Toko faha-21 — Ny Tanana Mpitari-dalana amin'ny Asa

GSAM 322.1“Hanome saina anao sy hampianatra anao izay lalan-kalehanao Aho.”¹

GSAM 322.2Ho an'izay manao ny Tompo ho fiarovany, dia hita mazava hatrany ny fikarakarany. Misy fotoana anefa, izay tena tsapa manokana kokoa izany fikarakarana izany, toy ny famonjena manokana amin'ny ratsy sy ny loza, na hita maso na tsy hita maso, ary fisokafana mivantana avy amin'ny fitarihan'Andriamanitra ho fanitarana ny fahamarinany. Ireo lohahevitra ireo no resahin'ity toko ity.

GSAM 322Ny Fahitana Voalohany tany Michigan

GSAM 322.3Tamin'ny volana Mey 1853, nitsidika an'i Michigan ny Pasitera White sy ny vadiny. Sambany izy ireo no nandeha tany andrefan'i Buffalo, N.Y. Ny Sabata farany tamin'ny volana Mey dia tany Tyrone izy ireo, ary tany no naseho an'i Ramatoa White tamin'ny fahitana ireo vondrona samihafa an'ireo mpitandrina ny Sabata tao amin'ny Fanjakana, miaraka amin'ny fampitandremana momba ireo hery mety hiasa hanohitra azy ireo. Tamin'ny 2 Jona, tany Jackson, dia nanoratra pejy valo amin'ny taratasy lehibe fanoratana izy, nanoritra ny sasany tamin'ireo zavatra naseho azy. Nanome ahy dika vita tamin'ny pensilihazo momba ilay fahitana izy, tamin'ny fepetra hoe hanome azy dika tsotra voasoratra tamin'ny penina sy ranomainty aho.

GSAM 322Vehivavy Niaiky ny Fahamasinana

GSAM 322.4Anisan'ireo zavatra hafa naseho ny fitantarana ny raharahan'ny vehivavy iray izay nanandrana nifangaro tamin'ny olontsika. Nilaza izy fa niseho ho masina tokoa ity vehivavy ity. Tsy mbola nihaona taminy mihitsy Ramatoa White, ary tsy nanana fahalalana momba azy afa-tsy izay nampitaina taminy tamin'ity fahitana ity. Tsy vitan'ny hoe nolazainy ny fomba fanaon'ilay vehivavy, fa nolazainy ihany koa fa rehefa tsikeraina izy dia haneho endrika mpivavaka sandoka, ka hilaza hoe: “Ny—Tompo—no—mahafantatra—ny—foko.” Nilaza izy fa ity vehivavy ity dia nivezivezy nanerana ny firenena niaraka tamin'ny tovolahy iray, raha ny vadiny, lehilahy antitra, kosa nijanona tao an-trano niasa mba hiveloman'izy ireo tamin'ny lalana ratsy nandehanany. Nilaza Ramatoa White fa nasehon'ny Tompo azy fa “na dia nilaza ho masina aza ilay vehivavy, dia samy meloka tamin'ny fandikana ny didy fahafito izy sy ilay tovolahy.” Niaraka tamin'ny famaritana an-tsoratra momba ity raharaha ity tao am-paosiko aho, ary niandry tamim-pitaintainana kely ny fivoaran'ny toe-javatra.

GSAM 323Ny Fivoriana tany Vergennes, Mich.

GSAM 323.1Nanao fivoriana tany Jackson, Battle Creek, Bedford, ary Hastings izahay, ary avy eo tonga tany Vergennes, Kaontian'i Kent, izay hita fa toerana nonenan'ilay vehivavy. Tonga tany amin'ny toerana nijanonanay alina izahay tamin'ny 11 Jona, kely alohan'ny Sabata. Ny toeram-pijanonanay dia ny tranon'ny Pasitera White iray izay mpitandrina tao amin'ny fiangonana Kristiana taloha. Koa satria tany vao nisy mponina io toerana io, dia nisy fanomanana natao ho an'ny fivorianay tao anaty tranon'omby lehibe vao naorina, telo maily lavitra kokoa, ary ilay vehivavy hita tamin'ny fahitana, araka ny hita tokoa, dia mbola nipetraka roa maily nihoatra ny toeram-pivoriana.

GSAM 323Fijoroana vavolombelona ho an'ny Mpivavaka Tafahoatra

GSAM 323.2Tamin'ny 12 Jona, tamin'ny 10:30 maraina, nivory tao amin'ilay tranon'omby izahay mba hanao fivoriana. Nipetraka teo amin'ny farany havia amin'ny lampihazo i Ramatoa White, nipetraka teo akaikiny aho, teo akaikiko kosa ny Pasitera Cornell, ary teo amin'ny farany havanana amin'ny lampihazo no nisy ny Pasitera White, izay niteny. Rehefa avy niteny nandritra ny dimy ambin'ny folo minitra teo ho eo izy, dia nisy lehilahy antitra iray sy tovolahy iray niditra niaraka, ary nipetraka teo amin'ny seza teo aloha teo akaikin'ny lampihazo. Niaraka tamin'izy ireo ny vehivavy iray lava, manify, ary mainty hoditra, izay nipetraka teo akaikin'ny varavarana. Rehefa avy nanao toriteny fohy ny Pasitera White, dia nitsangana ny Ramatoa White ary nanomboka ny kabariny tamin'ny firesahana momba ny fitandremana tokony hananan'ny mpitandrina mba tsy hanimba ny asa natolotra azy ireo, ka nampiasa ny andininy hoe: “madiova, ianareo izay mitondra ny fanak'i Jehovah.” Nilaza izy fa tsy didin'Andriamanitra ny miantso vehivavy hitety ny firenena miaraka amin'ny lehilahy hafa ankoatra ny vadiny. Farany, dia nilaza mazava tsara izy hoe,

GSAM 323.2“Ilay vehivavy nipetraka teo akaikin'ny varavarana teo, dia milaza fa niantso azy Andriamanitra hitory teny. Mandeha miaraka amin'ity tovolahy vao avy nipetraka teo anoloan'ny latabatra ity izy, raha ity lehilahy antitra ity, vadiny—mba hamindram-pon'Andriamanitra azy!—dia miasa mafy any an-trano mba hahazoam-bola izay ampiasain'izy ireo hanohizana ny hadisoany. Milaza izy fa masina tokoa,—fa nohamasinina,—kanefa, na dia amin'ny fihetsiny rehetra mampiseho fahamasinana aza, dia nasehon'Andriamanitra ahy fa izy sy ity tovolahy ity dia meloka amin'ny fandikana ny didy fahafito.”

GSAM 324.1Ny rehetra teo dia nahafantatra fa tsy mbola nahita ireo olona ireo mihitsy Ramatoa White talohan'ny nahatongavan'izy ireo tao an-tranon'omby. Ny nanavahany azy ireo sy ny nanoritsoritana ny toetran'izy ireo tamin'ny fomba nataony dia nisy fiantraikany teo amin'ny sain'ireo nanatrika, ary nampitombo ny fahatokisan'izy ireo sy nanamafy ny finoan'izy ireo ny amin'ireo fahitana.

