Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Ekihande 1 — Ebinywa by'eritsukirako

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Omugulu tukabuga okw'eryasa lya Kristo engendo eyakabiri, tukabuga oko mwatsi owabya kwenene amaha w'abandu ba Nyamuhanga eritsuka oko ribingwa ly'ababyeyi betu b'erimbere omo mughunda w'Edeni. Omo binywa ebyabwirwa enzoka, ko olubuto lw'omukali lwasyahonda omutwe wayo, mwabya erilaganisibwa ko, oko nduli, omundu owasyalungula ebyabirisenyuka asyasa; oyo asyasinga obutoki obwa Satana ayihambira, n'eriberererya erisonda lya Nyamuhanga oko kihugo. Tukaganza tuti Adamu na Eva mobaganiraya ko omubiri oyo asyakolwa hakuhi kutsibu, kandi ko omwana owasyabutwa nabo oyo asyasinga. Nikwa omo ndekateka ya Nyamuhanga, erilaganisibwa ly'Omulamya owasyabalua omo risenyuka eryaboneka mwabya ebyosi ebyabirikolwa eritsuka aho, omw'iberererya ly'“erisonda liwe yowene n'olukogo olwo twahabwa omo Kristo Yesu, ekihugo kitetsukire.”1

GSAM 21.2Adamu na Eva bangahabwa aho-aho erilangira obuhanya n'amalibuko ebyasyasulaya ekihugo omo myaka mingi eyasyabya omo kati-kati k'erisenyuka lyakyo n'erilungulwa lyakyo, obulolo bwabo sibwangatwalwa. Nyamuhanga w'elubula, omo lukogo luwe n'omo luhoko luwe lunene, mwabisabyo oko bo, n'erisigabo ibanawite amaha w'olwanzo ko hakuhi basyalibohorwa eringira omo bwiranda bw'olukengerwa bw'abana ba Nyamuhanga. Eriganirya ko erilamibwa liri hakuhi lyangabaha omuhwa munene w'eriyitekanaya erisangira omwatsi oyo.

GSAM 22.1Kitya ko mobyabya n'abandu ba Nyamuhanga omo mibo yosi eritsuka oko biro bya Adamu. Mobabya banasi kw'omwatsi munene kandi w'omugaso asyabyaho omo biro by'embere: ko Kristo asyasa oko nduli n'erihiraho obwami buwe. Nabo, ng'Adamu na Eva, mobikirirya ko omwatsi oyo ali hakuhi; kandi ngabo, sibaminya ebyasyabyaho omo kati-kati k'omugulu wabo n'omwatsi oyo. Bangabiminya, amaha wabo wangahwa omw'itsomana erihika oko kyerere ky'eyisegula.

GSAM 22.2Eriganirya lino ryangatokibwa erisobolibwa n'emyatsi eyabya omo ribana ly'ebindu binene ebyabya bitetaminikene. Abandu abatsukiraya emibiri eyo, nomo batabya banasibyo, mobaberererya erisonda lya Nyamuhanga. Nikwa mobahabwa omuhwa n'amaganiryo awatasosana omo myatsi yosi n'emyatsi eyo bo benene babya bakikirirya, eyabahira omw'ikola.

GSAM 22Ebyalua omo byabana Columbus ebyahika hale

GSAM 22.3Montgomery, omo kitabu kiwe Omugambo w'Amerika,2 Omo kitabu ekyahulukibawa omo 1902, esyombapuro 8, 9, akabuga okw'iganirya eryaha Columbus omuhwa w'eritsuka olugendo luwe, n'oko ritusya ly'endekateka yiwe y'erihika oko bihugo by'India by'eburasuba omw'igendera oko bulengya, ati:—

GSAM 22.4“Columbus mwaganiraya ko angatoka erilungula endekateka y'Omwami wa Portugal. Mwikirirya kutsibu kw'aliho enzira y'erihika oko bihugo by'India eyabya yowene kandi ngufi erisumba enzira eyo Diaz ayiminyikiraya. Endekateka y'omugendi w'oko ngetsi ow'eGenoa [Columbus] yabya ya buhira bunene kandi ya riganirya rihya. Ahali w'erigenda oko burasuba, kutse oko muthulo n'oko burasuba, mwatekanaya erigenda butere oko bulengya. Ngoko abya akikirirya, mwabya awite emyatsi isatu yowene kandi y'amana eyangatuma akola atya: Okw'erimbere, haguma n'ebitabu byowene by'eriyiga emibere y'ekihugo by'omo biro biwe, Columbus mwikirirya kw'ekihugo kitari kyahulire ngoko abandu bangi babya bakaganiraya, nikwa ko kiri ng'omubira. Okw'akabiri, mwaganiraya kw'omubira oyo ali muke kutsibu erisumba ngoko ali, kandi kw'ekitsweka kinene kyawo kiri kitaka ahali w'amagetsi. Okw'akasatu, kusangwa atabya asi, kandi atabya akaganiraya, ko haliho ekitaka kinene ky'Amerika kutse engetsi nene ya Pasifika, mwaganiraya kw'olubibi lw'Asia kutse lw'ebihugo by'India luli butere embere wa Hispania n'olubibi lw'Europa lw'oko bulengya. Mwabarira kw'obutambi bwosi bw'erilaba erihika eCipango, kutse eJapani, kwamu hwa, sibwangasumba emayilo 4000.
GSAM 23.1“Endekateka yiwe yabya yiti: Asyatsuka eEuropa; asyahindulira obwato buwe oko bulengya erigenda eJapani, n'erikwama eribunda ly'omubira w'ekihugo erihika lyamuhikya oko kindu eyo abya akasonda. Omw'iganirya liwe, kyaboneka kya kwenene kandi kyangu ngoko enzuki yangagenda erihilinga ekiguma ky'epome.
GSAM 23.2“Angahirwa omo lugendo, angabana obuwene bunene buno: Angaingira omo bihugo by'India butere omo muyango w'embere, ahali w'erihikayo omo nzira y'erihilinga-hilinga, kandi ng'omo muyango w'oko lubali, ngoko Abaportugali bangakolawa.

