanjakana samihafa izahay, nanasa anay hitsidika azy ireo; saingy satria tsy nanam-bola hivoahana ny Fanjakana izahay, dia ny valin-teninay dia hoe tsy mbola misokatra ny lalana ho anay.
GSAM 266.4“Nahazo taratasy avy amin'ny Rahalahy Chamberlain, avy any Connecticut, izahay, nanentana anay hanatrika fihaonambe tany amin'io fanjakana io. Nanapa-kevitra ny handeha izahay raha toa ka mahita izay hanampiana anay. Nanao ny kajy tamin'ny mpampiasa azy ny vadiko, ary hitany fa nisy vola folo dolara tokony ho nomena azy. Tamin'ny antsasak'io vola io no nividianako akanjo tena nilaina, ary avy eo nanamboatra ny palitaon'ny vadiko aho, ka nampifandray ireo tapa-damba, ka lasa sarotra ny nanavahana ny lamba tany am-boalohany teo amin'ny tanan'akanjo. Nisy dimy dolara sisa ho entinay mankany Dorchester, Mass. Ny vata entanay dia nahitana saika ny fanananay rehetra teto an-tany. Saingy nanana fiadanam-po sy fieritreretana madio izahay, ary izany no nanan-danja kokoa taminay noho ny fampiononana ara-nofo.
GSAM 267.1“Nitsidika ny tranon'i Rahalahy Nichols izahay, ary talohan'ny hiainganay, nanome vola dimy dolara ho an'ny vadiko i Rahavavy Nichols, izay nandoavana ny saran-dalana ho any Middletown, Conn. Vahiny tao amin'io tanàna io izahay, ary mbola tsy nahita na iray aza tamin'ireo rahalahy tao amin'ny Fanjakana. Dimampolo santima sisa no tavela taminay. Tsy sahy nampiasa izany ny vadiko mba hanofa kalesy, ka natipiny teo ambony antontan-kazo fisaka ilay valizy, ary nandeha an-tongotra izahay nitady olona mitovy finoana. Vetivety dia hitanay i Rahalahy Chamberlain, izay nitondra anay tany an-tranony.”
GSAM 267Fihaonambe tany Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Notontosaina tany Rocky Hill ity fihaonambe ity, ary ny efitrano fivoriana dia efitra lehibe mbola tsy vita tao an-tranon'ny Rahalahy Belden. Ity sombiny avy amin'ny taratasy nosoratan'ny Pasitera White ho an'i S. Howland ity dia manome antsipiriany mahaliana vitsivitsy momba ilay fivoriana:—
GSAM 267.3“Ny 20 Aprily, naniraka ny saretiny tany Middletown i Rahalahy Belden mba haka anay sy ireo rahalahy niparitaka tany an-tanàna. Tonga tany an-tranony [Rocky Hill] izahay tokony ho tamin'ny efatra tolakandro, ary fotoana fohy taorian'izay dia tonga koa ny Rahalahy Bates sy Gurney. Nisy fivoriana nataonay tamin'io hariva io, ka tokony ho dimy ambin'ny folo ny isanay. Ny zoma maraina dia nifandimby tonga ireo rahalahy ka nahatratra dimampolo teo ho eo ny isanay. Tsy tao anatin'ny fahamarinana tanteraka avokoa izy rehetra ireo. Tena nahaliana ny fivorianay tamin'io andro io. Nampiseho mazava ny didy ny Rahalahy Bates, ary nampihamafy ny maha-zava-dehibe izany ny fijoroana vavolombelona mahery vaika. Nanan-kery ny teny mba hanamafy ireo izay efa ao anatin'ny fahamarinana, sy hamoha ireo izay mbola tsy tapa-kevitra tanteraka.”2
GSAM 267Nasaina tany amin'ny Kaontian'i Oswego, N.Y.
GSAM 267.4Vokatry ny fiparitahan'ny trakta nosoratan'ny Pasitera Bates teo anivon'ny Advantista, dia nanomboka nitandrina ny Sabata ireo olona tany amin'ny Fanjakana hafa. I Hiram Edson, avy any Port Gibson, N.Y., dia nanoratra nanasa ny Pasitera sy Ramatoa White sy ny hafa hanatrika fihaonambe ho an'ireo mpitandrina ny Sabata tany Volney, ao amin'ny Kaontian'i Oswego, tamin'ny volana Aogositra 1848. Nilaza izy fa mahantra amin'ny ankapobeny ireo rahalahy, ary tsy afaka nampanantena izy fa hanampy betsaka amin'ny fandaniana izy ireo. Nahazo 40 dolara ny Pasitera White vokatry ny asa nataony teny amin'ny tanim-bozaka hatao maina. Nolany ny ampahany tamin'izany hividianana akanjo tena nilaina, ary ny ambiny kosa nandoavana ny saran-dalana nankany Volney sy ny niverenana.