GSAM 324Ny Teny Nolazaina Araka Ny Naminany

GSAM 324.2Raha nanao ny fijoroany vavolombelona Ramatoa White, dia nifantoka tamim-pitaintainana tamin'i Ramatoa Alcott, ilay vehivavy nanarina, ny mason'ny rehetra, mba hahitana ny fomba nandraisany izay nolazaina, sy izay hataony sy holazainy. Raha toa ka tsy meloka tamin'ny fiampangana natao taminy izy, dia ara-dalàna ny niheverana fa hitsangana izy ka handà ny zava-drehetra. Raha meloka, ary tena ratsy toetra, dia mety tsy hisalasala handà izany rehetra izany, na dia fantany aza fa marina. Tsy izany no nataony, fa izay voalazan'ny fijoroana vavolombelona fa hataony rehefa tsinyina no nataony. Nitsangana moramora izy, raha nifantoka taminy ny mason'ny rehetra, ary nanao endrika mpivavaka, dia nilaza moramora hoe, “Ny—Tompo—no—mahafantatra—ny—foko,” ary nipetraka tsy niteny intsony. Izay voalazan'ny fijoroana vavolombelona fa holazainy no nolazainy, ary tamin'ny fomba mitovy ihany koa.

GSAM 325Fiaiken-keloka

GSAM 325.1Marina tokoa fa fantatr'Andriamanitra ny fon'izy ireo, ary fantatr'izy ireo ihany koa fa meloka tamin'ilay fiampangana; satria taty aoriana dia nilaza tamin'i Andriamatoa Gardner, mponina tao amin'io toerana io ihany, izay nanontany azy tamim-pitandremana momba ilay raharaha, ilay tovolahy hoe: “Andriamatoa Gardner, tena marina tokoa ny nolazain-dRamatoa White momba anay;” ary ilay vehivavy, rehefa nilaza tamin'i Ramatoa Wilson, tany Greenville, tamin'ny 1862, fa “tsy sahy miteny na teny iray manohitra an-dRahavavy White izy sao ho hita miady amin'Andriamanitra,” dia niaiky fa marina izay naseho momba azy sy ilay tovolahy.

GSAM 325Ny Andian'ny Mpitondra Hafatra

GSAM 325.2Tamin'ny fararanon'ny taona 1853, nisy olona vitsivitsy tsy afa-po tany Michigan niara-nivondrona ka nanomboka namoaka gazety kely antsoina hoe Messenger of Truth. Ny iraky ity gazety ity sy ireo mpitantana azy dia toa natao handravana sy hanaratsiana anarana fa tsy hanangana. Nampidirina tao anatin'ny pejin'izany lainga maro, izay nanelingelina anay tamin'ny asanay tamin'ny hafatra; ary satria io no traikefa voalohany niainanay tamin'ny fanafihana mivantana toy izany, dia noheverinay ho adidinay ny mandà ireo filazana feno fifosana nataon'izy ireo. Ny fanaovana izany dia nandany fotoana izay tokony ho nampiasaina tamin'ny fampandrosoana ny fahamarinana natokisana anay, ary nifanaraka tsara tamin'ny tanjon'i Satana, izay tsy isalasalana fa ilay nanosika ity fanoherana ity. Ary nitohy toy izany ny toe-draharaha hatramin'ny takarivan'ny 20 Jona 1855, rehefa vao avy namarana fivoriana tany Oswego, N.Y. ny Pasitera White sy ny vadiny, ny Pasitera Cottrell, ary izaho. Nampisavorovoro anay nandritra ny fivoriana ny lehilahy iray antsoina hoe Lillis, izay niditra ka nampiely ireo antontan-taratasy feno fifosana teo anivon'ny vahoaka. Nipoitra indray ny fanontaniana momba ny adidinay amin'izany raharaha izany. Ny ezaka rehetra natao teo aloha mba hamaliana ny lainga nataon'izy ireo dia tsy niteraka afa-tsy ny famoronan'izy ireo lainga vaovao maro kokoa.

GSAM 325Torohevitra sy Faminaniana

GSAM 325.3Tamin'ny fivoriana fivavahana natao tamin'io takariva io tao an-tranon'i John Place, tao an-tanànan'i Oswego, dia nomena fahitana i Ramatoa White ka naseho taminy fa raha manohy ny asanay izahay, mitory ny fahamarinana, na inona na inona olona toa an'ireo “andian'ny Mpitondra Hafatra”, dia hifandona izy ireo ary hikatso ny gazetin'izy ireo, ary rehefa mitranga izany dia ho hitanay fa nitombo avo roa heny ny isanay. Ninoanay fa avy amin'ny Tompo ity fijoroana vavolombelona ity, ka nanomboka avy hatrany izahay nanao araka izany.

GSAM 326Firodanan'ny Andian'ny Mpitondra Hafatra sy ny Gazetiny

GSAM 326.1Niroborobo haingana ny fampielezana ny fahamarinana, raha toa kosa ka nifanditra teo amin'izy ireo ny “andian'ny Mpitondra Hafatra”. Tao anatin'ny fotoana fohy dia niparitaka ka rava ny antoko, ary maro tamin'ireo mpitarika azy no niala tamin'ny Sabata. Vetivety dia nijanona ny gazetin'izy ireo noho ny tsy fisian'ny fanohanana, ary ilay izay niasa ho tonian-dahatsoratra vetivety dia nifantoka tamin'ny fampianarana sekoly; saingy satria tsy nianatra nifehy tena aloha izy, dia tsy nahomby mihitsy tamin'ny fitondrana ny mpianany. Teo am-piezahana hanitsy ny iray tamin'ireo zazalahy tao an-tsekoly, dia namoaka basy poleta izy, izay nikija nefa tsy nipoaka. Mba tsy hovonoin'ny vahoaka tsy amin'ny fitsarana, dia voatery nandositra nankany Kanada izy tamin'ny alina.

GSAM 326Ny Vokany teo amin'ny Asa Advantista

GSAM 326.2Tamin'izany fotoana izany dia nisy fifanarahana sy firaisan-kina lehibe kokoa teo amin'ny vahoakantsika noho ny hatramin'izay; ary rehefa nisy ny ezaka natao hanaparitahana ny hafatra, dia nisokatra tamin'ny lafiny rehetra ny lalana.

GSAM 326.3Ao amin'ny laharana faha-10, boky faha-11, an'ny Review, tamin'ny 14 Janoary 1858, ny tonian-dahatsoratra, teo am-piresahana momba ny vokatry ny asan'ny Messenger, dia nilaza hoe: “Tamin'ny fotoanan'ny fisarahana, rehefa natao ny ezaka hanapotehana ny Review, dia $700 monja no tomban'ny fananan'ny fiangonana tao amin'ny birao. Hatramin'izay dia nitombo ho $5,000 izany. Tamin'izany dia nisy mpanjifa mpandoa vola manodidina ny arivo, ankehitriny dia roa arivo, ankoatra ny lisitra ‘maimaim-poana’ izay tsy kely ihany koa.”

GSAM 326.4Rehefa tonga tamin'ny fotoana (1858) nisaraka sy niparitaka ny “andian'ny Mpitondra Hafatra” ka nijanona tsy nisy intsony ny Messenger, dia manan-danja ireo tarehimarika voalaza etsy ambony ireo. Tahaka ny nampitomboina indroa ny isan'ny mpanjifa mandoa vola ho an'ny Review, dia nihoatra ny avo roa heny koa ny isan'ny mpino. Noho izany, tanteraka ny faminaniana nataon'i Ramatoa White tamin'ny Jona 1855.