GSAM 23.3“Tukalangira ko omundu oyo, owabya asi ndeke eribara omo mikolere, emibere y'ekihugo n'erigenda oko ngetsi ng'abandi bakulu b'omo biro biwe, mwabya n'ekwenene oko mwatsi w'erimbere, eri lyo risosekania ly'ekihugo; nikwa mwahuba kutsibu oko yindi myatsi ibiri.

GSAM 23Erihuba eryaleta obuhirwe

GSAM 23.4“Nikwa, omw'ikania, amahuba wiwe mwamuwatikya omo mwatsi muguma. Erihuba eryo akola okw'ibara obutambi lyaleta obuhirwe bunene. Columbus angabarira ndeke obunene bw'omubira w'ekihugo n'obutambi bw'ekwenene bw'olugendo olwo, kwamu hwa atangagenda oko ngetsi, kusangwa angalangira aho-aho kw'enzira eyatekanayibwe n'Abaportugali ibya ngufi kutsibu kandi ko yandya ebindu bike. Kandi, angaganiraya kutse erilangira embere omo yindi nzira kw'ekitaka kinene ky'Amerika kyabya omo nzira yiwe, omwatsi oyo yowene atangamuha omuhwa w'eritsuka olugendo lw'erisonda ebitetaminikene, kusangwa erisonda liwe siryabya eribana ekihugo kihya, nikwa enzira mpya ey'erihika oko kihugo ekya kera.”

GSAM 23Amaha manene w'emyaka yosi

GSAM 23.5Kitya, abandu ba Nyamuhanga, omw'ilaba ly'emyaka, mobabya bawite amaha w'eryasa lya Kristo embere wabo “ng'ekyuma ekikayimikya obwato busana n'omutima, eky'ekwenene kandi ekitahinduka.”3 Nomo bangabya bakabalenga emyanya mingi omo malolo n'omo malibuko bati, “Omukama, hasigire mugulu wangahi erilamibwa lyase?” mobagenda embere, kandi ngoko Paulo, mobabuga kandi banabugire bati, “Amaha wetu ni ki, kutse obutseme bwetu, kutse ekirunga ky'eritsangirira? S'inywe, embere w'Omukama wetu Yesu Kristo omw'asa liwe?”4

GSAM 24Paulo akalindwaho n'amaha

GSAM 24.1Ebiminyikalo bike by'obutoki bw'amaha w'eritulindaho omo mwatsi ono bitolere eribya bingaho. Omugulu Paulo ayimirikwa embere wa Felikisi, n'erihabwa eriyibugira, mwabuga ati, “Ng'enzira eyo bo bakahula eriyigania ly'obuhabe, kitya ko ngakaramya Nyamuhanga w'abatata bage, inyikikirirya ebyosi ebyasakwa omo bihano n'omo baminyereri; kandi nyiwite amaha oko Nyamuhanga, awo nabo benene bakikirirya, ko hasyabyaho erisuba ly'abaholi, abatunganene n'abatatunganene.”5

GSAM 24.2Omo binywa biwe by'obwenge by'eriyibikira, omugulu aletwa embere wa Agripa, Paulo mwabuga ati, “Buno nyimene hano inyikatswerwa busana n'amaha w'erilaganisibwa eryo Nyamuhanga aha abatata betu; erilaganisibwa eryo enganda syetu 12 sikayiketera erihikako, isikakolera Nyamuhanga n'omuhwa omusibo n'ekiro. Omwami Agripa, busana n'amaha awo Abayuda bakambisako. Busana naki mukaganiraya ko sirikiriribwa ko Nyamuhanga angasubya abaholi?”6 Omugulu abya eRoma oko nduli eriyimangana embere wa Kaisari, mwabwira Abayuda ati, “Busana n'amaha w'Israeli, nyibohirwe n'omunyololo ono.”7

GSAM 24.3Paulo mwabuga butsira erihisa okw'amaha awo omo barua yiwe oko Tito ati: “Kusangwa olukogo lwa Nyamuhanga olukaleta erilamibwa lwabiribonwa n'abandu bosi. Lukatukangirirya ko, itwamahakana eritabya n'erikenga Nyamuhanga n'esyongumbu sy'ekihugo, twikale omo kihugo ky'omo biro bino n'eriyiteya, n'eritunganene n'erikenga Nyamuhanga; itukalindirirya amaha awo w'eritsumulwa n'eriboneka ly'olukengerwa lwa Nyamuhanga munene n'Omulamya wetu Yesu Kristo.”8

GSAM 24Petero akatsema omo maha

GSAM 24.4Petero akabuga okw'amaha wene awo ati: “Nyamuhanga, Tata w'Omukama wetu Yesu Kristo, atsindibwe! Omo luhoko luwe lunene, abiritubuta buhya erihabwa amaha awaliho, busana n'erisuba lya Yesu Kristo omo baholi, eribana omwandu oyutasibuka, oyutahumana, kandi oyutahera, oyubikirwe busana nenywe elubula. Inywe mukateyibawa n'obutoki bwa Nyamuhanga omw'ikirirya, busana n'erilamibwa eryabiritekanibwa eriminyisibwa omo mugulu w'enduli. Omo mwatsi oyo mukatsema kutsibu, nomo buno, oko mugulu muni, kyamabya kitolere, mukabya n'obulolo busana n'amaghemwa w'emisindo mingi; ko erigemwa ly'erikirirya lyenywe, erikawite enzwere nene kutsibu erisumba esahabu eyikahera nomo yikagemwako n'omuliro, libanike lyaleta eritendwa n'erisikibwa n'olukengerwa omw'iboneka lya Yesu Kristo.”9

GSAM 25Erisonda lya Nyamuhanga omw'ihangika

GSAM 25.1Amasako wakaminyisaya erisonda lya Nyamuhanga omw'ihangika ekihugo; kandi omo kinywa ky'eriminyerera tukayiga endekateka yiwe busana n'emyatsi y'embere: “Omukama owahangika olubula akabuga ati, Nyamuhanga yowene owalungikaya ekihugo n'erikolakyo, mwahirakyo kikaleho; syahangikakyo busa, mwalungikayakyo abandu bakalekyo.”10 Omugulu alungikayakyo, mwahakyo omundu. Omusaki w'esyonyimbo akabuga ati, “Olubula, ee, esyombula, ni sy'Omukama; nikwa ekihugo abirihakyo abana b'abandu.”11 Nikwa omugulu ahakyo omundu, omundu mwabya mutunganene, ngoko omunyabwenge akabuga ati, “Eki kyonene kyo nabiribana: ko Nyamuhanga mwahangika omundu mutunganene; nikwa bo mobasonda amenge mangi wabo benene.”12