GSAM 268.1Ity fihaonambe tany andrefan'i New York ity dia natao tao amin'ny tranon'ny kalesin'Andriamatoa Arnold. Nisy olona dimy amby telopolo teo ho eo no tonga, izay rehetra voaangona tamin'io faritra tamin'ny Fanjakana io, saingy zara raha nisy roa tamin'izy ireo nifanaraka hevitra. Samy niaro mafy ny heviny manokana ny tsirairay, ary nanambara fa araka ny Baiboly izany. Samy nientanentana ny rehetra hampiely ny heviny sy hitoriteny izany. Nolazaina tamin'izy ireo fa tsy tonga avy lavitra be i Pasitera White sy ny vadiny mba hihaino azy ireo, fa tonga kosa hampianatra azy ireo ny fahamarinana. Nihevitra i Andriamatoa Arnold fa efa lasa ny arivo taona voalaza ao amin'ny Apokalypsy toko faha-20, ary ireo iray hetsy sy efatra alina sy efatra arivo voalaza ao amin'ny Apokalypsy dia ireo izay natsangana tamin'ny fitsanganan'i Kristy tamin'ny maty.
GSAM 268Manohitra ny Fombafomba Andriamatoa Arnold
GSAM 268.2Rehefa teo anatrehan'ity vondrona ity ireo famantarana ny Tompontsika maty, ary teo am-panomanana ny hanamarihana ny fijaliana niainany, dia nitsangana Andriamatoa Arnold ka nilaza fa tsy nino ny zavatra kasain'izy ireo hatao izy,—fa ny Sakafo Masin'ny Tompo dia fitohizan'ny Paska, izay tsy tokony ankalazaina afa-tsy indray mandeha isan-taona.
GSAM 268.3Ireo tsy fitovian-kevitra hafahafa ireo dia nanavesatra an-dRamatoa White. Fantany tsara fa diso Andriamatoa Arnold, ary nanjo alahelo lehibe ny fanahiny, satria toa nisy fanambaniana an'Andriamanitra. Nisy ny natahotra fa efa ho faty izy; saingy nivavaka ho azy ireo Pasitera Bates, White, Chamberlain, Gurney, ary Edson, ary nihaino tamim-pamindram-po ny fivavahan'ny mpanompony ny Tompo, ka nitsangana indray izy. Nisy fahazavan'ny lanitra nipetraka teo aminy, ary vetivety dia tsy nahatsapa intsony ny zavatra eto an-tany izy. Raha mbola tao anatin'izany toe-javatra izany izy, dia naseho taminy ny sasany tamin'ireo fahadisoan'ireo olona teo, ary koa ny fahamarinana mifanohitra amin'ireo fahadisoana ireo, nanehoana fa ireo fomba fijery tsy mitovy, izay nolazain'izy ireo fa araka ny Baiboly, dia araka ny hevitr'izy ireo momba ny Baiboly fotsiny, ary tsy maintsy niala tamin'ny fahadisoany izy ireo, ka nifanaraka tamin'ny hafatr'ilay anjely fahatelo. Nifarana tamim-boninahitra ny fivoriana; nandresy ny fahamarinana. Ireo izay nitana ireo fomba fijery hafahafa samihafa ireo dia niaiky ny hadisoany, ary nifanaraka tamin'ny fahamarinana ankehitriny ao amin'ny hafatry ny anjely fahatelo, ary notahian'Andriamanitra fatratra izy ireo.
GSAM 269Fahitana Miaraka amin'ny Fampiasana Mahagaga ny Baiboly
GSAM 269.1Ny fitantarana manaraka momba ity fivoriana ity dia nomen'i Andriamatoa Alexander Ross, tamin'ny 4 Janoary 1884, izay iray tamin'ireo dimy amby telopolo namorona ilay fivoriana kely. Hoy izy:—
GSAM 269.2“Rahavavy White, raha mbola tao anatin'ny fahitana, dia nitsangana ary naka ny Baibolin'ny fianakaviana tamin'ny tanany havia; boky antonony habe ilay izy. Raha mbola nitazona azy ho misokatra teo ambony izy, nefa tsy nijery azy, dia tamin'ny tanany havanana no nanovany andininy avy amin'ny andininy hafa, ary rehefa napetrany teo amin'ny Soratra Masina ny rantsan-tànany, dia naveriny ilay izy. Nijery andininy maro aho mba hahitana raha ilay notondroiny no averiny. Izaho na ny sasany tamin'ireo mpiara-nivory dia nijery azy rehetra. Tamin'ny tranga rehetra, tsy vitan'ny hoe naveriny ilay andininy nasehony, fa nataony izany sady nitodika niakatra ny masony ary tamin'ny lalana mifanohitra amin'ny Baiboly. Ireo Soratra Masina naveriny ireo no nandrava ny teôria diso an'ireo mpitandrina ny Sabata nivory tany Volney, tamin'ny Aogositra 1848, ary nahatonga anay hiray hevitra momba ny fahamarinana.”
