Toko faha-23 — Andrim-pahasalamana

GSAM 358.1“Ry malala, mangataka aho mba hambinina sy ho salama amin'ny zavatra rehetra anie ianao, tahaka izay anambinana ny fanahinao ihany.”¹

GSAM 358.2Ny Sabata 6 Jona 1863, nanatrika fivoriana an-tranolay notontosain'ny Pasitera Cornell sy Lawrence tany Otsego, Mich., ny Pasitera White sy ny vadiny. Tany no nomena fahitana an'i Ramatoa White, izay nanokatra teo anatrehany ny lohahevitra momba ny fanavaozana ny fahasalamana. Nanomboka tamin'izany fotoana izany, nisy lahatsoratra momba ny fahasalamana sy ny fiainana ara-pahasalamana navoaka tao amin'ny Review, ary nanomboka nanoratra izay nambara taminy momba ny fahasalamana izy. Nisy ampahany tamin'izany nivoaka tao amin'ny Testimony No. 11, sy tao anatin'ny boky mitondra ny lohateny hoe, How to Live.

GSAM 358.3Nasongadina teo anatrehan'ny olona ny lohahevitra momba ny fiainana ara-pahasalamana sy ny fifandraisany mety amin'ny fampandrosoana ara-batana, ara-tsaina, ary ara-panahy. Tao amin'ny Review tamin'ny 25 Oktobra 1864, dia nanome ireto soso-kevitra manan-danja manaraka ireto momba io lohahevitra io ny Pasitera J. N. Andrews:—

GSAM 358J. N. Andrews momba ny Fiainana Salama

GSAM 358.4“Ny fialana amin'ny sakafo rehetra manimba, sy ny fitondrana fiainana fifehezan-tena eo ambany herin'ny fampianarana tsara sy ny feon'ny fieritreretana mankany amin'Andriamanitra, dia anisan'ny zavatra tena ilaina indrindra ho an'ny fahasalamana tsara. Ny vatantsika dia tempolin'ny Fanahy Masina. Mba hahafahantsika manome voninahitra Azy marina amin'ny vatantsika tahaka ny amin'ny fanahintsika, fa tena ilaina tokoa ny hananantsika amin'ny tanjany feno ny hery rehetra ananan'ny vatantsika! Isaorana anie Andriamanitra fa napetraka manokana eo anatrehan'ny vahoakantsika izao lohahevitra izao ankehitriny. Anisan'ny zavatra sarobidy indrindra ho antsika ny fahasalamana sy ny tanjaka, ary manana lanja lehibe indrindra ho an'ireo izay ho vavolombelona amin'ireo zava-dehibe amin'ny andro fahoriana.”

GSAM 359.1Nohamafisina ny lohahevitra momba ny fahadiovana ara-baiboly sy ny fifehezan-tena kristianina, tsy tamin'ny alalan'ny gazety Review ihany, fa tamin'ny alalan'ireo mpitandrina anay ihany koa.

GSAM 359.2Tamin'ny Kaonferansa Jeneraly, ny 20 Mey 1866, dia nomena ity toromarika manaraka ity tamin'ny alalan'i Ramatoa White (hita ihany koa ao amin'ny Testimony No. 11):—

GSAM 359Tokony Hisy Andrim-pitsaboana

GSAM 359.3“Naseho tamiko fa tokony hanome trano ho an'ireo ory sy marary isika, sy ho an'ireo izay maniry hianatra ny fomba hikarakarana ny vatany mba hisorohana ny aretina....

GSAM 359.4“Rehefa miantehitra amin'ny toeram-pitsaboana natokana ho an'ny fitsaboana mahomby ny aretina, ary tantanan'ny mpitsabo mitandrina ny Sabata, ireo tsy mpino, dia ho eo ambany herin'ny fahamarinana mivantana izy ireo. Amin'ny alalan'ny fifankahalalana amin'ny olontsika sy ny finoantsika marina, dia ho resy ny fitsaratsaran-dry zareo, ary ho voasarika soa izy ireo. Amin'ny alalan'ny fametrahana azy ireo eo ambany herin'ny fahamarinana toy izany, ny sasany dia tsy vitan'ny hoe hahazo fanamaivanana amin'ny aretin'ny vatana, fa hahita koa menaka fanasitranana ho an'ny fanahin'izy ireo mararin'ny fahotana.

GSAM 359Faminaniana momba ny Vokatra

GSAM 359.5“Rehefa mihatsara ny fahasalaman'ireo marary noho ny fitsaboana am-pahendrena, ary manomboka mankafy ny fiainana izy ireo, dia matoky an'ireo izay nanampy tamin'ny fanarenana ny fahasalamany. Feno fankasitrahana ny fon'izy ireo, ary ny voa tsaran'ny fahamarinana dia hahita toerana ao mora kokoa, ary amin'ny toe-javatra sasany dia ho voakarakara, hitsimoka, ary hitondra vokatsoa ho voninahitr'Andriamanitra. Ny fanavotana fanahy sarobidy iray toy izany dia ho sarobidy kokoa noho ny vola rehetra ilaina hananganana toeram-pitsaboana toy izany....

GSAM 359.6“Ny sasany izay miala rehefa sitrana na nahazo tombontsoa lehibe dia ho fitaovana hitondrana ny finoantsika any amin'ny toerana vaovao, ary hanangana ny fanevan'ny fahamarinana any amin'ny toerana izay tsy ho azo idirana raha tsy nesorina aloha ny fiheveran-dratsy tao an-tsain'ny olona noho ny fijanonana teo anivon'ny vahoakantsika mba hahazoana fahasalamana.”

GSAM 360.1Nofaritan'ny vahoakantsika niara-nivory tamin'ny alalan'ny latsa-bato niraisan'ny rehetra fa raha vao azo atao dia tokony hisokatra toeram-pitsaboana ara-pahasalamana iray any Battle Creek na eny akaikiny, ary ho eo ambany fitantanan'ny Dokotera H. S. Lay izany, izay, ankoatra ny fianarany momba ny fitsaboana teo aloha, dia nandany herintaona mahery tany amin'ny toeram-pitsaboana amin'ny rano any Atsinanana mba hianatra ny fomba fitsaboana aretina amin'ny alalan'ny rano.