GSAM 25.2Tukasoma oko mikolere y'Omukama oko bandu tuti, “omugulu agaba abana ba Adamu, mwahiraho emipaka y'abandu ng'omubaro w'abana b'Israeli,”13 Eri lyo, ng'omubaro w'Israeli w'ekwenene owasyahindanywa oko kihugo oko nduli ng'abandu b'obwami buwe bw'omo biro by'embere. Paulo akasobolayo omo binywa bino ati: “Nyamuhanga ... mwahangika omo muko muguma ebihanda byosi by'abandu erikala oko kihugo kyosi, kandi mwahiraho emigulu eyatekanayibwa embere n'emipaka y'aho bakakala; ko basonde Omukama, kwamu hwa bangamukumakuma n'erimubana, nomo atali hale n'obuli muguma wethu; kusangwa omo iye tuliho, tukalendera, kandi twine obundu bwethu.”14 Omugulu erisonda lino ly'oko ritsuka busana n'ekihugo lyamabererera, “abandu bawe nabo bosi basyabya batunganene.”15 Kandi kukabugwa oko bo omo mibere eyo muti, “Omwikali syasyabuga ati, Nyilwire; abandu abakikalamo basyasonibwa ebibi byabo.”16 Oyo asyabya mugulu owo “abawolo basyasikira ekihugo; kandi basyatsema omo buholo bunene.”17

GSAM 26Eryasa lya Kristo engendo eyakabiri si lugano

GSAM 26.1Omo barua ya Petero y'akabiri hasakirwe hati, “Sitwakwama esyongano syatekanayibwa n'amenge, omugulu twabaminyisaya obutoki n'eryasa ly'Omukama wetu Yesu Kristo; nikwa twabya balangiri b'obukulu buwe omo meso wetu benene. Kusangwa mwahabwa erisikibwa n'olukengerwa na Nyamuhanga Tata, omugulu omulenge ng'ono amuhikira eritsuka omo lukengerwa luyikirire ati, Ono ni Mugala wage mwanze, oyo ngakatsangirira kutsibu. Kandi omulenge oyo owalua elubula twamowa, omugulu twabya haguma naye oko kitwa kibuyirire. Kandi tuwite ekinywa ky'eriminyerera eky'ekwenene kutsibu; mukakola ndeke omw'itsomana kyo, ng'etala eyikakolera omo kibanza ky'omwirimya, erihika ekiro kyamatsuka n'engununu y'engyakya yamatsuka omo mitima yenywe.”18

GSAM 26.2Omo masako wano omukwenda akabuga okw'ihinduka ly'erisosekania oko kitwa ng'ekiminyikalo ky'eryasa lya Kristo engendo eyakabiri. Omwatsi oyo atetsukire, Omulamya wetu mwabwirire abakwenda biwe ati, “Haliho abandi abayimene hano abatasyaonja oluholo erihika bamalingira Omugala w'Omundu akasa omo bwami buwe”19—Ngoko Luka asakayo, “Haliho abandi abayimene hano abatasyaonja oluholo erihika bamalingira obwami bwa Nyamuhanga.”20

GSAM 26.3Erilaganisibwa lino mwabererera kwenene omo rihinduka ly'erisosekania lyene. Omo “nzoli” eyi y'oko kitwa, mobalangira Yesu awite olukengerwa, ngoko asyaboneka omugulu asyasa omo bwami buwe. Mobalangira Elias (Eliya), owahekibwa elubula atetaonjire oluholo, akasosaya abo abasyalua hano—abasyahindulibwa eritsuka omo mibiri y'erihola n'erihabwa emibiri eyitahola—“omo kanya kaguma, omo rilya ly'eriho,” Omukama amasa.21 Musa naye mwabyaho, oyo owahola, akasosaya abo abasyasubibwa omo baholi erisangira Omukama. Kitya, omo “nzoli” eyi, mobalangira Kristo akasa omo bwami buwe, ngoko abalaganisaya.

GSAM 27Eriminyerera ni kinywa ky'ekwenene kutsibu

GSAM 27.1Nomo abakwenda babya babirilangira eriboneka lino ly'olukengerwa oko kitwa ky'erihinduka ly'erisosekania, n'eriyowa omulenge wa Nyamuhanga ow'erisima, omukwenda Petero akabuga n'amana ati: “Tuwite ekinywa ky'eriminyerera eky'ekwenene kutsibu.” Omo binywa bino syakagonera ebyo balangira n'eriyowa oko kiro ekyo ky'eribukwa. Aho mwabowa omulenge wa Nyamuhanga luguma; nikwa omo myatsi mikulu y'eriminyerera, eyikahika oko ryasa lya Kristo engendo eyakabiri, tukowa omulenge wa Nyamuhanga ukasubiriribwa myanya mingi. Kwenene, obuli mwatsi w'eriminyerera owabugwa ndeke kandi owabiribererera kutse erisakwa omo mugambo w'ebyabya ni mulenge wa Nyamuhanga oko twe. Omo mulondo ono mwo tutolere eriminyira ekinywa ky'eriminyerera ng'“eky'ekwenene kutsibu.” Erisobanura Eryalungulibwa likasobanurayo liti, “ekyabirihanganibwa.” Eriminyerera likahanganibwa n'obuli kindu ekikabererera omo byo lyabuga. Obuli mwatsi owabugwa embere, wamabererera, akatuhanganiraya kw'eyindi myatsi eyabugwa embere eyikinasigire yasyabyaho kwenene.

