Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
24 / 31
24 / 31

Ekihande 21 — Okuboko okukasondola omo mubiri

John Norton Loughborough

GSAM 322.1“Ngasyakukangirirya n'erikwisya enzira eyo ugendisyagenderamo.”1

GSAM 322.2Oko mundu oyukayiketera Omukama, obuteya bwiwe bukakanganibwa ebiro byosi. Nikwa hali emigulu aho obuteya obu bukaminyikana kutsibu kwilaba eyindi, ng'omugulu akakulabo abandu omo mabi n'omo by'eriyubahya, ebikalangirwa n'ebitalilangirwa, kandi akakokaya esyonzira omo busondoli bwiwe busana n'erikwamya okwenene kwiwe. Emyatsi eyo yo ekihande kino kikabugako.

GSAM 322Enzoli y'erimbere omo Michigan

GSAM 322.3Omo mukera w'akatano, 1853, Omulisya White n'omukali wiwe mobayalenderera eMichigan. Lwabya lugendo lwabo lw'erimbere eriya oko lubaju lw'obulengya lw'eBuffalo, N.Y. Oko Sabato y'eriherukya omo mukera w'akatano babya eTyrone. Aho, Omugole White mwakangibwa omo Nzoli ebihanda by'embaghane by'abandu abakateya eSabato omo kihugo ekyo, haguma n'eby'erikungirirya busana n'emyatsi eyangatoka erikolera kubo. Oko kiro kya 2 ky'omukera w'omukaga, omo Jackson, mwasaka oko mbaju munani sy'ebikaratasi binene emyatsi mindi eyo abirikangibwa. Mwanyumbayo ebinywa by'Enzoli ebyasakawa omo kalamu k'ekiti, akasonda ngoko namusubiraye ebindi byasakawa ndeke omo kalamu k'obwino.

GSAM 322Omukali owayibuga ati abuyirire

GSAM 322.4Omo myatsi eyakangibwa, mwabya omwatsi w'omukali oyo walenga eriyingirirya omo bandu betu. Mwabuga ati omukali oyu akayibuga ati abuyirire kutsibu. Omugole White atabirimusanga, kandi atawite eky'amwasiako, eritswa oko byo ahabwa omo Nzoli eyo. Si mwabuga emikolere y'omukali oyo yisa, nikwa mwabuga n'oko, amasyakungwa, asyayireka ng'omubuyirire, n'eribuga ati, “Omukama—asi—omutima—wage.” Mwabuga ati omukali oyo akagenda-genda omo kihugo haguma n'omulwana, kandi omusaiza wiwe, oyo wabya ni musyakulu, iniahyera ewabo akakola eribana ebyo bakakolesya omo nzira yabo nyibi. Omugole White mwabuga ati Omukama abirimukangya ati, “Nomo omukali oyo akayibuga ati abuyirire, iye n'omulwana oyo banawite omusango w'eritsanda ekihano ky'akalinda.” Ngwite omo mufuko wage ebinywa byasakawa ebyalebya omwatsi oyu, nalindirira omo bwoba buke erilangira ngoko emyatsi yasyagenda.

GSAM 323Omuhindano omo Vergennes, Michigan

GSAM 323.1Motwahindana omo Jackson, Battle Creek, Bedford na Hastings, neryo motwaasa omo Vergennes, omo kitweka ky'eKent, aho twaminya ngoko omukali oyo abya akerayo. Motwahika aho twabya itwasonda erilala, oko kiro kya 11 ky'omukera w'omukaga, eSabato iyite ikyatsuka. Twabya itwendilalira ew'omulisya oyundi oyukahulawa White, oyo kera wabya ni mulisya w'endeko y'Abakristo. Kusangwa ekihugo ekyo abandu babya ibakimayikala omwako, ah'erihindana hetu mwahitegekanibwa omo nyumba ngulu y'eribika eby'erigesa, eyabya iyikimayihimbawa, oko lugendo lwa 3 mi eritswa aho. Kandi motwaminya ngoko omukali owalangirwa omo Nzoli abya akerayo oko lugendo lwa 2 mi erirenga ah'erihindana.

GSAM 323Obwimiri oko wayihambira oko lolo

GSAM 323.2Oko kiro kya 12 ky'omukera w'omukaga, oko 10:30 ky'omusibo, motwahindana omo nyumba y'eribika eby'erigesa. Omugole White mwikala oko ngebe y'ekimoso y'ah'endata h'eritulira, nge nyikalire hakuhina naye, Omulisya Cornell mwikala hakuhina nage, kandi Omulisya White abya oko lubaju lw'ekuli lw'ah'endata aho, akatulira. Abiribuga ng'endambi y'eminuta ikumi n'itano, omusyakulu n'omulwana mobayingira haguma, mobikala oko kitumbi ky'erimbere, hakuhina n'ah'endata aho. Babya bagendanire n'omukali mule owananire, ow'omubiri mwirabura, oyo mwikala hakuhina n'oluyi. Omulisya White abirihulya eritulira liwe likuhi, Omugole White mwimuka. Mwatsuka eribuga oko buteya obo abalisya batolere eriwita, isibatulagula omubiri oyo bahabwa, akakolesya ekinywa ekiti, “Mubye abayerire, inywe abakaheka ebyombo by'Omukama.” Mwabuga ati si mulondo wa Nyamuhanga eribirikira omukali erigenda-genda omo kihugo haguma n'oyundi musaiza oyutali musaiza wiwe. Oko nduli mwabuga omo bwere ati,

GSAM 323.2“Omukali oyo obirikimayikala hakuhina n'oluyi akabuga ati Nyamuhanga abirimubirikira eritulira. Akagenda haguma n'omulwana oyu obirikimayikala embere sy'emesa, kandi omusyakulu oyu, omusaiza wiwe—Nyamuhanga amuganyire!—akanuba akakola ewabo eribana ebyo bakakolesya eritsukirirya obubi bwabo. Akayibuga ati abuyirire kutsibu,—ati abiriyeribwa,—nikwa, omo byosi akayibugako by'obuyirire, Nyamuhanga abirinyikangya ati iye n'omulwana oyu banawite omusango w'eritsanda ekihano ky'akalinda.”

GSAM 324.1Abosene abaliho babya basi ngoko Omugole White atabirilangira abandu abo erihika aho bayingira omo nyumba eyo. Eritsongolabo n'eribuga emibere yabo ngoko akola mwakola oko malengekania w'abaliho, mwakanyirirya eriyiketera lyabo n'erisikya erikirirya lyabo omo Nzoli.

GSAM 324Ebinywa ebyabugwa ngoko byaminyererwa

GSAM 324.2Omugole White akinatula Obwimiri bwiwe, abandu mobakebera Omugole Alcott, omukali oyo wakungwa, omo bwoba, basonda erilangira ngoko akangirira ebinywa ebyo, n'ekyo asyakola n'eribuga. Abya atawite omusango oyo bamuhako, twangalindirira ati angimuka n'erigana emyatsi eyo yosi. Abya anawite omusango, kandi iniahalya kutsibu, angatoka eriganayo yosi, nomo iye asi ati ni y'okwenene. Nikwa mwakola ngoko Obwimiri bwabuga ati asyakola amasyakungwa. Mwimuka bolo-bolo, abandu bosene ibamuhirireko ameso. Mwayireka ng'omubuyirire, mwabuga bolo-bolo ati, “Omukama—asi—omutima—wage,” neryo mwikala butsira eribuga ekyindi kinywa. Abiribuga ngoko Obwimiri bwabuga ati asyabuga, kandi omo mukolere oyo mwene.

