Ekihande 7 — Erikula ly'oluba ly'obukwenda
GSAM 126.1“Neryo namona omulaika wundi ow’amaka mwaluka endata erilwa elubula, iniambalwa n’ekitũ; n’obukanga bwabya oko mutwe wiwe, n’obusoki bwiwe bwabya ng’eryuba, n’ebirenge biwe ng’emisingi y’omuliro; kandi abya awite omo byala wiwe ekitabu kike ekikingulirwe: neryo mwahira ekirenge kiwe ky’eyira oko ngetsi, n’ekirenge kiwe ky’eyimosho oko kihugo, neryo mwabuga n’omulenge munene, ng’omukanga akalira; neryo omugulu abuga, enguruma irinda moyalulika emilenge yayo.... N’omulaika oyo namona ayimere oko ngetsi n’oko kihugo mwalonda ekiboko kiwe ky’eyira elubula, neryo mwalapa oku oyo oyuliho kera na kera, oyahangika elubula n’ebindu ebirimo, n’ekihugo n’ebindu ebirimo, n’engetsi n’ebindu ebirimo, ati endambi isyabya kandi; nĩkwa omo biro by’omulenge gw’omulaika ow’akalinda, omugulu akatsuka eribuha engubi, obuyukirire bwa Nyamuhanga busyamalira, ng’oku abwirira abakoli biwe abaminyereri.”1
GSAM 126Omulaika, ekiminyikalo ky’abakwenda b’abandu
GSAM 126.2Ng’oku twabirilangira, omulimu w’eritulira Engulu Yowene wabohirwe oku mundu, kandi Omwami Mukulu abiriranisya omuyisa wiwe oko buwatikya obu, kuhika “oko malirira w’ekihugo.”2 Neryo omulaika oyukebire obukwenda obu atolerene eribya ekiminyikalo ky’obukwenda obuhambire oko ndambi, obukwenda obukenditulirwa okw’abakali b’ekihugo. Obukwenda obu bukatulwa omo kitabu “ekikingulirwe,” ekikakanganaya butsira kuterengana ko kyabya kyakingirwe kera. Abakwenda obu Nyamuhanga akabalola ndeke; kusangwa “obukanga,” ekiminyikalo ky’erilagana lya Nyamuhanga, buli oko mitwe yabo, kandi balendera ibambalwa n’ekyakakala ky’olukengerwa lwa Nyamuhanga, bakatulira obukwenda oku butoki bw’Omuhangiki w’ebindu byosi. Ekyabugibwa hano ni bukwenda bw’endambi, obwabya “bubohirwe” kera, nĩkwa lino bukatulwa erilwa omo kitabu “ekikingulirwe.”
GSAM 127.1Omo bihande ebyabiritsuka, kyabirihamibwa ko Omwami Mukulu abirihira endambi aho ekyakakala kyangabebwa busana n’erimalira ly’endambi nene y’obuminyereri—Ebiro 2300—eyikahika oko Eritswera esyombanza esy'erikubungula ebitabu; ko obuminyereri obwabuganga ko amenge akendisyakula bwabererera ndeke, omo eributsya abandu banene abo Omwami Mukulu ahululira eryo kyakakala; kandi ko abirihira endambi aho “omugambo gw’omuti gw’amatiti” ukendisyayigwa, omo eributsya abakangirirya buwe omugulu ogwo, eritulira omugambo ogwo oko kihugo. Ng’oku akahira endambi ndeke, ko abirihira endambi aho obukwenda bw’endambi bukendisyakula kuhika oko mulenge munene, kandi ekyo kyabererera ndeke.
GSAM 127Omulenge munene gw’Obukwenda bw’erimbere
GSAM 127.2Endambi aho omulenge munene gw’eritulira obukwenda obu wangabugibwa ni mwatsi w’akatsibu. Hano wahirwamo ahokati-kati k’erilalika ly’engubi ey’omukaaga n’ey’akalinda, ekikakanganibwa si busana n’eribya omo h’eriyirire omo Masako musa, nĩkwa n’obukwenda bwene, obukabuga buti: “Omo biro by’omulenge gw’omulaika ow’akalinda, omugulu akatsuka eribuha engubi, obuyukirire bwa Nyamuhanga busyamalira, ng’oku abwirira abakoli biwe abaminyereri.” Eki ni kiminyikalo kyosi ko endambi eyatulwamo obukwenda obu ikahika oko erilalika ly’engubi ey’akalinda.