GSAM 27Emibere y'eriminyerera

GSAM 27.2Obwimiri buno obukakwama, obw'abandu bakulu b'eriyiga eBiblia, busana n'emibere y'eriminyerera, buwite amana:—

GSAM 27.3Thomas Newton akabuga n'amana ati, “eriminyerera ni mugambo w'emyatsi eyitetabyaho, oyubugirwe embere kandi oyuhunirwe; omugambo w'ebyabya ni riminyerera eryabiribererera kandi eryabirisobolibwa ndeke. Ebinywa by'amabehi ebyakabugwa ng'eriminyerera byabya omo kihugo; nikwa amenge wosi n'obubi bw'abandu n'eby'ebirimu bibi sibyangatoka erileta eriminyerera ng'eryo ryasakirwe omo Masako.”

GSAM 27.4Omukengwa Isaac Newton akaima obwimiri ati, “eritegera abaminyereri n'amatwi ni kiminyikalo kikulu ky'ekanisa y'ekwenene.”

GSAM 27.5Omuyigi mukulu A. Keith akabuga ati, “eriminyerera likalingana n'eky'erikania kyosi, kandi lyene liri kya rikania.... Omulenge w'Ow'obutoki bwosi yowene oyo wangabirikira abaholi eritsuka omo kiriba; omulenge w'Ow'eriminya ebyosi yowene oyo wangabuga ebyosi ebyabya bibisirwe omo biro by'embere by'omwirimya, ebitangatoka eriminywa n'omundu ngoko atangatoka eriingira omo nyikali sy'abaholi; kandi emilenge eyibiri yosi ni mulenge wa Nyamuhanga.”

GSAM 28.1Matthew Henry mwabuga ati, “omo mugulu wa Nyamuhanga, oyo mugulu oyuwene erisumba eyindi yosi, kandi omo nzira ya Nyamuhanga, eyo nzira eyowene erisumba esindi syosi, eriminyerera lyasyabererera kwenene. Obuli kinywa kya Kristo kiri kyerye kutsibu, neryo ni ky'ekwenene kutsibu.”

GSAM 28Erisonda ly'eriminyerera

GSAM 28.2Omo binywa bya Kristo oko bakwenda biwe twangatoka eriyiga erisonda riguma ly'Omukama omw'iha eriminyerera. Akaminyerera emyatsi eyasyabyaho omo ngebe ya Yuda, mwabuga ati, “Ngababwira omwatsi atetabyaho, ko wamabyaho, mwikirirye kw'ingye we.”22

GSAM 28.3Omukama akabuga kandi omw'ihula ly'omuminyereri Isaya ati, “Ngye Nyamuhanga, kandi sihali oyusosene nangye; ngakabuga enduli eritsuka okw'itsuka, kandi omo biro bya kera ngakabuga emyatsi eyitetakolwa, inyikabuga nyiti, Erihano lyage lyasyimaho, kandi nasyakola ebyosi ebyo ngasonda.”23

GSAM 28.4Kandi ati, “Nabuga emyatsi y'erimbere eritsuka okw'itsuka, kandi mwalua omo kanwa kage, n'eriminyisayayo; namikolako butungulo, neryo mwabyaho.... Nabugirirayo oko we eritsuka okw'itsuka; itetabyaho, nakuminyisayayo; utasyabuga uti, Ekifwananyi kyage kyo kyakolayo, kandi ekisosano kyage ekyabajwa n'ekisosano kyage ekyatsululwa byo byahugayo. Wabiriyowa; langira bino byosi; simwasyabugayo? Nabirikuminyisaya emyatsi mihya eritsuka buno, n'emyatsi mibise eyo utabya unasi. Ikahangikwa buno, kandi siyahangikawa okw'itsuka; nomo ekyo kiro kitetahekire, siwayowayo; utasyabuga uti, Lebaya, nabya nyinasiyo.”24

GSAM 28.5Omo binywa bino tukalangira amana w'eribererera ly'eriminyerera ng'ekiminyikalo ky'eritsuka ly'eriminyerera oko Nyamuhanga, kandi ng'erilanga obutoki bw'Omukama endata w'abanyamuhanga bosi b'abandu abatamuminyire. Kandi omo binywa bino tukalangira kw'eriminyerera liwite ekibanza ky'omugaso munene omo Masako w'ekwenene. Emyatsi eyi yamabya ya kwenene, ni kya rikania kutsibu kw'abandu bangi bakatsomana bike, kutse batatsomana na kera, okw'iyiga ebitweka by'eriminyerera by'omo Masako Abuyirire.

GSAM 29Obuminyereri butabohirwe

GSAM 29.1Abataminya babuga bati sibamanyire, kyaleka batokaminyerera obuminyereri. Oko luhande lundí, abamanyire bangi, kandi abandi omo balisya, babuga bati: “Obuminyereri bubohirwe, kandi butokaminyerereka. Twesi tuminyire ko ekitabu ky'Erĩbĩsũlĩrwa ni kitabu ekibohirwe.”

GSAM 29.2Omo Erĩbĩsũlĩrwa, Yoane oyukanzibwa mwahabwa ekihano ky'enjawulo ky'okutaboha ekitabu.25 Kandi omo kitabu eki, omukisa wahulawa oko abo bakowa ebinywa by'obuminyereri obu, kandi bateya ebyo byandikirwe omo ko.26 Ebyo ebiri omo kitabu ekibohirwe byangatoka bitya kuteyawa, ngamwabya bitaminyikire kandi bitangaminyikala? Omwami Mukulu mwabuga na Musa ati: “Eby'obwihwe birya bya Omwami Mukulu Nyamuhanga wetu; n'ebyabonekerera ni byetu netu n'abana betu kera na kera, tulyakola ebinywa byosi by'ihano ili.”27

GSAM 29.3Ko Omwami Mukulu mwatekania obuminyereri bwa Danĩelĩ eriminyerereka, kikumanyikana omo binywa biwe oko bayigirizwa biwe. Tukasoma tuti: “Omugulu mwasyalola ekinyamanyama ky'erihola ekyabugawa na Danĩelĩ omuminyereri, kyimire omo hantu habuyirire (oyukaloma ategeere),”28—ekiri ng'eribuga ati, Muminyere Danĩelĩ omuminyereri.