GSAM 360Voavidy ny Tany Hanorenana Toeram-pitsaboana

GSAM 360.2Toa asa goavana tokoa ny fananganana toeram-pitsaboana toy izany tamin'izany fotoana izany; ary raha tsy noho ity fijoroana ho vavolombelona mampahery momba ny vokany ity, dia mety ho nisy fahatarana kely tamin'ny fanombohana ny asa. Kanefa, tsy nisy fahatarana, fa andro vitsy monja taorian'ny fiafaran'ny kaonferansa dia novidiana ny trano fonenana malalaka an'ny Mpitsara Graves, miaraka amin'ny tany valo akra, izay toeram-ponenany tsara tarehy tao West Battle Creek. Natsangana avy hatrany teo akaikin'io trano io ny trano fanampiny misy rihana roa izay natao ho efitrano fandroana. Tao anatin'ireo trano ireo no nosokafana ny Ivontoerana Fanavaozana ny Fahasalamana.

GSAM 360.3Tao amin'ny Review tamin'ny 19 Jona 1866, no nivoahan'ny antso ankapobeny voalohany ho an'ny fandraisana anjara ara-bola tao amin'ilay toeram-pitsaboana. Tao amin'io laharana io ihany tamin'ny gazety dia nisy fanambarana fa efa nisy fiangonana tao Battle Creek, Mich., sy Olcott, N.Y., nanao fandraisana anjara ara-bola mitentina $2,625, na anjara 105 mitentina $25 avy. Koa satria tsy nisy lalàna tao amin'ny Fanjakan'i Michigan ahafahana manangana orinasa hitantana ireo toeram-pitsaboana ara-pahasalamana, dia nisy mpitahiry nihazona ny fananana tamin'ny anaran'ilay fikambanana nandritra ny fotoana kelikely, mandra-pahavita ny fananganana ara-dalàna azy.

GSAM 360Natomboka ny Gazety momba ny Fahasalamana

GSAM 360.4Tamin'ny 1 Aogositra dia natombok'ireo mpitantana ihany koa ny famoahana gazety ara-pahasalamana isam-bolana, misy pejy enina ambin'ny folo miaraka amin'ny fonony, amin'ny endrika magazina. Nantsoina hoe Health Reformer izany. Mbola mitohy hatramin'izao io gazety io, amin'ny anarana hoe Good Health, ary izy no magazina momba ny fahasalamana sangany indrindra manerantany ankehitriny. Tsy vitan'ny hoe niresaka momba ny fitsipika ara-pahasalamana sy ny fifehezan-tena ity gazety ity, fa fitaovana fampahafantarana ihany koa ilay toeram-pitsaboana, izay nosokafana tamin'ny fomba ofisialy ho an'ny marary sy ny vahiny mipetraka tamin'ny 5 Septambra 1866. Koa dia teo ilay toeram-pitsaboana, novidiana, nomena ny fitaovana ilaina, ary efa nandeha tsara, latsaky ny efa-bolana monja taorian'ny nanononana voalohany ilay hevitra tamin'ny vahoakantsika; ary vola mitentina $11,000 no nanaovana fanekena hividianana anjara renivola, ka ny ampahany lehibe tamin'izany dia efa voaloa sahady.

GSAM 361Fananganana Orinasa Ara-pitsaboana

GSAM 361.1Tamin'ny ririnina 1866-67 dia nisy lalàna nolanian'ny Antenimieran'i Michigan izay nahafahana nanangana orinasa hitantana ilay toeram-pitsaboana ara-pahasalamana. Tamin'ny 17 Mey 1867, dia noraisina io dingana io, nolaniana ny fitsipika anatiny, ary natolotra ireo mpitantana voafidy ara-dalàna ny fananana sy ny tany. Ny totalin'ny renivola voasoratra anarana hatramin'io fotoana io dia $26,100; ka $18,264.87 no efa voaloa. Nanana vondron'ny dokotera sy mpanampy mahay ny toeram-pitsaboana, ary saika feno marary ny trano, ka maro tamin'izy ireo no efa nandray ny finoantsika rehefa avy nahalala momba antsika sy ny fahamarinana rehefa tonga tao amin'ilay toeram-pitsaboana.

GSAM 361Fitafiana Mahasalama

GSAM 361.2Amin'ny andro rehetra sy amin'ny firenena rehetra dia mora voataonan'ny fitaoman'izao tontolo izao ny fon'ny olombelona voajanahary, miaraka amin'ny avonavon'ny fiainana, ny hadalàna ary ny lamaody ao aminy. Ny taona 1863, teto amin'ny taninay, rehefa naseho tamin'i Ramatoa White ny resaka fahasalamana sy fitafiana, dia tsy naningana tamin'izany, araka ny hita tamin’ny firaiketam-po tafahoatry ny vehivavy nanaraka ny lamaody nanjaka tamin’ny fanaovana rafitra boribory mampivelatra zipo, izay nahatonga ny maro tamin'izy ireo ho toy ny mandeha anaty balonina avadika. Tamin'izany fotoana izany koa no nampidirina fomba fitafy roa hafa tafahoatra izay niteraka adihevitra be. Ny fanamarihana fohy momba ireo dia mety hanomana ny mpamaky mba hahazo tsara kokoa ny fijoroana ho vavolombelona nomen'i Ramatoa White momba ny resaka fitafiana, izay hita ao amin'ny Testimony for the Church, No. 10.

GSAM 362Fitsarana ny Fihoa-pampana amin'ny Fitafiana

GSAM 362.1Ny fihoa-pampana voalohany dia ny fanaovana akanjo misy rambony mitaritarika, mirefy folo posy ka hatramin'ny antsasaky ny jardy na mihoatra ny halavany, arakaraka ny sitrapon'ny mpanao azy. Matetika ireo dia navela hisarika tamin'ny tany, ary nomem'ireo lehilahy anarana hoe “mpamafa arabe.” Ny fihoaram-pefy faharoa kosa dia mifanohitra tanteraka tamin'izany, ary ny fomba fitafy dia saika nitovy tanteraka tamin'ny an'ny lehilahy. Ity lamaody ity dia noraisin'ireo nanaraka ny dian'i Ramatoakely Bloomer, ary noho izany dia nantsoina hoe “akanjo bloomer.” Taty aoriana dia novaina ho “Fitafiana Amerikana” ny anarana. Nisy fihaonambe natao tany amin'ny toerana samihafa nataon'ireo mpanohana ity fomba fitafy ity, ary maro tamin'ireo rahavavintsika no nanohana ny fandraisana azy. Nisy aza ny nitafy izany.