GSAM 325Erikirirya omusango

GSAM 325.1Ni kwenene, Nyamuhanga abya asi emitima yabo, kandi nabo bayisasiako ngoko banawite omusango oyo bahabwa. Kusangwa enyuma omulwana oyo mwabwira Omwami Gardner, omwikalani w'aho, oyo wamubulya-bulya busana n'omwatsi oyo ati, “Omwami Gardner, ebyo Omugole White abuga busana na itwe byabya by'okwenene kutsibu.” Kandi omukali oyo, abiribwira Omugole Wilson, omo Greenville, omo 1862, ati “singatoka eribuga ekinywa kyosi-kyosi ky'erinegulira Mwali wetu White, isinyabana nalwa na Nyamuhanga,” mwikirirya ngoko ebyo byakangibwa busana naye n'omulwana oyo byabya by'okwenene.

GSAM 325Endeko y'Omukwenda

GSAM 325.2Omo mugulu w'eritogya ly'amakoma omo 1853, abandi bake abatalitseme omo Michigan mobahindana haguma, mobatsuka erihulukya ekikaratasi ekyahulawa Omukwenda w'Okwenene. Omubiri w'ekikaratasi ekyo n'abakakisondekania mwalangirika ati ni w'erihongola n'eribihira abandu, omo kifo ky'erihimba. Amabehi mingi mwahirwamo oko mbaju syakyo, eyatugalya omo mubiri wetu w'Obukwenda. Kandi kusangwa twabya itukitasangana n'erilwibwa ly'omutindo oyo omo bwere, motwalengekania ngoko wabya ni mubiri wetu erikangania amabehi w'ebinywa byabo. Erikola ekyo mwatwara endambi eyo twangatolere erikolesya omo rikandira okwenene oko twahabwa eriteya. Ekyo mwatsemesya Satani kutsibu, oyo butsira kutika-tika wabya akaleta eritulwa eryo. Emyatsi mwatya erihika oko kugolobe kw'ekiro kya 20 ky'omukera w'omukaga, 1855, aho Omulisya White n'omukali wiwe, Omulisya Cottrell nage twabya itukimahulya omuhindano omo Oswego, N.Y. Omundu oyukahulawa Lillis abiritugalya omo muhindano wetu, ayingiriremo n'erihira omo bandu ebikaratasi ebyo eby'eritubihira. Neryo ekibulyo ky'omubiri wetu oko mwatsi oyu mwakindi kyasa. Ebiro byosi ebyo twabya itukalenga erisubirya amabehi wabo, ekiguma kyakyo kyabya isa ngoko babumba wandi mabehi mangi.

GSAM 325Erihanura n'eriminyerera

GSAM 325.3Omo muhindano w'erisaba owahikawa omo kugolobe okwo ewabo John Place, omo muyi w'eOswego, Omugole White mwahabwa Enzoli. Mwakangibwamo ngoko twamatsukirirya omubiri wetu, tukatulira okwenene, butsira erihira ameso oko bandu ng'“endeko y'Omukwenda,” bandisyatsuka erirwana ibobene-bene, n'ekikaratasi kyabo kyasyahwa. Kandi omugulu ekyo kyasyabya, twasyabana ngoko endengo y'abandu betu yabirikula engendo ibiri. Itukikirirya ngoko Obwimiri obu bukalua oko Mukama, motwatsuka oko mugulu oyo erikola ngoko bubugire.

GSAM 326Erigwa ly'endeko y'Omukwenda n'ekikaratasi kyayo

GSAM 326.1Omubiri w'okwenene mwagenda embere luba, kandi “endeko y'Omukwenda” mwakingira omo maligo hagati yabo. Omo ndambi nuke, endeko eyo mwahwanzana, abingi b'omo basondoli bayo babirireka eSabato. Ekikaratasi kyabo mwahwa luba busana n'eribula obuwatikya. N'oyo owabya akakitunganania oko mugulu muke mwabindukira oko riyisya omo sukulu. Nikwa, busana n'oko atabiritsuka eriyitegeka iyowene, mwalemwa kwosi eritegeka abiga biwe. Omugulu alenga erikunga muguma w'omo balwana b'omo sukulu yiwe, mwahulya enduki y'omukono, mwalenga erilasayo; enduki mwaleta omulege, nikwa siyatoka erihulya ekisasu. Busana n'erihunga eritwa n'abandu abahitanire, mwahatikwako erihunga omo kiro eriya eCanada.

GSAM 326Ekiguma kyako oko mubiri w'eryasa lya Kristo

GSAM 326.2Oko mugulu oyo, obuholo n'obuguma omo bandu betu byabya binene kwilaba eby'oko migulu yosi eyasoka. Kandi ngoko twalenga erikwamya Obukwenda, enzira mwikoka oko mbaju syosi.

GSAM 326.3Omo namba 10, ekitabu kya 11, ky'Erikubungula n'Omurangiriri, eky'ekiro kya 14 ky'omukera w'erimbere, 1858, omutunganania w'Erikubungula n'Omurangiriri, akabuga oko biguma by'omubiri w'Omukwenda, mwabuga ati: “Oko mugulu w'eritulwa, aho balenga erihongola Erikubungula n'Omurangiriri, ebindu by'ekanisa ebyabya oko nyumba y'omubiri byabya biryenda $700 bisa. Erilua aho, byabirikanya erihika oko $5,000. Neryo kwabya ng'abandu 1,000 abakaliha eribana ekikaratasi; lino bali 2,000, eritswa oko bandi bangi abakakibanira busa.”

GSAM 326.4Kusangwa twabya itwabirihika oko mugulu (1858) aho “endeko y'Omukwenda” yigabana n'erihwanzana, n'Omukwenda ahwa, esyonamba sy'endata esyo syakangania ekindu kinene. Ngoko endengo y'abakaliha eribana Erikubungula n'Omurangiriri yabirikula omo kwenene engendo ibiri, endengo y'abikirirya nayo yabirikula erirenga engendo ibiri. Neryo eriminyerera eryakolwa omwisi w'Omugole White omo mukera w'omukaga, 1855, mwabererera.

GSAM 327Erisondya emihindano y'eriramya omo hema ery'erimbere

GSAM 327.1Omo biro by'erimbere by'Obukwenda, twabya tukahindana omo nyumba sy'esukulu, omugulu tutangatoka eribana ahawene kwilaba aho. Oko kiro kiguma, omo nyumba y'omutindo oyo, omugorano munene w'abandu mwasa, ngoko nomo nyumba ibiri sy'esukulu sy'olulengo olwo syatingatoka eriwatabo. Busana n'oko abosene batoke erimwowa, omutuli mwimuka omo dirisa eyikokire, akabwira abali omo nyumba n'omugorano munene kwilabaho ow'abal'oko mitoka yabo y'erihutwa n'esyontasi n'oko biswa. Erilangira omuhindano oyo munene ko kwaleta eribuganako busana n'erikola emihindano y'eriramya omo hema.