GSAM 269.3Raha ny marina, tsy maintsy ho sarotra ny nandresy lahatra izay tsy niala tamin'ny fahadisoana ara-pampianarana nohitsiana tamin'ny toe-javatra tahaka izany, tamin'ny alalan'ny andininy mazava nalaina avy amin'ny Baiboly, ary tamin'ity fomba miavaka ity. Ity vondrona mpitandrina ny Sabata tao amin'ny Kaontian'i Oswego ity, rehefa voahitsy tamin'izany fomba izany ny fahadisoan'izy ireo, ary rehefa niray hevitra momba ny fahamarinana izy ireo, dia nivoaka avy tamin'io fivoriana io mba hampiely ny fahazavana tamin'ny hafa. Tsy isalasalana fa ny vokatra dia naneho fa asan'Andriamanitra tokoa. Vonona hatrany i Satana hizara, hanakorontana, ary hanaparitaka amin'ny fomba rehetra azony ampiasaina. “Andriamanitra tsy tompon'ny fikotronana, fa tompon'ny fiadanana. Araka ny fanaon'ny fiangonan'ny olona masina rehetra.”3
GSAM 270Tranga Fampahasitranana Mahagaga
GSAM 270.1Taorian'ilay fihaonambe voalaza teo aloha, dia nisy fivoriana natao tao amin'ny Kaontian'i Madison, Port Gibson, Port Byron, ary tao an-tanànan'i New York. Nanaraka ireo dia nisy fivoriana ankapobeny tao Connecticut. Tao amin'ny sasany tamin'ireo toerana ireo dia nanakaiky fatratra ny mpanompony ny Tompo, ary tonga tamin'ireo marary ny hery manasitran’ny Mpitsabo Lehibe ho valin'ny fivavahana mafonja nataon'ny vahoakany, rehefa nanaraka ny fitsipika voalaza ao amin'ny Taratasin'i Jakoba izy ireo.4 Na dia ireo olona noheverin'ny mpitsabo ho tsy misy fanantenana aza dia sitrana tamin'ny aretiny. Nitranga matetika tamin'ny fotoana samihafa nanomboka tamin'ny taona 1845 ny tranga toy izany.
GSAM 270Mpisava Lalana Niaritra Fahoriana
GSAM 270.2Ny Pasitera White, tao amin'ny Review and Herald, tamin'ny 5 Febroary 1880, rehefa niresaka momba ireo andro voalohany ireo, dia hoy izy:—
GSAM 270.3“Tamin'ny asa voalohany nataonay dia nisedra hanoanana izahay noho ny tsy fahampian'ny sakafo mety, ary nangatsiaka noho ny tsy fahampian'ny fitafiana mety. Nahafoy na dia izay tena ilaina amin'ny fiainana aza izahay mba hanangonam-bola ho an'ny raharahan'Andriamanitra. Ary tamin'izany fotoana izany dia nampiasa fatratra ny herinay izahay mba hahavitana ny asa be dia be izay toa nilaina natao tamin'ny fanoratana, fanitsiana, fandehanana, ary fitoriana teny nanerana ny fanjakana.”
GSAM 270.4Ny taona 1848 dia tsy hay hadinoina, tsy teo amin'ny tantaran'ny fahatongavana ihany, fa teo amin'ny lafiny politika ihany koa. Voafaritra tsara ny fahamarinana ao amin'ny hafatr'ilay anjely fahatelo, ary nisokatra tamin'ny lalana maro samihafa ny làlana ho an'ny fandrosoan'ny asa. Tamin'izany fotoana izany, ny zava-nitranga teo amin'ny tontolo ara-moraly sy ara-politika dia niseho tamin'ny endrika natao hanentanana indray ny sain'ireo mpandinika ny faminaniana. Tsy vitan'ny hoe nisy fisavoritahana lehibe teo amin'ireo firenen'ny Tontolo Tranainy ihany, fa tany Hydesville, Kaontian'i Wayne, N.Y., no nanomboka ny fisehoan'ny filalaovana angatra maoderina, izay nolazain'ireo mpandinika Baiboly fa tsy maintsy ho ny “fanahin'ny devoly, izay hanangona ny firenen'ny tany ho amin'ny adin'ny andron'ny Tompo.”