GSAM 362Fijoroana Vavolombelona momba ny Adihevitra momba ny Fitafiana

GSAM 362.2Mikasika izay naseho tamin'i Ramatoa White momba ny resaka fitafiana, dia hitanisa andininy vitsivitsy avy amin'ny Testimony No. 11 aho:—

GSAM 362.3“Ny olona mahatoky an'Andriamanitra dia hazavan'izao tontolo izao ary sira an'ny tany, ary tokony hahatsiaro hatrany izy ireo fa sarobidy ny fiantraikany. Raha hanakalo ny akanjo lava be amin'ny akanjo fohy be izy ireo, dia ho simba be ny fiantraikany. Ny tsy mpino, izay adidin'izy ireo ny hanampy sy hitady hitondra azy ireo ho any amin'ny Zanak'ondry an'Andriamanitra, dia ho rikoriko. Maro ny fanatsarana azo atao amin'ny fitafian'ny vehivavy momba ny fahasalamana nefa tsy mila manao fiovana lehibe ka hahatonga ny mpijery ho rikoriko.

GSAM 362Ny Fitafiana Fanavaozana

GSAM 362.4“Tsy tokony ho voatery na kely aza ny bika amin’ny alalan’ny korsety sy taolan-trozona. Tokony ho malalaka tanteraka ny akanjo mba hahafahan'ny havokavoka sy ny fo miasa ara-pahasalamana. Tokony hahatratra somary ambany kely noho ny tampon'ny baoty ny akanjo, saingy tokony ho fohy ampy mba tsy hikasika ny loto eny amin'ny sisin-dalana sy ny arabe, nefa tsy mila asandratra amin'ny tanana. Ny akanjo fohy kokoa noho ity aza dia mety, azo ampiasaina tsara, ary mahasalama ho an'ny vehivavy rehefa manao ny raharaha ao an-trano, ary indrindra ho an'ireo izay voatery manao asa ivelan'ny trano betsaka na kely.

GSAM 363Ny Vatana dia Tokony Hitafiana Mitovy

GSAM 363.1“Na inona na inona halavan'ny akanjo, dia tokony ho voasarona tanteraka toy ny an'ny lehilahy ny rantsam-batany. Azo atao izany amin'ny fanaovana pataloha misy lamba anatiny, voangona ho fehy ka afatotra manodidina ny kitrokely, na natao mivohitra sy miha-manify any amin'ny tendrony; ary tokony ho latsaka lava tsara ka hifanena amin'ny kiraro ireo. Ny rantsam-batana sy ny kitrokely voasarona toy izany dia voaaro amin'ny rivotra. Raha toa ka voatazona ho mahazo aina amin'ny fitafiana mafana ny tongotra sy ny rantsam-batana, dia ho mitovy ny fivezivezen'ny ra, ary hijanona ho madio sy salama ny ra, satria tsy mangatsiaka na voasakana amin'ny fivezivezena voajanahary ao anatin'ny vatana izy io.”

GSAM 363.2Ny halavan'ity fitafiana ity dia naseho ho toy ny fomba antonony mendri-piderana eo anelanelan'ny fitafiana misy rambony mitaritarika sy ny fitafiana Amerikana. Tsy voalaza hoe tsy maintsy manao izany ny olona, fa tsy tokony hanao zavatra hanimba ny hery mitaona ananan'izy ireo sy haharikoriko ireo izay tokony hampiany. Tsy voalaza hoe tsy maintsy manao akanjo ho an'ny kitrokeliny araka ny fomba voalaza eto izy ireo, fa azo atao amin'izany fomba izany. Raha tanteraka amin'ny fomba hafa ny tanjona mitovy, toy ny amin'ny fitafiana anatiny lava sy sarona ranjo vita ba, dia hifanaraka tanteraka amin'izany fijoroana ho vavolombelona izany izany.

GSAM 363Teboka Dimy Ilaina amin'ny Fitafiana Mahasalama

GSAM 363.3Ho hita fa ao anatin'ilay fomba fitafy atolotra dia misy teboka dimy tena ilaina amin'ny fitafiana mahasalama, dia ireto avy:—

GSAM 363.41. Fanafoanana ny korsety sy ny fanerena rehetra eo amin'ny andilana.

GSAM 363.52. Fanafoanana ny fehikibo rehetra eo amin'ny sandry na ny rantsam-batana izay mety hanakantsakana ny fivezivezen'ny ra malalaka.

GSAM 364.13. Fampitafiana mitovy ny ampahany rehetra amin'ny vatana, indrindra ny tongotra sy ny kitrokely.

GSAM 364.24. Mampiantona ny zipo amin'ny soroka, ary tsy mamela azy hipetraka amin'ny andilana na oviana na oviana, amin'ny alalan'ny fehikibo.

GSAM 364.35. Ny halavan'ny akanjo.

GSAM 364.4Ireo teboka efatra voalohany ireo dia tohanan'ny mpitsabo marani-tsaina rehetra ankehitriny, ary raha ny momba ny fahadimy kosa, dia samy tsy ampiasaina intsony na ny rambon'akanjo mitaritarika na ny akanjo fohy loatra.

GSAM 364Ramatoa Jenness-Miller momba ny fitafiana

GSAM 364.5Tamin'ny taona 1890, Ramatoa Jenness-Miller, avy any New York, tao amin'ny gazetiboky momba ny fitafiana mahasalama izay ara-tsiansa indrindra tamin'izany fotoana izany, dia nanentana ny vehivavy mba hanafohy tsikelikely ny akanjony, mba tsy hisian'ny fiovana tampoka loatra, mandra-pahatongany eo amin'ny haavon'ny tampon'ny baotiny,—izay halava nankatoavin'ny Testimony No. 11.