GSAM 29.4Omwami Mukulu akabonesa obubihi bw'ekyabugawa nti obuminyereri butokaminyerereka, omo binywa ebi: “Enzoli y'abandu bosi yabere ng'ebinywa by'ekitabu ekibohirwe, ekyo abandu bakahulirira oyumanyire, bati, Soma eki, nkakusaba; naye akabuga ati, Sindiitoka, kusangwa kibohirwe; n'ekitabu kihulirirwa oyutamanyire, bati, Soma eki, nkakusaba; naye akabuga ati, Sindi manyire. Kyaleka Omwami Mukulu mwabuga ati, Kusangwa abandu aba bakanyihirako n'omunwa wabo, kandi bakanyikengerera n'emiromo yabo, naye emitima yabo bagitahulya hale nami, n'obwoba bwabo oko ndi bukangirirya n'ebihano by'abandu: kyaleka, lebaya, nasyagenda erikola ekintu ky'okukangania omo bandu aba, ekintu ky'okukangania n'ekitiko-tiko; amenge w'abamenge babo wasyabula, n'okuminyirya kw'abamanyire wasyabohoka.”29 Iyo bandu omuminyereri akabugako hano bali bakateya ekinywa ekikalihire ky'obuminyereri, sibakahola bakahanduka hale n'ihano lya Nyamuhanga, n'erihira ebihano by'abandu omo kifo ky'ebihano biwe.

GSAM 30Obuminyereri si bwa kuminyerera omo bwenge bwa mundu umwe

GSAM 30.1Si kusangwa obuminyereri buli n'obumanyi bw'obwihwe, obwabohoka kandi obw'ekitiko-tiko, kyaleka abantu bangi batabuminyerera. Omukwenda Petero mwabuga busana nabwo ati: “Mumanye eki embere, ko sihali buminyereri bw'ebyandikirwe obwabya bw'eriminyerera lya mundu umwe. Kusangwa obuminyereri sibwakasuka omo mugulu ogw'embere busana n'erisonda lya mundu; naye abandú babuyirire ba Nyamuhanga bakabuga ngoko bakasololwa n'Ekirimu Kyabuyirire.”30 Omo binywa ebi, kikumanyikana ndeke ko ekikatsokerera eriminyerera obuminyereri ni kwakira ekirimu ekyo kyabugire omo baminyereri. Busana n'ekirimu eki, ekyalaganisibawa oko abo bosí bakakisaba, byandikirwe biti: “Akasololere omo kwenene kwosi.”31

GSAM 30Obuminyereri bwabiribererera

GSAM 30.2Omo kwiga obuminyereri, hali ebyenene bimwe ebikatolere kuteeyawa kera: Nyamuhanga, oyutatoka kubihya, ni we mutegereza w'obuminyereri; kandi omugulu gw'eribererera ly'ekyabuminyererwa wahika, ekintu kyene ekyabuminyererwa kisyabya. Kandi, kusangwa Omwami Mukulu akatoka kuminyera embere ebyo abantu bakakola, akahira endambi oko kintu ekisyabya, omugulu endambi eyo yahika, obuminyereri bw'ekwenene bukabererera. Mu binywa bindi, eribererera libihi lya buminyereri omo ndambi yahambirwe busana n'eribererera lya kebenene, litokatoka. Oko kwikirirya eki, twangatoka kubuga tuti, omugulu gw'Omwami Mukulu wahika busana n'obukwenda bwiwe bw'ekwenene okuhuwawa kihugo, obukwenda bukalebeka buli mugulu.

GSAM 30.3Hali omugulu omwandiki abere ahirire obukwenda busana n'eribererera ly'obuminyereri, omundu oyutali n'obwikirirya oyabya aho mwamuhika, mwabuga ati: “Nkatambya bwinene, inywe abakasoborera obuminyereri muli n'omugisha munene. Omo kwiga kwenyu okw'emyatsi y'ebiro byahera, mukalolere bwangu ekyo kikaherana ndeke n'obuminyereri.” Twamwitaba tuti: “Kikaherana kusangwa kyatekaniwabo eriherana. Wakanagenda omo duka ly'esyogants erigula esyogants ibiri, tongenderaya eribona esyo sikaherana n'ebyala byawe?” Mwabitaba ati: “Ndyasibona, kusangwa syatekaniwabo eriherana.” Omwandiki mwabuga ati: “Ng'ebyo, Nyamuhanga oyaminyire ebyo abantu bakakola, mwatekaniabo obuminyereri busana nabo; kandi omugulu abandu abo bahika oko kibanda ky'emikolo n'erikola ebyo yabuminyererire, omwandiki w'ekwenene akandika emikolo yabo, kandi omugulu ekigereraniwene n'obuminyereri, biherana ng'ekikolo ekihereye.”

GSAM 31Obuminyereri ni etala omo kyanya ky'obwirima

GSAM 31.1Omukwenda Petero akabuga ko tukatolere kuhulirira obuminyereri ng'etala ekayaka omo kyanya ky'obwirima. Bula etala y'obuminyereri, embere yasyabya obwirima bwosi. Omulimo w'etala ni kugulusya obwirima—omugulu tukagenda omo kyanya ky'obwirima, eribonya enzira, n'eribonya enzira ndeke, kyaleka omugendi akatoka, endambwe ku ndambwe, eribona n'erihitamo enzira. “Ekinywa kyawe,” omwandiki w'ezonyimbo akabuga ati, “ni etala oko bisando byage, kandi ni mukenge oko nzira yage.”32 Omumenge akabuga ati, “Enzira y'abatunganene eri ng'etala ekayaka, ekayaka erikwama n'erikwama kuhika oko kiro ekihikire.”33 Kyaleka tukalola, omugulu tukahuluka omo mulondo gw'endambi, ko ekinywa kya Nyamuhanga, muno omo berererwa ly'obuminyereri, kisyaminyikala erikwama n'erikwama, kikahira omusomi wa Biblia eribona ndeke n'eribona ndeke ko ali omo nzira ekamulama oko mũkenge gw'ekera n'ekiro ky'ekera.