GSAM 271Fikorontanan'ny Firenena tamin'ny 1848
GSAM 271.1Tamin'ny andro faha 21 Febroary 1848, raha nivory nanodidina an'i Louis Philippe, mpanjakan'i Frantsa, ireo tandapa, dia hoy izy: “Tsy mbola nipetraka mafy orina kokoa teo amin'ny seza fiandrianan'ny fanjakana aho noho ny amin'ity alina ity.” Tamin'ny hariva manaraka, nanao “palitao fohy matevina fanaon’ny tantsambo”, niova endrika ho mpamilin'ny sarety ho an'ny besinimaro, dia nandositra niala ny rindrin'ny tanànan'i Paris izy nitady fialofana ho an'ny ainy. Ny anton'io fiovana lehibe sy tampoka io dia voalaza fa vokatry ny hetsika nataony nanohana ny fibodoan'ny papa ny fahefana, izay nanafintohina ny vahoakany sy ny miaramilany. Tamin'io andro io izy no nahavita, tao an-tanànan'i Paris, ny diabe lehibe fampisehoana ny tafika frantsay; ary rehefa natambatra ny fitaovam-piadiana, dia niverina nankany amin'ny lapa izy, ka tampoka teo dia nisy zazalahy kely iray nitsambikina teo ambonin'ny kanona iray, nanofahofa saina miloko telo, sady niantsoantso hoe: “Aongana ny papa! AONGANA NY PAPA!!” Noraisin'ny miaramila ilay antso, ka niely haingana teny amin'ny laharana, nihamafy hatrany, mandra-piarahany tamin'ny antso hoe, “ARY AONGANA KOA NY MPANJAKA!” Tao anatin'ny ora vitsy dia lasa korontana tanteraka i Paris. Ny miaramila, nitam-basy, notronin'ny vahoaka tezitra, dia nihazakazaka nankany amin'ny lapan'ny mpanjaka. Izy, rehefa nampandrenesina momba ilay korontana, dia nandositra haingana sady nanova endrika.
GSAM 271Ireo Firenena Nandray Anjara tamin'ny Ady
GSAM 271.2Niely haingana tany amin'ny firenena hafa ny korontana sy ny tsy filaminana tany Frantsa. I Prousia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, ary Roma dia voasariky ny toe-tsain'ny vahoaka mpikorontana ihany koa. Tao anatin'ny telo volana dia nikorontana i Eoropa manontolo, ary empira sy fanjakana mihoatra ny telopolo no tao anatin'ny korontana lehibe indrindra. Nandoro seza fiandrianana teny an-dalambe ny vahoaka, ary nandositra sy niery ireo mpanjaka sy emperora noho ny tahotra ny ho very ny ainy. Naminany ireo mpanao politika fa hisy revolisiona ankapoben'ny fitondram-panjakana manerana an'izao tontolo izao.
GSAM 272.1Marobe tamin'ireo mpitandrina Advantista izay mbola tsy naheno ny hafatr'ilay anjely fahatelo no nahita izany fikorontanana izany, ka nihevitra fa tsy maintsy ho ny fiomanan'ny firenena ho amin'ny “adin'ilay andro lehiben'Andriamanitra Tsitoha” izany.5
GSAM 272Nahitana ny Hafatra Fametahana Tombo-kase
GSAM 272.2Tamin'izany fotoana izany indrindra no nianaran'ny Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito tamin'ny Soratra Masina fa ny Sabatan'ny didy fahefatra no famantarana, na tombo-kase, an'Andriamanitra velona, ary fa tonga ny fotoana hanambarana ny hafatra fametahana tombo-kase ao amin'ny Apokalypsy 7:1-4, ka nikaroka fomba sy fitaovana izy ireo mba hampitana izany hafatra izany amin'ny vahoaka. Raha mbola niomana tamin'ity asa ity ny mpino ny andro fahafito, dia nilaza kosa ny Advantista Andro Voalohany hoe: “Tara loatra ianareo amin'ny hafatra fametahana tombo-kase anareo, fa efa manakaiky antsika ny adin'ny andro lehibe sy ny fahatongavan'ny Tompo ara-bakiteny.”
GSAM 272Nangina Tampoka ny Korontana
GSAM 272.3Tokony ho telo volana taty aoriana, nitsahatra ny korontana teo amin'ny firenena; tsy noho ny fifanarahana namaha ny fitarainany anefa, fa tamin'ny fomba tsy hain’ireo mpanao gazety mihitsy hazavaina. Momba ity korontana ity, dia niteny i Horace Greeley tao amin'ny New York Tribune hoe: “Zava-mahagaga ho anay rehetra ny nahatonga tampoka ny fikorontanana teo amin'ny firenena; saingy zava-mahagaga kokoa aza ny nahatonga azy hitsahatra.”