GSAM 327Fivoriana an-tranolay no Naroso Voalohany

GSAM 327.1Fanaonay tamin'ny andro voalohan'ny hafatra ny nanao fivoriana tao amin'ny trano fianarana rehefa tsy nisy toerana tsara kokoa azo. Indray mandeha, tao anaty trano tahaka izany, dia nivory ny vahoaka maro be ka tsy ho afaka nampiantrano azy ireo ny trano fianarana roa mitovy habe. Mba ho ren'ny rehetra, dia nitsangana teo am-baravarankely misokatra ilay mpandaha-teny ary niteny tamin'ireo tao an-trano sy tamin'ireo vahoaka maro kokoa nipetraka tao anaty kalesy sy teo ambony ahitra. Ny fahitana io vory vahoaka be io no nitarika ny fiheverana ny hanaovana fivoriana an-tranolay.

GSAM 327Fivoriana an-tranolay voalohany tany Battle Creek, Mich.

GSAM 327.2Noho izany, tamin'ny 22 Mey 1854, dia nanapa-kevitra ny Pasitera James White sy ny hafa tao anatin'ny filankevitra fa hevitra azo tanterahina ny fampiasana tranolay hanaovana fivoriana. Tamin'izany fotoana izany, ny tranolay lehibe dia zara raha nampiasaina tamin'ny zavatra hafa ankoatra ny cirque, ny toeram-pampirantiana biby, ary ny fampisehoana isan-karazany. I Michigan no Fanjakana voalohany nanaovan'ny Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito andrana tamin'izany fomba fiasa izany. Nanomboka tany Battle Creek ny fivoriana an-tranolay voalohany, tamin'ny 10 Jona 1854. Amin'izao fotoana izao, ity fomba fanaovana fivoriana amin'ny vanin-taona mafana ity dia efa nitombo be dia be.

GSAM 327Fivoriana an-toby Noso-kevitra

GSAM 327.3Tamin'ny taona 1868 dia nisy dingana feno fahasahiana hafa noraisina. Nodinihina tsara ny maha-mety ny fanaovana fivoriana an-toby, ary tonga ny fanapahan-kevitra fa fomba tena tsara izany handraisana ireo fivoriana lehibe ataon'ny vahoakantsika. Raha nanana lay lehibe ho an'ny fanompoam-pivavahana ho an'ny daholobe sy lay kely kokoa ho an'ny fianakaviana ny olona, dia ho nahazo aina izy ireo, ary noho izany dia afaka nandany andro maromaro tamim-pahombiazana tamin'ny fifampidinihana sy ny fivavahana.

GSAM 328Ny Fivoriana an-toby Voalohany tany Wright, Mich.

GSAM 328.1Ny fivoriana an-toby voalohany dia natao tany Wright, Mich., ny 1-7 Septambra 1868. Nitombo be ireo fivoriana ankapobeny lehibe ho an'ny vahoakantsika ireo ka mihoatra ny antsasatry ny zato ny fivoriana an-toby atao isan-taona any amin'ny faritra samihafa. Tsy any Amerika ihany no anaovana ireo fivoriana an-toby ireo, fa any Eoropa, Aostralia, Nouvelle-Zélande, ary Afrika Atsimo ihany koa.

GSAM 328.2Ny fivoriana lehibe indrindra mitovy amin'izany mbola nataon'ny olontsika dia tamin'ny taona 1893, tany Lansing, Mich. Tamin'izany fivoriana lehibe izany dia nisy olona 3.400 nonina tao anaty lay fianakaviana maherin'ny 500. Lamba lay mirefy 150.000 iarda mahery no nampiasaina tamin'ny fanamboarana ireo lay isan-karazany tao amin'ny toby.

GSAM 328Fanafahana tamin'ny Loza an-dalamby

GSAM 328.3Ny ampitson'ny nanapahana hevitra hividy ny lay 60-tongotra voalohany anay (23 Mey 1854), dia efa tao Jackson, Mich., ny Pasitera White sy ny vadiny, ka efa saika hanomboka ny diany ho any Wisconsin, izay toerana hiasany mandritra ny fotoana kelikely. Nandany ny tolakandro tao an-tranon'i D. R. Palmer izahay, izay tsy lavitra ny gara. Imbetsaka nandritra ny tolakandro no niteny ny Pasitera White hoe: “Mahatsiaro hafahafa aho momba ny fiaingana amin'ity dia ity; fa, Ellen, manana fotoana efa voalahatra isika, ka tsy maintsy mandeha. Raha tsy nanana fotoana efa voalahatra aho, dia tsy handeha anio alina.”

GSAM 328.4Rehefa nanomboka ny alina, manakaiky ny fotoana hahatongavan'ny lamasinina, dia nanao fotoam-pivavahana izahay. Toa notarihin'ny Fanahy avokoa ny rehetra mba hivavaka ho an'ny fiarovana ny Pasitera White sy ny vadiny tamin'ity dia ity. Rehefa nitsangana izahay, dia naneho ny finoany ny Pasitera White fa hikarakara sy hiaro azy ireo ny Tompo.

GSAM 328.5Tamin'ny valo ora, niaraka tamin'izy ireo nankany amin'ny lamasinina aho mba hanampy amin'ny fitadiavana seza sy ny fandaminana ny entany. Niditra tao anaty vagon-dalamby iray misy seza avo lamosina izahay, izay nantsoina tamin'izany andro izany hoe “vagon-torimaso.” Hoy Ramatoa White: “James, tsy afaka mijanona ato anatin'ity vagon-dalamby ity aho, tsy maintsy mivoaka eto aho.” Nanampy azy ireo aho hahazo seza teo afovoan'ny vagon-dalamby manaraka. Nipetraka i Ramatoa White, nitazona ny entany teo am-pofoany, saingy hoy izy: “Tsy mahazo aina ato anatin'ity lamasinina ity aho.” Naneno ny lakolosy, ary rehefa nanao “veloma” haingana azy ireo aho dia lasa avy hatrany tany amin'i Cyrenius Smith mba hitoetra alina.

GSAM 329.1Tokony ho tamin'ny folo ora teo ho eo dia taitra be izahay rehetra nandre ny Pasitera White, izay noheverinay fa efa lavitra tsara teny an-dalana ho any Chicago, nikapoka mangataka ny hiditra. Nilaza izy fa niala tamin'ny lalamby ny fiaran-dalamby telo maily andrefan'i Jackson; fa potika tanteraka ny ankamaroan'ny fiaran-dalamby, niaraka tamin'ny motera; saingy na dia maro aza no namoy ny ainy, dia tafavoaka tsy naratra izy sy Ramatoa White. Vetivety dia nahazo soavaly sy sarety izy, ary niaraka tamin'i Abram Dodge, nankany haka an-dRamatoa White, izay efa nentina an-tànan'ilay pasitera nandritra ny halavirana sasany, namakivaky tany mando sy fotaka ary renirano kely, ho any amin'ny toerana azo antoka, lavitry ny toerana nitrangan'ny loza.