GSAM 31Ebyabya bisatu binene, okutsuka omo Edeni kuhika oko mperera

GSAM 31.2Omugulu tukalolere enzira y'abandu ba Omwami Mukulu, eritsuka omo Edeni kuhika oko mperera, omo mũkenge gw'ebyandikirwe, hali ebyabya bisatu ebikalebeka munene. Eky'erimbere ni eryasa lya Kristo ery'erimbere, eributwa omo mubiri, eryasa lya Emmanueli, Nyamuhanga obonekire omo mubiri; ekyakabiri ni erihinduka linene enyuma w'emigulu y'obwirima—emyaka 1260 y'obwihamiri, omo yo abandu abatali bakulu sibakaholere bakabana ekinywa ky'Omwami Mukulu, butsira hake munene—Ekanisa yahuluka omo mibere yagwo y'omo lukorotso, n'ebyandikirwe byahirawa ahantu abandu bosi bangasoma n'eriminya erisonda lya Nyamuhanga; ekyakasatu ni eryasa lya Mukama wetu engendo eyakabiri, erireta endambi y'erilungulula ebintu byosi ebyabugawa omo kanwa k'abaminyereri ba Nyamuhanga bosí ababayirire eritsuka oko kutondawa kw'ekihugo; eki, erihwisya “obulwani bw'emigulu,” obulwani hagati y'ekibi n'obutunganene, n'erireta omugulu gw'obukama, oko migulu yosi mikatendeka.

GSAM 32Obuminyereri bukahira ebiminyikalo by'enzira okuhika oko mperera

GSAM 32.1Omugulu tukahulirira ekinywa ekikalihire ky'obuminyereri ng'etala ekasolola endambwe syetu, ekatubonesa enzira ey'ekwenene omo bwirima, sihangatoka kubera bundi, tukalola enzira yahirirwe ndeke omo kinywa ky'obuminyereri omo mulondo gw'endambi kuhika oko eryasa lya Kristo engendo eyakabiri. Kusangwa bityo, abo bakalonda ndeke etala y'obuminyereri sibakaminyera busa ebiminyikalo n'ebiminyikalo by'eki kiro kinene kihakirire, naye bakaminyera n'omulimo gw'Omwami Mukulu ng'ogukagenda embere ndeke, omo bukwenda bw'ekwenene obukatekania bandu erimwakira n'obuholo omugulu akasyasa.

GSAM 32.2N'obwo Ebyandikirwe bikabuga ko ekiro ky'Omwami Mukulu kisyahika oko bandu bangi ng'“omwibi omo kiro,”34, bikabuga kandi busana n'abo bakayima omo bwenge bw'Omwami Mukulu biti, “Inywe bagala betu, simuli omo bwirima, kyaleka ekiro ekyo kitakabatahuka ng'omwibi. Inywe mwesi muli bana b'etala, kandi bana b'ekiro.”35

GSAM 32Mwikuke ebisololero by'Omwami Mukulu

GSAM 32.3Omugulu tukayikuka ebisololero by'Omwami Mukulu omo mukukyo w'eryasa lya Kristo, ni ndeke kumanya ko kera lyabya lisonda lya Nyamuhanga eribwira abandu biwe bayikuke obonekere bwa bupangalire n'obutoki bwiwe busana nabo. Omugulu omwandiki w'ezonyimbo akahira embere ensonga y'erihanduka lya Isiraeli hale na Nyamuhanga, mwabuga ati, “Bakahyabirya Nyamuhanga Omukiza wabo, oyabakolera ebintu binene omo Misiri; ebikangirirya omo kihugo kya Hamu, n'ebintu by'obwoba oko nyanja y'Obwihya.”36 Iyo byabya bibuya Isiraeli eriyikuka ebyasololere Omwami Mukulu akabaha, si bibuya kandi busana netu? Omwandiki w'ezonyimbo mwabuga kandi omo kusemererwa ati, “Hanganaya Omwami Mukulu, mutima wage, kandi otayibirwa ebyo akakuhira.”37

GSAM 33.1Omo migulu yosi, Omwami Mukulu abya n'eby'ekwenene binene, ebyangatokera, n'olukogo lwiwe, erisondola abandu eribahulusa omo bwihamiri bw'ekibi, n'eribatekania eringira omo Kanana y'elubula; kandi ni bibuya erilengekania ngoko Omwami Mukulu akakolera abo bakabuga ebyo by'ekwenene.

GSAM 33Ebibere binene bikatsuka omo bintu bitonotono—Obwimiri bwa D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, omo kitabu kiwe Emyatsi y'Erihinduka, akabuga ati: “Nyamuhanga, oyuteganeka omulimo wiwe omo migulu, akabererera n'ebikole by'obutoki butonotono omugulu wiwe wahika. Erikola ebibere binene n'ebitende bitonotono, eyo ni yo ndaghulo ya Nyamuhanga. Endaghulo eyi, ekatema ahantu hosi omo bitonde, eri kandi omo myatsi y'ebiro byahera.”38

GSAM 33.3Omugulu Nyamuhanga, omo mugulu gw'embere, mwatsuka erihitamo abandu babe, eribatekana babe kihugo kiwe eky'enjawulo, mwakola n'erita mundu umwe—Abrahamu—oyabyamo hagati y'abapagani, omo Uru y'Abakaluda. Omo ye mwatsuka obutalo bunene; naye omugulu bahinduka kihugo, Nyamuhanga w'elubula mwabugabo ati: “Omwami Mukulu si mwahira obwigha bwiwe oko inywe, kandi si mwabahitamobwe, kusangwa mwabya bangi kwilaba ebihugo bindi; kusangwa mwabya batonotono kwilaba abandu bosi.”39

GSAM 33.4Kandi kandi, omugulu akasonda erihulusa abandu biwe omo bwihamiri bwabo omo Misiri, mwahitamo omukulembeze wabo mundu oyabohirwe omo nyumba ya nyina emyezi isatu omugulu abya mwana, hanyuma mwahirawa omo kabarika k'obwika, akahangwa n'amatete kandi ahakwako ebitume, n'ahabwa omukono gw'Omulinga Nile. Musa oyo, omugulu ahika oko myaka y'eriminyera, mwahitamo enzira y'obwika n'obwihamiri haguma n'abandu ba Nyamuhanga, erilenga obuseme bw'eribona omo “obuseme bw'ekibi busa k'ahani.”40

