Ekihande 26 — Emibiri yetu y'eritula Engulu Yowene omo bihugo by'ehandi
GSAM 403.1“Kihandikire kiti: Abandu abatabwirwa emyatsi yiwe bakendilangira; n'abatowa bakendiminya.”1
GSAM 403.2Omubiri wetu w'erimbere w'eritula Engulu Yowene omo kihugo ekiri enze sy'e United States mwatsukawa omo 1874, omughulu Omulisya J. N. Andrews atumwa e Switzerland, n'eryo mwatsuka erikola omubiri eyo.
GSAM 403EKIHARO KY'OMO KATI-KATI K'EUROPA
GSAM 403.3Omo mughulu oyo omo mubiri oyo mwabya ebihugo munane; byo Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal, ne Greece. Ekiharo ekyo kyabya kiri mw'abandu 140,000,000.
GSAM 403.4Hano kyangatsemesya erikania oko myatsi eyakuna abandu betu eritsuka omubiri w'eritula Engulu Yowene omo kiharo kinene ekiri kitya, omo mughulu ekanisa yabya isiyawite abandu bangyi.
GSAM 403Omulisya Czechowski
GSAM 403.5Omw'omwaka 1865, Omulisya M. B. Czechowski, omupe w'Abakatolika w'e Poland owaleka emibere yiwe y'ekera n'erikirirya Okwenene okw'omugulu ono, mwasonda ati abandu betu bamutume ng'omukwenda w'Engulu Yowene omo kati-kati k'Europa. Kundi ekyo sikyabya kikangatokekana omo mughulu oyo, mwatwalira Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'erimbere ky'eyenga ab'e Boston, Mass., omwatsi wiwe. Kwamuhya abo babya bakalengekania bati atasyali n'obukwamanane bwosi n'abandu betu. Nomo kyangabya kiti, mubabana ebyabya bikayithaghisibwa, n'erimutuma omo mubiri oyo abya anzire erikolamo.
GSAM 404Abandu abakateya eSabato omo Switzerland
GSAM 404.1Omo 1866, mwakangirirya okwenene kw'eSabato n'Obukwenda bwa malaika owakasatu e Tramelan, omo Switzerland; omubiri oyo mwaleka ihabya ekitunga ky'abandu abakateya eSabato. Enyuma sy'omughulu mukuhi, mwaleka abo n'eriya erikangirirya Obukwenda omo Hungary. Siyabwira ekitunga ky'e Tramelan kindu oko mubiri wetu omo America, aliwe Albert Vuilleumier, mughuma w'omo kitunga ekyo, abya asi erisoma Ekingereza. Oyo mwalangira ekaratasi y'Erikubungula Eryasa lya Kristo omo nzira eyatateghekanibwe. Omo nzira eyo, abandu b'omo bihugo bibiri ebyo mubatsuka erihandikirana esyobaruha.
GSAM 404Omulisya Erzenberger atumwa omo America
GSAM 404.2Omo 1869 James Erzenberger, w'e Tramelan, mwatumwa omo America kusudi ayighe Ekingereza n'eriminya ndeke kwilaba amakangirirya n'emibere y'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda. Mwahika e Battle Creek oko kiro 18 ky'omukera w'6, n'erikala omo America omwaka mughuma n'oluhande lw'omwaka. Omw'isyasuba iwabo, mwalua e New York oko kiro 9 ky'omukera w'9, 1870. Omo mukera w'6 w'omwaka oyo mughuma, Ademar Vuilleumier mwalola omo kihugo kino, n'erikalamo ng'emyaka 4. Abere asyasuba omo kihugo kiwe, Omulisya Andrews mwagenda haghuma naye. Mubahika e Neuchatel oko kiro 16 ky'omukera w'10, 1874.
GSAM 404.3Omo 1875, Omulisya D. T. Bourdeau n'ab'omo nyumba yiwe mubalua omo America n'eriya omo France, eyo endeko yabasombola erikolerayo.
GSAM 404Ekaratasi y'Ekifaransa yitsukawa erihulukibawa
GSAM 404.4Omo mwaka owakwama, omo mukera w'7, 1876, mobatsuka e Basel, Switzerland, erihulukya ekaratasi y'omo Kifaransa, erina lyayo Les Signes des Temps (Ebiminyikalo by'emigulu). Oko kiro 13 ky'omukera w'5, 1882, enyuma sy'emyaka 6, Omulisya Haskell mwalua e New York omo bwato n'erilola omo Europa. Omo lughendo olo lw'eritula Engulu Yowene, mwalabya omughulu mulebe omo Switzerland.
GSAM 405Omulisya Whitney akaya e Basel—Oluholo lw'Omulisya Andrews
GSAM 405.1Oko kiro 26 ky'omukera w'7, 1883, Omulisya B. L. Whitney n'ab'omo nyumba yiwe mubahika e Basel. Endeko y'Omuhindano Mukulu yabirisombola iye erisondola omubiri oyo, kusudi awatikye Omulisya Andrews, owabya akabula amaka w'omubiri lubaluba. Enyuma sy'emikera mike, omo mukera w'10 w'omwaka oyo, Omulisya Andrews mwahola.
GSAM 405.2Omulisya Andrews siyabana, omo buto bwiwe, endundi sy'amasomo w'endata n'amasomo manene, aliwe abya ayighire ndeke. Abya oyo ekihugo kikahula mo mundu owayiyighisya, kutse owayikulisya iyuwene. Omw'iyikasa erigha, mwaminya ndeke Ekilatini, Ekigiriki n'Ekihebrania, kandi omo myaka eyakwama, Ekifaransa. Mwayigha Ekifaransa kusudi kimuwatikye eritsuka n'eritwala embere omubiri w'eritula Engulu Yowene omo kati-kati k'Europa. Eyo mwakola omo myaka 6 y'eriherukya y'engebe yiwe, iniakahandika n'erihulukya Les Signes des Temps omo Kifaransa, kandi iniakatulira omo lulimi olo. Abya akakola atya omughulu oluholo lwamuhikira.
GSAM 405Omulamya Kellogg omo Europa
GSAM 405.3Omo kirimo ky'erilasa ly'ebiti ky'omwaka 1883, Omulamya J. H. Kellogg mwalola omo Europa busana n'erisekulya emyatsi y'erilamya. Mwalabya ebiro bike oko buli kibanza kyetu ky'eritula Engulu Yowene. Erilolako liwe mwalasikya kutsibu emitima y'abakoli. Kutsibu-kutsibu, Omulisya Andrews mwasima mahano wiwe awalebirye omubiri w'e Basel.
GSAM 405Omulisya Butler akalolako omo Europa
GSAM 405.4Oko Muhindano Mukulu owabya omo mukera w'10, 1883, mobahana bati batsuke, lubaluba ngoko kyangatokekana, erihulukya ekaratasi omo England. Busana n'elindi lighambo eryasikibwa oko muhindano oyo, Abalisya George I. Butler, M. C. Wilcox na A. C. Bourdeau mubagenda eriwatikya omo mubiri w'omo Europa n'omo England. Omulisya Butler mwalua omo bwato e Glasgow, omo Scotland, oko kiro 27 ky'omukera w'2, 1884. Omwatsi mughuma owakuna Omulisya Butler eribana ebibanza by'eritula Engulu Yowene omo bihugo by'ehandi, yabya eriminya, omw'ilangirira iyuwene, ebitsibu by'eritwala embere omubiri omo bihugo ebyo, n'engoko bangabisingula. Naye mwalabya omughulu mulebe e Basel n'omo kiharo ky'omo kati-kati k'Europa. A. C. Bourdeau mwakola omo kati k'Abafaransa b'omo mihoko y'omo mitumba ye Alps, omo kati k'Abawaldensi; M. C. Wilcox yena mwakwama omubiri w'erikuba n'eritegheka esyokaratasi omo England, n'erikalayo erihika okw'ihwa ly'omwaka 1886.
GSAM 406Enyumba y'erihulukya ebitabu yihimbawa e Basel
GSAM 406.1Omo 1884, Enyumba y'erihulukya ebitabu, Imprimerie Polyglotte (erina eryakamaanisaya erikuba omo ndimi nyingi), moyahimbawa e Basel. Omo mukera w'3, 1885, Endeko y'Omuhindano Mukulu mwaha H. W. Kellogg olukusa lw'eriya e Basel n'erighula ebyoma ebyabya bikayithaghisibwa busana n'enyumba y'erikuba ebitabu. Mwakola atya, n'eryo ekibanza ky'erikuba ebitabu ekyabya kiri n'ebyoma ebyuwene, eky'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda, mokyahirwa omo muyi munene w'ekera w'e Basel.
GSAM 406.2Omo mughulu Omulisya Butler abya akalolako omo Europa, ekaratasi y'Ekigermani eyakahulawa Herold der Wahrheit moyakubawa omo kibanza ky'e Basel. Omo mwaka oyo mughuma, ekaratasi y'Ekirumania, Adevărulu Prezentu (Okwenene okw'Omugulu Ono), nayo moyahulukibawa omo kibanza ekyo. Kandi n'eyindi y'Ekitalia eyakahulawa L’Ultimo Messagio (Amakwenda w'eriherukya). Esyokaratasi ibiri esyo sy'eriherukya syabya sy'enzumwa 16 kandi syakahulukibawa obuli mikera 3. Oko Muhindano w'amakanisa w'ekihugo ky'e Switzerland, omo mukera w'10, 1884, mobabugha bati omo mwaka oyo bakuba n'eriha esyokaratasi esyo ini 146,000. Erihika omo 1895, omughulu ekibanza ky'erikuba ebitabu kyaluawa omo muyi munene oyo n'eritwalwa e Hamburg, omo Germany (busana n'eriendereribwa e Basel), ebitabu n'obutabu byabya bikahulukibawa omo ndimi 11 esyatasosire; syo Ekifaransa, Ekigermani, Ekitalia, Ekirumania, Ekispania, Ekibohemia, Ekirusi, Ekiholandi, Ekihungaria, Ekiarmenia, Ekiterki n'Ekiterki-Kigiriki. N'eryo, ngoko erina lyakyo lyakamaanisaya, kyabya kibanza “ky'erikuba omo ndimi nyingi.”
GSAM 407Omugole White akalolako omo Europa
GSAM 407.1Oko kiro 3 ky'omukera w'9, 1885, Omugole White, omughala wiwe W. C. White, n'ab'omo nyumba, mubahika e Basel. Mubakola omwaka mughuma n'oluhande lw'omwaka omo bihugo by'ekera, ibakalolako oko bibanza by'eritula Engulu Yowene ebyabya omo kati-kati k'Europa. Mubakola omubiri w'endundi nene kutsibu oko bibanza ebyo mbiriri-mbiriri.
GSAM 407Omuhindano w'amakanisa w'ekihugo ky'e Switzerland atondekawa
GSAM 407.2Oko kiro 10 ky'omukera w'9, 1885, Omuhindano w'amakanisa w'ekihugo ky'e Switzerland mwatondekawa. Omo myatsi eyabwirawa omo mughulu oyo, mobabugha bati omuhindano oyo abya awite Omulisya owahabwa omubiri omw'ihirwako ebyala mughuma, abalisya 7 abahabwa olukusa lw'eritulira, amakanisa 10 n'abandu 224. Abo mubaha Ekitsweka ky'erikumi ky'esyofranga $1,645.11 omo mwaka owabya wabilaba. Kandi, kwilaba oko ebyo, mobaha omubiri by'eriwatikya bya $2,041.22.
GSAM 407Omulisya Waggoner omo Europa
GSAM 407.3Omugole White, haghuma na W. C. White n'ab'omo nyumba, mubasuba omo America omo 1887. Omo mwaka oyo mughuma, Omulisya J. H. Waggoner mwahulawa erikwama omubiri w'eritula Engulu Yowene omo kati-kati k'Europa. Mwalabya emyaka eyilabire 2 omo kiharo ekyo, iniakikala e Basel omo mughulu oyo. Omo muyi munene oyo mwo mwaholera, oko kiro 20 ky'omukera w'4, 1889, ngoko twabiribugha embere.
GSAM 407.4Eribula amaka w'omubiri w'Omulisya Whitney, n'oluholo lwiwe olwakwama (oko kiro 9 ky'omukera w'4, 1889), mwabya bundi bulighe bunene oko mubiri ono w'eritula Engulu Yowene.
GSAM 407Omulisya Robinson omo Europa
GSAM 407.5Omulisya D. A. Robinson, owabya akakola omo England, mwasombolwa erisigula Omulisya Whitney. Mwakola ndeke omo kiharo ekyo ng'emyaka 6, n'eryo, omo 1895, mwagenda omo India, ngoko Omuhindano Mukulu amuhula. Erilua liwe mwaleta obuyithagho bw'erisombola owundi musondoli.
GSAM 408Omulisya Holser akabya musondoli w'ekiharo
GSAM 408.1Omulisya H. P. Holser yo mundu owasombolwa busana n'omubiri oyo. Kandi, kwilaba oko mubiri oyo, mwasombolwa erisondola omubiri w'eritula Engulu Yowene wosi ow'omo kati-kati k'Europa. Hano mwakola butsira eriyihulya, kandi ndeke, erihika omo 1901, omughulu naye atasitoka erisingula obulwere obwabya bukamusinya. Mwahola e Canyon City, Colorado, oko kiro 11 ky'omukera w'9, 1901.
GSAM 408.2Nomo ebitsibu ebyo byanabyaho, omubiri w'eritula Engulu Yowene mwakula n'erilola embere, ngoko emyatsi eyatwalirwa Omuhindano Mukulu omo 1895 yikakanganaya. Emyatsi eyo yikabugha yiti Omuhindano w'amakanisa w'ekiharo ky'omo kati-kati k'Europa awite amakanisa 19 n'abandu 484, abaha Ekitsweka ky'erikumi kya $4,378.18 omo mwaka owabya wabilaba. Omo mughulu oyo babya bawite Abalisya 4 abahabwa omubiri omw'ihirwako ebyala n'abalisya 5 abahabwa olukusa lw'eritulira.