GSAM 364Ny Fankatoavan'i Dr. Trall

GSAM 364.6Tamin'ny taona 1868 dia nisy fandaminana natao mba hanomezan'i Dr. R. T. Trall, avy ao amin'ny Kolejy Fitsaboana amin'ny Fahadiovana any Florence Heights, N.J., andiany fampianarana naharitra herinandro ho an'ireo mpitandrina anay tany Battle Creek, Mich., tamin'ny faran'ny volana Mey. Nandritra ny fotoam-pampianarana dia tao an-tranon'ny Pasitera White no nipetrahan'ilay dokotera. Tsy nanatrika ny lahateny ny Ramatoa White, fa satria nandeha an-kalesy isan'andro niaraka tamin'ny Pasitera White sy ny vadiny ary ny Pasitera J. N. Andrews ilay dokotera, dia takatra fa hihaino ny heviny momba ny fahadiovana, ny aretina sy ny antony mahatonga azy, ny vokatry ny fanafody, sns. izy. Niteny fotsiny izy momba izay naseho taminy tamin'ny fahitana, saingy tsy nilaza ny loharano nahazoany ny fahalalany. Nilaza ilay dokotera fa ny siansa momba ny fitsaboana dia mifanaraka tanteraka amin'ireo hevitra nambaran'ilay ramatoa. Nilaza tamiko ny Pasitera Andrews fa rehefa nifarana ny resaka tamin'ny andro faharoa, dia nanontany an-dRamatoa White ilay dokotera hoe aiza no nahazoan'ilay ramatoa ny diplaomany momba ny siansa fitsaboana. Gaga izy rehefa nahalala fa tsy mbola nianatra momba ireo zavatra ireo ilay ramatoa, fa nanome azy ny vokatry ny zavatra naseho taminy tany Otsego, Mich., tamin'ny 6 Jona 1863. Nohamafisiny taminy fa ny heviny rehetra dia nifanaraka tanteraka tamin'ny fandinihana ny fiasan'ny vatana sy ny fitsipika momba ny fahasalamana, ary tamin'ny lohahevitra maro dia lalindalina kokoa noho izay efa nandalovany mihitsy ny heviny. Rehefa avy nandeha sy niresaka toy izany nandritra ny dimy andro teo ho eo, dia nanontany ny Pasitera White ny Dokotera hoe nahoana izy no nasaina hiala tamin'ny kolejiny mba hanao lahateny teo anatrehan'ireo mpitandrina tany Battle Creek. Hoy izy: “Ny Ramatoa White dia efa vonona tsara hanome azy ireo ny fampianarana ilaina momba ny fahasalamana, mitovy tanteraka amin'ny fahafahako manao izany.”

GSAM 365Mankatò ny Siansa Momba ny Fitsaboana

GSAM 365.1Efa an-taonany maro no nivoaka ho an'ny besinimaro ny asa sorany maro momba ireo sampana isan-karazany amin'ny fahasalamana azo ampiharina, ary maro amin'ireo no voaangona ankehitriny ao anaty boky mitondra ny lohateny hoe Christian Temperance and Bible Hygiene. Nisy amin'ireo dokotera nahazo fiofanana ambony indrindra nanambara, rehefa avy nandinika tsara ireo asa soratra ireo, fa ny siansa ara-pitsaboana dia mifanaraka tanteraka amin'izany. Ho azy, tsy vokatry ny fianarana izy ireny, fa fanoratana fotsiny izay nambaran'ny Tompo taminy tamin'ny alalan'ny fahitana.

GSAM 365Ny Fijoroan'i Dokotera Kellogg ho Vavolombelona

GSAM 365.2Ho vavolombelona momba ny fifanarahan'ny fikarohana ara-tsiansa fitsaboana amin'izay naseho tamin'ny fahitana an-dRamatoa White tamin'ny 1863, dia haka teny avy amin'ny sasin-tenin'ny boky Christian Temperance aho, izay nosoratan'i J. H. Kellogg, M.D., izay mitarika ny toeram-pitsaboana malaza eran-tany ao Battle Creek, Mich. Hoy izy:—

GSAM 365.3“1. Tamin'ny fotoana nivoahan'ireo soratra voalaza voalohany, dia saika tsy noraharahiana mihitsy ny resaka fahasalamana, tsy ny olona niantefan'izy ireo ihany, fa ny olon-drehetra maneran-tany.

GSAM 365.4“2. Ireo vitsy nanohana ny filàna fanavaozana ny fahazarana ara-batana dia nampiely, niaraka tamin'ny fanohanana ireo foto-kevitra fanavaozana marina, ny fahadisoana miharihary indrindra ary amin'ny tranga sasany, maharikoriko.

GSAM 366.1“3. Tsy nisy na aiza na aiza na olona nampiseho fitambarana voarindra sy mirindra amin'ny fahamarinana ara-pahasalamana, izay tsy misy fahadisoana miharihary sady mifanaraka amin'ny Baiboly sy ny foto-kevitry ny finoana Kristiana.

GSAM 366.2“Tao anatin'izany toe-javatra izany no nipoiran'ireo soratra voalaza. Ny foto-kevitra nampianarina dia tsy notohanan'ny fahefana siantifika, fa natolotra tamin'ny fomba tsotra sy mivantana avy amin'ny olona iray izay tsy milaza ho manam-pahaizana ara-tsiansa, fa milaza kosa fa manoratra amin'ny alalan'ny fanampiana sy ny fahefan'ny fanazavana avy amin'Andriamanitra.

GSAM 366Tafita tamin'ny fitsapana ireo Fitsipika

GSAM 366.3“Ahoana no nahatanty ny fitsapana ny fotoana sy ny traikefa ireo foto-kevitra naseho tao anatin'ny toe-javatra miavaka toy izany sy niaraka tamin'ny filazana miavaka toy izany? dia fanontaniana azo apetraka araka ny mety tokoa. Ny valiny dia hita ao anatin'ireo zava-misy izay azo hamarinina amin'ny fomba feno indrindra.... Ireo foto-kevitra izay na tsy noraharahiana tanteraka na natao fihomehezana 25 taona lasa izay dia tafiditra moramora teo anivon'ny fahatokisan-tsaina sy ny fanajàn'ny besinimaro, ka hadinon'izao tontolo izao tanteraka fa tsy efa noraisina toy izao hatrany am-boalohany izy ireo. Ny zava-baovao hita teo amin'ny siansa sy ny fandikana vaovao momba ireo zava-nisy taloha dia nanampy porofo manamarina tsy an-kijanona, ka amin'izao fotoana izao dia voaaro amin'ny fomba matanjaka indrindra azo atao amin'ny alalan'ny porofo siantifika ny tsirairay amin'ireo foto-kevitra izay notohanana 25 taona mahery lasa izay.