GSAM 272Ny Senatera Choate momba ny toe-draharaha tany amin'ny Tontolo Tranainy
GSAM 272.4Tonga isika amin'ny taona 1851, ary mahita an'i Senatera Choate, tamin'ny kabary iray teo anatrehan'ny Kongresy Amerikana, nanonona ny toe-draharaha tany amin'ny Tontolo Tranainy, ka niteny hoe:
GSAM 272.4“Ny tena toetrany sy ny endriny marina, izay toa misy aloka, rahona, ary haizina mipetraka eo amboniny, dia takatrareo tanteraka; ny fomba tena tsy milamina tanteraka. Toa hitako fa toy ny hoe ny fahefana manokan'ny satro-boninahitra, ny zon'ny olombelona, ary ny hatezerana voatahiry nandritra ny arivo taona dia efa saika hanala ny sabatra ho an'ny ady iray izay handrihan'ny ra, araka ny fahitana apokaliptika, ‘hatramin'ny lamboridin-tsoavaly,’ ary izay hahafatesan'ny taranak'olombelona iray manontolo; izay hanenoan’ny lakolosy lehiben’ny fotoana hanambara ora iray hafa; izay hitsapana amin'ny afo sy vy ny fiarahamonina mihitsy, na avy amin'ny zavaboary sy ny Andriamanitry ny zavaboary izy na tsia.”
GSAM 273“Fijoroana vavolombelona” tamin'ny 18 Novambra 1848
GSAM 273.1Raha toa ka nahazo fahadisoam-panantenana lehibe ireo nilaza fa ity fikorontanana teo amin'ny firenena tamin'ny taona 1848 ity no hanambara ny fahatongavan'ny Tompo, ahoana kosa ny toe-draharaha tamin'ireo Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito izay nilaza fa efa tonga ny fotoana hanolorana ny tombo-kasen'Andriamanitra velona ho an'ny olona? Ho valiny dia mitanisa avy amin'ny taratasy kely navoakan'i Pasitera Joseph Bates tamin'ny volana Janoary 1849 izahay. Raha niresaka momba ny zava-nitranga tamin'ny 18 Novambra 1848 izy dia hoy izy:—
GSAM 273.2“Nisy vondrona kely rahalahy sy anabavy nihaona tamin'ny fivoriana iray tao Dorchester, akaikin'i Boston, Mass. Talohan'ny nanombohan'ny fivoriana, dia nisy taminay nanadihady ny teboka sasany tao anatin'ny hafatra fametahana tombo-kase; nisy tsy fitovian-kevitra kely momba ny maha-marina ny fomba fijery ny teny hoe ‘miakatra,’ sns., ary satria efa nataonay ho lohahevitra fivavahana tamin'ny fihaonambe tany Topsham [Maine] kelin'izay ny famoahana ilay hafatra, nefa toa tsy nazava tsara ny fomba hamoahana azy, dia nanapa-kevitra izahay tamin'ny firaisan-kevitra fa hamela izany rehetra izany ho an'Andriamanitra. Rehefa avy nandany fotoana kelikely tamin'ny fivavahana feno fifantohana nangatahana fahazavana sy torolalana, dia nomen'Andriamanitra ity manaraka ity an-dRahavavy White tamin'ny alalan'ny fahitana.”
GSAM 273.2Atononay araka ny nitenenany azy ireo fony izy tao anatin'ny fahitana:—
GSAM 274Teny Nolazaina tao anatin'ny Fahitana
GSAM 274.1“Aiza no nipoiran'ny hazavana? Aoka ny anjelinao hampianatra anay aiza no nipoiran'ny hazavana. Nanomboka tamin'ny kely izany, tamin'ny nanomezanao hazavana iray taorian'ny iray. Mifamatotra ny fijoroana ho vavolombelona sy ny didy, tsy azo sarahina izy ireo; ny didy folo no tonga voalohany, avy amin'Andriamanitra. Faly izy rehefa nanomboka niha-natanjaka ny lalàny, ary nanomboka naorina ireo toerana foana. Avy amin'ny fahalemena no nahatonga azy ho matanjaka tamin'ny alalan'ny fikarohana ny teniny. Fotoana fohy ihany no nanaovana ny fitsapana azy. Izany no tombo-kase! Miakatra izy! Mitsangana izy, manomboka amin'ny fiposahan'ny masoandro. Tahaka ny masoandro, mangatsiaka aloha, dia mihamafana ary mandefa ny tarany. Rehefa nitsangana izany fahamarinana izany, dia kely monja ny hazavana tao aminy, saingy nitombo hatrany izany. O, ny herin'ireo taratra ireo! Mitombo hery izy. Ny lanja sy ny hazavana lehibe indrindra dia eo amin'izany fahamarinana izany, satria maharitra mandrakizay izy, na dia tsy ilaina intsony aza ny Baiboly. Nitsangana tany atsinanana izy; nanomboka tamin'ny hazavana kely, saingy manasitrana ny tarany. O, fa mahery tokoa izany fahamarinana izany; izy no avo indrindra rehefa tafiditra ao amin'ny tany tsara izy ireo, saingy hitombo izy mandra-pahatongan'izy ireo ho tsy mety maty. Nanomboka tamin'ny fiposahan'ny masoandro izy, manohy ny diany toy ny masoandro, saingy tsy malentika mihitsy.