GSAM 327Omuhindano w'eriramya omo hema ow'erimbere omo Battle Creek, Michigan

GSAM 327.2Neryo oko kiro kya 22 ky'omukera w'akatano, 1854, Omulisya James White n'abandi abali omo nama mobatwamu ngoko erikolesya amahema busana n'emihindano lyangatoka. Oko mugulu oyo, amahema manene abya akakolesibwa kake kutsibu omo yindi mibiri eyitali ebitiko-tiko by'abandu n'esyonyama, erikangya esyonyama n'eyindi mitindo y'erikangya abandu ebindu. Michigan kyabya kihugo ky'erimbere aho Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda balenga omukolere oyu w'omubiri. Omuhindano w'eriramya omo hema ow'erimbere mwatsuka omo Battle Creek, oko kiro kya 10 ky'omukera w'omukaga, 1854. Oko mugulu ono, omukolere oyu w'erihindana omo mugulu w'eryuba wabirikula kutsibu.

GSAM 327Erisondya emihindano y'eriramya n'erikala omo mahema

GSAM 327.3Omo mwaka 1868, eyindi ntambwe y'erikwamya omubiri mwatwawa. Motwalengekania ndeke busana n'erikola emihindano y'eriramya n'erikala omo mahema, neryo motwatwamu ngoko yasyabya nzira yowene kutsibu y'erikalisa emigoranano minene y'abandu betu omo mihindano mikulu. Twabya twawite ehema ngulu y'eriramya kw'abosene, n'amahema make w'esyonzu, abandu bangikala ndeke. Neryo ebiro bingi byangatwawa omo nama n'omo riramya omo mukolere oyuwite endundi.

GSAM 328Omuhindano w'eriramya n'erikala omo mahema ow'erimbere omo Wright, Michigan

GSAM 328.1Omuhindano w'eriramya n'erikala omo mahema ow'erimbere mwahikawa omo Wright, Michigan, oko biro bya 1-7 by'omukera w'omwenda, 1868. Emihindano eno mikulu y'abandu betu, eyiri y'omugaso, yabirikula kutsibu erihika ngoko emihindano y'eriramya n'erikala omo mahema eyirenga makumi atano yikakolwa buli mwaka omo bitweka by'embaghane by'ah'omubiri. Emihindano eyi si yikakolwa omo Amerika mwisa, nikwa n'omo Europa, Australia, Nouvelle-Zélande n'Afrika ya Sudi.

GSAM 328.2Omuhindano munene kutsibu w'omutindo oyu owabirikolwa n'abandu betu mwabya omo mwaka 1893, omo Lansing, Michigan. Omo muhindano oyo munene mwabya abandu 3,400 abikere omo mahema w'esyonzu awarenga 500. Ebithambara ebirenga 150,000 yd mwakolesibwa omo rikola amahema w'embaghane aw'omo kambi eyo.

GSAM 328Erikulwabo omo bulighe bw'omutoka w'oko syonzira sy'ebyuma

GSAM 328.3Oko kiro ekyakwama eritwa ekinywa ky'erigula ehema yetu y'erimbere y'obule bwa 60 ft (ekiro kya 23 ky'omukera w'akatano, 1854), Omulisya White n'omukali wiwe, ababya oko mugulu oyo omo Jackson, Michigan, babya ibenditsuka olugendo lwabo lw'eriya eWisconsin, aho bandisyakola oko mugulu muke. Omo ndambi y'enyuma w'erirya ly'omusibo motwabya ewabo D. R. Palmer, hakuhina n'ahakasingana omutoka w'oko syonzira sy'ebyuma. Kangyi-kangyi omo ndambi eyo, Omulisya White mwabuga ati, “Ngiwite omo mutima wage ekindu ky'embaghane busana n'eritsuka olugendo olu; nikwa, Ellen, twawite erisingana lyalagwa, kandi tutolere erigenda. Nabya singwite erisingana, sinangagenda omo kiro kino.”

GSAM 328.4Ekiro kyatsuka, hakuhina n'endambi y'eryasa ly'omutoka, motwawita omugulu w'erisaba. Abosene babya ng'abasondolirwe erisaba busana n'obuteya bw'Omulisya White n'omukali wiwe omo lugendo olu. Motwimuka, Omulisya White mwabuga oko rikirirya liwe ngoko Omukama asyateyabo n'erilindererabo.

GSAM 328.5Oko saa 20:00 sy'ekiro, nagenda nabo oko mutoka, eriwatikyabo eribana ebitumbi n'eribika ebindu byabo. Motwayingira omo kihande kiguma ky'omutoka, ekyabya kiwite ebitumbi eby'esyongongo esyalehire endata, ekyo kyahulawa omo biro ebyo “ekihande ky'erilala.” Omugole White mwabuga ati, “James, singatoka erisigala omo kihande kino; ntolere eritswa hano.” Nawatikyabo eribana ekitumbi omo katikati k'ekihande ekyakwama. Omugole White mwikala, abikire ebindu biwe oko magulu wiwe, nikwa mwabuga ati, “Sinyowa ng'owali ewabo omo mutoka oyu.” Ekibelenge mwalira. Nayalagana nabo luba nyiti, “Musigale ndeke,” neryo nagenda luba ewabo Cyrenius Smith busana n'erilala.

GSAM 329.1Ng'oko saa 22:00 sy'ekiro, motwasomerwa kutsibu abosene eriyowa Omulisya White akakoma oko luyi asonda eriyingira. Twabya itukaminyire ngoko abirigenda hale omo nzira y'eriya eChicago. Mwabuga ati omutoka wabiritswa oko nzira y'ebyuma, oko lugendo lwa 3 mi oko lubaju lw'obulengya lw'eJackson. Mungi w'omo mutoka, haguma n'ekyoma ekyakahutawo, wabirivunywa kwosi; nikwa, nomo abandi bandu babirihola, iye n'Omugole White babirilama butsira eribabazibwa. Mwabana luba esabayiri n'omutoka w'erihutwa nayo, neryo, haguma na Abram Dodge, mwagenda erileta Omugole White. Omulisya abirimuheka omo byala biwe oko lugendo, erirenga omo kitaka ky'amagetse n'ebibibi by'amagetse, n'oko lusi luke, erimutwala ah'obuteya, hale n'ah'omutoka avunyikira.

GSAM 329.2Bukere bw'ekiro ekyakwama, nagenda haguma n'Omwami Dodge erilangira ebyavunyika. Aho enzira y'abandu yikalabula enzira y'omutoka omo ndengo eyitahimbene, ente enume yabya yabirisanda erihumula butumbiri oko nzira y'omutoka. Ekyoma ekyakahuta omutoka kyabya isikiwite eky'erisunza esyonde omo nzira, neryo kyahonda enyama eyo, mwatsererwa eritswa oko nzira oko lubaju lw'ekimoso. Omo rihondana ly'erimbere ly'ekyoma n'ekitaka, ekihande ky'omutoka ekyabya kikahira eby'eritwala, omwabya esanduku y'Omulisya White ey'ebitabu, mwalhoma kwosi eritswa oko nzira, isikyavunyika. Oko mugulu oyo mwene, ekihande ky'abagenda ekyabya oko nduli y'omutoka mwaluswako oko bindi bihande butsira obuwatikya bw'omundu, neryo mwimanga buholo oko nzira y'ebyuma. Ekyoma ekyakahuta omutoka n'ekihande ekyakakikwamira eky'amagetse n'amakala mobagenda oko kitaka, eritswa oko nzira, ng'olugendo lwa 6 kutse 8 rd, neryo ekyoma mwahonda ekisiki ky'omuti w'omutindo w'esyoshene, ekyabya ng'obugali bwa 3 ft. Amaka w'omutoka mwabya manene ngoko ekyoma mwabinduka ebya hikwa ibyaya endata, n'enyuma w'ekihande ky'amagetse n'amakala mwayibindingula erikinga enzira y'ebyuma. Ekihande kinene ky'omutoka, ekyabya kikagenda omo maka wosi, mwahonda ekyoma ekyavunyikire, mwaleta erihemberera lyakabiri. Ekihande ky'erimbere ekyahonda ekyoma kyabya ky'eby'eritwala luba, ekyo mwahenebwa omo biti bike ng'ebiti by'eritsukya omuliro. Haguma n'ebyabya birimo mwabya mulundo w'ebivunyike oko kihande ky'amagetse n'amakala n'erikirunguluko. Ekyakwama kyabya ky'abagenda b'olulengo lwakabiri, omwabya abagenda ikumi na munani. Muguma wabo mwitwa, n'abandi bosene mobababazibwa, abandi kutsibu, n'abandi hake. Ekihande ekyo mwahandulwamo habiri n'ekihande ky'erilala ekyakilabamo. Embere sy'ekihande ky'erilala mwavunagurikamo, n'ekitumbi ekyo Omugole White atabya akihulireko buholo erisigalaho mwahenebwa kwosi.