GSAM 329.2Ny ampitso maraina be, niaraka tamin'i Andriamatoa Dodge aho nankany hijery ny toerana nisy ny loza. Tamin'ny toerana iray izay miampita ny lalana amin'ny zoro ny lalamby, nisy omby iray nandry niala sasatra teo ambonin'ny lalamby mihitsy. Tsy nanana fitaovana fanosehana biby hiala amin'ny lalamby teo anoloany ilay lokomotiva, ka rehefa namely ilay biby dia voatsipaka niala tamin'ny lalamby niankavia izy. Tamin'ny dona voalohany vokatry ny fidonan'ny lokomotiva tamin'ny tany, dia nitsambikina niala tanteraka tamin'ny lalamby ilay vagonin'ny entana, izay nisy ny vata feno bokin'ny Pasitera White, ary tsy simba; tamin'izany fotoana izany ihany koa, ilay vagonin'ny mpandeha teo aorian'ny lamasinina dia nisaraka tamin'ny ambin'ny lamasinina tsy nisy nanampy, ary nijanona tamim-pilaminana teo ambony lalamby. Nihazakazaka tamin'ny tany ivelan'ny lalamby nandritra ny enina na valo rod teo ho eo ny motera sy ny vagona fitondrana arina sy rano, dia namely fotony hazo oaka iray manana savaivo telo tongotra teo ho eo ny motera. Mahery tokoa ny herin'ny lamasinina ka nivadika ka ny lafiny ambany no niakatra ny motera, ary ny lamosin'ny vagona fitondrana arina sy rano kosa niodina niampita ny lalamby. Ny vatana lehibe an'ilay lamasinina, izay nandeha tamim-pandeha feno, dia namely ilay lokomotiva potika, ka niteraka dona faharoa. Ny vagon-dalamby voalohany namely ilay lokomotiva dia vagonina fitaterana entana haingana, izay potika tanteraka ka lasa hazo kely. Izany, niaraka tamin'izay tao anatiny, dia lasa vongam-pako niraikitra teo ambony sy nanodidina ilay vagona fitondrana arina sy rano. Ny nanaraka dia vagonin'ny mpandeha kilasy faharoa, izay nisy mpandeha valo ambin'ny folo, ka ny iray tamin'izy ireo no maty ary ny ambiny rehetra dia naratra tamin'ny ambaratonga samihafa. Nizarazara roa ity fiarakodia ity noho ny fiarakodia fatoriana nandalo namaky azy. Potika tamin'ny sombin-javatra ny ampahany aloha tamin'ilay fiarakodia fatoriana, ary potika tanteraka ny seza izay tsy nahatsapan'ny Ramatoa White ho voaro hijanonana.

GSAM 330Porofon'ny Famonjena avy amin'Andriamanitra

GSAM 330.1Raha nijery ilay loza izahay, ary avy eo ilay vagon-dalamby izay nitaingenan'ny Pasitera White sy ny vadiny tamin'ny fotoana nitrangan'ny loza, izay nijanona nangina irery, teo amin'ny dimy amby fitopolo metatra teo ho eo miala tamin'ilay toerana nisy ny loza, dia tsapanay tao am-ponay fa mandre ny fivavahana Andriamanitra, ary iza no mahalala fa naniraka ny anjeliny Izy hanala ilay fiaran-dalamby mba ho afaka tsy naratra ireo mpanompony? Nihamafy kokoa tao an-tsainay io eritreritra io rehefa nilaza ilay mpamily frein fa tsy izy no nanala ny fitohizana, ary ankoatra izay, tsy nisy olona teo amin'ny lampihazo tamin'ny fotoana nitrangan'izany, ary zava-miafina taminy sy tamin'ireo mpiasan'ny lamasinina rehetra ny fomba nitrangan'izany; ary ny mbola zava-miafina kokoa ho azy ireo, dia samy tsy tapaka na ny rohy na ny tsimatra fampitohizana, ary ny visy miaraka amin'ny rojo nisy azy dia nipetraka teo amin'ny lampihazon'ilay fiaran-dalamby simba toy ny hoe nisy tanana nitandrina nametraka azy teo.

GSAM 330.2Tamin'ny takarivan'ny 24, efa voadio tsara ny lalamby ka nandeha araka ny mahazatra ny lamasinina, ary niakatra indray tao anaty fiaran-dalamby ny Pasitera sy Ramatoa White ka tafita soa aman-tsara tany amin'ny fotoana niandrasana azy ireo tany Wisconsin.

GSAM 330Fanitsiana ho an'ireo Mpanohitra

GSAM 330.3Tsy “nandeha tsara” foana ny raharaha tamin'ny Isiraely fahiny. Nanana fahavalo avy any ivelany izy ireo izay nitady hanakantsakana ny fandrosoany isaky ny dingana. Ny “vahoaka mifangaro” sy ireo tsy masina tao anatin'ny toby dia fitaovana vonona, izay nampiasain'i Satana mba hampitsangana ny tsy fahafaham-po, ny fifandirana, ny fitarainana, ary ny fikomiana. Ny zava-misy hoe niaraka tamin'ireo niantehitra ny tanana mampandrosoan'Andriamanitra, ary niaraka tamin'ny ezaka nataon'izy ireo ny fandresena, dia porofo fa nahazo fahasoavana teo anatrehan'Azy ity vahoaka ity—fa ny tanan'ny Tompo no nitondra azy ireo.

GSAM 331.1Koa tamin'ny fisandratana sy ny fandrosoan'ny hafatr'ilay anjely fahatelo, dia tsy noho ny fahamarinana natolotra izay nifanaraka tamin'ny fon'ny olona ara-boajanahary no nahatonga ny fandrosoany. Mifanohitra amin'izany aza, ilay fototra lehibe indrindra amin'ny hafatra—ny Sabatry ny Tompo—dia mifandona amin'ny tombontsoa manokana sy ara-tany, ka manasaraka ireo izay mankatò azy amin'ny raharaha tontolo izao mandritra ny roa andro isan-kerinandro. Ny raharahan'ny fahamarinana ankehitriny dia nanana fahavalo ivelany, tapa-kevitra sy tsy mivadika tamin'ny ezaka hanapotika ny asa. Mikasika azy ireo dia azo lazaina, araka ny tenin'ny mpanao salamo hoe: “Raha tsy Jehovah no nomba antsika, Eny, aoka hataon'ny Isiraely hoe: Raha tsy Jehovah no nomba antsika, Raha nitsangana hamely antsika ny olona. Dia nitelina antsika velona izy, Raha nirehitra tamintsika ny fahatezerany.”²

GSAM 331.2Nisy olona tia tena sy tsy afa-po nitsangana indraindray teo anivon'ny andianay, nilaza fa ho tanteraka ireo asa lehibe rehefa tratra ny tanjony; saingy toy ny afo mandalo mamitaka, efa ela no lany ny hazavany. Mandritra izany, ny raharahan'ny fahamarinana ankehitriny dia nandeha soa aman-tsara sy tsy miato manerana izao tontolo izao, nahazo fahamarinan-toerana sy hery isaky ny dingana fampandrosoana.

GSAM 331Ireo Pasitera Stephenson sy Hall

GSAM 331.3Tamin'ny fahavaratry ny taona 1855, niezaka niteraka fikomiana tao amin'ny Fanjakan'i Wisconsin ny Pasitera Stephenson sy Hall. Fantatry ny rahalahy mpitarika tsara fa naniry ny hanandrana ireo lafiny hafa rehetra amin'ny finoantsika tamin'ny alalan'ny fampianarany momba ny “Andro Ho Avy” izy ireo, ary tena naniry mafy ny hampianarina ny Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito ny fampianarana momba ny androm-pahasoavana aorian'ny fiavian'i Kristy fanindroany.

GSAM 331Faminaniana Momba Azy Ireo

GSAM 331.420 Novambra 1855, nomena fahitana momba ny lalana noraisin'izy ireo Ramatoa White, niaraka tamin'ny faminaniana momba ny fiafarany tamin'ireto teny ireto: “Mihevitra ianareo, ry olona osa, fa afaka manakana ny asan'Andriamanitra? Ry olona osa, ny fikasihan'ny rantsan-tànany iray monja dia mahalavo anao. Vetivety ihany no hamelany anao.”