GSAM 366Porofon'ny Fiaviana Avy amin'Andriamanitra an'ireo Fahitana

GSAM 366.4“Tsy isalasalana fa zavatra miavaka tokoa izany, ary porofo tsy azo iadian-kevitra momba ny fahendrena sy fitarihana avy amin'Andriamanitra, fa eo anivon'ny fampianarana mifangaro sy mifanohitra, izay mitaky ny fahefana avy amin'ny siansa sy ny traikefa, nefa voaolan'ny hevitra tafahoatra ka lasa tsy mahavita soa noho ny fifangaroan'ny hadisoana be dia be,—tsy maintsy ekena fa zavatra miavaka tokoa, ny nahafahan'ny olona iray tsy milaza ho manam-pahalalana na fahaizana ara-tsiansa nanangana, avy amin'ny hevitra mifangaro sy voaloton'ny fahadisoana natolotry ny mpanoratra sy mpandinika vitsivitsy momba ny fahasalamana, andiana fitsipika ara-pahasalamana mirindra tsara, mitombina, ary tena izy, ka ny adihevitra, ny fikarohana, ny fahitana vaovao, ary ny traikefa nandritra ny ampahefa-taon-jato dia tsy nitarika amin'ny fanafoanana na dia fitsipika iray aza, fa nanampy fotsiny tamin'ny fanamafisana ireo fampianarana nampianarina.” Natao tany, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Fanitarana ny Ivontoerana momba ny Fahasalamana

GSAM 367.1Tao anatin'ny fitantanan'i J. H. Kellogg, M.D., izay lasa mpitsabo lehiben'ny toeram-pitsaboana tamin'ny 1876, dia hita fa be dia be ny fangatahana fitsaboana ka tamin'ny lohataonan'ny 1877 dia tsy maintsy nanome toerana bebe kokoa. Tamin'ny 1876 dia novaina ny anaran'ilay toeram-pitsaboana avy amin'ny Ivontoerana Fanavaozana ny Fahasalamana ho Toeram-pitsaboana sy Fandidiana, ary tamin'ny 1878 dia natsangana ny trano lehibe vaovao.

GSAM 367.2Ity rafitra ity dia 136 x 46 tongotra ny habeny, misy rihana efatra ambonin'ny rihana ambanin'ny tany. Nofanafanaina manontolo tamin'ny etona izy ary nasiana jiro tamin'ny gazy. Vetivety taorian'ny fanokafana azy dia saika feno marary sy vahiny izy.

GSAM 367.3Hatramin'izay fotoana izay dia tena tanteraka tamin'ny fomba mahavariana izay rehetra voalaza mialoha tamin'ny taona 1866 tamin'ny fijoroan'i Ramatoa White ho vavolombelona momba ity toeram-pitsaboana ity. Efa maro no nandray ny fahazavan'ny fahamarinana ankehitriny, izay voalohany nampitondran'izy ireo ny sainy tamin'ity vahoaka ity tamin'ny fahatongavany teto amin'ny toeram-pitsaboana hitady fahasalamana.

GSAM 367Fialofana ara-pahasalamana ambanivohitra

GSAM 367.4Ao amin'ny Signs of the Times, 22 Novambra 1877, M. G. Kellogg, M.D., rahalahin'i J. H. Kellogg tamin'ny ray iray, dia nanambara fa nahazo tany teo amin'ny tehezan'ny Tendrombohitra Howell izy, roa maila sy sasany any avaratra atsinanan'i St. Helena, Kaontian'i Napa, Kalifornia, ary efa hanorina trano antsoina hoe “Rural Health Retreat,” izay eo akaikin'i Crystal Springs. Nandritra ny ririnina 1877-78 dia natsangana ny trano iray, ary nosokafana hitsaboana ny marary tany am-piandohan'ny taona 1878. Ity toeram-pialan-tsasatra ara-pahasalamana ity, tahaka ilay toeram-pitsaboana fototra tao Battle Creek, dia tsy vitan'ny hoe nitombo ny habeny, fa toerana nampahafantarana sy nanaovan'ny maro be fandraisana ny hafatra ihany koa.

GSAM 368Ny Pacific Health Journal

GSAM 368.1Ny fahavaratra tamin'ny 1885 dia vanim-potoana feno zava-nitranga sy fandrosoana lehibe teo amin'ny fampielezana ny hafatr'ilay anjely fahatelo. Tamin'ny 1 Mey, ny Ivon-toerana Fahasalamana ambanivohitra tao St. Helena dia napetraka teo ambany fitantanan'ny mpitsabo nahazo diplaoma ara-dalàna. Tamin'ny volana Jona no nanombohana namoaka isaky ny roa volana ny Pacific Health Journal and Temperance Advocate, gazety misy pejy 24 teo ambany fanaraha-mason'ny tonian-dahatsoratra, ny Pasitera J. H. Waggoner. Tamin'ny alalan'ireo fitaovana ireo dia nahazo aina vao ilay toeram-pitsaboana, izay, raha tokony ho very vola toy ny tamin'ireo taona teo aloha, dia nanomboka naneho tombony madio isan-taona teo anelanelan'ny $2,000 sy $4,000, ka hatramin'ny taona nifarana tamin'ny Aprily 1891, dia naneho tombony madio mihoatra ny $12,000 izy.

GSAM 368.2Tamin'ny fivorian'ny Rural Health Retreat Association, tany St. Helena, tamin'ny 1887, dia nisy fanambarana natao momba ny fitantanan-bolan'ilay toeram-pitsaboana: Tamin'ny 1 Mey 1885, ny sandan'ny fananan'ilay toeram-pitsaboana rehefa nesorina ny trosany dia $5,322.76 monja, izany hoe $2,547.24 latsaky ny renivola rehetra efa navoaka hatramin'izay. Raha lazaina amin'ny teny hafa, nolanin'ilay toeram-pitsaboana ny vola rehetra azony sy $2,547.24 tamin'ny renivola fototra. Tamin'ny 1 Aprily 1887, ny sandan'ny toeram-pitsaboana rehefa nesorina ny trosany rehetra dia $21,372.64, na tombony mitentina $16,049.88 tao anatin'ny telo amby roapolo volana. Amin'io vola io, dia efa nisy anjara nalaina mitentina $5,280, ary fanomezana ho an'ny toeram-pitsaboana mitentina $2,497.60; ka tamin'ny fampandehanan'ny toeram-pitsaboana dia nisy tombony madio mitentina $8,272.28. Tamin'izany fotoana izany, nivoaka ny Pacific Health Journal isam-bolana, misy pejy 32 ary misy fonony, ary hita fa nanome tolotra lehibe kokoa tamin'ny fampandrosoana ny tombontsoa sy ny foto-kevitry ny toeram-pitsaboana izany.

GSAM 369Asa Fanao Soa

GSAM 369.1Ao amin'ny Medical Missionary, tamin'ny Janoary 1891, raha niresaka momba ny Toeram-pitsaboan'i Battle Creek, dia nilaza ny Dr. J. H. Kellogg hoe:—

GSAM 369.2“Ny fitsaboana maimaim-poana natao nandritra ny 25 taona nisian'ny toeram-pitsaboana dia mitentina mihoatra lavitra ny $100,000, avo heny imbetsaka noho ny renivola nampiasaina tany am-boalohany.

GSAM 369.3“Ankoatra ny asa soa voalaza, ny toeram-pitsaboana dia nandefa mpanao famelabelarana, mpitsabo mpanampy, mpampianatra any amin'ny sekoly fandrahoan-tsakafo, ary olona hafa izay nofanina ho amin'ny sehatra isan-karazany amin'ny asa misiona.”