GSAM 330Ebikangania erikulwabo na Nyamuhanga

GSAM 330.1Ngoko twalangira ebyavunyika, neryo ekihande ky'omutoka ekyo Omulisya White n'omukali wiwe babya balimo oko mugulu w'obulighe, kyimanire buholo ikyokyene, ng'olugendo lwa 15 rd eritswa oko byavunyika, motwowa omo mitima yetu eribuga ngoko Nyamuhanga akowa emisabe. Nindi asi ngoko atabirituma malaika wiwe erilusako ekihande ekyo, abagombe biwe batoke eritswamo butsira eribabazibwa? Erilengekania eryo mwahamba emitima yetu kutsibu omugulu Omukolesya w'eby'eriyimangisya omutoka abuga ati si ye walusakyo. Mwongererako ati, sihali mundu owabya oko kibanza ky'eriyimangira ky'ekihande ekyo omugulu ekyo kyakolwa. Kandi ye n'abahingi bosene b'omutoka sibasi ngoko lyakolwa. Ekindi ekyabasomeraya kutsibu ni ky'erilangira ngoko ekibohi ky'ekyuma n'omusumari wako si byavunyikire, kandi omusumari haguma n'obuhulula bwawo byabya bibikire oko kibanza ky'eriyimangira ky'ekihande ekyavunyikire, ng'ebihirirweho n'okuboko okukateya ndeke.

GSAM 330.2Erihika omo kugolobe kw'ekiro kya 24, ebivunyike byabya byabiriluswa omo nzira y'ebyuma ngoko emitoka yatasyagenda ng'ekera. Neryo Omulisya White n'Omugole White mobatasyayingira omo mutoka, mobahika buholo oko risingana lyabo omo Wisconsin.

GSAM 330Abakalwa n'omubiri abakungwa

GSAM 330.3Emyatsi yosi si yabya yoroheye Israeli ya kera. Babya bawite esyonzigu sy'aheru esyalenga erikingira olugendo lwabo oko buli ntambwe. “Omugorano w'abandu b'ebihanda by'embaghane” n'abatalihirirwe Nyamuhanga ababya omo kambi babya bikolesyo ebiyitegekanire, ebyo Satani alenga erikolesya eriletamo eritongya, eritswana, eriunguta n'eriyisamambula. Ngoko okuboko kwa Nyamuhanga okukaleta obuhiri kwabya oko bandu abamuyiketera, kandi ngoko erisinga lyabya likakwama emihati yabo, ekyo kyakangania ati abandu aba babiribana olukogo omo meso wiwe—ati okuboko kw'Omukama kwabya kukabasondola.

GSAM 331.1Kutyo, omo nzuko n'erikula ly'Obukwenda bwa malaika owakasatu, erigenda lyabwo embere si lyabya busana n'oko okwenene okwatulwa kwabya kukatsemesya omutima w'omundu ow'oko mbuto yiwe. Nikwa, okwenene kwene okw'omo katikati k'Obukwenda—eSabato y'Omukama—kukahitana n'erisondya eby'omundu iyowene n'eby'ekihugo. Kukatandukanaya abakalihulikira oko mibiri y'ekihugo ebiro bibiri omo yenga. Omubiri w'Okwenene okw'omugulu ono wabiriyira esyonzigu sy'aheru, esyabererire n'eritsukirirya omo mihati y'erihongola omubiri. Busana nasyo twangatoka eribuga omo binywa by'omwimbi w'Esyonyimbo tuti, “Omukama atabya oko lubaju lwetu, Israeli abuge lino; Omukama atabya oko lubaju lwetu, omugulu abandu batwimukira, neryo bangatumera tukine engebe, omugulu obuhitani bwabo bwatuhirako omuliro.”2

GSAM 331.2Abandu abakayisondyera n'abatalitseme omo katikati ketu babirimuka kangyi-kangyi, ibakabuga ebikolu ebyangakolwa emigambi yabo yamabererera. Nikwa, ng'ekyakakala ekikahendania omo bibibi by'amagetse, ebyakakala byabo byabirihola kera. Oko ndambi eyo, omubiri w'Okwenene okw'omugulu ono wabya ukagenda buholo n'eritsukirirya omo kihugo kyosi, ukakanyirirya obusike n'amaka omo buli ntambwe y'eriya embere.

GSAM 331Abalisya Stephenson na Hall

GSAM 331.3Omo kirimo ky'obuhuhe ky'omwaka 1855, Abalisya Stephenson na Hall mobageresyako eribukya obuhakani omo kihugo kya Wisconsin. Abagala betu abakulire mobaminya ndeke ngoko bandisyanzire erirenga ebindi byosi eby'erikirirya lyetu oko ryikangirirya lyabo ly'“Omugulu Owasyasa,” kandi mobanza kutsibu Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda bakangiriribwe bati, n'enyuma sy'eryasa lya Kristo engendo eyakabiri, hasyabya omugulu w'erirengwako ly'abandu.

GSAM 331Eriminyerera ebyasyabahikako

GSAM 331.4Oko kiro 20 ky'omukera 11, 1855, Omugole White mwahabwa enzoli y'emigendere yabo, haguma n'eriminyerera ebyasyabya oko ngerera, omo binywa bino: “We mundu muneke, ko ukalengekanaya uti wangatoka erikinga omubiri wa Nyamuhanga? We mundu muneke, erikukorako riguma ry'omunwe wuwe ryangatoka erikuhira hikwa. Asyakutolerera omugulu muke musa.”