GSAM 127Endambi y’omulenge munene
GSAM 127.3Omugulu omulaika ow’akalinda akalalika, tusoma ko “Hekalu ya Nyamuhanga yakingulwa elubula, neryo omo Hekalu yiwe mwalolwamo erisanduku ly’erilagana liwe.”3 Omo mulimu gw'Ahabuyirire ow’oku kihugo, ekyumba ekyabya kirimo erisanduku—ahabuyirire kutsibu—kyakingulwanga kigembo kimwe omo mwaka; ekyo kyabya oko kiro ky’eriganyira, busana n’erihulula ebibi—Eryerya ahabuyirire. Endambi eyabugibwa na baminyereri, aho omulimu ogu, ng’oku wabirihwa na Kristo, ukendisyakolwa, ni oko malirira ly’ebiro 2300.4 Kandi kyabugibwa ko omugulu omulaika ow’akalinda akalalika, emilenge y’elubula ikabuga ko endambi yabirihika eritswera abaholi.5
GSAM 128.1Ekiminyikalo ky’obuminyereri bw’Eribisulirwa 10 kikakanganaya endambi aho obukwenda obu bukendisyagenda “n’omulenge munene,” kandi ahakome, “ng’omukanga akalira.” Endambi aho, ng’oku obuminyereri obu bukabuga, obukwenda bukendisyakula kuhika oko “mulenge munene,” ni erilwa oko malirira ly’engubi ey’omukaaga kuhika oko malirira ly’endambi eyo y’obuminyereri eyikahira embere eryerya ahabuyirire, n’eri, kuhika oko malirira ly’ebiro 2300. Engubi ini y’erimbere mwayikiriramo omo ntambara sy’Abagoth, Abavandal, Abahuni, n’abandi, esyagabanya Roma y’obulengya omo bihande ikumi kutse obwami ikumi.
GSAM 128Engubi ey’akatano
GSAM 128.2Engubi ey’akatano ikakanganaya eribuka ly’Obumohamedi n’ekitũ kyabwo ky’amabehi, kwilaba endambi y’“emikera itanu,” kutse emyaka 150 eyene, erilwa endambi aho “babya bawite omwami oko mitwe yabo.” 27/07/1299, Othman, oyahangika obwami bw’AbaOttoman, mwahindira ekihugo kya Nicomedia. Erilwa endambi eyo, AbaOttoman mwatuhika kandi “bagalya” obwami bwa Roma obw’oko luhande eryuba likakolako kuhika 27/07/1449, emyaka 150 ey’omulenge gw’engubi ey’akatano. Oko ndambi eyo, Abaturuki mwaya n’amaka wabo erihindira ekibuga Constantinople yene, bakakolesya obukungu bw’embundu obukatsya omo ntambara syabo; kandi omo kitwangi kinene ky’omutwe, eki omwandiki w’amateka Gibbon akabuga ko kyasabwa esyonde 60 erikikoka, mwayitira amabuye manene oko bisingo bya Constantinople.
GSAM 128Erimalirira ly’engubi ey’omukaaga
GSAM 128.3Hakuhi n’endambi eyo, John Palleologus, oyo abandiki b’amateka babuga ko abya mwami wa nyuma w’Abagereki, mwahola. Constantine Decozes abya ye oyutolere eritsutsula oko kĩtũmbĩ ky’obwami, nĩkwa babuga ko obwoba bwage busana na Amurath, omwami w’Abaturuki, oyukabya akakola eyi ntambara naye, bwamureka asaba Amurath olukusa lw’erilama oko kĩtũmbĩ ky’obwami. Ekyakolwa ekyo kyangaloloka ng’erihana obwami oko Baturuki. Kwenene, omo ndambi hike, AbaOttoman babya ibawite ekibuga Constantinople n’obwami bwa Roma obw’oko luhande eryuba likakolako. Litya ibo (omo by’obutoki) “babwita” obwami obu babya “bagalya” kera. Babya batolere “eribwita” busana n’“esaha, n’ekiro, n’omukera, n’omwaka.”