GSAM 274.2“Tazonin'ny anjely ny rivotra efatra. Andriamanitra no mifehy ny hery. Tsy mbola namotsotra ny anjely, satria tsy mbola voaisy tombo-kase avokoa ny olomasina. Rehefa mitsangana i Mikaela, dia hiparitaka manerana ny tany ity fahasahiranana ity. Efa vonona ny hitsoka mantsy izy ireo. Misy famerana apetraka satria tsy mbola voaisy tombo-kase ny olomasina. Eny, ambarao izay hitanao sy renao, ary hanaraka izany ny fitahian'Andriamanitra. Jereo! Matanjaka ilay fiakarana, ary mihazava hatrany hatrany.”6
GSAM 274.3Rehefa avy nivoaka tamin'ity fahitana ity Ramatoa White dia niteny tamin'ny vadiny hoe,
GSAM 274.3“Manana hafatra ho anao aho. Tsy maintsy manomboka mamoaka gazety kely ianao ary mandefa izany any amin'ny olona. Aoka ho kely aloha izany; fa rehefa mamaky ny olona dia handefa vola ho anao izy ireo hanaovana pirinty, ary hahomby hatrany am-boalohany izany. Avy amin'io fiandohana kely io dia naseho tamiko fa toy ny reniranon’ny hazavana izay nitety an'izao tontolo izao manontolo.”
GSAM 275Mampisalasala Raha Araka ny Fomba fijery Olombelona
GSAM 275.1Natao tamin'ny taona 1848 ireo faminaniana ireo momba ny fiakarana sy ny fielezan'ny fahamarinana momba ny Sabata. Raha jerena amin'ny fomba fijery maha-olombelona tamin'izany fotoana izany, dia nilaza ny saina hoe: “Tsy ho tanteraka mihitsy io faminaniana io.” Nisy lehilahy iray nilaza tamin'ny iray tamin'ireo mpiasa taminay, fotoana fohy taorian'ny nanambarana ilay faminaniana hoe: “Haharitra 144.000 taona ianareo vao hahavita izay kasainareo hatao.” “Inona!” hoy izy ireo, “mpitoriteny telo—Ny Pasitera White sy ny vadiny, ary ny Pasitera Bates—samy tsy manam-bola, manana mpanohana latsaky ny zato, izay samy tsy manam-bola avokoa, mivoaka miaraka amin'ny kopia an-jatony vitsivitsy amin'ny bokikely valopolo pejy momba ny resaka Sabata, mba hanome hafatra fampitandremana ho an'izao tontolo izao! Hevitra adaladala!” Raha mbola niteny hoe “Tsy ho tanteraka!” ireo izay nandinika toy izany, ny finoana ny hafatra sy ny fijoroana vavolombelona momba ny fahombiazana azo antoka kosa dia nilaza hoe, “Amin'ny anaran'Andriamanitr'i Isiraely dia ho tanteraka izany! ary amin'ny fitokisana ny heriny dia tsy maintsy ho tanteraka izany!”
GSAM 275Ny Fomba Namoahana ny Gazety Voalohany an'ny Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito
GSAM 275.2Nanomboka tamin'ny fotoana nanolorana ny fijoroana vavolombelona momba ny asa famoahana boky, dia fivavahana maro no nataon'ireo izay nitandrina ny andro fahafito, mba hanokafan'ny Tompo ny lalana ho an'ny fanontana “gazety kely.” Ny tena tsy ampy dia vola hanomezana antoka ny famoahana ny laharana voalohany. Tamin'ny volana Jona 1849, ny Pasitera White dia nanana fahafahana nanapaka bozaka timothy efapolo akera tamin'ny antsim-bilona ampiasaina amin'ny tanana, tamin'ny vidiny dimy amby fitopolo santima isan'akera; ary tamin'izany no nahafahany namoaka ny laharana voalohany tamin'ilay gazety kely. Tsy ho diso toerana raha ampidirina eto ny dika mitovy amin'ny pejy voalohany tamin'ilay taratasy kely. Ho hitan'ny mpamaky ao amin'ny tsanganana voalohany ny tenin'ny Pasitera White, izay nilazany hoe: “Vao izao no nisokatra ny lalana hanombohana ny asa.” Ary ho hitanao ihany koa fa ny fanoloran-tenany no “nanokatra ny lalana.”