GSAM 332.1Abatuhakire babiribuga bati enzoli eno yalibugire ngoko abandu aba bandisyahola luba, kandi kusangwa balamire emyaka mingi, enzoli siyalibererera. Omo nzoli sihali ekinywa ky'erihola lyabo. Mobakanganibawa ng'abandu abakageresyako erikinga omubiri w'obukwenda bwa malaika owakasatu. Omugulu babwiribawa ngoko kyabya kyanguhi Nyamuhanga erihumbya omubiri wabo, mobatomekerwa bati, “Asyakutolerera omugulu muke musa.” Mobakola bati? — Omo mwanya w'eritoka omo malwa wabo, ngoko bayiketera, mobabya ng'abasigibawa erigenda banemusonda enzira omo mwirimya. Enyuma sy'amayenga make, mobasiga eSabato kyosi, mobahindukira erihakana eSabato. Mobayiketera erihanga endeko y'“Omugulu Owasyasa,” ibo babye basondoli bayo. Nikwa mobatinga eriyitoka; erisiga lyabo ly'eSabato molyabahwera obutoki bwosi obo babya bawite oko bandu betu. Batya, omo migendere yabo yene, mobasambukya kyosi ebyo babya banemulengekanaya erikola okw'eritsuka. Abandu betu mobabuga bati, “Okwenene, Nyamuhanga ‘abiritolererabo omugulu muke musa.’”

GSAM 332Engerera y'engebe eyikaletsaya

GSAM 332.2Oko byahika oko bandu aba babiri, ni kwowene erihayo ebindi binywa eby'abagala babo bene, abakirirya b'“Omugulu Owasyasa,” abo bahindana nabo enyuma sy'erisiga eSabato, ebikabuga oko ngerera yabo y'obulighe. Emyaka 37 eyalabire, Omukama Hall mwahinduka omusire hake (busana n'eribhubha ly'obwongo); ekyo mokyalua omo rihwerwa ly'ebindu bingi busana n'obulimba bw'abandi. Mwabya awite erigengekania ery'obusire ati, angahuluka eyihya, omubiri wuwe asyabambama oko kitaka. Siakagirira abandi nabi, nikwa omo myaka eno minene yosi abiriba atanemutoka erikola omubiri w'omulisya n'omo nzira n'eyiguma.3

GSAM 332.3Omulisya Stephenson abirihola emyaka nga 16 eyalabire. Emyaka mingi embere sy'erihola lyiwe, mwabya atawite obwenge obulamirire (mwabya musire), nomwakabya atabya wa ngingiriro oko bandi. Embere sy'eribya atyo, omo bwiranda obo alilengekanaya ati awite busana n'erikangirirya ati sihali mugambo, eryo ly'akwiririra, mwasiga omukali wuwe yene, omukali oyo sihali oyo wabuga ati awite ebitsiro oko mibere yiwe (mwatoka erimulekayo omo malayiro musa omo riwatikibawa n'omutonganiri w'esyonzanza ow'amabehi), kandi mwatwala owundi mukali munyeto kutsibu kwilaba ow'erimbere. Ekikolwa eki mokyahakana kutsibu emibere minene y'ekihugo, n'abagala babo b'“Omugulu Owasyasa” mobahana emigendere yiwe, mobatamulabya erikangirirya omo katikati kabo kandi.

GSAM 333.1Ebyo abagala babo bene bakabuga oko biro by'eriherekererya by'abandu aba bikakangania olukogo lunene kutsibu; nikwa ni byabya byene butsira eribirimbya, ebyo tukahayo butsira mutima mubi kutse eriyisogola abandi. Aha tukasigira abasomi betu eriyisogolera ebyo bakalengekanaya oko bwimiri obwo, ngoko bwangatoka eribugira eby'emibiri yabo.

GSAM 333Omulisya J. H. Waggoner akangirira obukwenda

GSAM 333.2Omo mwaka 1852, Omulisya J. H. Waggoner, oyo wabya anemutabala ekihande ky'engulu ky'ekitunga ky'omo Wisconsin, mwangirira okwenene okw'omugulu ono, kandi omo mwaka owakwamako mwahayo engebe yiwe yosi oko mubiri w'omulisya. Omo 1857 mwahandika obutabu bubiri obw'omugaso munene, obuli kiguma kya syonyani nga 200. Eky'erimbere mokyahulwa mo Emibere n'Obuhindire bw'Erigambania n'Ebirimu ly'Omugulu Ono, n'ekyakabiri mo Erikangania Amabehi w'Omugulu Owasyasa. Eky'erimbere sikyabirisabula musa abandu bangi oko rigwa omo kitego ekyo kya Satana; omo mugisa wa Nyamuhanga, kyabirikingula ameso w'abandu bangi abataminya ngoko bandisyakenga ebikanganibawa bino eby'omugulu ono.

GSAM 333.3Ekitabu kiwe Erikangania Amabehi w'Omugulu Owasyasa kikakangania ndeke kyosi amabehi w'amakangirirya w'omugulu w'erirengwako ly'abandu b'ebibi enyuma sy'eryasa lya Kristo engendo eyakabiri, Omwami wetu. Erihakana lyiwe eryikangirirya eryo lihikene kutsibu; sikyabya musa kiti sihali oyuwabirisubiryo, nikwa sitwalilangira n'omundu oyuwageresyako erisubiryo. Ekitabu kikabugira omo nzira eyikalangirika ndeke n'omo binywa bike emibere ya Kristo ng'omuhereri oko kitumbi ky'obwami kya Tata wuwe (obuhereri buwe bwa Melikisedeki) omo mugulu ono, n'emibere eyo asyabya awite oko kitumbi kiwe yene, omo bwami buwe bw'ebiro byosi obwasyasa — ekitumbi ekitasyabya kyamatikene n'obuhereri bw'eribya omo katikati ka Nyamuhanga n'abandu.

GSAM 334.1Enyuma kandi, Omulisya Waggoner mwahandika akatabu k'akasatu akayingana ng'ebyo bindu, akahulawa mo Erilekya omo Kyakakala ky'Obugere n'Eribisulirwa. Hakuhi n'omwaka 1884, mokyasubibwamo n'erikanyibawa kyabya kitabu ky'esyonyani nga 400. Ni kitabu ekyikabugira ndeke omo binywa bike omwatsi oyuwali omo ritwa lyakyo.

GSAM 334.2Erilua omo mugulu oyo, mwabya amatikene hakuhi n'omubiri w'erihulukya ebitabu, ng'omuhandiki kandi ng'oyukategheka eby'erihulukibawa. Kandi mwayisyagendera omo mibiri yiwe y'omulisya; emyaka yiwe y'eriherekererya mwayilabira omo Bulaya.

GSAM 334.3Oko kiro 17 ky'omukera 4, 1889, mwahola butungura oko Basel, Switzerland, hano amaliherekererya ekitabu kiwe ky'eriherekererya, Erilua Edeni erihika Edeni. Oko kiro 16 mwakola omubiri w'erihandika ekiro kyosi, kandi mwahandika omo kitabu kiwe ky'ebiro ati, “Nabirikola omubiri akalire ekiro kyosi.” Omo ngulu eyatuhikira oko mwatsi wuwe eyalua omo bagala betu b'omo Bulaya, twabana ebinywa bino: —

GSAM 334.4“Engyaki y'ekiro 17, hakuhi n'esaha 5 n'ekitsweka, mwawa iniamahola omo riko ryiwe, butsira kiminyikalo n'eky'omugulu muke, busana n'omutima wuwe eritasyakola. Mwabya abirikola kutsibu eritoka eriherekererya erihulukya ly'ekitabu kiwe kihya omo Kingereza, kandi mwabya ayiketere erigend'eLondon oko kiro ky'erimbere ky'eyenga ekyakwamako, erikola haguma n'abakakola eyiyo, embere sy'erisub'eAmerica omo kirimo ky'obuhuhe ekyabya kyasasa.”