GSAM 408OMUBIRI W'ERITULA ENGULU YOWENE OMO GERMANY N'OMO RUSSIA
GSAM 408.3Omo 1870, J. H. Linderman, omulisya w'ekanisa eyabya hakuhi n'e Elberfeld, omo Prussia, haghuma n'abandu 40 b'ekanisa eyo, mubatsuka eriteya eSabato y'ekiro ky'akalinda busana n'eriyighisya eBiblia. Sibanasi bati hali ekindi kitunga ky'Abakristo omo kihugo abakateya ekiro ekyo ng'eSabato. Abandu betu mubaminya oko kitunga ekyo omo nzira y'eriswekya. Oko kiro ky'eSabato, omusabiriri mwasa oko nyumba y'abakoli b'omubiri w'eritula Engulu Yowene e Basel. Ab'omo nyumba eyo babya bakayighisya omwatsi w'Obwiyisya bw'eSabato, kandi esyoBiblia syabo syabya syakingulirwe embere syabo. Ebyo mwalangira mubyamukuna, n'erimutuma eribulya amabulyo.
GSAM 408Ekitunga ky'e Elberfeld
GSAM 408.4Abere aminya ati si Bayahudi, aliwe ni Bakristo abakateya eSabato y'ekiro ky'akalinda, mwababwira oko kitunga ekyo ky'e Elberfeld. Omulisya Andrews mwalangira ati ni by'amenge erisekulya omwatsi oyo; n'eryo, haghuma n'Omulisya Erzenberger, mwagenda omo Prussia okw'itsuka ly'omwaka 1875, n'eryo mubabana ekitunga ekyo ngoko kyabiribwirwa. Omulisya Erzenberger mwasighala omo mughulu mulebe iniakakola omo kihande ekyo ky'e Germany. Kandi oko kiro 8 ky'omukera w'1, 1876, abandu 8 mubabatisibawa e Elberfeld. Ekyo kyabya kibatisimu ky'erimbere ekyakolawa n'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda omo Germany.
GSAM 409.1Okwenene kwabiribana ahali omo Russia eritsukira omo 1882, erilabira ebitabu n'esyokaratasi esy'erisoma esyatumawa n'abagala betu Abagermani ab'omo America oko banywani babo ab'omo bibanza ebyo Abagermani babya bakikalamo omo Russia.
GSAM 409Omulisya Conradi omo Europa
GSAM 409.2Omo 1885 Omulisya L. R. Conradi mwalua omo America n'eriya omo kiharo ky'omo kati-kati k'Europa, erikola omo kati k'Abagermani. Oko kiro 28 ky'omukera w'6, 1886, mwalua e Basel n'eriya omo Crimea, omo Russia. Eyo, haghuma n'Omulisya Perk, mwagenda e Berdebulat, eyo abali betu 2 babatisibawa n'ekanisa y'abandu 19 yatondekawa. Eyo yabya ekanisa y'erimbere y'Omulindiriri w'eryasa lya Kristo oyukateya ekiro ky'akalinda omo Russia.
GSAM 409Abalisya Conradi na Perk bahirwa omo muliki
GSAM 409.3Hano-hano enyuma sy'ekyo, Abalisya Conradi na Perk mubakwatwa busana n'erikangirirya emyatsi eyatakwama erikirirya ly'Abortodoksi, n'erihirwa omo muliki e Perekop omo mayenga 5. Abere aboholerwa (busana n'eriwatikya ly'omutumirwe w'e United States), Omulisya Conradi mwalolako omo Russia y'oluhande lw'eryasa ly'eryuba, n'eryo mwasuba omo Switzerland.
GSAM 409Omubiri oko Volga, omo Russia
GSAM 409.4Omo mwaka oyo mughuma mwo Omulisya Laubhan atsuka erikola omo Russia, hakuhi n'eka yiwe, eyabya oko lwitsi Volga. Omw'omwaka 1880, Omulisya Klein, w'e Kansas, mwatsuka omubiri omo kiharo ky'Abagermani omo Russia. Omo nzira eyo abakoli mubaboneka busana n'ekiharo kino ekikalire kandi eky'ebitsibu. Kandi nomo abakirirya banabya bakahanibwa eritsukawa omo kihugo n'erihirwa omo muliki, Omwami abiritsumula omubiri omo nzira y'eriswekya.
GSAM 409Eribana ebighuma ly'abagulya b'ebitabu omo Germany
GSAM 409.5Omw'omwaka 1888, abagulya b'ebitabu mubatsuka omubiri omo Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, ne Alsace. Abakoli 8 kutse 10 abo ab'omuhwa kandi abakakyambulika mubabana ebighuma binene, erihika omo mwaka mughuma ebitabu ebyaghulibwa byabya bitya: Engebe ya Kristo, 3,000; Erilua Edeni erihika Edeni, 2,000; n'obutabu 12,000. Busana n'omubiri oyo, hakuhi obuli hantu ebitabu byaghulibwa n'erisomwa, mwabya abandu balebe, mughuma kutse abangyi, abikirirya okwenene.
GSAM 410Omubiri w'eritula Engulu Yowene atsukawa e Hamburg
GSAM 410.1Omo mukera w'5, 1889, Omulisya Conradi mwatsuka omubiri w'eritula Engulu Yowene e Hamburg, omo Germany. Enyuma sy'omughulu mukuhi kutsibu, mobahira erisomo ly'erikangirirya abakoli. Omo mukera w'10 owakwama, Obwiyisya bw'eSabato bw'abandu 28 mobwatondekawa. Omo mwaka oyo mwo Omulisya Haskell alolako oko mubiri oyo; kandi ekanisa y'abandu 20 moyatondekawa, n'ekibanza ky'eribika ebitabu mokyahirwaho.
GSAM 410.2Omulisya J. T. Boettcher abya akakola omo mughulu oyo omo mubiri w'Abagermani e Barmen. Omo 1890, mobatwalira Omuhindano Mukulu emyatsi eyabugha yiti omo mubiri w'eritula Engulu Yowene omo Germany n'omo Russia mwabya amakanisa 9 awatondekirwe, awabya awite abandu 422 bosi haghuma, kwilaba oko bandu 75 abakateya eSabato abatanatondekibawa. Oko kiro 7 ky'omukera w'4 w'omwaka oyo mughuma, abandi 12 mubabatisibawa, n'erikwama ekanisa y'e Hamburg. Omo mukera w'12, abandu b'ekanisa eyo mubakanya erihika oko 40. Esyofranga esyaboneka omo righulya ly'ebitabu erilua omo kibanza ky'eribika ebitabu e Hamburg, omo Holland, omo Russia n'omo bihande mbiriri-mbiriri by'e Germany, syabya $5,000.
GSAM 410Eribana ebighuma omo Europa
GSAM 410.3Hake-hake aliwe oko kwenene, omubiri mwalola embere omo kiharo ky'eritula Engulu Yowene ky'omo kati-kati k'Europa, ngoko emyatsi eyabwirwa oko Muhindano Mukulu omo 1891 yakangania. Omo mughulu oyo, mwabya amakanisa 5 omo Germany, awabya awite abandu 140; abandu 64 b'omo bo babya b'ekanisa y'e Hamburg. Ekitsweka ky'erikumi ekyahabwa kyabya $1,000. Ebitabu ebyaghulibwa oko mato n'omukwenda w'Engulu Yowene w'oko mato e Hamburg byabana esyofranga $500; kandi ebitabu ebyaghulibwa n'abagulya b'ebitabu omo mwaka oyo, omo kiharo kyosi, byabana $6,000. Abandu 150 babirikirirya okwenene omo Austria, kandi omo Russia mwabya amakanisa 13 awabya awite abandu 400.
GSAM 411Abandu 5 b'e Russia abakateya eSabato batsukawa omo kihugo
GSAM 411.1Hakuhi n'omughulu oyo (1891), abandu 5 b'ekanisa y'omo Russia, haghuma n'omusondoli wabo, babirikwatwa busana n'erikangirirya amakangirirya awatakwama ekanisa eyabya yasikibwa n'obutabali. Mubatswerwa oluhano lw'eritsukawa omo kihugo eriya omo Trans-Caucasus omo myaka 5. Babya bakendibohwa haghuma omo minyololo, kandi mobategekwa erighenda n'amaghulu esyomaili 500. Omo kigereryo ekyo erikirirya lyabo mwabasika, n'eryo babya bali n'obutseme omo Mwami. Omo mwaka oyo akatabu k'omo Kirusi kabiriteghekanibwa ng'emyatsi y'erisoma omo Biblia, kalebirye emibabaro ya Kristo, erighotsera ly'abaholi, ekiro kyahi kandi busanaki, kandi itwe twangaminya?
GSAM 411.2Omo mughulu w'Omuhindano Mukulu w'omo 1895, abandu omo Germany babirikanya erihika oko 368, n'Ekitsweka ky'erikumi ky'omwaka owabya wabilaba kyabya $2,327.43.
GSAM 411Abandu abakateya eSabato bakakanya omo Russia
GSAM 411.3Omo Russia, nomo bangyi kutsibu banabya babiriluamo n'eriya erikala omo bindi bihugo, abandu babirikanya erihika oko 467; abo mubaha Ekitsweka ky'erikumi kya $841.60.
GSAM 411.4Omo myatsi eyabugha omuhandiki w'omubiri w'eritula Engulu Yowene omo bihugo by'ehandi, omo by'erisoma by'eyenga y'erisaba y'omwaka 1896, tukigha tuti
GSAM 411.4“omo kiharo ky'e Germany n'e Russia, omo mwaka owabya wabilaba abandu babo babirikanya hakuhi eribya ng'engendo ibiri sy'abo babya ibali embere; babiribana abandi abalabire 400. E Berlin, omo Germany, abandu 60 babya bakasa oko mihindano y'eriramya y'eSabato. Erihimba ly'enyumba y'eriramya y'omubiri w'eritula Engulu Yowene e Hamburg lyabiriwatya omubiri eyo. E Munich, omo Bavaria, abandu balebe babya bakalindiririra eribatisibawa. Mwabya abakirirya e Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, n'omo yindi miyi mikulu y'e Germany. Kandi mwabya ekitunga e Rotterdam, omo Holland.
GSAM 412.1“Omo Russia, abagulya b'ebitabu babiribana olukusa lw'obutabali. Ebitabu n'esyokaratasi byabirihindulwa omo ndimi sy'Ekilatvia n'Ekiestonia. Ekaratasi y'Ekigermani yabiritwalwa erilua e Basel erihika e Hamburg, kandi omo kibanza ekyo babya bakakuba okwenene omo ndimi 14.”
GSAM 412Ekibatisimu omo Hungary
GSAM 412.2Omo mwaka oyo ekibatisimu ky'erimbere kyabirikoleka omo Hungary, kandi omuhindano w'erimbere w'erikola ebyo Omwami ahana mwabya omo Bohemia. Omubiri w'eritula Engulu Yowene oko mato wabirihirwa e Galatz, omo Roumania, busana n'olwitsi Danube n'Engetse Yirabula.
GSAM 412Erighulya ebitabu omo Germany
GSAM 412.3Omo Mukwenda w'Engulu Yowene w'Eka w'omukera w'12, 1895, Omulisya Spies mwabugha oko mubiri w'erighulya ebitabu omo kiharo ky'e Germany ati,
GSAM 412.3“Ababya basondoli b'omubiri w'erighulya ebitabu, omughulu watsukawa omo kiharo kino, sibaleka eriwutwala embere, nomo balebe b'omo bahulukya bakulu b'ebitabu n'abakoli b'omubiri w'ebitabu b'e Leipsic banababwira butsir'ekyenga bati ‘erighulya ebitabu omo nzira y'eritsuka erihandikisya ababisondeka ryasyalemba.’
GSAM 412.4“Omo mukera w'8 w'omwaka 1887, Engebe ya Kristo moyahulukibawa engendo y'erimbere omo Kigermani. Hakuhi n'omughulu ekitabu ekyo kyabya kyabiteghekera eriha abandu, omuhindano w'erikangirirya abagulya b'ebitabu mwakolawa e Basel. Ekyo mokyakangania eritsuka ly'omubiri w'erighulya ebitabu, omo Germany kandi n'omo Europa yosi. Lino ekitabu ekyo kyabirihulukibawa engendo y'akalinda omo Kigermani.
GSAM 412.5“Erilua oko kiro 1 ky'omukera w'1, 1895, abagulya b'ebitabu bahya 12 babiritsuka omubiri omo kiharo. Omo mukera w'6, 1895, emyatsi eyabwirwa moyakangania yiti erighulibwa lyabirikulako 50 oko 100. Lino hanemukolawa omubiri w'omuhwa kutsibu oko Herold der Wahrheit, ekaratasi yetu y'Ekigermani. Amakanisa malebe, awatali manene kutsibu, akalola oko syokaratasi 50 erihika oko 200, n'erighulyasyo. Kandi akabana emyatsi y'eritsemesya kutsibu haghuma n'abakaghula. Omo Erikubungula y'oko kiro 18 ky'omukera w'2, 1896, Omulisya Conradi mwabugha ati, ‘Tukahitya omwaka 1895 ituwite abandu 1,500 abakateya eSabato omo kiharo ky'e Germany n'e Russia.’”
GSAM 413OMUBIRI W'ERITULA ENGULU YOWENE OMO SCANDINAVIA
GSAM 413.1Omubiri w'eritula Engulu Yowene omo bandu b'eScandinavia mwatsukibwa n'Omulisya John Matteson omo mwaka wa 1877. Oko kiro kya 6 ky'omukera wa 6 mwahika eVejle, omo Jyeland, eDenmark. Omugulu ayayo omo kihugo ekyo, mwabya abandu bake ababiritsuka eriteya eSabato busana n'erisoma esyokaratasi sy'engulu n'ehitabu ebyo abanywani babo b'omo Amerika babatumiraga.