GSAM 129.1Omugulu twabihira ng’endambi y’obuminyereri, ekiro kimwe busana n’omwaka muguma, endambi eyo ikabya yahi? Mwatsi ni mwangu: omwaka, ebiro 360, kutse emyaka; omukera, ebiro 30, kutse emyaka; n’ekiro kimwe, mwaka muguma—byosi hamwe, ebiro 391, kutse, omo bwene, emyaka 391. Esaha, eribya kitsweka kimwe oko bihande 24 by’ekiro, ng’ekiminyikalo, yangabya embindi y’omukera, kutse ebiro 15. Endambi yosĩ y’obutoki obw’Abamohamedi obw’obwene oko kihugo kya Roma eky’oko luhande eryuba likakolako yangabya emyaka 391 n’ebiro 15. Omugulu twongeramo ebi oko 27/07/1449, bituhikya oko 11/08/1840, busana n’erimalirira ly’endambi y’obwene bw’Abaturuki, ng’oku yahirwamo ahisi sy’engubi ey’omukaaga.
GSAM 129Dr. Josiah Litch akabuga embere okuhwa kw’obwami bw’AbaOttoman
GSAM 129.2Omo 1838, Dr. Josiah Litch, w’ePhiladelphia, Pa., omugulu abirikirirya okwenene okwabugibwa na William Miller, mwahindana omo mulimu gw’erihira abantu banene obukwenda obu. Mwategheka ebindu by’erihulukya omo syogazeti busana n’omwatsi gw’engubi irinda sy’Eribisulirwa. Mwahamya butsira kuterengana, ati engubi ey’omukaaga ikendisyamalira eririrya n’obutoki bw’AbaOttoman bukendisyahwa oko kiro kya 11/08/1840, kandi ekyo kikendisyakanganaya oko kihugo kyosi ko ekiro kimwe omo buminyereri bw’ekiminyikalo kikakanganaya omwaka muguma w’endambi y’obwene.
GSAM 129.3Abaguma omo bagala, n’abaguma ababya bakirirye naye oko mwatsi ogu, mwayowa obwoba busana n’ebyalusibwe “nomo kyabya sitakahika” ng’oku abuga. Eki sikyamuhungula, nĩkwa mwayagenda embere erikola byosi ebyangabya omo butoki bwage erihulukya amalengekania wiwe oko mwatsi gw’Abaturuki. Esyogazeti sy’abandu syasambanaya ebyabugibwa naye oko mwatsi ogu. Ebihanda by’abahakani mwayitegererya mwatsi ogu omo mihindano yabo, mwayibuga bati, “Hano hali omundu oyukakola ekindu; kandi nomo mwatsi ogu ukwamisya ng’oku abuga, ukendisyahamya butsira kuterengana ko ekiro kimwe omo buminyereri kikakanganaya omwaka, kandi Ebiro 2300 bikabya emyaka 2300, kandi bikendisyamalira omo 1844.”
GSAM 130.1Erilukulya ly’ekyandiko kya Dr. Litch lyahira omwatsi munene omo bandu, kandi abantu amakanda banene mwayitangirirwa eririndirira erimalirira ly’obusobya obwabya ibwabirihuluka ahokati-kati ka Mehemet Ali, omukama w’eMisiri, n’omwami w’Abaturuki. Amagana w’abantu mwayibuga bati, “Nomo mwatsi ogu ukendisyamalira ng’oku muganga abirihamya, ukendisyahamya endambi y’ekiro-ng’omwaka ey’erihindura obuminyereri, kandi itwendisyabya Abalindiriri b'eryasa lya Kristo.”