GSAM 34Obutsinzi bwa Gideoni

GSAM 34.1Hanyuma, omugulu Omwami Mukulu akasonda erihulusa Isiraeli omo Bamidiani n'Abamaleki, abakatsukirako kihugo ng'“enzige nyingi munene,” n'erihola ebibere by'ekihugo, bakasiga Isiraeli atali n'“bya kulya, si ntaama, si ng'ombe, si ndogoyi,” Omwami Mukulu mwatuma malaika oko Gideoni. Omwana wa Yowasi oyo mwahika omo bwihamiri bw'erihumba engano ntono n'eribisa embere y'abalwani biwe. Omugulu malaika amubwira ko akasyahulusa Isiraeli, Gideoni mwabuhuka mwabya ati: “Nasyahulusa naki Isiraeli? Lebaya, omuryango wage ni mwiru omo Manase, kandi ni ndi mutonotono omo nyumba ya tata wage.”41 Omundu oyo omwika kandi omwiru mwagenda n'abandu biwe magana asatu, n'amatala n'ebyombo byabo bitonotono (ekikole kyangabonekera obusiru oko bwenge bw'abandu), kandi bakahira Nyamuhanga ng'obutoki bwabo, bahika oko butsinzi bunene. Embere y'erihulusa, Gideoni angabuga akiriro ng'ekya muminyereri Amosĩ, omugulu mwabya ati: “Ndi akasyahulusa Yakobo? Kusangwa ni mutonotono.”42

GSAM 34Omwana omo kibero ky'amatete

GSAM 34.2Omo ndambi Omwami Mukulu yatekaniire, Omukiza w'abandu mwabutswa, kandi abasumba mobamubona ahirerire omo kibero ky'amatete. Abali biwe b'oko kihugo bakalonda emikolo y'obwika naye y'obwisa. Busana n'obwende bwiwe bw'oko kihugo, Omukiza mwabuga ati: “Esimbe ziri n'ebibero byazo, n'ebinyonyi by'elubula biri n'ebinyumba byabyo; naye Omwana w'omundu atali n'aho ahira omutwe wiwe.”43 Mwahitamo abakwenda biwe “omo bandu b'okuhi, abatali abo batonotono munene, naye batakahika oko bubanza bw'abakibanza. Buli kintu kyatekaniwabo eribonesa kihugo ko omulimo si gwa mundu, naye gwa Nyamuhanga.”

GSAM 35Si bangi abamenge abahulawa

GSAM 35.1Paulo mwabuga busana n'omulimo gw'omo Kanisa y'erimbere ati: “Obusiru bwa Nyamuhanga bulenga amenge w'abandu; n'obwolo bwa Nyamuhanga bulenga obutoki bw'abandu. Kusangwa mulola erihulawa lyenyu, bagala betu, ko si bangi b'amenge ng'ok'omubiri, si bangi b'abatoki, si bangi b'ekisika, abakahulawa; naye Nyamuhanga mwahitamo eby'obusiru by'ekihugo erihangirya abamenge; kandi mwahitamo eby'obutoki butonotono by'ekihugo erihangirya eby'obutoki; n'ebintu by'ekisika ekitonotono n'ebyabosirwe, Nyamuhanga mwabihitamo, ee, n'ebintu ebitali, erihola ebiri, kyaleka sihali mubiri wangasingirya omo bwime bwiwe.”44

GSAM 35Abandu b'obwika omo mihinduka

GSAM 35.2Tukabona endaghulo eyi yene omo ngebe y'abahinduli banene b'ekyasa kya kumi na ndatu. Omwandiki w'emyatsi akabuga ati: “Omuhinduli Zwingle mwatsuka omo kabanda k'omusumba w'omo misozi ya Alps; Melanchthon, omumanyi w'erihinduka, mwatsuka omo duka ly'omukoli w'ebisakali; na Luther mwatsuka omo kinyumba ky'omukwaki omwiru.” Luther mwabuga busana naye ati: “Ababusi bage babya baga kutsibu. Tata wage abya mukondi omwiru (hanyuma mwahinduka mukwaki w'ekisima), kandi nyina wage kera mwatwala emitwaro y'emiti oko mugongo wiwe, eribona eby'erirebya abana biwe. Bakahanganira emikolo mihyaka munene busana netu.”

GSAM 35.3Omukwenda Yakobo, omugulu akabuga busana n'erihulawa ly'abandu omo mulimo gw'Omwami Mukulu, mwabuga ati: “Muhulirire, bagala betu banzi, Nyamuhanga si mwahitamo abatambi b'ekihugo eki, abateke omo bwikirirya, n'abahasi b'obukama obyalaganisibawa oko abo bakamukunda?”45

GSAM 35Abametodisti b'erimbere

GSAM 35.4Omugulu tukalola omulongo gw'abahinduli ogukagenda embere kuhika oko migulu y'erimbere y'Abametodisti, omugulu eriho lya lukogo lwerekire lyabugawa n'omuhuwa, tukabona ko lyagenda haguma n'obutoki bwa Nyamuhanga. Omugulu lyabirihirwaho abandu n'obwisa bwa Kristo, kandi abikirirya balihambira n'obwikirirya obuliho, sibabona busa okulekererwa ebibi byahera, naye babona n'obutoki bw'eribayirya obukabateyania eribya omo ngebe y'obubuyirire. Obumetodisti bwatsuka omo bwika, kandi bwahabirwa omukisa ng'ok'obwikirirya n'obwikamire bw'abalisya n'abandu b'ekanisa.