GSAM 276Fitantaran'i Ramatoa White momba ireo Gazety Voalohany
GSAM 276.1Hoy Ramatoa White momba ny fiandohan'ny asa famoahana:—
GSAM 276.2“Nanomboka namoaka taratasy kely tany Middletown, valo maily miala an'i Rocky Hill, Conn., ny vadiko, ary matetika izy nandeha an-tongotra io halavirana io sy niverina, na dia kilema aza izy tamin'izany. Rehefa nitondra ny laharana voalohany avy tao amin'ny trano fanontam-pirinty izy, dia niondrika nanodidina azy izahay rehetra, nangataka tamin'ny Tompo, tamim-po manetry tena sy ranomaso maro, mba hametraka ny fitahiany eo ambonin'ny ezaka malemy ataon'ny mpanompony. Avy eo izy dia nanisy ny adiresin'ireo rehetra noheveriny fa hamaky azy teo amin'ilay gazety, ary nitondra izany tany amin'ny paositra tao anaty kitapo lamba. Nentina avy tany Middletown nankany Rocky Hill ny laharana tsirairay, ary talohan'ny hanomanana azy ireo ho an'ny paositra dia naparitaka teo anatrehan'ny Tompo foana izy ireo, ary nisy fivavahana feno firotsahana, nifangaro tamin'ny ranomaso, natolotra an'Andriamanitra mba hanaraka ny fitahiany ireo iraka mangina ireo. Vetivety dia tonga ny taratasy nitondra vola hamoahana ny gazety, sy ny vaovao mahafaly fa maro ny fanahy nandray ny fahamarinana.”7
GSAM 276Fahatanterahan'ny Faminaniana momba ny Fanohanana ny Gazety
GSAM 276.3Amin'ny fihetseham-po lalina mihoatra ny fahalianana tsotra no anolorantsika ity pejy voalohany amin'ny gazety voalohany navoakan'ny Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito ity. Ny boky iray manontolon'ny The Present Truth dia nahitana laharana iraika ambin'ny folo, izay samy nanana pejy valo avy, ary tsanganana roa isaky ny pejy. Ny lahatsoratra tao amin'ny pejy dia nanana refy efatra sy dimy ampahavalony posy ny sakany ary valo posy ny halavany. Ny laharana 1 sy 4 dia natao pirinty tamin'ny volana Jolay, Aogositra, ary Septambra, tany Middletown, Conn. Ny laharana 5 hatramin'ny 9 dia natao pirinty tany Oswego, N.Y., ary mitondra ny datin'ny Desambra 1849, Martsa, Aprily, ary Mey 1850. Ny laharana 11 dia mitondra ny datin'ny Novambra 1850, ary natao pirinty tany Paris, Maine. Tao amin'ny laharana faha-6, hoy ny Pasitera White: “Raha nivoaka ireo laharana efatra voalohany, dia niditra vola mihoatra ny ampy handoavana ny taratasy. Nampiasaina izany handoavana ny fandaniana tamin'ireo fivoriana natrehinay.” Nandritra ny taona 1849, teo ambany herin'ireo taratasy ireo sy ny asa mpisava lalana nataon'ny Pasitera Bates, dia maro no nandray ny hafatra tany Vermont, Michigan, ary tany amin'ny Fanjakana hafa.
GSAM 278.1Mifanohitra amin'ny toe-javatra tsy nampanantena tamin'ny asa tamin'ny 1848, dia handinika zava-misy vitsivitsy araka ny misy azy amin'ny 1905 isika, ary amin'izany dia ho afaka hitsara tsara kokoa momba ny fiafaran'ity asa ity, na marina ireo nanohitra ny fiandohana tsotra an'ilay hafatra, na ilay Andriamanitry ny lanitra izay niteny tamin'ny alalan'ny mpanompovaviny momba ny hery “mitombo” an'ny asa “fametahana tombo-kase”.