GSAM 413.2Omw'ikwasya enzuko y'omubiri ono, tukaminya tuti omo mwaka wa 1850, abandu 4 abahama erilua eNorway eriya omo Amerika mobatsuka eriteya eSabato y'Omwami Mukulu. Babya bakere eOakland, omo Wisconsin. Babiri b'omo bandu abo babya isiwe na nyina w'Omulisya O. A. Olsen. Omo 1863, Omulisya John Matteson mwatsuka eriteya eSabato y'ekiro ky'akalinda. Abya akere ePoysippi, omo Wisconsin. Omo mikera 6 eyakwamako, busana n'emibiri yiwe, Abanya Denmark n'Abanya Norway nga 40 mobikirirya enyiyisya sy'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda. Omubwiriri w'erimbere owakolaga n'omutima munene, oyuwaguma naye omo mubiri w'eribwirira, ye Mulisya J. F. Hanson w'omo Minnesota.
GSAM 413Ekitabu ky'erimbere ekyahulukibwa omo Kidenmark n'omo Kinorway
GSAM 413.3Omo mwaka wa 1866, Omulisya John Matteson mwabulya abakulu b'enyumba y'Erikubungula n'Omurangiriri nga bangahulukya ehitabu n'esyokaratasi nyike omo lulimi lw'Abanya Scandinavia, busana nabo. Mobamubwira bati esyofuranga sy'omwa nyumbayo syabya nke kutsibu, sibangatoka erikolabyo. Nikwa omo Wisconsin n'omo Minnesota mwabya abandu b'ekihugo kiwe ababya bakanzire kutsibu eribana okwenene okwahandikirwe omo lulimi lwabo lw'obubutirwe. Kandi n'obwabya sibabya bagale, kandi sibahikaga oko bandu 50, mobasombolya $1,000 sy'esyofuranga, mobasihira omo byala biwe busana n'ekyo. N'esyofuranga esyo n'ebihandiko bingi ebyatondekirwe ndeke, Omulisya Matteson mwasa eBattle Creek, mwasyabulya erihulukya ebitabu. Kusangwa abya abiriyitegheka erisubirya ebikalakalire ebyabugirwe embere, mobikirirya ekyo akanza. Oko kiro kya 18 ky'omukera wa 3, 1867, mwatsuka erisomera Omulisya J. N. Andrews n'ingye ebihandiko ebyateghekirwe busana n'ekitabu kiwe, Liv og Død (Obulamu n'Oluholo). Omo biro ebyo twabya tuli b'omo ndeko eyakubungulaga ebitabu ebikahulukibwa. Omo bindi binywa, mwatubwira omo Kingereza ebyo ebihandiko biwe byabugaga omo Kidenmark n'omo Kinorway.
GSAM 414Omulisya Matteson mwabya mukoli w'erihulukya ebitabu
GSAM 414.1Omo mugulu oyo sihabya mukoli w'erihulukya ebitabu oyuwangatoka erileka owundi mubiri n'erimutondera esyonyakota sy'erihulukya. Kyaleka mwasaba erihabwa olukuhwa lw'eriga erisitonda iyowene. Mwatsungira omo mubiri ono, erilinda ahulukya ehitabu n'esyokaratasi nyike syabya syosi n'esyonyani nga 1,000 omo lulimi luwe.
GSAM 414.2N'enzira nyihya eno y'erirangirirya okwenene omo bandu biwe, mwagenda n'obuhangani obuhya, mwakola emihindano omo bihande bitabene by'ekihugo. Erilhua oko kiro ekyo, omubiri mwagenda embere n'oluba omo Banya Scandinavia.
GSAM 414Akaratasi k'engulu k'erimbere omo lulimi lw'ehandi
GSAM 414.3Omubiri omo Banya Denmark n'Abanya Norway abirihika oko bunene obwaleka ihabya obulagirire bw'akaratasi k'engulu k'obuli mukera, abandu abo bangabaniramo enyiyisya n'obuhangani omo lulimi lwabo. Kyaleka oko kiro kya 1 ky'omukera wa 1, 1872, omwa nyumba y'Erikubungula n'Omurangiriri mohahulukibwa akaratasi k'obuli mukera omo Kidenmark. Kabya nga ekitabu ky'engulu ky'esyonyani 24, n'erina, Advent Tidende (Engulu sy'Eryasa lya Kristo). Omo mwaka owakwamako, obunene bw'ekitabu kino ky'engulu mobunyihya erilinda esyonyani 32. Kino kyabya kitabu ky'engulu ky'erimbere ekyahulukibwa n'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda omo lulimi lw'ehandi.
GSAM 414.4Omo 1874, abakirirya ababugaga Ekisweden mobakanza kutsibu enyiyisya, kyaleka mobatsuka erihulukya akaratasi k'obuli mukera k'esyonyani 16 omo lulimi olwo, akahulawa Svensk Härold (Omurangiriri w'Ekisweden).
GSAM 414.5Omugulu Omulisya Matteson atsuka omubiri w'eritula Engulu Yowene omo Banya Scandinavia omo kihugo kyabo ky'obubutirwe (omukera wa 6, 1877), ebitabu 266 by'Tidende byatumibwaga erilua omo Amerika eriya eDenmark obuli mukera, n'ebitabu 60 eriya eNorway. Busana n'erisoma ebitabu bino by'engulu, abandu bake babya babiriteya eSabato omo Scandinavia. Busana n'omubiri wiwe w'omwaka muguma omo Denmark, endeko sy'abakirirya mosyatsuka omo bibanza bingi bitabene.
GSAM 415Enyumba y'erihulukya ebitabu omo Norway
GSAM 415.1Enyuma w'ekyo, Omulisya Matteson mwagenda eNorway. Eyo, oko kiro kya 7 ky'omukera wa 6, 1879, mwatondeka ekanisa y'abandu 38, nga ekiguma ky'omubiri wiwe omo Christiana. Omo mugulu oyo, Omulisya J. P. Jasperson, oyuwalua omo Amerika, mwaguma naye omo mubiri w'eribwirira. Omo mwaka oyo kandi, endeko y'erihulukya ebitabu moyatondekwa omo Norway. Mobagula ekibanza n'enyumba omo Christiana, busana n'erihulukya ebitabu, n'ekisenge ky'emihindano y'eriramya, n'ebisenge by'erikalamo. Byosi mobagula $14,580. Omo mugulu muke, akaratasi k'engulu akahulawa Tidernes Tegn (Ebiminyikalo by'emigulu) kahulukibwaga obuli yenga omo nyumbayo y'omo Christiana, omo bwinji buke.
GSAM 415.2Omo nzuko y'ekirimo ky'amababi erihanuka ky'omwaka wa 1880, Omulisya Matteson mwasa omo Amerika erisonda obuwatikya bw'erinenehya omubiri w'omo Scandinavia. Mwaya oko Muhindano Mukulu w'omwaka oyo, mwasyasuba omo Europa omo mukera wa 4, 1881, ahangene kutsibu. Ebiro bike enyuma w'erisuba liwe, mobagula emashini y'erihulukya ebitabu eyabya n'ekyuma ekiketoloka, mobayihira omo nyumba y'omo Christiana.
GSAM 415Ebitabu by'engulu sy'eriteya omubiri omo Kidenmark n'omo Kisweden
GSAM 415.3Hano nene mobatsuka erihulukya ekitabu ky'engulu sy'eriteya omubiri omo Kidenmark, ekyahulawa Sundheds Bladet (Akaratasi k'Eriteya Omubiri). Omo 1883 mwahulukya ekindi kitabu ky'engulu ky'eriteya omubiri omo Kisweden, n'ekitabu ky'engulu sy'erikirirya ekyahulawa Sanningens Härold (Omurangiriri w'Okwenene). Omo 1884 babya n'ebyuma n'ebindi bindu by'erikola omo nyumba y'erihulukya ebitabu, ebyabya n'obuguli bwa $2,563. Omo mwaka oyo mobahulukya n'erikwirakwira esyokaratasi sy'engulu 115,000 syosi, haguma n'ehitabu nyike by'ebihumbi bingi, n'ebindi bitabu.
GSAM 415Omulisya Haskell omo Scandinavia
GSAM 415.4Omubiri w'omo bihugo by'eScandinavia mwabana obuwatikya bunene busana n'erisura ly'Omulisya Haskell omo 1882. Omo 1884 mobasyawatikwako kutsibu n'emibiri y'Abalisya Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, na E. G. Olsen.
GSAM 416Omugole White akawatikya kutsibu omubiri w'omo Scandinavia
GSAM 416.1Omo 1885, Omugole E. G. White n'omugala wiwe, W. C. White, mobasura Scandinavia. Erisura eryo lyabya n'omugaso munene kutsibu oko mubiri w'omo kihugo ekyo. Abandi babiriyiteghererya bati abanaku b'omo kihugo ekyo sibangatoka eriha ekitsweka ky'erikumi, kandi bati erilengako erigulya ebitabu omw'itsura abandu ni mubiri wa busa. Obwimiri obwa Omugole White aha bwahika omo mugulu wabwo, n'abandu mobabwanirira ndeke. Ekyo mokyaminikana omo bisubiryo ebyo baha omo binywa bino: “Byosi ebyo Omwami Mukulu abiribuga twasyakolabyo, kandi twasyowa.” Omo risura eryo, omubiri w'omo Scandinavia mwahinduka kutsibu, kutsibu busana n'emibiri eyitabya n'eriluha y'Omugole White.
GSAM 416Enyumba nyihya y'erihulukya ebitabu moyaubakwa omo Norway
GSAM 416.2Omo 1886, Abalisya O. A. Olsen na N. Clausen mobasura ebihugo by'eScandinavia; oyo w'enyuma mwasigala eyo omo mugulu muli. Omo 1885, enyumba nyihya y'erihulukya ebitabu moyaubakwa omo Christiana. Omo mwaka owahwa oko kiro kya 1 ky'omukera wa 9, 1886, enyumbayo moyabana $5,386.68 erilua omw'igulya ebitabu n'ehitabu nyike byonyene, n'esyofuranga esyo yabana erilua omo bandu ababya bakalihira eritumirwa ebitabu by'engulu mwabya $3,146.03.
GSAM 416Amakanisa 25 omo Scandinavia
GSAM 416.3Engulu eyahabwa Omuhindano Mukulu omo 1889 moyabuga iti omo mubiri w'omo Scandinavia mwabya amakanisa 25, n'abakirirya 926, abaha ekitsweka ky'erikumi kya $2,548.75. Kandi mwabya abalisya 6, abahawe olukuhwa lw'eribwirira 4, n'abagulya b'ebitabu 52. Esyofuranga esyabana omw'igulya ebitabu omo Norway n'omo Sweden omo mikera 3 mwabya $2,161.26.
GSAM 416Obwiyisya omo Christiana
GSAM 416.4Omo mugulu oyo, obwiyisya bwabya bukakola omo Christiana, n'abiga 50. Omo 1891, Abalisya O. A. Olsen na E. J. Waggoner mobakola omuhindano w'eriga eBiblia omo Christiana, n'abiga 100 ababya bayireyo. Omo muhindano oyo, mobaha enyiyisya ndeke syosi busana n'omubiri w'erigulya ebitabu omw'itsura abandu.
GSAM 417Amakanisa 40 omo Scandinavia omo 1895
GSAM 417.1Enyuma w'emyaka 6, omo 1895, tukalola engulu eyahabwa n'Omulisya D. A. Robinson, oyuwabya omukulu w'ekihande ky'omubiri w'omo bihugo by'ehandi. Engulu eno ikalolesya ndeke erikula linene ly'omubiri omo myaka eyo. Kyaleka tukahandika bino: “Scandinavia yikawite amakanisa 40, n'abakirirya 1,458. Ekitsweka ky'erikumi ky'omwaka kyabya $5,585.55. Hali abalisya 15 abahabwa omubiri omw'ihirwako ebyala, n'abahawe olukuhwa lw'eribwirira 11. Esyofuranga sy'erigulya ebitabu omo mwaka syikahika $40,000. Obwinji obuneni obu bukalhua kutsibu oko mwete w'abagulya b'ebitabu; kandi ekyo omo kihugo ekyo, omo 1885, abagulya b'ebitabu b'omo maduka, kandi n'abalisya b'erikirirya lyetu, babuga bati erigulya ebitabu omw'itsura abandu siryangatokekana.
GSAM 417Emihindano isatu y'amakanisa omo Scandinavia
GSAM 417.2Omo mubiri w'omo Scandinavia, omugulu ono hali emihindano 3 y'amakanisa y'ekihugo. Ebiro by'eritondekwa lyayo biri biti: Denmark, ekiro kya 30 ky'omukera wa 5, 1880; Sweden, ekiro kya 12 ky'omukera wa 3, 1882; Norway, ekiro kya 10 ky'omukera wa 6, 1887. Omulisya John Matteson, oyuwatsuka omubiri w'eritula Engulu Yowene omo Scandinavia, n'eribya w'erimbere omo mubiri oyo n'ebiguma bingi, kandi oyuwakola n'omutima wiwe wosi n'eriyihayo busana n'erikula ly'abandu abo, mwakwatwa n'endwala yikaita, ekikuba kinene. Mwahola eEl Monte, omo California, oko kiro kya 30 ky'omukera wa 3, 1896, awite emyaka 61.
GSAM 417OMUBIRI W'ERITULA ENGULU YOWENE OMO BRITANIA
GSAM 417.3William Ings, omubutirwe w'omo Hampshire, omo Bwongereza, nikwa Omwamerika omo mutima n'omo nyiyisya, kusangwa abya akere omo bihugo ebigumene by'Amerika erilua omo buto, mwahika eSouthampton erilua eBasel, Switzerland, oko kiro kya 23 ky'omukera wa 5, 1878. Omo mugulu oyo mwikalayo ebiro bike, amayenga 2 wene, mwasuba oko butaka bunene bw'Europa omo mugulu muke. Nikwa ebiro bike enyuma w'ekyo, mwasyaya eSouthampton. Aho, enyuma w'emikera 4 y'erikola omubiri eritsura enyumba n'enyumba, eriha ehitabu nyike n'erikola owundi mubiri w'eritula Engulu Yowene nga enzira yabya yikaboneka, mwaha engulu ati abandu 10 babya bakateya eSabato. Oko kiro kya 30 ky'omukera wa 12 w'omwaka oyo, ingye n'omukali wage motwahika eSouthampton. Emibiri yetu moyaguma n'ey'Omulisya Ings omw'ikola emihindano omo kirimo ky'embeho, omo Shirley Hall n'omo nyumba eyetu twabya tukalihira erikalamo. Omo kirimo ky'ekitutu ky'omwaka wa 1879, motwakola emihindano y'eriramya omo hema omo Southampton. Omo mugulu oyo n'omo kibanza ekyo, omunyere Maud Sisley (omugulu ono Omugole Boyd) mwaguma n'omubiri, erisomera abandu eBiblia n'erikola omubiri w'eritsura enyumba n'enyumba. Busana n'omwete oyo, abandu bingi mobikirirya okwenene. Omo kirimo ky'embeho ekyakwamako, motwakola emihindano omo kisenge kinene ky'omo Ravenswood Villa, enyumba eyo twabya tukeremo kandi tukahiramo ebitabu byetu.