GSAM 36.1Omugulu tukalonda emikolo n'ebibere ebihangene n'omukukyo w'eryasa lya Kristo, tukabona ko, ng'ok'omulimo gwosi gw'Omwami Mukulu omwo mundu ali mukole, omukukyo gwatsuka hagati y'abatambi n'abataminyikana; naye hatali mundu wangahanga omukukyo busana n'ensonga eyi, embere y'eribungula ndeke obukamanyirya obwahirwaho omulimo munene oyo, kyaleka batabya omo kifo ky'abo Omwami Mukulu yabwirire ati, “Nani oyutaminire ekiro ky'ebintu bitonotono?”46

GSAM 36Ekitabyo kya Eck oko Luther

GSAM 36.2Busana n'abandu abangatoka kuhita ko ekinywa ky'eriho kili ky'ekwenene kutse ky'amabehi, kusangwa abandu abatono kutse bangi bakakikirirya, tukaleta hano ekihande ky'obutakani hagati ya Luther na Eck. Ngoko Luther mwayima oko Byandikirwe, n'erihakana obutoki bw'abandu erihira amaganikya wabo oko kinywa kya Nyamuhanga, Eck mwamwitaba n'ebinywa by'obusumbi biti: “Nkabuhuka busana n'obwika n'obwisa omumanyi oyubuyirire akasonda erihangana mwene, ayangania abatata bangi b'erikengerwa, kandi akahambirira erimanya erilenga abatwe bakulu b'ekanisa, emihindano, abamanyi n'amashule! ... Kyangabya ky'okukangaya, Nyamuhanga angabya abisirire ekwenene oko bayirire n'abakangi bangi kuhika oko eryasa lya Tata oyubuyirire.”

GSAM 36.3Ekitabyo eki kyangabitabwa ndeke n'ebinywa bya Zwingle oko John Faber omo Zurich, omugulu oyo mwabuga “obuhuka busana n'aho emikolo yahikire, omugulu emikolo ya kera eyamala ebyasa ikumi na bibiri yakendererwa, kandi kyahanganibwa ko Abakristo babya omo makosa omo myaka 1400.” Zwingle mwamwitaba bwangu ati “ekosa yikasigala ekosa, n'obwo okwikirirya kwayo kwamala myaka 1400, kandi omo kuramya Nyamuhanga, obukera bw'emikolo si kintu, nga hatali obusinga kutse obukamanyirya omo Byandikirwe byabuyirire.”47

GSAM 37Ekinywa ky'Omwami Mukulu n'amenge w'abandu

GSAM 37.1Obwoba bw'eriteya oko maganikya w'abandu, omo kifo ky'erihanga omwatsi ogw'okubuga “Ekwenene ni ki?” n'ekinywa ky'Omwami Mukulu, bwabonesibawa ndeke n'omuminyereri Hosea omugulu akabuga ati: “Mwahumba obubi, mwahwa obutali bw'ihova; mwalya ebibere by'obwihi; kusangwa mwateya omo nzira yenyu, n'omo bwinene bw'abatoki benyu.”48 Omutima gw'abandu kera gukasonda kwikama oko mundu; naye ngoko tukahika omo ndambi Omwami Mukulu akasyatsuka “eritsungulula n'obwoba kihugo,” omuminyereri Ĩsaya akabwira ati, “Muleke kwikama oko mundu, oyo omuka wiwe ali omo mihuli yiwe; kusangwa akengerawa ngahi?”49

GSAM 37.2Ngoko Ebyandikirwe byatubwira obwoba bwetu omo lyoli, hatali mundu wangahuka kuhanga omukukyo w'eryasa lya Kristo omo bubi bwangu, ng'ogutatolere kuteeyawa busana n'obwika bwagwo, kutse kusangwa abo abakahulawa bakulu omo meso w'ekihugo batakakwatana n'omukukyo. Naye buli mundu abungule ndeke ebyo omukukyo gukabuga. Ekwenene ni y'omugasho ogutalengekania, kandi maganikya w'abandu galingi ng'amatete agatali n'omugasho omugulu galengeranibwa nayo.

Notes

  1. 2 Timoteo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Emyatsi mikulu y'omugambo w'Amerika, ekitabu ekyahulukibawa omo 1902, esyombapuro 8, 9. ↩
  3. Abaebrania 6:19. ↩
  4. 1 Abanya Tesalonika 2:19. ↩
  5. Emibiri y'Abakwenda 24:14, 15. ↩
  6. Emibiri y'Abakwenda 26:6-8. ↩
  7. Emibiri y'Abakwenda 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petero 1:3-7. ↩
  10. Isaya 45:18. ↩
  11. Esyonyimbo 115:16. ↩
  12. Omuhubiri 7:29. ↩
  13. Eriibuka Ebihano 32:8. ↩
  14. Emibiri y'Abakwenda 17:26-28. ↩
  15. Isaya 60:21. ↩
  16. Isaya 33:24. ↩
  17. Esyonyimbo 37:11. ↩
  18. 2 Petero 1:16-19. ↩
  19. Matayo 16:28. ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Abanya Korinto 15:51, 52. ↩
  22. Yohana 13:19 ↩
  23. Isaya 46:9, 10 ↩
  24. Isaya 48:3-7 ↩
  25. Erĩbĩsũlĩrwa 22:10 ↩
  26. Erĩbĩsũlĩrwa 1:3 ↩
  27. Erĩbũka Ebihano 29:29 ↩
  28. Matayo 24:15 ↩
  29. Ĩsaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Petero 1:20-21 ↩
  31. Yoane 16:13 ↩
  32. Esonyimbo 119:105 ↩
  33. eMĩsyo 4:18 ↩
  34. 1 Abanya Tesalonĩka 5:2; 2 Petero 3:10 ↩
  35. 1 Abanya Tesalonĩka 5:4, 5 ↩
  36. Esonyimbo 106:21-22 ↩
  37. Esonyimbo 103:2 ↩
  38. Emyatsi y'Erihinduka, ekitabu 2, ekihande 1, ekisika 1 ↩
  39. Erĩbũka Ebihano 7:7 ↩
  40. AbaEbrania 11:25 ↩
  41. Abatswerĩ 6:4,5,15 ↩
  42. Amosĩ 7:2 ↩
  43. Matayo 8:20 ↩
  44. 1 Abanya Korĩnto 1:25-29 ↩
  45. Yakobo 2:5 ↩
  46. Zakarĩa 4:10 ↩
  47. Ekitabu ky'Emyatsi y'Abaprotestanti kya Wylie, ekihande 12, ebisika 16, 17; Ekihulukyo kya Cassel, olupapuro 458 ↩
  48. Hosea 10:13 ↩
  49. Ĩsaya 2:22 ↩

Note

Back