GSAM 369Antso ho an'ny Zaza Kamboty

GSAM 369.4Tamin'ny Kaonferansa Jeneraly, ny 8 Martsa 1891, dia nanao fangatahana feno fientanam-po i Dr. Kellogg ho an'ireo kamboty. Hoy izy: “Hitako fa voatendry ho ‘solontena ankapobeny’ aho, ary hisolo tena ireo tsy manan-solontena aho—ireo kamboty, izay tsy manana olona hikarakara azy ireo.”

GSAM 369Ny Fanomezana $30,000 an'i Ramatoa Haskell

GSAM 369.5Tao amin'ny gazety Home Missionary, tamin'ny Janoary 1892, dia nisy fangatahana mafy natao mba hahazoana vola hananganana trano fonenana ho an'ireo ankizy kamboty. Tao anatin'io gazety io no nisy ny anaran'ireo izay nahatratra $17,716 ny fampanantenany ho an'ny trano—vola kely loatra, araka ny hevitr'ireo mpandroso ny tetikasa, ho an'ny asa goavana toy izany, ka noho izany dia natahorana ny hisian'ny fahatarana amin'ny fanatanterahana ny asa. Saingy Ilay mahita ny fiafarany hatrany am-piandohana, ary tompon'ny “biby fiompy arivoarivo eny an-tendrombohitra”, dia nandamina ny zava-nitranga ka nisy ramatoa mpanankarena tsy mitovy finoana amintsika, Ramatoa Caroline E. Haskell, avy any Chicago, mpitondratena an'i Andriamatoa Frederick Haskell, rehefa nandre ity asa soa nokasaina ity, dia nanome avy hatrany ho an'ny komitin'ny fanorenana ny vola mitentina $30,000, tamin'ny fepetra tsotra hoe hampiasaina manontolo amin'ny fanorenana trano fitaizana kamboty araka ny drafitra efa voafaritra, hitantana izany amin'ny toe-tsaina malalaka sy tsara fanahy, ary hiantsoana ilay toeram-pitaizana hoe Trano Fahatsiarovana an’i Haskell ho fahatsiarovana ny vadiny efa nodimandry.

GSAM 370.1Tamin'ny alalan'ireo vola ireo dia afaka nanangana sy nanokatra ilay trano ho tranon'ny kamboty ny Medical Missionary and Benevolent Association nandritra ny taona. Notokanana tamin'ny 25 Janoary 1894 ilay trano. Nandritra ny ankamaroan'ny fotoana nanomboka tamin'izany dia zato eo ho eo amin'ny salanisa ny isan'ny olona tao amin'ilay fianakaviana, izay ahitana kamboty, mpanampy, ary mpampianatra.

GSAM 370Ny Trano Fahatsiarovana an’i James White

GSAM 370.2Ankoatra ny fikarakarana sy fanohanana ireo kamboty ireo, ity fikambanana ity dia mitantana toeram-pikarakarana mpanao asa soa iray hafa, antsoina hoe Trano Fahatsiarovana an’i James White, izay ikarakarana sy ampahazoana aina olona antitra sy tsy manan-kialofana mihoatra ny roapolo.

GSAM 370Misionera ara-pitsaboana

GSAM 370.3Tamin'ity sehatry ny asa ity, nisy dingana lehibe hafa natao rehefa natomboka ny fanofanana ireo misionera ara-pitsaboana. Ho fankasitrahana ity ezaka ity ho fampandrosoana ny maha-olombelona, Ramatoa White, tamin'ny nanoratany avy any Preston, Aostralia, tamin'ny 16 Septambra 1892, dia niteny hoe:—

GSAM 370.4“Enga anie ka hisy zato hianatra eo amin'ny toerana misy iray monja ankehitriny. Tokony ho toy izany. Samy afaka manao asa soa bebe kokoa amin'ny maha misionera ara-pahasalamana azy ny lehilahy sy ny vehivavy noho ny amin'ny maha misionera tsy manana fianarana momba ny fitsaboana.”

GSAM 370.5Nitombo be ny isan'ireo nandray fiofanana ho fiomanana hiditra amin'ny asa fanompoana maharitra toy izao, hatramin'ny nanoratana ireo teny etsy ambony ireo.

GSAM 370Fitomboan'ny Asa Fahasalamana

GSAM 370.6Ao amin'ny gazety Medical Missionary, tamin'ny Janoary 1894, dia nisy fanambarana fohy nanolotra zava-misy mahaliana momba ny fitomboan'ny asa ara-pahasalamana. Toy izao no voalaza ao:

GSAM 371.1“Niorina tamin'ny 1866 ny Ivontoerana Fanavaozana ny Fahasalamana.... Nividiana trano hazo tsotsotra iray, trano fonenana manokana teo amin'ny toerana mahafinaritra sy mahasalama eny amin'ny tany avo ao Battle Creek, iray amin'ireo tanàna an-dalam-pitomboana ao Michigan. Dokotera roa, mpiandraikitra fandroana roa, mpitsabo mpanampy iray (tsy nahazo fiofanana), mpanampy telo na efatra, marary iray, ary fahasahiranana maro be, ary finoana lehibe tamin'ny hoavin'ny toeram-pitsaboana sy ny foto-kevitra nanorenana azy—izany no niandohan'ity tetikasa ankehitriny ity. Fantatra tamin'ny anarana hoe Ivontoerana Fanavaozana ny Fahasalamana izy io.

GSAM 371.2“Teo amin'ny toerana nisy ilay trano kely tany am-boalohany dia misy trano mirefy 312 tongotra ny halavany ary 100 tongotra ny sakany, enina rihana ny haavony, izay mahazaka vahiny telonjato, voaomana amin'ny fitaovana rehetra azon'ny siansa ankehitriny atolotra ho an'ny fikarakarana sy fanarenana ny marary. Dokotera folo, ka ny ankamaroany dia manam-pahaizana manokana amin'ny sehatra misy azy avy, no mandrafitra ny mpiasan'ny fahasalamana. Ny mpitsabo mpanampy sy ny mpanampy hafa dia mamorona fianakaviana mihoatra ny telonjato, ary ny mpanjifa ao amin'ny toeram-pitsaboana dia misolo tena ny fanjakana rehetra ao Etazonia, sy mpanjifa maro avy any amin'ny tany hafa. Misokatra mandrakariva ny varavarany ho an'ny misionera, na avy eto an-toerana na avy any ivelany, na inona na inona antokom-pinoany, ary zara raha tsy misy iray na maromaro amin'ireo vahiny ireo ao amin'ny fianakaviana.