GSAM 334.5Erilua omo 1854, Omulisya Waggoner mwabya ayimene emigulu yosi kandi anemuminyikana embere sy'abandu omo rihakirira okwenene, omo rikangirirya ly'omo kanisa n'omo byahulukibawa. Oko mugulu w'erihola lyiwe, mwabya awite emyaka hakuhi 69. Mwatsikwa oko Basel, oko kiro 20 ky'omukera 4. Atya owundi w'abakoli b'erimbere b'omubiri mwahola iniali oko kibanza kiwe ky'omubiri.

GSAM 334Erilama omo rikirirya

GSAM 334.6Okw'eritsuka ly'ekirimo ky'erisubamera ly'ebyatsi omo 1858, Omugole White mwagalawa kutsibu ebiro bingi, iniamabohwa oko butanda buwe atasyawite amaka w'eriyiwatikya. Ekiro kiguma, hakuhi n'ekatikati k'ekiro, mwagwa atasyaminya ekiriho; abo omw'iwabo mobageresyako esyonzira syosi ebyo babya baminyire erituma asubeminye ekiriho, nikwa mobatinga. Mwasigala atyo erirenga ekitsweka ky'esaha; neryo Omulisya White mwahamagala n'omubukubuku Omulisya Andrews nange erihindana omo musabe. Omo risuba ly'emisabe y'emitima eyahayo hakuhi n'obutanda buwe, Omwami omo lukogo luwe mwamusubya eriminya ekiriho, mwamubukya alamire ngoko abya kera. Omugulu abya anemutendera Nyamuhanga, mwatwalwa omo nzoli, inialikyagalamire oko butanda. Ebindi byamukanganibawa omo nzoli eno byangatoka erisomwa omo “Obwimiri busana n'Ekanisa,” Namba 5.

GSAM 335Erikanganibawa ly'omubiri eryikasomesaya

GSAM 335.1Enzoli eno moyabya yamatikene n'erikanganibawa ly'omubiri ly'owundi musindo, eryo tukasaba mukenge ndeke. Omulisya White nange twabya twikere oko kihande kiguma ky'obutanda, n'Omulisya Andrews oko kindi kihande. Ebyala byuwe mobyabya byahambene oko kifuba kiwe kutse iniakabigendesya haguma n'amaboko ngoko abya akakola emigulu yosi omo bwiranda n'obuwene, iniakakangania ebisosano ebyo abya anemulola. Ekihande ky'endata ky'omubiri wuwe mokyimukibwa erilua oko butanda, kyabya mwanya w'ensi nga 8 kutse 9 omo katikati k'ebitigo byuwe n'omusago. Omo bindi binywa, omubiri erilua oko matsaro eriya endata mwabya wahengamire oko bipimo nga 30°. Kandi mwasigala atyo omugulu wosi w'enzoli, owalibya maminuta 30. Sihali mundu oyuwangatoka eribya atyo omo maka wuwe yene, atasyahirikiribwe n'ebyala n'amaboko, eribya atyo omugulu oyingene atya n'erilaba. Kino kandi mokyabya kiminyikalo ngoko enzoli moyabya yamatikene n'amaka ayo atabya awite obutoki bw'erisondola.

GSAM 335Erindi riminyerera

GSAM 335.2Oko kiro ky'erimbere ky'omukera 10, 1858, Omulisya White n'Omugole White n'omuhandiki w'ekitabu kino mobakola omuhindano w'abandu bosi oko Rochester, N.Y. Erilua oko muhindano oyo, omuhandiki mwagenda nabo omo lugendo lw'erilaba omo kihugo kya New York n'omo bihugo bya New England. Oko Sabato nguma, Omugole White mwahabwa enzoli, eyo mwakanganibawa, haguma n'ebindi, ati omo kibanza kiguma ky'olugendo obo twabya twamategheka, Satana asyamulwisa omo maka manene, kandi Omulisya White nange twabya tutolere erisika omo rikirirya busana naye, n'Omwami asyamusabula.

GSAM 336Erigalawa ly'Omugole White

GSAM 336.1Aha kandi mwabya buminyereri bw'ebyandisyabya. Ebyakwamako byasyakangania ngoko bwabererera ndeke. Oko Sabato y'erimbere enyuma sy'omuhindano w'eRochester, twabya oko Roosevelt, n'oko Sabato eyakwamako oko Brookfield, omo kitunga kya Madison. Omo yenga eyakwamako twakola emihindano omo riko rihandene ry'Omukama Ballou, oko Mannsville, omo kitunga kya Jefferson. Omugulu twabya tunemugendera omo gariyamosi erilua Brookfield eriy'eMannsville, obusu bw'Omugole White mobwatsuka erihinduka butuku n'eribimba hikwa w'ameso. Obulumi mobwabya bunene kutsibu, ngoko hano twahika Mannsville mwabya atokire musa erigalamira oko butanda. Eribimba molyakanya ebiro bibiri, lyamuhwera otulo kandi lyamukinga eritabala n'omo nzira n'eyiguma omo mihindano. Omutwe wuwe moyabimbire, ameso wuwe wosi abiri akingwa, n'obusu buwe mobwahindukire kutsibu butasyafwanene n'obw'omundu. Omo bulumi obwo bunene bwosi, n'omo kubangania kunene okwaluire omo ribula otulo, omuhakani mwabya anemukola kutsibu erituma angunguna oko Nyamuhanga. Ebintu mobyasigala bitya erihika oko ngerera y'emihindano eyateghekibawa.

GSAM 336.2Enyuma sy'emihindano erihwa, Omulisya White mwambwira ati,

GSAM 336.2“Mugala wetu John, rino ni ryo rilwiswa lya Satana oko mukali wage eryo twabwiribawa embere syaho oko Rochester. Ukakumbuka ngoko emilaganire moyahabwayo, ati twamahambana haguma n'erimuhirikira omo rikirirya, butsira erireka n'omugulu muke hano amalwa asyasa, amaka w'omuhakani asyabhunikwa, naye asyasabulwa. Tugende buno-buno erisaba.”

GSAM 336Erisabulwa ngoko lyaminyererwa

GSAM 336.3Twagenda buno-buno omo kyumba ekyo Omugole White abya agalamiremo oko butanda, twatsuka erimusabira n'emitima yetu yosi, n'abagala betu ab'omo kyumba ekyo twabya tukanekoleramo emihindano mobasigala banemusaba omo buhole. Hakuhi n'amaminuta 10 enyuma sy'eritsuka erisaba, amaka w'Omwami mwahuluka mwisula ekyumba. Omugole White mwasabulwa buno-buno oko bulumi bwosi, neryo mwasaba akalyo. Ekyo mokyabya hakuhi n'esaha 5 y'omukiro. Oko saha 7, eribimba lyosi ly'obusu buwe molyabya lyabirihwa, kandi mwasa oko muhindano w'omugolo oyo, iniakalangirika alibya alamire ngoko abya kera.

GSAM 337.1Ngoko abandu b'aho basaba, omo mugolo mwahabwayo erikangirirya oko “Mwandu w'Ababuyirire,” n'oko ngerera yako Omugole White mwaha erihugha. Omugulu Omulisya White abya eyihya haguma n'omwana wuwe muke, W. C., Omugole White mwatwalwa omo nzoli embere sy'erihindana eryo rinene. Ebindi byamukanganibawa omo mugulu oyo byangatoka erisomwa omo mwatsi w'eriherekererya w'Obwimiri Namba 5, owahandikirwa oko Mannsville, N.Y., oko kiro 21 ky'omukera 10, 1858.