GSAM 278Fandrosoan'ny Asa Famoahana
GSAM 278.2Izao dia izao no ampahafantarina sy atao pirinty amin'ny fiteny efapolo eo ho eo amin'ireo fiteny lehibe indrindra manerantany ity fahamarinana ity. Raha toa ka telo ny mpitandrina, dia mihoatra ny 600 kosa izao ny isan'ny mpitandrina voatendry sy ireo nahazo alalana, ankoatra ireo an-jatony maro hafa miasa ho dokotera, mpiasa amin'ny Baiboly, mpampianatra, ary misionera ara-pitsaboana. Ny literatiora an'ny sampana dia misolo tena amin'ny gazety tsy tapaka miisa mihoatra ny dimampolo, izay atao pirinty any amin'ny trano fanontam-boky efa ho roapolo miorina any Eoropa, Azia, Afrika, Amerika Avaratra sy Atsimo, ireo nosy Pasifika, ary Aostralia. Ao anatin'ireo trano fanontam-boky ireo dia misy boky, bokikely, ary taratasy fanentanana miisa mihoatra ny zato sy arivo samy hafa atao pirinty. Ny fahazoana ny dika mitovy tsirairay amin'ireo, miampy ny gazety mandritra ny herintaona, dia mitentina manodidina ny $340. Tsy mpino zato monja, fa efa ho 100.000 no faly amin'ity fahamarinana ity. Marina tokoa fa ity hafatra ity, tahaka ny masoandro, dia “miposaka,” ary afaka milaza isika, amin'ny tenin'ny fijoroana vavolombelona tamin'ny 1848 hoe: “O, ny herin'ireo taratra ireo!”
GSAM 278Ny Toetry ny Firenena
GSAM 278.3Raha nandroso toy izany ny hafatra, manao ahoana kosa ny toe-draharahan'ny firenena? Hatramin'izay ka hatramin'izao, dia matetika no nisy fanambarana tao amin'ny gazety momba ilay ady ankapobeny izay tsy ho ela no hisy any Eoropa. Na dia nisy fifandonana teto, ary korontana tany, dia voatàna ihany ilay “rivo-doza” ankapobeny,—tsy avela hitsoka miaraka avokoa ireo “rivotra efatra”, “raha tsy voaisy tombo-kase aloha ny mpanompon’Andriamanitra.” Mazava ho an'ny rehetra fa na dia eo aza ireo singa mampisy fifandirana sy ady, dia tsy mipoaka izy ireo satria voafehy.
GSAM 279.1I Henry Ward Beecher, fotoana fohy talohan'ny nahafatesany, dia niantso ny fitazonana tafika vaventy toy izany any Eoropa ho “fandrarahana mialoha ny ra velona, noho ny tahotra sao ho voararaka.” Ny toe-draharaha eo amin'ireo firenena, miaraka amin'ny fifankahalana sy ny fankahalana ananany, ary ny fihetsika fampitahorana ifanaovan'izy ireo, dia nampitahainy tamin'ny “fifanjanonana tsy misy vahaolana”, vokatry ny andiana lehilahy mifampikendry antsy eo amin'ny tratrany, ka tsy nisy na iray aza sahy namely, noho ny tahotra sao hovelezina. “Fa,” hoy izy, “hisy iray amin'izy ireo hahita tsy ho ela ny fotoana mety hamelezana, ary avy eo dia hisy ny fifandonana ankapobeny.”
GSAM 279Fampitahana ny Fitaovam-piadiana
GSAM 279.2Hatramin'ny taona 1848 dia nisy fitaovam-piadiana noforonina izay raha ampitahaina amin'izy ireny dia heverina ho kilalao fotsiny ny tsara indrindra tamin'izany fotoana izany. Ny “Peace Association” any Amerika, tamin'ny niantsoany hanaovana fotoam-pivavahana ho an'ny fandriampahalemana tamin'ny Alahadin'ny Fandriampahalemana,—15 Desambra 1895,—dia niteny hoe: “Na dia misy fandrosoana lehibe eo amin'ny sivilizasiona aza ankehitriny, dia eo ankilany kosa misy fiomanana lehibe kokoa amin'ny ady eo amin'ny firenena samihafa noho ny hatramin'izay.”
GSAM 279Ny Jeneraly Miles momba ny Fiomanana amin'ny Ady
GSAM 279.3Ny Jeneraly Nelson A. Miles, tamin'ny kabary nataony nandritra ny fivoriambe tany Washington, D.C., tamin'ny 12 Janoary 1904, dia nilaza hoe:—
GSAM 279.4“Amin'izao vanim-potoanan'ny fandrosoana sy ny sivilizasiona mandroso saina sy voadio izao, dia ho faly isika raha afaka nino fa nihena ny vesatra sy ny loza ateraky ny ady; kanefa, na dia toa hafahafa aza izany, dia tsy mbola nisy fotoana teo amin'ny tantaran'izao tontolo izao izay nandaniana harena be toy izao ho fanomanana ady, na koa fotoana nampiasana lehilahy an-tapitrisany maro voaofana, mahay asa, ary manara-pitsipika, mitam-piadiana mahery vaika indrindra, nalaina hiala tamin'ny lalan'ny asa am-pilaminana, tahaka ny amin'izao fotoana izao.”
GSAM 280.1Kanefa ny tafio-drivotry ny ady dia mbola mitaredretra, raha mbola mitohy ny asa fametahana tombo-kase.