GSAM 418Omuhindano w'eriramya omo hema omo Bwongereza
GSAM 418.1Omo kirimo ky'ekitutu ky'omwaka wa 1880, Omulisya Andrews, n'obwabya abya n'omubiri oyulimbire, mwasa erilua omo Switzerland eriwatikya omo muhindano w'eriramya omo hema omo Romsey, aho abandi bandu bikirirya obukwenda.
GSAM 418.2Oko kiro kya 11 ky'omukera wa 1, 1880, endeko y'eriha ehitabu moyatondekwa. Ab'omo ndeko mobakanza kutsibu omubiri ono, kandi ebihandiko bingi mobahabyo abandu.
GSAM 418.3Oko kiro kya 8 ky'omukera wa 2, 1880, motwakola eribatiza lyetu ly'erimbere, n'abandu 6 mobabatizibwa. Erilinda oko kiro kya 2 ky'omukera wa 7, 1881, abandu 29 babiribatizibwa omw'itoberibwa omo magetsi omo Southampton.
GSAM 418Abakoli mobanyihya omo Bwongereza
GSAM 418.4Busana n'erisala ly'Omuhindano Mukulu owakolwa omo kirimo ky'amababi erihanuka ky'omwaka wa 1881, Omulisya A. A. John n'omukali wiwe, Geo. R. Drew, n'omunyere Jennie Thayer mobaya omo Bwongereza, mobaguma n'omubiri w'eritula Engulu Yowene omo kihugo ekyo. Omo mwaka wa 1882, Omulisya Haskell mwasura omubiri w'omo Europa, mwikala ebiro bingi haguma n'abakoli b'omo mubiri w'eritula Engulu Yowene omo Bwongereza, mwawatikyabo kutsibu omw'ihabo amagezi n'eby'erikangirirya.
GSAM 418.5Omo mukera wa 3, 1882, mobatsuka erihulukya ehikaratasi hya Britania hy'esyonyani 2 hy'erinyihirako oko Ebiminyikalo by'emigulu. Mobahigumya oko bitabu 1,000 by'Ebiminyikalo ebyatumibwaga erilua omo Amerika. Ebihandiko bino mobabikolesya omo mubiri w'eritula Engulu Yowene omo Britania Nene. Engulu y'omubiri y'oko kiro kya 1 ky'omukera wa 10, 1883, yikalolesya iti omo kiro ekyo mwabya abandu 100 abakateya eSabato. Ebitsweka by'erikumi ebyabirihabwa erilua oko nzuko y'omubiri oyo byabya $2,078.71.
GSAM 419Omubiri w'eritula Engulu Yowene omo syomerikebu
GSAM 419.1Busana n'obuwene bw'abateyi b'esyomerikebu, Omulisya Ings mwahabwa olukuhwa lw'erituma emihambo y'ehitabu n'esyokaratasi sy'engulu, ahali erilihira, eriya oko bibanza 80 binene by'erihikaho esyomerikebu sy'“Peninsular and Oriental Steam Ship Company”, omo Afrika y'Obulyo, omo bihugo by'eIndies eby'Erilhua-ryuba n'eby'Erihira-ryuba, omo Amerika y'Obukati, n'omo bizanga bya Bay. Busana n'ebihandiko ebyatumibwa bitya, erikanza erisoma okwenene lyatsuka omo kizanga ky'eDemarara. Engulu eno motwayibana omo maruba awalua omo kizanga ekyo.
GSAM 419“Olughano lw'eSabato” molwahirwa omo bibanza by'ebitabu by'omo Bwongereza
GSAM 419.2Ekitabu ky'Olughano lw'eSabato ky'Omulisya Andrews kyabirihirwa kandi omo bibanza 60 by'ebitabu by'abandu bosi n'omo bisenge by'erisomeramo ahali eriliha, omo Britania Nene yosi. Ebitabu ebiri aho erilinda hati, bikatsungira eritulira olughano olwo abosi abakanza erisoma.
GSAM 419.3Omo 1884, Omulisya Butler mwasura Bwongereza, agenda haguma n'abandi bakoli b'omubiri w'omo kihugo ekyo. Abalisya S. H. Lane na Robert Andrews mobagenda omo merikebu erilua omo Boston oko kiro kya 9 ky'omukera wa 5, 1885, eriguma n'omubiri w'eritula Engulu Yowene omo Britania Nene. Erisura ly'Omugole White omo Bwongereza molyaha abakoli emisere n'obuhangani. Omugole White n'omugala wiwe mobikalayo amayenga make embere sy'erisuba lyabo omo Amerika erilua omo mubiri w'omo Europa.
GSAM 419“Okwenene okw'Omugulu Ono” mokwatsukibwa
GSAM 419.4Omo nzuko y'omwaka wa 1884, ebiro bike enyuma w'erihika ly'Omulisya Butler omo Bwongereza, mobasala eritsukirya omo Grimsby akaratasi k'engulu k'esyonyani 8, akandihuluka kabiri omo mukera. Erina lyako lyabya Okwenene okw'Omugulu Ono, na M. C. Wilcox abya omutondeki w'ebihandiko. Omugulu ono kakahulukibwa omo London, omo Bwongereza, obuli yenga, kawite esyonyani 16, kandi obuli yenga bakahulukya ebitabu nga 18,000.
GSAM 420.1Omo 1889, Omulisya Holser mwaha engulu ati omubiri w'eritula Engulu Yowene omo Britania wabya n'amakanisa 8, n'abandu 200 abakateya eSabato; 65 b'omo bo babya omo London. Ekitsweka ky'erikumi ky'omwaka owabirihwa kyabya $1,244.58. Mwabya abalisya 2 abahabwa omubiri omw'ihirwako ebyala, abahawe olukuhwa lw'eribwirira 2, abakoli 2 b'eritula Engulu Yowene omo syomerikebu, n'abakoli 7 b'eriyigisa eBiblia. Omo mugulu oyo nga mwa bo, Abalisya Wm. Hutchinson na Francis Hope mobingira omo mubiri w'eritula Engulu Yowene omo Bwongereza.
GSAM 420Enyumba y'erihulukya ebitabu y'ePacific omo London
GSAM 420.2Omo mwaka wa 1890, Endeko y'erihulukya ebitabu y'ePacific, y'omo Oakland, California, moyatondeka olukoli lwayo oko 48 Paternoster Row, omo London, n'enyumba y'erihulukya ebitabu oko 451 Holloway Road, omo London, N. Esyofuranga esyo olukoli lwabana erilua omw'igulya ebitabu omo mwaka w'erimbere, oko biguli by'erigula binene haguma, syabya $9,556.89.
GSAM 420.3Omo mukera wa 2, 1895, Omulisya Robinson mwaha engulu eno:
GSAM 420.3“Omo Britania Nene hali amakanisa 11, n'abakirirya 363, n'abalisya 5, n'omundu muguma oyuhabwe olukuhwa lw'eribwirira. Ekitsweka ky'erikumi ky'omwaka owabirihwa kyabya $5,077.20, kikagabana nga $13.98 oko mukirirya muguma. Ebindu by'enyumba y'erihulukya ebitabu omugulu ono biri by'Endeko y'Ehitabu y'Ebihugo Byosi ey'obuhabane obwahirirwe omutano, kandi yo yikasondolabyo; endeko eyo yatondekirwe omo Bwongereza.”
GSAM 420.4Omo mukera wa 12, 1895, omuhandiki w'omubiri w'eritula Engulu Yowene omo bihugo by'ehandi mwaha engulu ati Britania Nene yabya n'abakirirya 560. Ebitsweka by'erikumi byabirinyihya $1,000 omo mwaka oyo. Omo kiro ekyo, endeko 8 syabya syikahindana oko Sabato omo bibanza bitabene by'omo London.
GSAM 420.5Batya bo omubiri w'eritula Engulu Yowene omo kihugo kino wagenda embere; omo migulu mindi erigenda lyagwo embere siryaminikanaga. Esyombuto sisikamera omo bundi butaka n'oluba nga omo bundi. Erimera lyasyo rikagenda hoke-hoke, nikwa erikula lyasyo rikabya lyenene kandi liwite emisere minene. Batya bo biri busana n'okwenene kw'obukwenda bw'akasatu omo bwami buno. Olubuto lwabwo molwabyalwa, molwata eminzi, molwakula hoke-hoke, erilinda hati lwabirihika oko bunene obuneneneko.
GSAM 421OMUBIRI W'ERITULA ENGULU YOWENE OMO AUSTRALASIA
GSAM 421.1Oko kiro kya 10 ky'omukera wa 5, 1885, Abalisya S. N. Haskell, J. O. Corliss n'ab'omo nyumba yiwe, M. C. Israel n'ab'omo nyumba yiwe, Wm. E. Arnold, na Henry Scott mobagenda omo merikebu erilua omo San Francisco eritsuka omubiri w'eritula Engulu Yowene omo Australia. Emyaka 11 embere sy'omugulu oyo, omo 1874, omo muhindano owakolwa omo Battle Creek, Omugole White mwabuga ati ebihugo bingi byandisyakirirya okwenene, kandi ati abirilola esyomashini sy'erihulukya ebitabu sikakola, n'ebitabu n'esyokaratasi sy'engulu bikahulukibwa omo bihugo bitabene. Omugulu bamubulya eribuga ebihugo ebyo byabya bihigo, mwasubirya ati Australia lyo rina lyonyene atokaga eribuka.
GSAM 421Erisubira ly'Omulenge w'eBiblia
GSAM 421.2Busana n'emibiri y'omwete n'ebiguma bingi y'Omulisya Haskell n'abali naye, obukwenda mobwagenda embere n'oluba kutsibu, erilinda mobaminyerera bati kyabya kikahambire erihulukya akaratasi k'engulu omo Australia. Kyaleka mobategheka omubiri w'erihulukya, n'oko kiro kya 1 ky'omukera wa 1, 1886, omo Melbourne mohahulukibwa akaratasi k'obuli mukera k'esyonyani 16, akahulawa Erisubira ly'Omulenge w'eBiblia n'Ebiminyikalo by'emigulu. Omo risohoka ly'erimbere mobahulukya ebitabu 6,000, kandi omo masohoka awandi bakahulukya ebitabu 3,000 byonyene.
GSAM 421Ekanisa y'erimbere moyatondekwa omo Australia
GSAM 421.3Oko kiro ky'erimbere ky'eyenga, ekiro kya 10 ky'omukera wa 4, 1886, ekanisa y'erimbere y'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda moyatondekwa omo Australia. Aho habya abandu 18 ababirihira amaina wabo oko ndagano, n'abandi 7 mobasaba eringiribwa omw'ibatizibwa. Abo mobabatizibwa oko Sabato eyakwamako. Oko buli Sabato y'amayenga make, abandi mobanyihirwako, erilinda ekanisa yabya n'abandu 55. Erilinda omo mukera wa 5, 1886, abosi ababirihandikwa babya 90. Ahali abo, mwabya abandi nga 35 omo bindi bibanza ababya bakateya eSabato.
GSAM 421.4Omo nyumba y'erihulukya ebitabu mwabya esyomashini 2 syowene sy'erihulukya, n'emashini y'erihindulya ebyuma. Byosi byabya byabirilihwa kandi byabya by'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda b'omo kihugo ekyo ky'ahali kutsibu, eyo hali nga esyomaila 7,000 erilua oko nyumba yetu nene y'erihulukya ebitabu ey'omo Oakland, California.
GSAM 422.1Omo 1886 obukwenda mobwakwira erilinda omo New Zealand. Engulu eyalua omo mubiri w'omo Australia yikabuga iti omo New Zealand mwabya abandu 50 abakateya eSabato. Esyofuranga esyabanika omwa nyumba y'erihulukya ebitabu erilua omw'igulya ebitabu syabya $700. Ahali ekyo, abagulya b'ebitabu babirigulya ebitabu 400 by'Oluhi Olunene omo New Zealand, n'ebitabu 1,000 by'Ebiteghereryo oko Danieli omo Australia.
GSAM 422Enyumba y'omubiri w'erihulukya ebitabu omo Australia
GSAM 422.2Omo mwatsi owatulibwa oko kiro kya 19 ky'omukera wa Bugoma, 1889, tukabanamo emyatsi eyi: Enyumba y'erihulukya ebitabu omo Melbourne yabirihwa erihimbwa; mulimo n'ekibanza ky'emihindano y'eriramya Nyamuhanga.
GSAM 422Omubiri akahika omo Tasmania
GSAM 422.3Omuhindano w'amakanisa w'ekihugo mwatondekwa omo Australia, n'omo New Zealand naho; n'Abalisya Israel na Steed mubalyalusya omubiri erihika omo Tasmania. Omo kihugo ekyo ky'eriherukira, amakanisa 3 abiritondekwa, awawite abandu 136 bosibosi. Kandi hali abandi bandu abakateya eSabato ababiripanza-panzwa, abatatondekirwe omo makanisa.
GSAM 422.4Ekitsweka ky'erikumi ekyahabawa omo mwaka oyo omo mubiri w'omo Australia kyabya $9,371. Omo kibanza ekyo mwabya abagulya b'ebitabu 15, abagulaya ebitabu by'obuguli bwa $19,500.