GSAM 130Omwami w’Abaturuki omo ntambara na omukama w’eMisiri
GSAM 130.2Omo myaka mingi embere wa 1840, omwami w’Abaturuki abya omo ntambara na Mehemet Ali, omukama w’eMisiri. Omo 1838, obusobya ahokati-kati k’omwami n’omukama wiwe w’eMisiri bwabya bwaherekerera akahinda, busana n’obutoki bw’abambasaderi b’ebyihugo. Nĩkwa omo 1839, ntambara mwayitsuka kandi mwayagenda embere kuhika, omo ntambara nene ahokati-kati k’ebitaba by’omwami na Mehemet, ekitaba ky’omwami mwayihwa n’eribwitwa, kandi ebikeberero by’omwami mwayihakibwa na Mehemet n’eritwalwa eMisiri. Omwami abya abirihwa amaka kutsibu, kyaleka, omugulu ntambara yatsubamo omo mukera wa 08, abya awite ebikeberero bibiri bya mbere n’ebyombo bya ntambara bisatu musa, ebyabya byasigala omo bikeberero bya Turuki eby’amaka. Ekikeberero ekyo Mehemet mwakahana kwiyisya n’okwihirya omwami, kandi mwabuga ati, nomo obutoki bukasonda erikimwihako, akendisyakitsya. Omo mbeere eyi, emyatsi mwayimera, omugulu omo 1840, Bungereza, Russia, Austria, na Prussia mwayingira, mwayiganira erimalya obusobya; kusangwa kyabya kikakanganaya ko, nomo baleka Mehemet oko njira yiwe, omo ndambi hike akendisyabya mukulu w’ekitũmbĩ ky’obwami bw’omwami.
GSAM 131Eringira ly’obutoki obwahindana
GSAM 131.1“Omwami mwikirirya eringira eri ly’obutoki obwahindana, neryo omo bwene mwahira mwene omwatsi ogu omo byala byabo. Omuhindano gw’obutoki obu mwakolwa eLondon, omukama Effendi Bey Likgis abya ahali ng’omukwenda w’AbaOttoman owawite obutoki bwosi. Bategheka olukwato lw’erihana, erihirwamo oko omukama w’eMisiri, aho omwami angamuha obwami bw’eMisiri obw’eritsutsula omo lubuto, n’ekihugo kyosi kya Syria ekikabya erilwa oko kihande ky’engetsi ekikayingira omo kihugo eSuez kuhika oko eziwa Tiberias, hamwe n’ekihugo kya Acre, oko bulamu bwage; naye oko luhande lwiwe, atolere erihulukya ebihugo bindi byosi eby’obwami bw’omwami ebyabya bikwatirwe naye, n’erihirya ebikeberero bya Ottoman. Nomo akahana erisya eri ly’omwami, obutoki bune bwabya butolere erihira omwatsi ogu omo byala byabo, n’erikolesya emihanda yindi yosi eyangabya ndeke erimuleka ahinduke.”
GSAM 131.2“Kyabya kyalebekana ko, ng’oku olukwato olu lukendisyahirwamo omo byala bya Mehemet Ali, omwatsi ogu ukendisyahuluka kera na kera omo butoki bw’oyo w’erimbere [omwami], kandi erihindula emyatsi yiwe, erilwa omo ndambi eyo, likendisyabya omo byala by’obutoki bw’ebihugo by’ehandi.”
GSAM 131Obuminyereri bwabererera—Erimalirira ly’obwene bw’Abaturuki
GSAM 131.3“Omwami mwatuma Rifat Bey omo kikeberero kya gavumenti eriya Alexandria, eribwira omukama olukwato. Lwahirwamo omo byala biwe, kandi iye mwaluhira omo butoki bwiwe, oko kiro kya 11/08/1840! Oko kiro ekyo, omwami mwahandika obukwato oko bambasaderi b’obutoki bune, eribabũlya mukakola mwatsi ki nomo omukama akahana erikwama emyatsi y’olukwato; ibo mwasubirya bati babiritegheka eby’erikola, kandi isihali busana n’obwoba oko mwatsi wosi ogwangabaho. Oko kiro ekyo, endambi y’emyaka 391 n’ebiro ikumi na bitanu eyahirwamo busana n’eribya kw’obutoki bw’AbaOttoman yamalira; kandi obwene bw’omwami bwabya hi?—Bwamalira!”6
GSAM 132.1Erilwa oko kiro ekyo kuhika lino, omwami abirihambwa erigenda oko byabuga obutoki obu, n’erilangira obwami bwage bukagabanyibwa, ng’ekihande oko kindi kikasombolwa n’obutoki obu busana n’ebilubirirwa byabwo.