GSAM 371Ny Hopitalin'ny Toeram-pitsaboana

GSAM 371.3“Naorina tamin'ny taona 1888 ny hopitaly, trano mirefy 100 x 60 tongotra, misy rihana dimy. Ny rihana telo ambony amin'ilay trano no ampiasaina ho an'ny sampana fandidiana ao amin'ny toeram-pitsaboana, efitranon'ny marary, ary efitra fandraisana marary. Hita eto ihany koa ny biraon'ny asa soa ataon'ny toeram-pitsaboana. Misy trano kely roapolo manodidina azy, ka ny maro amin'ireo dia hafanaina amin'ny etona ary hazavaina amin'ny herinaratra, tahaka ilay trano lehibe, ary feno na marary na mpianatra. Nisy sekoly fanofanana mpitsabo mpanampy misionera noforonina tamin'ny 1 Jolay 1884. Tamin'ny enim-bolana voalohany dia mpianatra dimy amby telopolo no nisoratra anarana.”

GSAM 372Faminaniana ny Mpiasa Handeha Hivoaka

GSAM 372.1Raha niresaka momba ny tobim-pahasalamana hita ao St. Helena, Kalifornia, Ramatoa White, tao anatin'ny taratasy nosoratany avy any Tramelan, Soisa, tamin'ny 6 Febroary 1887, dia nilaza hoe:—

GSAM 372.2“Nilaza Andriamanitra fa raha mandeha amim-panetren-tena sy amim-panarahana ny sitrapon'Andriamanitra ireo lehilahy mifandray amin'ity toeram-pitsaboana ity, dia ho velona sy hiroborobo izy; ary avy ao aminy no handefasana misionera hitondra fitahiana ho an'ny hafa amin'ny fahazavana nomen'Andriamanitra azy ireo. Ireo dia handrava amin'ny fanahin'i Jesosy ny sampin-tsampy eny amin'ny toerana avo; hanala sarona ny finoanoam-poana izy ireo, ary hamboly ny fahamarinana, ny fahadiovana, ary ny fahamasinana eo amin'ny toerana izay tsy misy kolokoloina afa-tsy hadisoana, fanaranam-po, tsy fifehezan-tena, ary fahotana ankehitriny.”

GSAM 372.3Atononay ireo teny ireo, satria mihatra amin'ny hery mitovy amin'izany koa amin'ireo toeram-pitsaboana hafa mitovy aminy.

GSAM 372Fampanantenana ny Fahombiazana amin'ny Asa Fahasalamana

GSAM 372.4Ao amin'ny fijoroana vavolombelona manokana natolotra ny fiangonana tamin'ny taona 1891, dia mamaky isika hoe: “Ny fitahian'Andriamanitra dia hipetraka amin'ny ezaka rehetra atao mba hampifoha fahalianana amin'ny fanavaozana ny fahasalamana; satria ilaina izany na aiza na aiza. Mila hisy fampahavitrihana indray momba ity raharaha ity; satria mikasa Andriamanitra hanatanteraka zavatra maro amin'ny alalan'ity fomba ity.”

GSAM 372Ny Kolejy Amerikana Misionera Momba ny Fitsaboana

GSAM 372.5Tsikelikely dia nandroso ny fahazavana momba ny fomba fitsaboana mitombina mandra-pahatongan'ny volana Jona 1895, ka nipoitra ny filàna hananganana andrim-pampianarana momba ny fitsaboana. Ho fanatanterahana izany fangatahana izany, dia naorina ny Kolejy Amerikana Misionera Momba ny Fitsaboana tamin'ny tanjona manokana hanazarana mpitsabo hiasa eo ambany fiahian'ny Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association, na eto an-toerana na any ivelany. Notontosaina tao Battle Creek ny lanonana fanokafana tamin'ny 30 Septambra 1895, ary nisokatra ny kolejy ny ampitson'iny, 1 Oktobra, niaraka tamin'ny andiany mpianatra efapolo.

GSAM 372.6Ao amin'ny fanambarana nataon'ny kolejy dia hita hoe:

GSAM 372.6“Ny kolejy dia voasoratra ara-dalàna ao Chicago, araka ny lalàn'ny Fanjakan'i Illinois. Ny fandaharam-pianarana dia ho feno sy lalina tahaka ny an'ireo sekoly fianarana ho dokotera tsara indrindra any Etazonia. Ny fampianarana dia omena ny ampahany ao Chicago, ary ny ampahany ao Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Mikasika ireo miomana ho amin'ny asa misiona ara-pitsaboana dia mamaky izao manaraka izao ao amin'ny Medical Missionary, volana Aogositra 1895 isika:

GSAM 373.1“Mihoatra ny 250 ny isan'ny mpianatra mpitsabo mpanampy ao amin'ny kilasy fiofanana ao amin'ny Sekoly Fanofanana Mpitsabo Mpanampy ao amin’ny Toeram-pitsaboana Battle Creek; samy nomena toerana avokoa ireo rehetra amin'izy ireo izay efa mahavita ny asa misiona ara-pitsaboana. Ilaina ny mpitsabo mpanampy ho an'ny Nosy any amin'ny Ranomasina Atsimo, India, ny Nosy Karaiba, Amerika Atsimo, dimy amby roapolo na telopolo ho an'ireo Fanjakana Atsimon'i Etazonia, ary ho an'ireo tanàn-dehibe misy antsika.”

GSAM 373Fitomboan'ny Asa Misiona ara-Pitsaboana

GSAM 373.2Tamin'ny lanonana famoahana ny kilasy Mpitsabo mpanampy Misionera tao amin'ny Toeram-pitsaboana, izay natao tao amin'ny Tabernacle, ny 5 Novambra 1895, dia niteny i Dr. Kellogg hoe:—

GSAM 373.3“Roa ambin'ny folo taona lasa izay, tamin'ny lanonana tahaka itony, dia nisy mpitsabo mpanampy roa nahazo diplaoma. Amin'izao fotoana izao dia misy vondrona mpitsabo mpanampy eo anelanelan'ny telonjato sy efa-jato. Misy dokotera sivy ambin'ny folo ao amin'ny toeram-pitsaboana, ary roa amby roapolo amin'ireo toeram-pitsaboana mitovy amin'izany, izay mifandray kokoa na kely kokoa amin'ny toeram-pitsaboana, ary eo ambany fiahian'ny Medical Missionary and Benevolent Association. Mpitsabo mpanampy telo amby dimampolo aminay no any amin'ny firenena vahiny samihafa,—any Soeda, Meksika Taloha, Morontsiraka Volamena any Afrika, Aostralia, Afrika Atsimo, Danemarka, India, Nouvelle-Zélande, Samoa, ary Guyana Britanika. Mpianatra ho dokotera telo amby enimpolo no manaraka fiofanana amin'izao fotoana izao. Iraika amby efa-polo amin'ireo no eto, roa amby roapolo kosa any amin'ny Oniversiten'i Michigan sy sekoly hafa. Mpitsabo mpanampy roa amby roapolo no mahazo diplaoma eto anio alina, izay efa vonona tanteraka handeha ho mpitsabo mpanampy voankery.”