GSAM 422.5Omo lugendo lwakabiri lw'Omulisya Haskell olw'erizunguluka ekihugo kyosi, mwasubira erihika omo Australia; mwabya oko muhindano wabo owakolwa omo mukera wa Mututa, 1889, kandi mwawatika ndeke omo syonzira nyingi. Endeko eyo eyabya yabiritondekwa lino-lino muyasingya kutsibu obuwatikya obwo. Abakoli misindo-misindo b'omo Amerika babirihika omo Australia oko migulu misindo-misindo busana n'omwatsi muguma mukulu: erihimba n'erihangania omubiri wa Nyamuhanga.
GSAM 422Omugole White omo Australia
GSAM 422.6Omo mugulu w'eriwa ly'amababi w'omwaka wa 1891, Omugole E. G. White, omugala wuwe W. C. White, Omulisya Geo. B. Starr n'abandi mubalwa omo California ibakagenda omo Australia; mubayihika omo mukera wa Kirerembyo, oko mugulu owabya kati-kati k'omugulu w'erihyuha omo kihande ekyo ky'ekihugo. Omugole White mwakala n'obutalame bw'omubiri omo myaka 9 eyakala omo kihugo ekyo; nikwa obwimiri buwe mwawatika kutsibu erihira omubiri omo mulondo owahikene n'ekirimu n'emibere y'Obukwenda bwa malaika owakasatu. Omo mugulu babya omo Australia, Omulisya J. O. Corliss mwasubira erisangira omo mubiri w'aho; n'aba W. A. Colcord n'abandi mubayingira omo kibanza ekyo ng'abalisya, abakangirirya n'abandi bakoli.
GSAM 423Omulisya Olsen omo Australia
GSAM 423.1Omo mugulu Omulisya O. A. Olsen abya mukulu w'Omuhindano Mukulu, mwagenda erilangira ebibanza byetu binene byosi by'omubiri, omo kihugo kyosi oko bure n'obugali bwakyo. Ekyo kyamusaba erigenda esyongendo ndambi: olugendo lw'erizunguluka ekihugo kyosi. Mwakola olugendo olwo iniatoka eriminya ndeke ebindu babulire n'emibere y'emibiri misindo-misindo y'eritula Engulu Yowene, neryo iniayitegekania erikolera bosibosi butsira erisombola abandi. Omo lugendo olwo, omo 1893, mwakala ebiyenga bingi omo Australia.
GSAM 423Omuhindano w'eriguma ly'emihindano y'amakanisa y'omo Australasia
GSAM 423.2Omo mugulu oyo Omuhindano w'eriguma ly'emihindano y'amakanisa y'omo Australasia mwatondekwa. Mwabya n'emihindano y'amakanisa y'ebihugo bya Australia na New Zealand, haguma n'ebibanza by'omubiri w'eritula Engulu Yowene by'omo Australia. Omuhindano oyo akahindana ngendo nguma omo myaka 2, kandi akasondolwa oko mulondo w'emihindano y'eriguma ly'amakanisa y'omo bindi bihugo. Omo mwaka wa 1893, abagulya bake b'ebitabu ababya omo kibanza ekyo mubagulya ebitabu 5,000 by'erihulukya ly'erimbere ly'Ebitsando by'erihika oko Kristo, kandi mubasubira erihulukya ebitabu by'obungi obwongana n'obwo. Omo mugulu w'erihyuha wa 1894-95, omo mikera 4 mubatunga amasabo 4,000 sy'abandu ababya bakasaba ebitabu eby'erisaba embere.
GSAM 423Omulisya Prescott omo Australia
GSAM 423.3Omo 1895, Omulisya W. W. Prescott, omusaki w'emyatsi y'erikangirirya w'ekanisa yetu, mwakala emikera mingi omo muhindano oyo, iniaha omugulu munene n'amenge oko luhande olwo lw'omubiri. Omo mugulu oyo mwasondola omuhindano w'eriyiga emyatsi y'erikangirirya, owabawatika kutsibu.
GSAM 424.1Omulisya W. C. White yo watula oko Muhindano Mukulu omwatsi w'omubiri w'omwaka oyo; n'omwatsi oyo yo yoyu:
GSAM 424.1“Omuhindano w'eriguma ly'emihindano y'amakanisa y'omo Australia ali n'amakanisa 17 awawite abandu 1074. Omo mwaka owabirihwa, mubaha ekitsweka ky'erikumi kya $9,810.10. Omuhindano oyo awite abalisya 12 abahabwa omubiri omw'ihirwako ebyala, abalisya 2 abahabwa ehamuli y'erikola, abakoli 3 b'erikangirirya eBiblia, n'abagulya b'ebitabu 50, abagulaya omo mwaka ebitabu by'obuguli bwa $28,731.11. Omo mwaka oyo, ekihugo ky'abatabali b'ehandi kya New South Wales, ekyabya n'amakanisa 6 n'abandu 321, mwakikatulwa oko Muhindano w'amakanisa w'ekihugo kya Australia, kyahulawa mo Muhindano w'amakanisa w'ekihugo kya New South Wales.”
GSAM 424OMUBIRI W'ERITULA ENGULU YOWENE OMO SOUTH AFRICA
GSAM 424.2Oko Muhindano Mukulu owakolwa omo Battle Creek omo 1886, mubalengekania omwatsi w'eritsuka omubiri w'eritula Engulu Yowene omo South Africa. Ngoko mubikirirya erikola omubiri oyo, omo mwitsukiro w'omugulu w'erihyuha wa 1887 mubakola obutoki bw'eritsuka omubiri omo kihugo ekyo ky'ehali. Mwabya abandu bake ababya babiritsuka eriteya eSabato, kandi babya bakasaba abakoli.
GSAM 424Abalisya Boyd na Robinson omo South Africa
GSAM 424.3Busana n'omwatsi oyo, oko kiro kya 11 ky'omukera wa Kahatabanze, Omulisya C. L. Boyd n'ekihanda kiwe, Omulisya D. A. Robinson na mukali wuwe, haguma n'abandi bakoli, mubalwa omo muyi wa New York omo bwato ibakagenda omo Afrika, ibanemulabira omo Liverpool n'omo London. Enyuma w'emyaka 3, oko Muhindano Mukulu, Omwami P. W. B. Wessels mwabuga ati omugulu abakoli abo bahika omo Afrika, mwabya abandu hakuhi 40 ababya babiriteya eSabato y'ekihano kyakane, busana n'erisoma ebitabu ebyabuga oko mwatsi oyo n'eriyiga Amasako.
GSAM 424.4Abalisya Robinson na Boyd mubatsuka omubiri w'eritula Engulu Yowene omo Cape Town; n'erisuka aho mwalyaluka oko luhande lwa nordi n'eryasa ly'omwisi, erihika omo Kimberley, omo bibanza by'eritobola ediyama, obuli hakuhi mailo 800.
GSAM 424.5Erihika omo mwaka wa 1889, mwabya abalisya 2 musa, omulisya 1 owahabwa ehamuli y'erikola, amakanisa 4 n'abandu 80; abo mubaha ekitsweka ky'erikumi kya $2,798.36. Omo mwaka oyo, Omulisya Ira J. Hankins w'omo Amerika mwakola omo Cape Town n'omubiri wuwe mwaleta ebiguma byowene. Kandi Omwami Druillard n'Omugole Druillard mubalwa omo Nebraska ibasa erisangira omo mubiri w'ekibanza ekyo, n'erikatana n'eribula ebindu ngoko bikabya oko bandu ababirikengulirwa eritsuka omubiri omo kibanza kihya. Omubiri w'Omugole Druillard mwabya kutsibu-kutsibu oko kibikiro ky'ebitabu; iye mwahabwa erisondola emyatsi y'oluhande olwo. Omwami Druillard abya akakola omubiri wosi w'eritula Engulu Yowene. Omo mwaka oyo, mwagulya ebitabu by'obuguli bwa $750 omo mato awabya akahika oko kibanza ekyo ky'erihagarara ly'amato.
GSAM 425Omulisya Haskell omo Afrika
GSAM 425.1Omo mukera wa Mututa w'omwaka oyo-oyo Omulisya Haskell mwahika omo Cape Town. Mwamarayo emikera 5 eyakolesibwa ndeke omo rigendera n'erikola haguma n'endeko misindo-misindo sy'omo South Africa. Olugendo olwo mwaleka omubiri iniahangana n'erikula; n'omutima wuwe nawo mwahabwa amaka, kusangwa mwalola ebiguma by'omubiri wuwe. Mwabya erisonda eriyiga emyatsi y'erikangirirya, erihika oko bandu 12 b'eriyiga abalwa omo Afrika ibasa omo Amerika eriyiga omo bibanza byetu by'erikangirirya eby'ekanisa.
GSAM 425.2Omo mugulu oyo, omubiri w'erigulya ebitabu mwalengekanibwako ngoko litolere. Omuhindano w'eriyiga omubiri oyo mwakolwa omo Cape Town, iniasondolwa n'Omwami E. M. Morrison; mwaleta engebe mpya n'amaka mahya oko luhande olwo lunene lw'Obukwenda. Neryo neryo enyuma w'erikangiriribwa oko muhindano oyo, abagulya b'ebitabu 13 mubagulya n'erihikya ebitabu by'obuguli bwa $5,621.28 omo mikera 6. Kwenene, amasabo w'ebitabu mwabya mangi kutsibu, erihika n'eriremerera kandi-kandi ekibanza ky'omubiri w'omo London, kusangwa sibangatoka eritegekania ebitabu n'oluba olwanganahikya ebyabya bikasabawa.
GSAM 425.3Omo mwaka wa 1892, Omulisya A. T. Robinson mwangirania omo mubiri w'omo South Africa. Oko mugulu oyo, omubiri abya yabirikula erihika oko mulondo owabya akasaba ekibikiro kihya ky'ebitabu erisuba omo kibanza ky'ekya kera. Neryo enyumba mpya muyahimbwa, eyabya n'obugali bwanganahamo n'ekibanza ky'emihindano y'ekanisa.
GSAM 426Enyumba y'obwiyisya bunene omo Afrika
GSAM 426.1Ngoko omubiri abirigenda embere ekisando oko kisando, erihika oko rihimba enyumba y'obwiyisya bunene omo Claremont, ekibanza ekiri hakuhi n'omuyi wa Cape Town; obuguli bw'erihimbayo bwabya $35,000. Obuwatikya bwonyine obubasonda oko bagala betu b'omo Amerika bwabya eritumira endeko y'abakangirirya abanganatoka erikangirirya ebisomo by'obwiyisya obwo bunene; abagala betu b'omo Afrika bene bangaliriha ebyabya bikasabawa. Erisaba eryo mwakolerwa, n'obwiyisya mwakingulwa oko kiro kya 1 ky'omukera wa Mahulule, 1893.
GSAM 426Omuhindano w'amakanisa w'ekihugo kya South Africa
GSAM 426.2Omuhindano w'amakanisa w'ekihugo kya South Africa mwatondekwa omo 1892. Oko Muhindano Mukulu w'omo 1893, mubasomba erimwingirya omo Muhindano Mukulu. Oko mugulu oyo abya n'amakanisa 5 n'abandu 138, abahayo ekitsweka ky'erikumi kya $34,077.32 omo mwaka owabirihwa. Oko muhindano oyo, Peter Wessels mwabya aho omo rina ry'Omuhindano w'amakanisa w'ekihugo kya South Africa. Mwaha Omuhindano Mukulu $16,000 n'omutima munene; ekihanwa ekyo kyabya kingyi kwilaba eby'Omuhindano Mukulu abya yabirikolesya omo ritsuka omubiri omo South Africa. N'oko kirenga ky'ekihanwa ekyo, iye n'omugala wabo muguma mubaha $40,000 busana n'eritsuka omubiri w'erilamya abandu butsira eriha esyofranka omo muyi wa Chicago.
GSAM 426.3Oko Muhindano Mukulu w'omo 1895, omusaki w'emyatsi y'emibiri y'eritula Engulu Yowene omo bihugo by'ehandi mwabuga oko kibanza ky'omubiri ky'omo Afrika ati:
GSAM 426.3“Omuhindano w'amakanisa w'ekihugo kya South Africa abya abiritondekwa haliya myaka 2 musa; nikwa omo mugulu oyo Omuhindano Mukulu abiritumayo abakoli 12. Babiri oko bo babirigenda omo kati-kati k'ekihugo ng'abatuli b'Engulu Yowene abakayisonda ebindu by'eribyaho; n'abandi babiriyingira omo bihande misindo-misindo by'omubiri. Omuhindano oyo awite obwiyisya obukagenda ndeke embere, enyumba y'eriteya abana abasigala butsira babuti, n'enyumba y'erilamya abakonikoni eyikine omo rihimbwa. Emigane y'abandu ikakangya nga abandu babo bali 184.”
GSAM 426Emipapura y'emyatsi eyikahulukibwa omo South Africa
GSAM 426.4Omwatsi w'obwiranda bw'erikirirya omo South Africa wabirileka abandu betu omo mikera mike eyabirilaba ibahulukya emipapura 2 y'emyatsi. Omuguma omo kirimo ky'eBudaki, oyukahulawa mo De Wachter; n'owundi omo Kingereza, oyukahulawa mo The South African Sentinel and Gospel Echo. Oyo w'eriherukira akagaba emipapura 4,000.
GSAM 427Omuhindano w'eriguma ly'emihindano y'amakanisa y'omo South Africa
GSAM 427.1Omo mukera wa Kihembulo, 1903, Omuhindano w'eriguma ly'emihindano y'amakanisa y'omo South Africa mwatondekwa. Mwabya n'emihindano y'amakanisa y'ebihugo bya Cape Colony na Natal-Transvaal, n'emibiri y'eritula Engulu Yowene y'omo Basutoland n'omo Matabeleland, eyabya omo butoki bw'Omuhindano w'eriguma ly'emihindano y'amakanisa. Omo muhindano oyo hali amakanisa 15 awatondekirwe n'abandu 595, endeko 9 esyatatondekirwe omo makanisa esyiwite abandu 90, n'abandi bandu 30 abakateya eSabato ababiripanza-panzwa: bosibosi ni 715. Mubaha ekitsweka ky'erikumi kya $7,850. Mwabya abakoli 39, n'oko bo 21 babya bakahabwa omushahara n'emihindano misindo-misindo y'amakanisa.