GSAM 332.1Nilaza ireo mpanohitra anay fa ity dia fahitana izay nanambara fa ho faty tsy ho ela ireo lehilahy ireo, ary satria niaina nandritra ny taona maro izy ireo, dia tsy tanteraka ilay fahitana. Tsy misy na inona na inona ao amin'ilay fahitana momba ny fahafatesan'izy ireo. Naseho izy ireo ho toy ny lehilahy miezaka manakana ny asan'ny hafatr'ilay anjely fahatelo. Na dia nampahafantarina aza izy ireo fa mora dia mora ho an'Andriamanitra ny hampitsahatra azy ireo, dia nampiana hoe: “Vetivety ihany no hamelany anao.” Inona no nataon'izy ireo?—Raha tokony ho nahomby tamin'ny adiny izy ireo, araka ny nantenainy, dia toa navela hikarokaroka tao anatin'ny haizina. Tao anatin'ny herinandro vitsivitsy dia niala tanteraka tamin'ny Sabata izy ireo, ary nivadika nanohitra izany. Nanantena ny hanangana antoko “Andro Ho Avy” izy ireo, ka izy ireo no ho mpitarika. Tsy vitan'izy ireo anefa izany, fa tamin'ny nialany tamin'ny Sabata dia very tanteraka ny fihazonan'izy ireo ny vahoakantsika. Koa noho ny lalana noraisin'izy ireo ihany dia resy tanteraka ilay zavatra nokasainy hatao tany am-boalohany. Hoy ny vahoakantsika: “Tena ‘nandefitra tamin'izy ireo vetivety’ tokoa Andriamanitra.”

GSAM 332Fiafaran'ny Fiainana Mampalahelo

GSAM 332.2Mikasika ny fiafaran'ireo lehilahy roa ireo, dia tsara ny manome fanambarana vitsivitsy momba ny anjarany mampalahelo, izay nataon'ireo rahalahiny ihany, ireo mpino ny “Andro Ho Avy”, izay niaraka taminy taorian'ny nialany tamin'ny Sabata. Fito amby telopolo taona lasa izay, dia lasa somary very saina Andriamatoa Hall (vokatry ny fahalemena teo amin'ny atidohany), ary ny anton'izany toe-javatra izany dia ny fahaverezan'ny fananana be dia be noho ny fisolokiana nataon'ny hafa. Voagejan'ny hevi-diso nateraky ny aretin-tsainy izy ka nihevitra fa raha mivoaka any ivelany izy dia hihafisaka amin'ny tany. Tsy manimba olona izy, saingy mazava ho azy fa nandritra ireo taona maro ireo dia tsy nahavita na inona na inona tamin'ny asa fanompoana izy.³

GSAM 332.3Efa maty efa ho enina ambin'ny folo taona izay ny Pasitera Stephenson. Nandritra ny taona maro talohan'ny nahafatesany dia tsy nahitsy saina izy (adala), na dia tsy nampidi-doza ho an'ny hafa aza. Talohan'ny nahatongavany ho toy izany, noho ny fahafahana noheveriny fa ananany tamin'ilay foto-kevitra tsy misy lalàna notohanan'ny tenany, dia nilaozany ny vadiny, vehivavy tsy nisy tsiny ara-pitondrantena voalaza momba azy (tsy afaka nisara-bady izy raha tsy tamin'ny alalan'ny fampiasana mpisolovava tsy marin-toetra), ary nanambady vehivavy hafa tanora lavitra noho ilay vadiny teo aloha. Ny fihetsika nataony dia fanitsakitsahana goavana ny fitsipi-pitondrantena ka nandà ny fomba fanaony ireo rahalahiny tao amin'ny “Andro Ho Avy”, ary tsy navelan'izy ireo intsony izy hitoriteny ho azy ireo.

GSAM 333.1Ny fanambaran'ireo rahalahiny momba ny andro farany niainan'ireo lehilahy ireo dia maneho fangorahana lalina; kanefa izany dia ny zava-nisy marina tsy nasiana haingo, izay omena tsy misy fikasana ratsy na fitsarana an-tendrony. Avelanay ny mpamaky hanatsoaka ny heviny manokana momba ny fampiharana ara-batana an’ilay fijoroana ho vavolombelona.

GSAM 333Nandray ny Hafatra ny Pasitera J. H. Waggoner

GSAM 333.2Tamin'ny taona 1852, ny Pasitera J. H. Waggoner, izay nitantana gazetin'ny kaontia iray tany Wisconsin, dia nanaiky ny fahamarinana ankehitriny, ary ny taona nanaraka dia nanokana tanteraka ny tenany tamin'ny asan'ny fanompoana. Tamin'ny 1857 dia nanoratra bokikely roa tena manan-danja izy, izay samy manodidina ny roanjato pejy. Ny voalohany tamin'ireo dia mitondra ny lohateny hoe, The Nature and Tendency of Modern Spiritualism, ary ny faharoa, A Refutation of the Age-to-Come. Ilay voalohany dia tsy vitan'ny hoe fitaovana namonjena maro tsy hianjerana ao anatin'ilay fandriky ny Satana, fa, tamin'ny fitahian'Andriamanitra, dia nanokatra ny mason'ny maro izay tsy nahalala ny fomba handikana ireo fisehoana ankehitriny ireo.

GSAM 333.3Ny bokiny hoe Refutation of the Age-to-Come dia famelabelarana feno indrindra momba ireo teôria diso mikasika ny androm-pahasoavana ho an'ny mpanota aorian'ny fiavian'ny Tompontsika fanindroany. Fandavana feno tanteraka an'izany fampianarana izany izy io, ka tsy vitan'ny hoe tsy mbola nisy namaly azy, fa tsy mbola nisy akory ezaka famaliana hitanay hatramin'izao. Ny boky dia manazava amin'ny fomba mazava sy fohy indrindra ny toeran'i Kristy amin'ny maha-mpisorona Azy eo amin'ny sezan'ny Rainy (ny fisoron'ny Melkisedeka) mandritra ity vanim-potoana ankehitriny ity, sy ny toerana hotanany eo amin'ny seza fiandrianany manokana, ao amin'ny fanjakany mandrakizay ho avy,—seza tsy hisy fisoronana mpanelanelana hifandray aminy.

GSAM 334.1Taty aoriana indray, nanoratra bokikely fahatelo mitovitovy habe tamin'izany ny Pasitera Waggoner, mitondra ny lohateny hoe, The Atonement in the Light of Reason and Revelation. Tokony ho tamin'ny taona 1884 dia nohavaozina sy nampitomboina ho boky iray manodidina ny 400 pejy izany. Lasa lahatsoratra mazava sy fohy momba ilay lohahevitra voalazan'ny lohateniny izy io.

GSAM 334.2Nanomboka tamin'izany fotoana izany dia nifandray akaiky tamin'ny asa famoahan-boky izy, na amin'ny maha-mpanoratra na amin'ny maha-tonian-dahatsoratra azy. Nanohy ny asany amin'ny maha-mpitandrina azy ihany koa izy, ary tany Eoropa no nandaniany ny taona farany tamin'ny fiainany.