GSAM 337.2Erisabulwa ly'Omugole White oko mugulu oyo twabiribugira endata molyabya rihikene ngoko lyaminyererwa omo nzoli eyahabawa oko Rochester. Sihali kindi kikalire ky'omusindo oyo ekyasubabya omo lugendo olo, kandi twabana obusingi bw'olukengerwa busana n'okwenene omo bibanza byosi.

GSAM 337Eriminyerera Oluhi lw'Abandu b'Ekihugo Kiguma omo America

GSAM 337.3Oko Sabato, ekiro 12 ky'omukera 1, 1861, emikera isatu yene embere sy'eritulwa ly'embunda y'erimbere oko Fort Sumter (ekyo mokyabya ryitsuka ly'oluhi olwalua mw'erisabulwa ly'abagulwa 4,000,000 ab'eAfrika omo America), enyumba y'erihindana y'Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda oko Parkville, Mich., moyahayo uku Nyamuhanga. Omulisya White n'omukali wuwe, Abalisya Waggoner na Smith, n'omuhandiki mobabya oko mubiri oyo. Oko ngerera y'erikangirirya ly'Omulisya White, Omugole White mwaha erihugha eryabukya emitima, neryo mwasub'ikala oko kitumbi. Inialikwikere atyo mwatwalwa omo nzoli. Enyumba moyabya yiswire abandu, kandi okwene mwabya hantu h'erikengwa. Enyuma sy'erilua omo nzoli, mwimuka, mwayiteya omo nyumba, mwabuga ati: —

GSAM 338.1“Sihali n'omundu muguma omo nyumba eno oyuwalilota oko bikalire ebyasasa oko kihugo kino. Abandu banemutsekera ekilayiro ky'eriyitenga kya South Carolina, nikwa nabirikanganibawa ngoko ebihugo bingi byasyamatikana n'ekihugo ekyo, neryo hasyabya oluhi lubi kutsibu. Omo nzoli eno nabirilangiramo emilondo minene y'abasuda b'ebihande byosi bibiri yahindene omo ndwiro. Nowa erituratura ly'esyombunda minene, nalangira abaholi n'abali hakuhi n'erihola obuli hantu. Neryo nalangira ngoko bakahambukira banemulwa hakuhi-hakuhi [banemuhumania n'ebihunda by'esyombunda]. Neryo nalangira endwiro enyuma sy'amalwa, yosi yiswire abaholi n'abali hakuhi n'erihola. Neryo natwalwa omo miliki, nalangira erigalawa ly'ababulire eby'erilamako, ababya banemutemeka. Neryo natwalwa omo manyumba w'abahweribawa abalume, abana b'abalume, kutse abagala babo omo luhi. Nalangira obulighe n'obulumi bwabo.”

GSAM 338.2Neryo mwayiteya hake-hake omo nyumba, mwabuga ati, “Omo nyumba eno muli abo abasyahweribawa abana babo b'abalume omo luhi olo.”

GSAM 338Obwimiri bw'Omugole Ensign oko nzoli

GSAM 338.3Eritoka erihamya ebyo byabugibawa endata, n'erikangania ngoko eriminyerera molyahabawa oko kiro ekyo kyabugibawa, n'erikangania ngoko erihindana lyalikenga n'eritulanialyo, tukahayo obwimiri buno: —

GSAM 338.4“Ekino kikahamya ngoko nalibya nyamwikala omo kitunga kya St. Joseph, Michigan, omo mukera 1, 1861, hakuhi n'esyomaila 6 erilua Parkville. Sinalibya Omulindiriri w'eryasa lya Kristo. Oko kiro 12 ky'omukera oyo, ababikirani bage bangi mobagenda Parkville eribya omo mihindano. Hano basuba eka mobambwira bati oko muhindano mwabya mukali muguma owabya omo nzoli, kandi owabuga ati oluhi lubi kutsibu lwasyahika omo Bihugo Ebyamatikene by'eAmerica; emilondo minene y'abasuda yasyahindwaho omo bihande byosi bibiri, omo bihugo by'ekusini n'omo by'ekasikazi, kandi bangi basyagalawa omo miliki; kandi amabinga manene asyabya omo manyumba mangi busana n'erihweribawa abalume, abana b'abalume n'abagala babo omo luhi; kandi omo nyumba y'erihindana mwabya balume abasyahweribawa abana babo b'abalume omo luhi olo.” Owabihira ko ritwa, “Martha V. Ensign, Wild Flower, omo kitunga kya Fresno, California, ekiro 30 ky'omukera 1, 1891.”

GSAM 339.1Haguma n'eriminyerera ly'oluhi olo lubi kutsibu, Omugole White mwatomekako ngoko Abalindiriri b'eryasa lya Kristo abakateya ekiro ky'akalinda “basyahirwa omo myanya mikalire busana n'oluhi, kandi lyabya bwira bw'abosi erisaba n'omutima wosi bahabwe obwenge, eritoka eriminya ebyo basyakola omo migulu y'erirengwako eyabya embere syabo.”

GSAM 339Obunene bw'Oluhi lw'Abandu b'Ekihugo Kiguma

GSAM 339.2Oko mugulu w'erihabawa ly'enzoli, abandu b'ebihugo by'ekasikazi bangi mobabya bataminyire bingi, kutse batanemuminya n'ekyosi, oko luhi olwabya lwasasa. N'Omukulu w'ekihugo Lincoln yene, enyuma sy'emikera isatu (ekiro 12 ky'omukera 4, 1861), hano ebihugo bingi byabya byabirimatikana na South Carolina omo kilayiro kyayo ky'eriyitenga, n'embunda y'erimbere yatulwa oko Fort Sumter, mwahamagala abandu 75,000 musa, n'abo omo mugulu muke w'emikera isatu.

GSAM 339.3Abasuda bosi abayihandikwa oko kihande ky'Omubano omo luhi mobabya 2,859,132. Ekitabu ky'Obwenge Bwosi ky'eBritannia kikabuga kiti “omulondo w'abasuda b'Ebihugo Ebyayitenga, okw'eritsuka ly'1863, mwabya n'abandu nga 700,000,” nikwa kikabuga ngoko ni kikalire eriminya omuharu w'abandu bosi abayihandikwa omo milondo yabo. Kikalengekanaya ngoko omuharu w'abaholi babo mwabya “abandu nga 300,000.” Ebitabu bindi by'obwenge bwosi ebyahulukibawa bunabwire bikahira omuharu w'abaholi b'oko kihande ky'Omubano (abaitwa omo malwa, kutse abahola busana n'ebikote kutse amalwere ayo babana omo ndwiro kutse omo miliki) oko 359,528. Oko mwinda w'oko kihande ky'Omubano, Ekitabu ky'Obwenge Bwosi ky'eBritannia kikabuga kiti: —