GSAM 427EKIBANZA KY'OMUBIRI KY'OMO POLYNESIA
GSAM 427.2Omo mwaka wa 1876, Omulisya James White n'ingye omusaki w'ekitabu kino, motwatuma ekitabu ky'emipapura y'Ebiminyikalo by'emigulu n'obutabu bulebe, haguma n'ebarua, oko kitsira kya Pitcairn. Ebihandiko ebyo mubabihira omo bwato obwabya bukagenda omo New York, ibanemuzunguluka Cape Horn. Mubatwikirirya ng'obwato obwo bukendihagarara oko Pitcairn, n'omutsindo w'ebihandiko oyo angalihahirwayo. Sitwabya tunasi mundu muguma w'oko kitsira ekyo, kandi sitwabya tunasi kindu kyahi busana n'ekitsira ekyo, kiretse omwatsi wakyo owabya akabuga ng'abandu bakyo babya bandu abakalwako ndeke kandi abakakenga Nyamuhanga. Motwatuma emipapura eyo butsira eriminya ngoko yangalibya.
GSAM 427Erigendera ekitsira kya Pitcairn
GSAM 427.3Sitwahulika mwatsi w'abandu abo kutse w'ebihandiko byetu erihika Omwami John I. Tay iniagenda oko kitsira ekyo omo mwaka wa 1886, enyuma w'emyaka 10. Neryo motwaminya nga, busana n'erisoma ekitabu ky'Ebiminyikalo by'emigulu n'obutabu obwo, abandu b'ekitsira kyosi, oko mugulu mulebe, babya bahikire hakuhi n'erisomba eribindula ekiro kyabo ky'eriramya, erisuka oko Kiro ky'erimbere ky'eyenga erihika oko kiro ky'akalinda, n'eriteya eSabato y'Omukama. Nikwa sibakola ekyo erihika oko mugulu Omwami Tay ayigendera. Iye abya ayihulike omo mutima, haliya mugulu mulambi, nga litolere iniagenda erigendera ekitsira ekyo. Nikwa siabya anasi abandu bako, kandi siabya anasi ng'erisonda lyabo ly'okwenene lyabya lyabiritsuka.
GSAM 428.1Abere abirisuba omo Amerika, mwasaba n'omutima wosi ng'obwato buhimbwe, obwanganakolesibwa eriheka abatuli b'Engulu Yowene erisuka oko kitsira erigenda oko kindi omo ngetsi nene ya Pasifiki. Mwagenda oko Muhindano Mukulu owakolwa omo mwaka wa 1889, omwatsi oyo ni yo ali nawo kutsibu omo mutima; n'aho mwatula erisaba busana n'ebitsira by'omo Polynesia. Omuhindano mwalola obuwene bw'omubiri oyo, mwasomba erihindania $12,000 omo bihanwa, erihimbiramo kutse eriguliramo obwato bw'erikola omo bitsira by'omo ngetsi nene ya Pasifiki.
GSAM 428Obwato Pitcairn bukahimbwa
GSAM 428.2Erikwamana n'erisomba eryo, obwato Pitcairn mwahimbwa omo mugulu w'erihyuha w'omwaka wa 1890, hakuhi na Benicia, ahabya hakuhi mailo 30 erisuka omo Oakland, California; obuguli bwakyo bwabya $12,035.22. Omo bitsweka 3 by'omwaka owabaganibawa omo bitsweka 4, esyofranka esyo mwahindanianibwa n'erihabawa n'Obwiyisya bw'eSabato busana n'omwatsi oyo musa; kandi sihali kihanwa ekyabirihabwa n'obutseme n'erisonda bunene kwilaba ekyo. Obwato mwaherwa Nyamuhanga omo Oakland, California, oko kiro kya 25 ky'omukera wa Mutoheryo, 1890. Abandu hakuhi 1,500 mubahindana omo bwato n'oko kibanza ky'eriyambukira omwa mato, eribya bamiri b'omuhango oyo.
GSAM 428Olugendo lw'erimbere lw'obwato Pitcairn
GSAM 428.3Obwato mwalwa omo San Francisco oko lugendo lwabwo lw'erimbere, bugende omo kibanza kyabwo ky'omubiri ky'ehali, oko kiro kya 20 ky'omukera wa Kikaho. Omo bwato mwabya abatuli b'Engulu Yowene: Omulisya E. H. Gates na mukali wuwe, Omulisya A. J. Read na mukali wuwe, John I. Tay na mukali wuwe, haguma n'endeko y'abakoli b'obwato ababya bakatula Engulu Yowene, banemusondolwa n'omukulu w'obwato Marsh. Obwato obwo mwatsuka erigenda oko kitsira kya Pitcairn, ekyabya mailo 4,000 oko luhande lwa sudi erisuka omo San Francisco; mwahikayo oko kiro kya 25 ky'omukera wa Musyenene. Omugulu obwato bwalwa oko kitsira ekyo, oko kiro kya 17 ky'omukera wa Kirerembyo, abandu bakulu 82 babya babiribatizibwa n'eritondekwa omo kanisa y'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda. Neryo obwato mwagenda omo ndeko sy'ebitsira sya Society, Hervey, Samoa, Friendly na Fiji, ibanemusigira abandu abakabuga eKingereza ebitabu by'erikirirya n'obutabu bw'eriteya omubiri n'eriyikangira. Omo mikera 8, erihika omo mukera wa Mutoheryo, 1891, abatuli b'Engulu Yowene mubagulya ebitabu by'obuguli bwa $1,900, n'oko kirenga mubagaba ebihandiko bingi butsira buguli.
GSAM 429.1Abatuli b'Engulu Yowene mubahirwa omo bibanza ebi: Omulisya Read oko Tahiti; Omulisya Gates mwasigala oko Pitcairn eriberererya omubiri owabya wabiritsukwa aho; n'Omwami Tay mwayisoga erikola oko kitsira kya Fiji. Omo Erikubungula n'Omurangiriri w'oko kiro kya 14 ky'omukera wa Butende, 1904, Omulisya Fulton akabuga oko mubiri w'oko Fiji ati: “Lino hali abandu abakateya eSabato abawite omugane ow'ilabire 150 omo kibanza kino ky'omubiri w'eritula Engulu Yowene.” Erisuka oko Fiji, obwato mwagenda omo Aukland, omo New Zealand, erikolwako n'erilungulwako ebyabya byasabirwe, kandi n'eribanayo ebitabu.
GSAM 429Erihola ly'abatuli b'Engulu Yowene
GSAM 429.2Enyuma w'eribulaho omwaka 1, emikera 11 n'ebiro 18, obwato Pitcairn mwasuba omo San Francisco, mwahikayo oko kiro kya 9 ky'omukera wa Kikaho, 1892. Omo mugulu oyo, omukulu w'obwato Marsh abya abirihola, kandi mubamuhamba oko kitsira kya New Zealand. Omwami Tay mwakwa olukanga, n'obulwere obwo siatwahembukako. Naye mwahola n'obuholo, mubamuhamba omo kihugo ky'ehali kya Fiji. Ngoko obuyingo bw'abandu 2 b'obuguli bunene mwahabwa luba-luba busana n'omubiri w'eritula Engulu Yowene omo Polynesia.
GSAM 429.3Abatuli b'Engulu Yowene abahirwa oko kitsira kya Tahiti, omo Papaete, mubabana obutseme oko rilangira ebiguma by'omubiri wabo hakuhi neryo neryo. Mubabana obutoki bw'eritumira ekihugo kyabo oko mugulu oyo omwatsi w'obutseme, ng'abandu 40 babya babiribindula emitima yabo n'eritondekwa omo kanisa y'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda.
GSAM 429Olugendo lwakabiri lw'obwato Pitcairn
GSAM 429.4Obwato mwalwa omo San Francisco oko lugendo lwabwo lwakabiri, oko kiro kya 17 ky'omukera wa Kihembulo, 1893, iniaheka abatuli b'Engulu Yowene aba: B. J. Cady na mukali wuwe, J. M. Cole na mukali wuwe, E. C. Chapman na mukali wuwe, na M. G. Kellogg, omunganga. Omumbesa Hattie Andre w'omo Ohio mwagenda haguma nabo ng'omukangirirya w'oko kitsira kya Pitcairn. Omo mugulu w'eriwa ly'amababi w'omwaka wa 1893, Omwami Cady mwakingula obwiyisya oko Raiatea, ekitsira ky'omo ndeko ya Society, n'abayigi 60. Okw'ihwa ly'omugulu w'erimbere w'eriyiga, omugane mwabya wabirikula erihika 105. Oko ritsuka ly'omugulu wakabiri w'eriyiga, mwabya abayigi 120 ababya bakayingira omo bwiyisya.
GSAM 430Olugendo lwakasatu lw'obwato Pitcairn
GSAM 430.1Olugendo lwakasatu lw'obwato mwakolwa omo 1893-94. Abatuli b'Engulu Yowene b'oko lugendo olwo babya G. O. Wellman na mukali wuwe, na Lillian White; bosibosi babya b'omo Michigan. Babya bahandikirwe erigenda oko Raiatea, aho bangaliwatika Omulisya Cady omo mubiri wuwe. Omwami Stringer na mukali wuwe mubagenda ng'abatuli b'Engulu Yowene abakayisonda ebindu by'eribyaho. Mubasigala oko Rurutu. Oko Raratonga, aho abandu babya bakateya ekiro kya Byasongya omo kibanza ky'ekiro kya Tulirehaguma, mubahirayo Omunganga Caldwell na mukali wuwe; n'Omulisya Buckner na mukali wuwe, ab'omo California, mubasigibwa oko Pitcairn. Omo mugulu mwakala n'abandu abo, mwangiribwa emibiri mihya mingi y'erikola ebindu; eyo yabirileta obuwene oko bandu bakyo omo syonzira nyingi. Eky'erimbere, mubakola ekikoleso ky'erisya ekikusa kino-kino kikalimwa oko kitsira, ekikakolesibwa n'amaka w'erihunga. Amaka w'erihunga ayo-ayo akakolesya n'ebindi bikoleso ebitalito; ekyo kyabirileta eyindi mibiri y'erikola ebindu eyabya itasiminyirwe n'abandu b'oko kitsira.
GSAM 430Olugendo lwakane lw'obwato Pitcairn
GSAM 430.2Oko kiro kya 15 ky'omukera wa Kirerembyo, 1895, omusaki w'emyatsi y'emibiri y'eritula Engulu Yowene omo bihugo by'ehandi mwabuga ati:—
GSAM 430.3“Obwato Pitcairn lino buli oko kibanza ky'erihagarara ly'amato, bwabirisuba omo lugendo lwabwo lwakane.... Omubiri wabiritsukwa omo ndeko 9 misindo-misindo sy'ebitsira; n'abakoli aba bakakola omo byo:—
GSAM 430.4“Oko kitsira kya Pitcairn, abakangirirya ni E. S. Butz na mukali wuwe, na Hattie Andre. Oko kitsira kya Norfolk, abatuli balebe b'Engulu Yowene abakayisonda ebindu by'eribyaho bakakola omubiri aho; mubalwa omo Australia. Omo bitsira bya Society, omulisya ni B. J. Cady; abatuli b'Engulu Yowene abakalamya abakonikoni ni Omwami R. A. Prickett n'Omugole R. A. Prickett. Oko Raratonga, abatuli b'Engulu Yowene abakalamya abakonikoni ni Omunganga J. E. Caldwell na mukali wuwe, n'abambesa Lillian White na Maude Young; abakangirirya ni G. O. Wellman na mukali wuwe, n'Omulisya J. D. Rice na mukali wuwe. Oko Fiji, ni Omulisya J. M. Cole na mukali wuwe. Omo bitsira bya Friendly, ni Omulisya E. Hilliard na mukali wuwe. Oko Rurutu, ni Omwami Stringer n'Omugole Stringer, abatuli b'Engulu Yowene abakayisonda ebindu by'eribyaho. Oko Hawaii, ni Omulisya E. H. Gates na mukali wuwe; abakangirirya ni H. H. Brand na mukali wuwe. Oko Samoa, ni Omunganga F. E. Braucht na mukali wuwe. Omulisya D. A. Owen n'omugala wuwe n'omwali wuwe, ni batuli b'Engulu Yowene abakayisonda ebindu by'eribyaho.
GSAM 431.1“Obwato Pitcairn bwabirigulya n'erigaba ebihandiko bingi omo syongendo syabwo 4. Busana n'ekyo, abandu abakateya eSabato babiritsuka eribyaho omo bibanza bingi. Amakanisa abiritondekwa oko kitsira kya Pitcairn, oko Norfolk n'oko Tahiti.”
GSAM 431Obwato Pitcairn bwabirigulibwa
GSAM 431.2Lino habiribyaho esyonzira sy'erihika omo Polynesia esyasyalibaho omugulu obwato bwahimbwa. Neryo obwato bwabirigulibwa, n'ebindi bikakolesibwa busana n'erigendya omubiri embere. Omulisya E. H. Gates yo mukulu w'omubiri w'omo Polynesia lino, kandi akamenyesha ngoko omubiri akagenda embere omo ndeko mbiriri sy'ebisanga.
GSAM 431EBISANGA BY'OMO INDIA Y'OBULENGYA
GSAM 431.3Omo mugulu w'embeho w'omo 1889, Wm. Arnold, w'omo Amerika, mwatsuka omubiri w'erigulya ebitabu omo bisanga by'omo India y'Obulengya. Omo mubiri oyo mwatoka eribana amena n'emipikire y'abandu 1,200; ebyo byatumwa omo Ndeko y'Ebitabu y'Ebihugo Byosi busana n'eribikolesya omo mubiri w'eritulira abandi Engulu Yowene. Omo rihandikirana nabo n'eribatumira ebitabu by'erisoma, abandu batsuka erisonda okwenene. Neryo enzira yakinguka busana n'erikwanyirya Engulu Yowene omo rihulira Ekinywa.