GSAM 334.3Ny 17 Aprily 1889, dia nodimandry tampoka tany Basel, Soisa izy, vao avy nahavita ny bokiny farany, From Eden to Eden. Tamin'ny 16, nanao asa soratra nandritra ny tontolo andro izy, ary nanoratra izao tao amin'ny diary-ny: “Nanao asa mafy nandritra ny tontolo andro.” Avy amin'ny tatitra momba ny raharahany nataon'ireo rahalahy tany Eoropa, dia azo ireto antsipiriany manaraka ireto:—

GSAM 334.4“Ny marainan'ny 17, tokony ho tamin'ny dimy ora sy sasany, dia nianjeran'ny fahafatesana tampoka tao an-dakoziany izy, noho ny fahatapahan'ny fiasan'ny fo, tsy nisy fampitandremana na kely aza. Niasa mafy izy hamita ny dikan-teny anglisy an'ilay bokiny vaovao, ary nikasa ny hiainga ho any Londres ny Alahady nanaraka, mba hiasa miaraka amin'ny asa tany, alohan'ny hiverenany any Amerika amin'ny fahavaratra ho avy.”

GSAM 334.5Nanomboka tamin'ny 1854, ny Pasitera Waggoner dia tsy nitsahatra ary nisongadina teo anatrehan'ny besinimaro hiaro ny fahamarinana, na teo amin'ny fitoriana teny na teo amin'ny asa fanaovan-gazety. Tamin'ny fotoana nahafatesany dia efa ho sivy amby enimpolo taona izy. Nalevina tany Basel izy tamin'ny 20 Aprily. Toy izany no nahalasan'ny iray hafa tamin'ireo mpiasa voalohany tamin'ny raharaha teo amin'ny toerany niasany.

GSAM 334Fanasitranana amin'ny Finoana

GSAM 334.6Tany am-piandohan'ny lohataonan'ny taona 1858, narary mafy nandritra ny andro maromaro Ramatoa White, ka voatery nijanona teo am-pandriany tsy afa-nihetsika saika. Indray hariva, teo ho eo amin'ny misasak'alina, dia tsy nahatsiaro tena izy; nanandrana ny fomba rehetra fantany ny fianakaviana mba hamelombelomana azy, saingy tsy nahomby ny ezaka nataony. Nijanona tao anatin'izany toe-javatra izany izy nandritra ny antsasak'adiny mahery, rehefa niantso maika an'i Pasitera Andrews sy ahy i Pasitera White mba hiara-mivavaka. Ho valin'ny fivavahana feno finoana natao teo anilany, dia namelona ny ainy tamim-pamindram-po ny Tompo ka nahatsiaro tena indray izy ary sitrana tanteraka. Raha mbola nidera an'Andriamanitra izy dia nalain'ny fahitana, nefa mbola nandry teo am-pandriana ihany. Ny sasany tamin'ireo zavatra naseho azy tamin'izany fahitana izany dia azo vakiana ao amin'ny “Testimony for the Church,” laharana faha-5.

GSAM 335Fisehoana Ara-batana Mahagaga

GSAM 335.1Nisy fisehoana ara-batana miavaka nifandray tamin'io fahitana io, izay tianay hasongadinana manokana. Izaho sy ny Pasitera White dia nipetraka teo amin'ny lafiny iray tamin'ny fandriana, ary ny Pasitera Andrews kosa teo amin'ny lafiny ilany. Ny tanany dia nifandimby nifampihazona teo amin'ny tratrany na nihetsika niaraka tamin'ny sandriny tamin'ny fomba malalaka mahazatra azy sy kanto, nankany amin'ireo seho samihafa nojereny. Nisondrotra avy teo amin'ny fandriana ny ampahany ambony tamin'ny vatany, ka nisy elanelana teo amin'ny sorony sy ny ondana izay manodidina ny valo na sivy posy. Raha lazaina amin'ny teny hafa, ny vatany nanomboka teo amin'ny andilany niakatra dia niondrika tamin'ny zoro manodidina ny telopolo degre. Ary teo amin'izany toerana izany izy no nijanona nandritra ny nitohizan'ny fahitana, izay naharitra telopolo minitra. Tsy nisy olona afaka nandray ho azy io fijoroana io raha tsy tohanan'ny tanana sy sandry, mainka fa ny hijanona ao mandritra ny fotoana lava toy izany. Porofo indray izany fa nisy hery tsy voafehiny nifandray tamin'ilay fahitana.

GSAM 335Faminaniana Hafa

GSAM 335.2Ny voalohan'ny Oktobra 1858, nisy fivoriana ankapobeny notontosain'ny Pasitera White sy ny Ramatoa White ary ny mpanoratra, tany Rochester, N.Y. Taorian'io fivoriana io dia niaraka tamin'izy ireo nitety ny Fanjakan'i New York sy ireo Fanjakana ao New England ny mpanoratra. Indray Sabata, nomena fahitana Ramatoa White ka naseho taminy, ankoatra ny zavatra hafa, fa tany amin'ny toerana iray tamin'ny dia nokasainay dia hanatanteraka fanafihana mahery vaika taminy i Satana, ary izaho sy ny Pasitera White dia tsy maintsy hifikitra ho azy amin'ny alalan'ny finoana, ary hamonjy azy ny Tompo.

GSAM 336Ny Fijaliana Niainan'i Ramatoa White

GSAM 336.1Indro indray dia nisy faminaniana momba izay hitranga. Ny tohiny dia haneho ny fomba nahatanterahana azy tamin'ny fomba marina. Ny Sabata voalohany taorian'ny fivoriana tany Rochester dia tany Roosevelt izahay, ary ny Sabata manaraka tany Brookfield, ao amin'ny Kaontian'i Madison. Ny herinandro nanaraka dia nanao fivoriana tao amin'ny lakozia malalaka an'Andriamatoa Ballou, tany Mannsville, Kaontian'i Jefferson. Teo am-pandehanana an-dalamby avy any Brookfield nankany Mannsville, dia nivonto ny tavan-dRamatoa White teo ambanin'ny masony. Nampahoriana tokoa izany ka rehefa tonga tany Mannsville dia voatery nandry teo am-pandriana izy. Nitombo nandritra ny roa andro ny fivontosana, ka tsy nahazo hatory izy sady tsy afaka nandray anjara tamin'ireo fivoriana. Nibontsina ny lohany ka nikipy ny masony roa, ary niova endrika ny tavany ka tsy niseho intsony ho toy ny an'olombelona. Tao anatin'izany fanaintainana maheriaka sy tebiteby tafahoatra vokatry ny tsy fahampian'ny torimaso izany, dia niezaka mafy ny fahavalo mba hahatonga azy himenomenona hanohitra an'Andriamanitra. Toy izany no nitohizan'ny zava-drehetra hatramin'ny fiafaran'ireo fivoriana voatendry.

GSAM 336.2Rehefa nifarana ny fivoriana dia niteny tamiko ny Pasitera White hoe,

GSAM 336.2“Ry Rahalahy John, ity mihitsy no fanafihan'i Satana ny vadiko izay nampitandremana antsika tany Rochester. Tsaroanao fa nisy fampanantenana natao tany hoe raha mifandray isika ka mitazona azy amin'ny finoana, ka tsy mamoaka tanana na kely aza rehefa tonga ny tolona, dia ho potika ny herin'ny fahavalo, ary ho voavonjy izy. Andao isika hiditra avy hatrany ka hanao fotoam-pivavahana.”

GSAM 336Fanafahana araka ny Voalaza mialoha

GSAM 336.3Niditra avy hatrany tao amin'ny efitrano nisy an-dRamatoa White izay voatery nijanona teo am-pandriana izahay, ary nivavaka tamim-pinoana ho azy, raha ireo rahalahy kosa tao amin'ny efitrano nanaovanay fivoriana dia nivavaka mangina. Tokony ho folo minitra taty aoriana rehefa nanomboka nivavaka izahay dia nidina ny herin'ny Tompo ka nameno ny efitrano. Niala avy hatrany tamin'ny fanaintainana rehetra Ramatoa White, ary niantso sakafo avy hatrany. Tokony ho tamin'ny dimy ora tolakandro izany. Tamin'ny fito ora hariva dia efa nanjavona tanteraka ny fivontosana teo amin'ny tavany, ary nanatrika ny fivoriana tamin'io takariva io izy, ary toa salama tsara toy ny teo aloha.