GSAM 132Obukangiririre bw’abandu oko buminyereri bwabuka
GSAM 132.2Eribererera eri ly’obuminyereri lyahira amaka manene omo bwenge bw’abandu. Lyakazania obukangiririre bw’abandu eriyowa oko mwatsi gw’obuminyereri obwabiribererera n’obukabererera. Dr. Litch mwabuga ko omo myesi mike enyuma wa 11/08/1840, abirihabwa esyobaruha erilwa oko bahakani abaminyikene okukira olukumi, abaguma ibabya bakulu b’ebihanda by’abahakani, aho babuganga ko babirireka entambara y’okuhangana na Biblia, kandi babiriyikirirya ng’obuhululi bwa Nyamuhanga oko mundu. Abaguma omo babo mwayibinduka kwosi oku Nyamuhanga, kandi abaguma mubo mwayibya bakatuliri b’amaka omo mukukyo munene w’eryasa lya Kristo engendo eyakabiri. Abaguma mwayibwira Dr. Litch bati: “Twabuganga ko abakangirirya obuminyereri bakatwama omo makapa makakali w’ebyabiribererera erihamya obukwenda bwabo; nĩkwa omo mwatsi ogu twawite ebikakanganaya ebyabya omo meso wetu.”
GSAM 132.3Erikangania ng’oku, oko malirira ly’engubi ey’omukaaga, obukwenda bw’eryasa lya Kristo bwatsuka okugenda “n’omulenge munene,” ngandibuga mwatsi muguma ng’oku nagubwirwa na muguma owakolanga omo bukwenda obu.
GSAM 132.4Omo mwaka 1840, E. C. Williams, omubatsi w’amema n’emyambalo y’obwato owaminyikene w’eRochester, N.Y., mwikirirya obukwenda obu, neryo mwalalika Abalisya Miller na Himes erisa eRochester n’eribwira abantu amakanda b’ekibuga ekyo. Ibo mwasubirya bati babula esyofuranga sy’eribana ekyumba kinene ekyangayira abandu. Iye mwabasubirya ati, “Ngwite hema y’eribulungana eyite obugali bwa ebirenge 120. Ngandiyihamba, ngandiyitekeramo ebikaalo, kandi ngandiyilanga, busira kusasura. Musye mutulire obukwenda.” Mwabwira ati: “Bamasa,” kandi hema syatakingiramo n’embindi y’abandu abasya oku yowa, kyaleka nayihiramo ekihande kya ebirenge makumi ani, neryo hema yaberamo ebirenge 160 x 120. Hema eyo yatsamanga abantu buli kiro, kandi amagana w’abandu mwayiganiranga hakuhi n’ehandi, bosi ibasonda eriyowa ekinywa.”
GSAM 133Amagana w’abandu bakatulira Obukwenda
GSAM 133.1Busana n’obukangiririre obukagenda bukula, mwayikolesya amema manene, kandi mwayikola mihindano omo bisaka omo ndambi y’obwaki. Omo ngyakyakya, mwayikolesya enumba nene sy’ekanisa n’ebyumba binene by’abandu, kandi syosi mwayiyuliramo kuhika oko bugali bwasyō, n’abayowa abawite obukangiririre ibakazisya. Omo h’eribya Omulisya Miller musa, ng’oku abya embere wa 1840, “hakuhi mwene,” omo eritulira obukwenda, abantu nga magana asatu mwayihindana naye omo kulalika, babuga ko endambi y’ebiro 2300 ikendisyamalira, kandi bakatulira omulenge guti, “Endambi isyabya kandi,” n’ogundi guti, “Esaha y’eritswera liwe yabirihika.” Litya tulolere ng’oku, omugulu endambi y’Omwami Mukulu yahika busana n’obukwenda erikula oko kihugo kyosi, ekinywa kiwe kyabererera, kandi abantu amamiliyoni mwayihwa n’akagala k’eriyowa obukunga.
GSAM 133.2Ekyabya ky’enenene oko mukukyo omo Amerika kyabya ky’enenene n’omo bihugo bindi. Erilwa omo mwaka 1840, omo h’eribya abandu bake bakasambanaya ebyandiko byabo, abantu makumi mingi mwayabuka, ng’oku bakendisyabya abali embere, eritulira omulenge. Omo Bungereza mwabya abalisi magana irinda b’ekanisa ya Bungereza yene abakakulalika obukwenda obu, busira kubala amakumi w’abandi abakabya omo mulimu gumo. Omo bihugo bikulu kwilaba 20 by’ekihugo, obukwenda bwabya bukagenda n’akagala akakahambire, kyaleka oyukalangira oko h’ehandi angabuga ati, “Abandu bano bakakolera omo mwatsi ogu n’omutima mwosi.”