GSAM 431.4Busana n'erihamaga abalisya b'erikola omubiri, Omulisya D. A. Ball mwagenda eBarbadoes n'omo bindi bibanza omo mukera w'11, 1890. Abandu bangana bakirira okwenene busana n'omubiri wiwe. Omo 1892, Patterson, owasa alua eCalifornia, mwagenda omo bisanga erigulya ekitabu Erisoma eBiblia, kandi mwabana ebiguma byowene. Omo 1893, B. B. Newman mwalua eFlorida iniaja eJamaica erisondola omubiri w'erigulya ebitabu omugulu Arnold asyalihali. Evans na Hackett nabo bagenda omo bisanga ebyo omo mwaka oyo, erikola omo kitsweka ekyo ky'omubiri. Omo mukera w'5, Omulisya Haysmer n'omukali wiwe bahika omo kitsweka ekyo erikola ngoko enzira yangakinguka. Hanyuma w'omugulu muke, Arnold mwahirayo; engendo eno mwagulaya ebitabu ebikabuga oko riteya omubiri. Erihika oko mukera w'7, 1895, omo Jamaica iyoyene, ebitabu ebyo byabirigulibwa oko $8,200, kandi ebitabu by'erikirirya byagulibwa oko $7,654, ebihika byosi oko $15,854. Erikwanirya ebitabu bingi ng'ebyo lyawatikya kutsibu erihiraho eKingston ekanisa eyatondekwa ndeke eyawite abandu 75, n'erikingula esyonzira sy'omubiri w'abalisya omo bindi bitsweka by'ekisanga.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Omubiri watsukibwaho hano omo nzira eyasasana n'ey'omo Jamaica. Omo mwaka 1889, F. B. Grant n'omukali wiwe bahamagibwa erisura ekisanga busana n'eritwalayo ebitabu by'ekanisa yetu. Hanyuma w'omugulu muke, Omulisya Flowers n'omukali wiwe nabo bahamagibwa, babakwamirira erikola ngoko enzira yakinguka. Omubiri wabo mwabana ebiguma byowene, erihika Omulisya Flowers iniawatwa n'omususa, owamuhola oko kiro kya 29 w'omukera w'6, 1894. Omulisya E. W. Webster mwasombolwa erisingana naye, kandi mwalua eNew York omo bwato omo mukera w'8, 1895.
GSAM 432.2Omo 1896, abakoli b'omo bisanga by'omo India y'Obulengya babya bati: omo Jamaica, Omulisya A. J. Haysmer na W. W. Eastman; n'abagulya b'ebitabu bangana babya omo bisanga bya Bahama. Omo Antilles Ngeke mwabya Omulisya E. Van Deusen n'omukali wiwe, na C. F. Parmlee n'omukali wiwe abakakola omubiri w'erikangirirya eBiblia, na Bean na Hackett abagulya b'ebitabu. Omo Trinidad mwabya Omulisya E. W. Webster n'omukali wiwe, na munyere Stella Colvin, omukwenda w'Engulu Yowene owakalaya abalwire. Ebiguma byabya biti: abandu abakateya eSabato 110 omo Jamaica, n'abandu abakateya eSabato 50 omo Trinidad, bahindene hakuhi na Couva; ekanisa nguma omo Barbadoes, n'endeko nguma omo Antigua, omo Antilles Ngeke.
GSAM 432AMERIKA Y'AHO KATI-KATI
GSAM 432.3Omulisya F. J. Hutchins n'omukali wiwe balua omo bihugo ebihindene bya Amerika inibaja omo bisanga bya Bay oko kiro kya 16 w'omukera w'11, 1891. Omo mugulu oyo mwabya abandu hakuhi 20, kutsibu-kutsibu omo Ruatan, abakateya eSabato y'ekihano kyakane, ngoko ebihano ikumi bikabuga. Erisoma ebitabu ebyabatumirwa omo posita yo nzira ey'erimbere eyabamenyesha okwenene okwo. Hanyuma w'emyaka 3, omo 1894, W. A. Miller n'omukali wiwe balua eCalifornia inibaja eBonacca. Eyo batsuka erikola ng'abakangirirya omo bwiyisya obwakingulwa oko kiro kya 4 w'omukera w'7, 1894, omo nyumba y'obwiyisya eyahimbwa n'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda. Omo kitsweka ky'erimbere ky'omwaka w'obwiyisya, abigha babya hakuhi 34. Omo 1895, bwabugwa buti obwiyisya bwangatoka eriyiteya bwonyene, kusangwa omubaro w'abigha abirihika oko 45.
GSAM 433.1Omo Muhindano Mukulu owabya omo 1895, Omulisya Hutchins mwamenyesha ngoko omo bisanga mwabya abandu 100 abakakwirira Obukwenda. Mwabuga kandi ati enyumba 2 sy'erihindaniramo syabirihimbwa, kandi syabya sy'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda. Ekitaka kyabya kike, neryo ekyabya kihali kyabya kiwite omugaso munene busana n'erilima. Busana n'ekyo, nguma omo nyumba esyo sy'eriramya yahimbwa oko magetse. Enyumba esyo 2 n'enyumba y'obwiyisya byahabwa Endeko y'Omuhindano Mukulu omo mihandiko y'obundu. Ebindu by'Omuhindano ebyabya oko kisanga byalengererwa oko $1,789.60. Ebitabu ebyagulibwa erihika omo 1895 byabana $2,243.
GSAM 433Obwato Buke busana n'Amerika y'Aho Kati-kati
GSAM 433.2Ab'Omuhindano bamenyesibwa obwangu n'emigaso y'eribya n'obwato buke obwangatwala abakwenda b'Engulu Yowene erilua oko kisanga kiguma erija oko kindi. Neryo bikirirania bati obwato ng'obwo buhimbwe busana n'omubiri w'omo bisanga bya Bay, omo lufuranga olusikahita $3,000.
GSAM 433.3Omo 1896, omo Amerika y'Aho Kati-kati mwabya abakoli 4 bonene: Omulisya F. J. Hutchins n'omukali wiwe, n'Omulisya J. A. Morrow n'omukali wiwe omo Honduras y'Abanya-Espanya. Omo Belize, omuyi mukulu w'omo Honduras y'Abangereza, mwabya endeko y'abikirirya abakateya ekiro ky'akalinda ngoko ekihano kyakane kikabuga. Omubiri munene w'omo kitsweka ekyo wakolerwa omo bisanga by'enyanza ya Caribbean. Eyo ebitabu byagulibwa oko bihumbi bingi by'esyodola, kandi abandu 60 babya bakatsemera omo kwenene kw'Obukwenda bwa malaika owakasatu.
GSAM 434Oluholo lw'Omulisya Hutchins
GSAM 434.1Omulisya F. J. Hutchins mwakola omo Amerika y'Aho Kati-kati hakuhi myaka 12 n'obwikirirwe n'omutima wosi. Oko ndeko, obutoki bw'erigumisiriza bwamuherako, mwahola busana n'endwala. Lino ahumulire omo toro, akalindirira erihamagwa n'Omwami, erihamaga erisyabukya abikirirwe.
GSAM 434AMERIKA Y'ENDINA
GSAM 434.2Ebitabu ebyahulukibawa yo nzira ey'erimbere eyatwala ebitekerezo by'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda omo Amerika y'Endina. Omo mukera w'10, 1891, Snyder, Stauffer na Nowlin batsuka omubiri wabo ng'abagulya b'ebitabu omo Argentina. Omo 1893, busana n'ekyikirirano ky'Omuhindano Mukulu, Omulisya F. H. Westphal, w'omo Illinois, omulisya w'Omugermani, mwakwama oko mubiri w'omo kitsweka kino. Omo 1894, Frank Kelley, w'omo California, mwagenda omo bihugo ebihindene bya Colombia ng'omukwenda w'Engulu Yowene oyukayiteya yonyene. Hanyuma w'emikera mike, abandi bakoli babakwamirira; bati kwo omubiri mutsva watsukibwa. Omo 1896, engulu y'omubiri w'omo kitsweka kino yamenyesibwa yiti: Chile iwite omulisya mughuma, Omulisya G. H. Baber, owahika oko kiro kya 19 w'omukera w'10, 1895; n'abagulya b'ebitabu 2, F. W. Richards na F. H. Davis. Argentina nayo iwite abalisya 2, F. H. Westphal na Jean Vuilleumier; n'abagulya b'ebitabu 2, O. Oppegard na C. A. Nowlin. Kandi hali abakangirirya b'eBiblia 4: Lucy Post, Snyder n'omukali wiwe, na John McCarthy. Brazil iwite abalisya 2, Omulisya W. H. Thurston na H. F. Graf; n'abagulya b'ebitabu 3, A. B. Stauffer, J. F. Berger na J. A. Berger. Guiana y'Abangereza iwite abalisya 2, Omulisya W. G. Kneeland n'Omulisya P. Giddings; n'abakwenda b'Engulu Yowene 2 abakalaya abalwire, omunganga B. J. Fercoit n'omukali wiwe.
GSAM 435.1Erihika omo 1896, ebitabu byabirigulibwa omo Chile oko dola 1,000, kandi abandu abakateya eSabato 30 bakirira eSabato n'obundi bwenene obuwahindene nayo omo risoma ebitabu ebyabagula oko bagulya b'ebitabu. Omo Brazil n'omo Argentina ebitabu byabirigulibwa oko dola 10,000; kandi ekyahita ekyo obuwene, mwabya abandu 100 abakateya eSabato. Ekanisa nguma n'obwiyisya bw'eSabato 5 byabirihirwaho. Omo Argentina mwabya amakanisa 3 awabirihirwaho, omo Buenos Ayres, Crespo na San Cristobal. Kandi omo Guiana y'Abangereza mwabya ekanisa nguma eyabirihirwaho n'abandu abakateya eSabato 50. Neryo omo Amerika y'Endina mwabya Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda 150 byosi.
GSAM 435ENDEKO Y'ERITULA ENGULU YOWENE Y'ENDINA
GSAM 435.2Twamabuga ndeke, endeko eno siyangatoka erihamagwa ey'omo bihugo by'ehandi, nomo ikakola omubiri w'eritulira abandu b'omo kindi kihugo, Abanya-Afrika, Engulu Yowene hano omo kihugo kyetu. Ebiguma ebyabiribanikwa bikasaba erisima kutsibu erigumisiriza ly'Omulisya J. E. White omo mubiri, ahali omugisa wa Nyamuhanga.
GSAM 435.3Omo mugulu w'embeho w'omo 1893, omugulu nabya nikakola ng'omukulu w'Omuhindano w'amakanisa w'ekihugo kya Illinois, Omulisya White mwasa iwage awite omutima mulemere busana n'abandu baliru b'omo bihugo by'Endina. Kusangwa mwabya akakala eChicago amayenga make, mwalaba erikiriribwa erikola omo bandu baliru abakakala omo muyi oyo. Omulabo wiwe wakiriribwa n'ekitsome kinene, kandi aho honyene kwo mwatsuka omubiri wiwe busana n'abandu bano abawite obuhanya.
GSAM 435Obwato bw'Ekyuka bw'Omulisya White busana n'Eritula Engulu Yowene
GSAM 435.4Erilua omo mugulu oyo mwabya akasaba n'eritegekera omubiri w'Endina. Ngoko mwabya akalengekania, ebitekerezo biwe byahika, erihika oko rihimba obwato bw'ekyuka hakuhi n'enyanza ya Michigan, obwahamagwa Engununu y'Omungya. Awite “Beteli” eno eyagenda oko magetse, mwagenda eChicago, neryo mwakwirira esyongezi sya Illinois na Mississippi inialanda, mwahika eVicksburg, Mississippi, oko kiro kya 10 w'omukera w'1, 1895. Aho, h'amwe n'abanywani bake, mwatsuka omubiri wiwe omo kitaka ekyasyalirimilwa.
GSAM 436Omubiri w'Endeko y'Eritula Engulu Yowene y'Endina
GSAM 436.1Tukalua omo ngulu eyamenyesibwa n'Omulisya White omo Muhindano Mukulu oko kiro kya 9 w'omukera w'4, 1903, ebinywa ebikakangania ebiguma by'omubiri n'emibere y'omubiri w'eritula Engulu Yowene omo Endina omo mugulu oyo:—
GSAM 436.2“Endeko yetu yabirihimba obwiyisya 5 omo Mississippi, kandi lino ikabusondola.... Obwiyisya obwo buli omo Vicksburg, Yazoo City, Columbus na Jackson.... Abakoli betu nabo bagendya omubiri embere omo Nashville, Memphis na Edgefield Junction, omo Tennessee, n'omo Louisville na Bowling Green, omo Kentucky.
GSAM 436Abakoli b'omo Endina
GSAM 436.3“Lino hali abakoli 27 omo bitsweka mbiriri by'Endeko. Abalisya 5 abahabwa omubiri omw'ihirwako ebyala babiritoekwa omo mubiri w'Endeko y'Eritula Engulu Yowene y'Endina.... Abakangirirya b'obwiyisya 13 babiritegekanibwa omo nzira mbiriri busana n'omubiri wabo.... Omulana mughuma akakangiriribwa n'Endeko eribya omunganga, omo Bwiyisya Bukulu bw'Obunganga bwa Meharry, omo Nashville; n'owundi akawatikibwa omo kwigha kwiwe omo bwiyisya obwo bwonyene.... Abakangirirya b'eBiblia bangana abowene babiritoekwa. Bamwe omo bakangirirya b'obwiyisya nabo bakabya bakoli abakaminya ndeke omubiri w'omo kitsweka ekyo.