GSAM 337.1Araka ny fangatahan'ny mponina, dia nisy toriteny natao tamin'ny hariva momba ny “Lovan'ny Olomasina,” ary taorian'izany dia nanome fampaherezana Ramatoa White. Raha mbola tany ivelany niaraka tamin'i W. C., zanany lahy kely, ny Pasitera White, dia nalain'ny fahitana izy teo anatrehan'izany vahoaka maro be izany. Ny sasany amin'ireo zavatra naseho azy tamin'izany fotoana izany dia azo vakiana ao amin'ny lahatsoratra famaranana ny Testimony Number 5, misy ny toerana sy daty hoe Mannsville, N.Y., 21 Oktobra 1858.

GSAM 337.2Ny fanamaivanana azon'i Ramatoa White tamin'ilay tranga voalaza etsy ambony dia nahomby araka ny voalaza mialoha tamin'ilay fahitana nomena tany Rochester. Tsy nisy intsony fahasarotana tahaka izany nitranga tamin'io dia io, ary nahazo fandresena lehibe ho an'ny fahamarinana izahay tany amin'ny toerana rehetra.

GSAM 337Faminaniana momba ny Ady an-trano Amerikana

GSAM 337.3Ny Sabata 12 Janoary 1861, telo volana katroka mialoha ny nitifirana ny basy voalohany tany Fort Sumter (izay tena nanokatra ny ady nitarika ny fanafahana andevo Afrikanina 4.000.000 tany Amerika), dia natokana ny trano fiangonan'ny Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito tany Parkville, Mich. Nanatrika ny fotoam-pivavahana ny Pasitera White sy ny vadiny, ny Pasitera Waggoner, Smith, ary ny mpanoratra. Rehefa nifarana ny toritenin'ny Pasitera White, dia nanome fampaherezana nampihetsi-po ny Ramatoa White, ary avy eo dia nipetraka teo amin'ny seza iray izy. Teo am-pipetrahany teo izy no nentin'ny fahitana. Feno hipoka olona ny trano, ary tena toerana manetriketrika tokoa ilay izy. Rehefa nifoha tamin'ny fahitana izy dia nitsangana, ary nijery ny manodidina tao an-trano, ka niteny hoe:—

GSAM 338.1“Tsy misy olona na iray aza ato amin'ity trano ity izay efa nanonofy akory ny fahasahiranana ho avy amin'ity tany ity. Manao vazivazy ny olona momba ny didim-panjakana momba ny fisarahana an'i South Carolina, kanefa vao avy naseho ahy fa hisy Fanjakana maro hiaraka amin'io Fanjakana io, ary hisy ady tena mahatsiravina. Tao anatin'ity fahitana ity dia nahita tafika lehibe avy amin'ny andaniny roa tonta niangona teny amin'ny sahan'ady aho. Nandre ny fipoahan'ny kanona aho, ary nahita ny maty sy ny ho faty teny amin'ny lafiny rehetra. Avy eo aho nahita azy ireo nihazakazaka nifandona nifamely mifanatrika [nifampitsatohana baioneta]. Avy eo aho nahita ny saha taorian'ny ady, izay feno ny maty sy ny ho faty. Avy eo aho nentina tany am-ponja, ary nahita ny fijalian'ireo sahirana, izay nihamahia sy nihalany hery. Dia nentina tany an-tokantranon'ireo izay very vady, zanaka lahy, na anadahy tamin'ny ady aho. Hitako ny fahasahiranana sy ny fihorohoroan'izy ireo.”

GSAM 338.2Dia nitodika tsikelikely nanodidina ny trano izy ka nanao hoe: “Misy ato an-trano ato izay ho very zanaka lahy amin'izany ady izany.”

GSAM 338Ny Fijoroan'i Ramatoa Ensign ho Vavolombelona Momba ireo Fahitana

GSAM 338.3Ho fanamarinana ny zava-misy voalaza etsy ambony, ary ho porofo fa natao tamin'ny andro voatondro ilay faminaniana, ary ho fanehoana ny fomba nandraisan'ny fiangonana sy nielezan'izany, dia omena ireto fijoroana vavolombelona manaraka ireto:—

GSAM 338.4“Manamarina ity fa nonina tao amin'ny Kaontian'i St. Joseph, Michigan, aho tamin'ny volana Janoary 1861, enina maily teo ho eo miala an'i Parkville. Tsy Advantista aho. Tamin'ny andro faha-12 tamin'io volana io dia nisy mpifanolo-bodirindrina amiko maromaro nankany Parkville hanatrika fivoriana. Rehefa nody izy ireo dia nilaza tamiko fa nisy vehivavy iray tao amin'ny fivoriana izay tao anatin’ny fahitana ka tsy nahatsapa ny manodidina azy, ary nilaza fa hisy ady mahatsiravina ho avy any Etazonia; fa hisy tafika lehibe hatsangana amin'ny andaniny roa, any Atsimo toy ny any Avaratra, ary hisy maro izay hijaly any am-ponja; ary hisy fahantrana mafy ho tsapa any amin'ny fianakaviana maro noho ny fahaverezan'ny vady, zanaka lahy, ary rahalahy tamin'ny ady; ary nisy lehilahy tao an-trano izay ho very zanany lahy tamin'izany ady izany.” Nasoniavina, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Kaontian'i Fresno, California, 30 Janoary 1891.”

GSAM 339.1Mikasika ny faminaniana momba io ady mampatahotra io, nanampy fanazavana Ramatoa White fa ny Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito “dia ho voatery hiaina fahasahiranana vokatry ny ady, ary adidin'ny rehetra ny mivavaka fatratra mba homena fahendrena hahafantarana izay tokony hatao amin'ireo fotoan-tsarotra eo anoloany.”

GSAM 339Haben'ny Ady an-trano

GSAM 339.2Tamin'ny fotoana nanomezana ilay fahitana, ny ankamaroan'ny olona tany Avaratra dia saika tsy nanana hevitra mihitsy, na kely aza, momba ilay ady efa nanakaiky. Na dia ny Filoha Lincoln aza, telo volana taty aoriana (12 Aprily 1861), rehefa nanaraka an'i South Carolina tamin'ny didy fampisarahana ny Fanjakana maromaro, ary nipoaka ny basy voalohany tany amin'ny Fort Sumter, dia miaramila 75.000 ihany no nantsoiny, ary ho an'ny fe-potoana fohy telo volana ihany.