GSAM 339.4“Omwinda mwayihika oko bunene bwawo bwosi oko kiro 31 ky'omukera 8, 1865, mwabya $2,845,907,626.56. Kandi esyofuranga nga $800,000,000 esyabana mobakolesyasyo, ezirenga busana n'oluhi; ebihugo, ebisunga binene, ebitunga, n'ebisunga bike mobakolesya ebyo byabana omo musolo wabo, kandi mobiyihirako emyinda yabo busana n'oluhi; esyofuranga esy'erihiha abamalisiga omubiri syangatoka erihika oko $1,500,000,000 oko ngerera. Ebyo Ebihugo Ebyayitenga byakolesya sibyangatoka eriminyikana, ebindu ebyasambukibawa n'emilondo y'abasuda b'Omubano n'ey'Ebihugo Ebyayitenga ni kikalire eriminya obugu bwabyo; kandi obugu bw'esyofuranga ($2,000,000,000) bw'abagulwa b'omo bihugo by'ekusini mobwahwa busana n'oluhi. Ebyosi haguma, nomwakabya sitwangatoka eriharura ndeke esyofuranga esyosi esyakolesibawa omo luhi, $8,000,000,000 ni muharu oyutalikanyibawa.”4

GSAM 340Erindi rihamya ly'enzoli

GSAM 340.1Oko riminyerera ly'abalume ab'omo nyumba y'erihindana y'eParkville erihweribawa abana babo b'abalume omo luhi, nasyabuga musa nti omo kirimo ky'eriwa ly'amababi ky'1883, nahindana n'omukulu w'ekanisa y'eParkville, oyo kandi walibya mukulu omo mukera 1, 1861, hano enzoli yahabawa; namubulya oba akakumbuka ebinywa ebyo Omugole White abuga omo risimola enzoli y'oluhi. Mwabuga ati, “Eee, ngukumbukire.” Namubulya nti, “Ko wasyambwira abandu banga b'oko kiro ekyo abo ukaminya ababya omo nyumba abahweribawa abana babo b'abalume omo luhi?” Buno-buno mwakumbuka amena w'abatanu, mwabuga ati, “Nyiminya ngoko aba mobabya aho, kandi mobahweribawa abana babo b'abalume omo luhi; kandi ngindibya eka, hano ngangatoka erigambania n'abandu bage, ngangakuha andi mena. Ngulengekanaya,” mwayisubabuga atya, “ngoko mobabya bandi batanu, erirenga abo nabiribuga.”

GSAM 340.2Emyaka ini n'erirenga ey'amalwa awataliyitikirira w'ab'ekusini, erihika hakuhi n'ekitsweka ky'abasuda bosi abahindwa erihola omo malwa kutse busana n'amalwere, ikakangania eribererera ly'eriminyerera eryabugibawa endata omo nzira eyikasomesaya.

GSAM 340Obutsana n'Oluhi

GSAM 340.3Omo risimola enzoli eyahabawa ukuye oko kiro 4 ky'omukera 1, 1862, Omugole White mwabuga ati: —

GSAM 340.4“Abandu b'ebyolhufu mobahambibwa eriyihandika omo basuda banemulengekanaya bati oluhi luno lwandisyahwerekererya obutsana; nikwa buno, hano bamaliyihandika, bakabana ngoko babirilimbibawa, ngoko ekigendererwa ky'oluhi luno sikiri rihwerekererya obutsana, nikwa eriteyabo ngoko buli.”

GSAM 341.1Ebyo byabugibawa mobyahabawa oko mugulu abasuda babya bakahatikibawa eriwatikya erisubya oko bakama babo abagulwa bosi ababya babirihungira omo bihande by'Omubano, kandi abasuda bakakanganibawa banemubuga bati, “Twamatoka erihumbya obuhakani buno, twabiribana ki?” Bakasuba banemuhwa omutima bati, “Sihali kindu. Ekyo kyabukya obuhakani sikyalilusibwaho. Emibere y'obutsana, eyabirisambukya ekihugo kyetu, yabirisigibwa eribya n'eribukya obundi buhakani.” Ebinywa bino, ebyalua omo Bwimiri Namba 7, eyo mwahabawa engulu yosi eyikaluma omutima y'oluhi, eyiri omo mutwe “Obutsana n'Oluhi,” sibikabuga biti obutsana sibulisyahwerekereribawa, nikwa bikakangania emibere y'ebintu ngoko abasuda babya bakayilangira oko mugulu oyo. Hake embere omo bwimiri obwo buguma, muli eriminyerera riti: —

GSAM 341Eriminyerera ly'Obusingi bw'Ebihugo by'Ekasikazi

GSAM 341.2“Nikwa banemutulania eritsira akalyo ly'ekihugo kyosi! Omwami akabuga ati, ‘Ko eritsira akalyo eryo nayisoga siliri rino: erikingula esyongoyi sy'obubi, erihumbya emighumba minene, erireka abakanubibawa bayigendere omo bwiranda, kandi eribhuna obuli ngomo?’ Ekihugo kyetu kyamakola eritsira akalyo eryo Nyamuhanga ayisoga, neryo asyangirira emisabe yabo ey'oko luhi; nikwa buno siyikahika omo kutwi kuwe.”

GSAM 341.3Abaminyire engulu y'oluhi baminyire erisingwa, ebihagho, eritamala n'ebindi ebyamatikana n'erigeresyako ly'ab'ekasikazi erisinga emilondo y'abasuda b'ekusini, erihika oko mugulu ekilayiro ky'erisabula abagulwa kyatulibawa — ekiro 1 ky'omukera 1, 1863. Neryo obusingi mobwasa luba-luba erilua oko mugulu oyo erihika oko ngerera y'oluhi! Oko bandu ababya bakateya erigenda embere ly'omubiri, ngoko lyalangirika ndeke eribererera ly'eriminyerera eryahabawa oko kiro 4 ky'omukera 1, 1862! Enyuma sy'emighumba erilusibwaho, esyongoyi erikingulwa n'engomo eribhunikwa oko mugulwa! Ngoko kyalangirika ndeke ati Nyamuhanga mwowa emisabe y'abandu buwe, mwaha omugisa oko rigeresyako ly'erihumbya oluhi hano bayisoga eritsira akalyo eryikamutsemesaya!

GSAM 342Obwimiri bwa St. John, Owalibya Mutabali w'Ekihugo

GSAM 342.1Omo rikangirirya lya John P. St. John, ow'eKansas, owalibya mutabali w'ekihugo, oko Ottawa, Ill., eryo nahulikirira omo mukiro w'ekiro 29 ky'omukera 6, 1891, mwabuga ati: —

GSAM 342.2“Sinalihwa omutima kutsibu ngoko nahwa hano [Ab'Ebihugo Ebyayitenga] batusinga oko Bull Run. Nikwa ebyo byosi mobyabya kitsweka ky'endekateka ya Nyamuhanga. Ngetu twabya twamasinga [Ab'Ebihugo Ebyayitenga], abatabali b'ekihugo bandisyabumba endekateka y'obuholo, n'Omubano mwandisyayisya eribya haguma n'obutsana, kandi twandisyabya nabwo n'ene. Emyaka ibiri [Ab'Ebihugo Ebyayitenga] mobabya bawite obusingi; nikwa enyuma sya Lincoln eritulania ekilayiro ekiminye kutsibu ky'erisabula abagulwa, twabya twabirihindukira oko kihande kya Nyamuhanga, kandi sitwandisyatoka erisingwa.”

Notes

  1. Esyonyimbo 32:8. ↩
  2. Esyonyimbo 124:1-3. ↩
  3. Ebyo eby'eriherekererya mobabugabyo abo omw'iwabo uku Mugala wetu Frederickson, w'eDakota, omo mukera 4, 1892. ↩
  4. Ekitabu ky'Obwenge Bwosi ky'eBritannia (erihulukibawa ly'akenda), Ekitabu 23, oluyani 780. ↩

Note

Back