GSAM 436Obwato bw'Ekyuka “Engununu y'Omungya”
GSAM 436.4“Engununu y'Omungya ni bindu byage byonyene, yahimbwa n'olufuranga lwage. Kandi olufuranga lwosi lw'erigendya obwato buno lwatsurwa omo lufuranga lwage olukanyingirira. Ngabuga kandi ngoko eby'eribaho omo bwato byatsurwaga n'ingye nyene omugulu wosi. Emigulu mingi endeko yabya n'abakoli 10 erihika oko 18.... Nomo emigemu y'abakoli bosi abakoleraga Endeko omo myaka mingi, siyatsurwaga omo mahabwa w'abandu, aliwe omo lufuranga lwage nyene olukanyingirira.
GSAM 437Ngoko Olufuranga lw'Omubiri w'Endina Lwabana
GSAM 437.1“Omundu angabulaya ati: ‘Olufuranga luno mwalubanahi?’ Omwami yo walutuhaya. Ebitabu bike byahulukibawa. Eky'erimbere kyabya Ekitabu ky'Erimbere ky'Engulu Yowene, ekyategekanibawa embere busana n'erikangirirya abandu baliru. Twalindirira erigulya ebitabu ebyo bihumbi bike, aliriryo, omo rimaka lyetu, byabirihika hakuhi mulioni mughuma.
GSAM 437.2“Mama [Omugole E. G. White] mwatuwatikya n'ekitabu Kristo Omulami Wetu, ekyagulibwa bihumbi 300 kutse 400. Ebitabu Emigambo Eyowene Kundu byabirigulibwa bihumbi 200 kutse 300. Bakalengerera bati ebitabu Omwami Oyukasa ebyabirikwanyibwa byangatoka erihirwaho omo mulondo owakangalirihika oko mailo 4 oko ngulu. Omo lufuranga olw'atuhabwa omo bitabu bino, twahimba Engununu y'Omungya, n'erigendya kandi emibiri mingi n'ebindi by'erikola.”
GSAM 437OMO BIHUGO BINGI
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Omubiri wetu w'omo kihugo kino mwatsuka omo mwaka 1894, omo rihiraho ekibanza ky'eritula Engulu Yowene n'erilaya abalwire omo Guadalajara. Omo 1896, endeko y'abakoli yamenyesibwa yiti: Omulisya D. T. Jones n'omukali wiwe, abasondolaga omubiri. Abakangirirya babya Ora A. Osborne, Omugole A. Cooper, Kate Ross n'omuwatikya w'omo kihugo ekyo. Abakwenda b'Engulu Yowene abakalaya abalwire babya omunganga J. A. Neal, A. Cooper, Omugole A. J. Rice, Omugole Bartlett n'Omugole Rachel Flowers. Abalwire 40 omo kiro babya bakasa omo kibanza ekyo, kandi abigha 40 babya bakaja omo bwiyisya bwakyo. Omo mugulu oyo, enyumba ntsva y'erilaya abalwire yabya ikahimbwa, oko lufuranga lwa $12,000.
GSAM 437Afrika y'Aho Kati-kati
GSAM 437.4Omo 1893, omubiri w'Obukwenda bwa malaika owakasatu mwabirigenda embere kutsibu. Neryo ekihande ky'abasondoli b'Omuhindano Mukulu kyalola kiti kikalungene eribuga ngoko ekibanza ky'eritula Engulu Yowene kitolere erihirwaho omo Afrika y'Aho Kati-kati. Bakirirania bati: “Ekibanza ky'eritula Engulu Yowene kikingulwe omo Matabeleland omugulu wosi kyangatoka erikolwa.” Ngoko ekyikirirano ekyo kyabuga, endeko y'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda yahika omo kihugo ekyo omo 1894, yasombola ekibanza ky'erilima ky'ekere 12,000. Omo muhindano w'omo 1895, Omulisya C. B. Tripp n'omukali wiwe, W. H. Anderson n'omukali wiwe, n'omunganga A. S. Carmichael basombolwa ng'abakwenda b'Engulu Yowene busana n'ekihugo ekyo ky'ehalayi. Aho honyene batsuka eriyitegekanira olugendo lule. Hanyuma w'olugendo lowene lw'omo bwato, bahika oko mbasa yabo oko kiro kya 26 w'omukera w'7, 1895.
GSAM 438Omukokoro w'Ezahabu
GSAM 438.1Omo myaka mingana, omulenge w'erilaba obuwatikya, ng'ow'Abanya-Makedonia, mwabya akahikira Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda erilua oko mukokoro w'Obulengya bwa Afrika. Erisoma ebitabu by'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo lyabiritsukya erisonda okwenene, aliriryo obuwatikya busyatumwa erihika omo mwaka 1894 kutse hakuhi n'omwaka oyo. Neryo ekihande ky'abasondoli b'Omuhindano Mukulu kyahamagira Omulisya Sanford na Rudolph erihamba omubiri owabirimalayo omugulu mule. Batsuka omubiri n'omutima wosi n'obutini. Aliriryo, hanyuma w'omugulu muke, Omulisya Sanford mwawatwa n'omususa owabya mwingi eyo, erihika ekihugo ekyo ihamagwa “ekituro ky'omusungu.” Endwala yamukwata engendo 3; neryo, busana n'erilama, mwahatikibwa erihirayo eAmerika. Abandi batumwa oko mukokoro w'Obulengya; omo bo mwabya Omulisya D. U. Hale, Geo. F. Kerr n'omukali wiwe, na G. P. Riggs. Aliriryo, oyu w'eriherukya mwakonongoka kutsibu busana n'endwala, erihika abandu ibahwa maha oko ngebe yiwe. Mwaserera eBungereza, akalindirira ati erihindula endambi y'ekihugo lyangamuwatikya. Ebyo ye n'abanywani biwe balindirira sibyabererera: mwagenda akakonongoka, mwahola oko ndeko, kandi ahikwa eyo. Ye naye akalindirira eryasa ly'Omuhayi w'Engebe.
GSAM 438India
GSAM 438.2Oko kiro kya 12 w'omukera w'1, 1890, Omulisya Haskell mwalua oko kyanzo kya Durban, oko mukokoro w'Endina n'Obuhya bwa Afrika, omo bwato, erija eCalcutta, omo India, eChina n'eJapan. Embere w'ekiro ekyo, Percy T. Magan, omuhandiki wiwe, mwabiriyihimba naye. Olugendo olwo lw'erija omo India lwabya lw'erilola ekihugo, busana n'eribana engulu eyangabatokya eriha ebitekerezo n'obusondoli, omugulu Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda bangatsuka omubiri w'eritula Engulu Yowene omo kihugo ekyo. Busana n'ekitekerezo ky'erihiraho ekibanza ky'omubiri omo India, Omuhindano Mukulu, omo 1893, mwabuga ngoko Wm. Lenker atolere erija omo kihugo ekyo ng'Omugulya w'ebitabu. Erilua oko busondoli obwo, mwagenda omo India, mwatwalayo ebitabu by'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda. Hanyuma, Lenker mwamenyesha ati ye n'abandi bandu 4 babirigulya ebitabu omo bitsweka mbiriri by'India erihika omo 1896, kandi babirigulya ebitabu oko $10,000. Busana n'erikangania ngoko ebitabu ebyagulibwa byatsukya erisonda kw'abandu, mwabuga kandi ati omugulu mwabya akagulya ebitabu hakuhi na Madras, oko mukokoro w'Obulengya bwa India, “omuhuliri w'omo kihugo ekyo mwagenda mailo 60 n'amagulu erigula ekitabu Ebitekerezo oko Danieli n'Eribisulirwa.”
GSAM 439Georgia Burrus omo India
GSAM 439.1Omo 1895, munyere Georgia Burrus mwalua eCalifornia erija omo India. Erihika eyo, aho honyene mwatsuka erigha olulimi lwa Bengali, kandi hanyuma w'omugulu muke mwatsuka omubiri w'eritula Engulu Yowene. Erihika omo 1896, abandu bangana babiritsuka eriteya eSabato y'Omwami omo rikala h'amwe n'abakoli betu.
GSAM 439.2Abakoli b'omo kihugo ekyo omo 1896 babya Omulisya D. A. Robinson n'omukali wiwe. Munyere May Taylor na munyere Georgia Burrus babya bakangirirya b'eBiblia. Lenker na Masters babya bagulya b'ebitabu. Enyumba eyalungana n'erikalamo kw'abakoli b'Engulu Yowene yabiribanika. Emilabo yabiritumwa omo kihugo kyetu busana n'eribana abanganga, abateya b'abalwire n'obundi buwatikya obwatagisibwa kutsibu. Omulisya Brown n'abandi bakirira erihamaga eryo. Ye n'Omulisya D. A. Robinson baholera bombi omo Karmatar, Bengal, omo India, oko ndeko y'omukera w'12, 1899.
GSAM 439Hawaii, Ebisanga bya Sandwich
GSAM 439.3Omo mwaka 1884, La Rue na Henry Scott bagenda eHawaii ng'abakwenda b'Engulu Yowene, omo lufuranga lwabo. Batsuka omubiri wabo omo ritulira obuli mundu Engulu Yowene n'erigulya ebitabu. Ekyo kyatsukya erisonda kw'abandu oko kisanga kutsibu, erihika Omuhindano Mukulu omo mukera w'11, 1885, inyakirirania ati Omulisya Wm. Healy agende eHawaii erikola omo mugulu owakwamaho; kandi ngoko Omuhindano w'amakanisa w'ekihugo kya California usabwe eribweka ehema busana n'omubiri oyo. Awite ebya ng'ebyo, Omulisya Healy n'ababya babirihika oko kisanga bakola Omuhindano w'eriramya omo hema omo mugulu w'eruba w'omo 1886. Busana n'omubiri oyo, abandu bangana bakirira Obukwenda. La Rue mwakala omo Honolulu erihika omo mwaka 1889, omugulu mwalua omo bwato erija eHong Kong, omo China.
GSAM 440Omubiri w'omo Banya-China omo Hawaii
GSAM 440.1Omubiri w'abalisya muke ye wahika oko kisanga erihika Omuhindano Mukulu iniahandana omo mukera w'3, 1895. Omo mugulu oyo bakirirania bati “Omulisya Gates n'omukali wiwe, h'amwe na Brand n'omukali wiwe, ng'abakangirirya b'Abanya-China, bagende eHonolulu erikola omubiri w'eritula Engulu Yowene.” Omubiri w'erikangirirya mwatsuka aho honyene. Omulisya Gates, nomo mwabya awite omubiri owakonongoka, mwakola ebyo byosi mwatoka busana n'erigendya omubiri embere. Omunganga n'abateya b'abalwire bakwamirira abakwenda b'Engulu Yowene hanyuma w'omugulu muke, kandi omubiri w'omo kitsweka ekyo ky'Obukwenda mwatsuka ndeke.
GSAM 440Ebinywa Bike oko Mibiri y'Engulu Yowene, 1 w'Omukera w'1, 1903
GSAM 440.2Engulu eyamenyesibwa n'omuhandiki w'emibiri y'eritula Engulu Yowene omo bihugo by'ehandi, oko kiro kya 31 w'omukera w'12, 1902, ikakangania ngoko omubiri w'Obukwenda wakolwa ebulya w'ebihugo ebihindene bya Amerika iti:—
GSAM 440.3Omuhindano w'Ekihanda ky'Amakanisa w'Australia, owahimbirwe n'emihindano y'amakanisa w'ebihugo bya Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia y'Endina, Tasmania n'Australia y'Obulengya.
GSAM 440.4Omuhindano Mukulu w'Europa, owahimbirwe n'Omuhindano w'Ekihanda ky'Amakanisa w'Ujerumani, Ujerumani y'Obulengya, Ujerumani y'Obuhya, Ujerumani y'Endina, Holland na Belgique y'Abaflamandi, Austria-Hungary n'ebihugo bya Balkan, Switzerland y'Abagermani, Russia y'Endina, Russia y'Endata na Russia y'Aho Kati-kati.
GSAM 440.5Omuhindano w'Ekihanda ky'Amakanisa w'Scandinavia, owahimbirwe na Denmark, Norway, Sweden, Finland na Iceland.
GSAM 441.1Omuhindano w'Ekihanda ky'Amakanisa w'Obungereza, owahimbirwe n'Obungereza bw'Endata, Obungereza bw'Endina, Ireland, Scotland na Wales.
GSAM 441.2Omuhindano w'Ekihanda ky'Amakanisa w'Abafaransa n'Abalatini, owahimbirwe na Switzerland y'Abafaransa, France na Italy.
GSAM 441.3Omubiri w'Eritula Engulu Yowene w'Obuhya, owahimbirwe na Misiri, Siria na Turukia.
GSAM 441.4Omuhindano w'Ekihanda ky'Amakanisa w'Afrika y'Endina, owahimbirwe n'ekihugo kyatabalwa kya Cape, Natal-Transvaal, Basutoland na Matabeleland.
GSAM 441.5Ebindi: Bermuda, Brazil, Guiana y'Abangereza n'ey'Abaholandi, Amerika y'Aho Kati-kati (Endina), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Antilles Ngeke, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, ebisanga bya Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, omukokoro w'Obulengya (Amerika y'Endina), n'omukokoro w'Obulengya (Afrika).
GSAM 441.6Omubaro w'abakoli abakakola omo bitsweka ebyo mbiriri, erihambiramo abalisya, abahabwe erikiriribwa erihulira, abakangirirya b'eBiblia, abagulya b'ebitabu abagenda omo bandu n'abandi bagulya b'ebitabu, ni 754.
GSAM 441Ebibanza Ebiwite Omugaso Munene Byabirihirwaho
GSAM 441.7Omo binywa bino bike ebikabuga oko mibiri yetu y'eritula Engulu Yowene, twangatoka eribuga ngoko omuhandiki w'emibiri y'eritula Engulu Yowene omo bihugo by'ehandi mwabuga omo mwaka 1896, ati:
GSAM 441.7“Lino Obukwenda bwabirihamba ebibanza bino ebiwite omugaso munene hakuhi omo buli kitsweka ky'ekihugo kyosi. Nyamuhanga, omo butoki bwiwe obusiwite ndeko, angatoka erihitisya omubiri munene kandi w'amaka omo mugulu muke kutsibu. Asyahinahirya omubiri wiwe omo butunganene.”
Notes
- Abanya Roma 15:21. ↩