GSAM 339.3Ny isan'ny miaramila nisoratra anarana teo anilan'ny Union nandritra ny ady dia 2.859.132. Milaza ny Encyclopedia Britannica fa “nahatratra 700.000 teo ho eo ny isan'ny miaramilan'ny Konfederasiona tamin'ny fiandohan'ny taona 1863,” saingy sarotra ny mamantatra marina ny isan'izy ireo rehetra nisoratra anarana. Tombanany ho “lehilahy 300.000 teo ho eo” ny isan'ny maty teo amin'izy ireo. Ny sasany amin'ireo rakipahalalana vao haingana dia manome ny isan'ny fahaverezana teo amin'ny ankolafy Union (anisan'izany ireo maty tany an'ady, na ireo nodimandry noho ny ratra na aretina voaray tany an-tsahan'ady na tany am-ponja) ho 359.528. Momba ny trosa teo amin'ny ankolafy Union, dia toy izao no lazain'ny Britannica:—

GSAM 339.4“Nahatratra ny tampony ny trosa tamin'ny 31 Aogositra 1865, ka nahatratra $2,845,907,626.56. Nisy vola miditra manodidina ny $800,000,000 ihany koa no lany, indrindra tamin'ny ady; ny Fanjakana, ny tanàna, ny kaontia, ary ny kaominina dia nampiasa ny hetra an'izy ireo manokana ary nanangona ny trosany manokana ho an'ny tanjon'ny ady; ny fandoavana ny fisotroan-dronono dia mety hahatratra $1,500,000,000 amin'ny farany. Tsy ho fantatra na oviana na oviana ny fandaniana nataon'ny Konfederasiona, ny fananana rava noho ny tafika Federaly sy ny tafika Konfederasiona dia sarotra tombanana; ary ny sandam-bola ($2,000,000,000) an'ireo andevo tany Atsimo dia levon'ny ady. Raha atambatra, na dia tsy azo kajiana marina aza ny vidin'ny ady, dia tombana antonony ny $8,000,000,000.”⁴

GSAM 340Fanamafisana hafa ny Fahitana

GSAM 340.1Mikasika ny faminaniana momba ireo lehilahy tao amin'ny trano fiangonan'i Parkville very zanany lahy tamin'ny ady, dia holazaiko fotsiny fa tamin'ny fararano 1883 dia nihaona tamin'ny loholon'ny fiangonan'i Parkville aho, izay efa loholona ihany koa tamin'ny Janoary 1861, tamin'ny fotoana nanomezana ilay fahitana; ary nanontany azy aho raha mbola tsaroany ny teny nitenenan-dRamatoa White tamin'ny fitantarany ilay fahitana momba ny ady. “Eny,” hoy izy, “tsaroako.” “Azonao lazaina amiko ve hoe firy ny olona fantatrao izay tao an-trano tamin'io andro io ka namoy zanany lahy tamin'ny ady?” Vantany teo dia tsaroany avy hatrany ny anaran'olona dimy, ary hoy izy, “Fantatro fa teo ireo, ary namoy zanany lahy tamin'ny ady izy ireo; ary raha tany an-trano aho, ka afaka niresaka tamin'ny olona eto an-toerana, dia afaka nanome anarana maro kokoa aho. Heveriko,” hoy izy nanohy, “fa nisy dimy hafa koa, ankoatra ireo efa voalazako.”

GSAM 340.2Efatra taona mahery niaraka tamin'ny ady tsy an-kiato nataon'ny Atsimo, ka saika ny antsasaky ny miaramila rehetra no maty tany an'ady na noho ny aretina, dia mampiseho fanatanterahana miavaka an'ilay faminaniana voalaza etsy ambony.

GSAM 340Fanandevozana sy ny Ady

GSAM 340.3Raha nitantara fahitana nomena azy tamin'ny 4 Janoary 1862 Ramatoa White dia nanao hoe:—

GSAM 340.4“An'arivony no nandresena lahatra hiditra ho miaramila tamin'ny fahatokisana fa ity ady ity dia natao handringanana ny fanandevozana; fa ankehitriny rehefa tafiditra izy ireo, dia hitan'izy ireo fa voafitaka, fa ny tanjon'ity ady ity dia tsy ny hanafoana ny fanandevozana, fa ny hitahiry azy araka ny misy azy.”

GSAM 341.1Ity voalaza etsy ambony ity dia nomena tamin'ny fotoana izay nitakiana ny miaramila hanampy amin'ny asa famerenana any amin'ny tompony ireo andevo rehetra izay nandositra ho any amin'ny faritry ny Union, ary aseho fa niteny ny miaramila hoe: “Raha mahomby amin'ny famoretana ity fikomiana ity isika, inona no azo?” Namaly tamim-pahakiviana izy ireo hoe: “Tsy misy. Tsy nesorina ilay nahatonga ny fikomiana. Ny rafitra fanandevozana, izay nanimba ny firenenay, dia avela hiaina sy hampitsangana fikomiana hafa indray.” Ireo teny ireo, nalaina avy amin'ny Testimony No. 7, izay ahitana fitantarana mampientam-po feno momba ny ady, ao anatin'ny lohateny hoe “Fanandevozana sy ny Ady,” dia tsy milaza fa tsy ho foanana mihitsy ny fanandevozana, fa maneho ny zava-nisy araka ny fahitan'ireo miaramila tamin'izany fotoana izany. Kely lavitra kokoa ao amin'io fijoroana vavolombelona io ihany dia misy faminaniana toy izao manaraka izao:—

GSAM 341Faminaniana ny Fahombiazana ho an'ny Avaratra

GSAM 341.2“Kanefa nambara ny fifadian-kanina nasionaly! Hoy ny Tompo, ‘Tsy izao va no fifadiana izay ankasitrahako: Dia ny hamaha ny famatoran'ny faharatsiana, sy hanaboraka ny fehin'ny zioga, sy handefa ny ampahorina ho afaka, ary hanapatapaka ny zioga rehetra?’ Rehefa hanaraka ny fifadian-kanina nofidian'Andriamanitra ny firenentsika, dia horaisiny ny fivavahan'izy ireo raha ny ady no resahina; fa ankehitriny kosa tsy tonga any amin'ny sofiny izany.”

GSAM 341.3Ireo izay mahafantatra ny tantaran'ny ady dia mahatsapa ny faharesena, ny loza, ny fahatarana, sns., mifandray amin'ny ezaka nataon'ny Avaratra handresena ny tafika Atsimo hatramin'ny nanaovana ny fanambarana famotsorana—1 Janoary 1863. Avy eo, tena haingana tokoa ny fandresena nanomboka tamin'izany ka hatramin'ny fiafaran'ny ady! Tena hita mazava tokoa, ho an'ireo izay nanara-maso ny fandrosoan'ny asa, ny fanatanterahana ilay faminaniana tamin'ny 4 Janoary 1862. Rehefa nesorina ny vesatra, nalefaka ny fanandevozana ary tapaka ny zioga tamin'ny andevo! Tena hita mazava tokoa fa nihaino ny fivavahan'ny olony Andriamanitra, ary nanohana ny ezaka hanakatonana ny ady rehefa nifidy ny fifadian-kanina izay nahafaly Azy izy ireo!

GSAM 342Fijoroan'ny Goverinora teo aloha St. John ho Vavolombelona

GSAM 342.1Tamin'ny kabary nataon'ny Goverinora teo aloha John P. St. John, avy any Kansas, tany Ottawa, Ill., izay nohenoiko ny tolakandron'ny 29 Jona 1891, dia nanao ity fanambarana manaraka ity izy:—

GSAM 342.2“Tsy mbola diso fanantenana toy izany aho toy ny tamin'ny fotoana nandresen'ny [Konfederasiona] anay tany Bull Run. Saingy anisan'ny drafitr'Andriamanitra daholo izany rehetra izany. Raha nandresy ny [Konfederasiona] izahay, dia ho namorona fandriampahalemana ireo mpanao politika, ary ny Union dia ho nitohy niaraka tamin'ny fanandevozana, ary mbola ho nanananay izany ankehitriny. Nandritra ny roa taona dia nanana tombony ny [Konfederasiona]; saingy taorian'ny namoahan'i Lincoln ilay didy fampahafahana malaza dia nivadika ho eo anilan'Andriamanitra izahay, ary tsy afaka resy intsony.”