GSAM 373.4Rehefa manaraka ny fivoaran'ireo toeram-pahasalamana misy antsika hatramin'ny taona 1902 isika, dia hitantsika fa ny Toeram-pitsaboana Battle Creek, miaraka amin'ny kolejy fianarana ho dokotera sy ny sekoly fanofanana mpitsabo mpanampy ao aminy, no toeram-pitsaboana lehibe indrindra amin'ny karazany manerantany an'ny Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito.

GSAM 374Nirehitra ny Trano Lehibe

GSAM 374.1Tamin'ny alin'ny 18 Febroary 1902, may tanteraka ny trano lehibe, niaraka tamin'ny fitaovana tsara kalitao tao aminy, sy ny hopitaly malalaka. Nisy marary sy vahiny efajato tao amin'ireo trano tamin'izany fotoana izany, saingy noho ny ezaka feno herim-po nataon'ireo dokotera, mpitsabo mpanampy, ary mpanampy hafa, ary noho ny fiarovan'ny Tompo manokana, dia tafavoaka avokoa izy rehetra tsy naratra mafy.

GSAM 374Ny Toeram-pitsaboana Vaovao

GSAM 374.2Nisy trano iray hafa, lehibe sy matanjaka kokoa noho ilay teo aloha, naorina teo amin'ny toerana nisy ireo trano taloha. Napetraka tamin'ny 12 Mey 1902 ny vato fototry ny trano misy ankehitriny, ary natokana tamin'ny 31 Mey 1903 ilay trano. Milaza ireo mpitantana ny toeram-pitsaboana momba ilay trano vaovao fa “mafy orina sy maharitra araka izay azo atao amin'ny fanamboarana trano amin'ny vy, vato, biriky, ary simenitra izy io.

GSAM 374.3“Ny fitaovana ao amin'ny toeram-pitsaboana dia amin'ny lafiny rehetra no maoderina indrindra, feno indrindra, ara-pahasalamana indrindra, mora ampiasaina indrindra, ary matanjaka indrindra azo tratrarina; ary inoana fa, amin'izao endriny efa vita izao, ny Toeram-pitsaboana Battle Creek dia manolotra fitaovana sy fampiononana ho an'ny marary izay azo antoka fa tsy misy mahasongona azy.

GSAM 374.4“Ny tanjon'ireo mpitantana ny toeram-pitsaboana dia ny hanangona amin'ny toerana iray sy ao anatin'ny fepetra tsara, ireo fomba sy fitaovana vaovao rehetra ho an'ny fitsaboana ny marary izay ekena amin'ny fitsaboana mitombina, ary ny hampiasa ireo fomba ireo amin'ny fomba feno fahatsoram-po sy fahaizana.”

GSAM 374Hanorenana Toeram-pitsaboana Maro

GSAM 374.5Ny fahazavana nampitaina tamin'ity vahoaka ity dia ny hoe tian'ny Tompo hisy toeram-pitsaboana maro, antonony habe, miparitaka manerana izao tontolo izao, fa tsy hanana toeram-pitsaboana vitsivitsy goavambe. Faly izahay manamarika fa efa nisy ny fanombohana amin'ny fanokafana toeram-pitsaboana kely any amin'ny faritra samihafa manerana izao tontolo izao, indrindra tao anatin'ny folo taona farany. Ao amin'ny General Conference Year Book tamin'ny 1904 dia misy lisitry ny toeram-pitsaboana kely mihoatra ny dimampolo.

GSAM 375Lisitry ny Toeram-pitsaboana

GSAM 375.1Na dia mety mahaliana aza ny mitantara ny toe-javatra nitarika ny fananganana ireo toerana ireo, dia tsy maintsy afa-po amin'ny lisitr'ireo firenena misy azy ireo sy ny isan'ny toerana isaky ny firenena isika, noho ny tsy fahampian'ny toerana. Hita fa any Etazonia, 35; Grande-Bretagne, 3; Alemaina, 1; Soisa, 1; Danemarka, 1; Norvezy, 1; Soeda, 1; Afrika Atsimo, 1; Aostralia, 2; Nouvelle-Zélande, 1; Nosy Samoa, 1; Meksika Taloha, 1; India, 1; Japana, 1.

GSAM 375Lisitry ny Efitrano Fitsaboana

GSAM 375.2Ankoatra ireo toeram-pitsaboana ireo dia misy efitrano fitsaboana roa amby roapolo, ka ny fito ambin'ny folo amin'ireo dia any Etazonia; iray any Jaffa, iray any Jerosalema, Palestina; iray any Guadalajara, Meksika Taloha; iray any Kimberley, Afrika Atsimo; ary iray any Rockhampton, Aostralia. Ankoatra ireo dia misy trano fisakafoanana enina amby roapolo ho an'ny mpihinan-javamaniry izay ahafahan'ny olona mahazo sakafo madio sy ara-pahasalamana, ary koa mahazo torolalana bebe kokoa na kely kokoa momba ny fomba fiaina mety.

GSAM 375.3Ireo antontan'isa momba ny fandrosoan'ny foto-kevitry ny fanavaozana ny fahasalamana ireo dia mampiseho ny fomba ahafahan'ny Tompo “manatanteraka asa lehibe amin'ny alalan'ity sampan-draharaha ity,” araka ny faminaniana avy amin'Andriamanitra tamin'ny 1866; ary mampiseho ihany koa, araka ny faminaniana tamin'ny 1863, ny fomba ahafahan'ny “foto-kevitry ny fanavaozana ny fahasalamana” mandray anjara amin'ny “fanomanana ny olona ho amin'ny fifindràna amin'ny fahatongavan'ny Tompo.” Koa enga anie ka hitombo avo-jato ireo toeram-pitsaboana ireo, ary tsy ho ela dia hahatratra izay tanjona napetraka ho azy ireo.